بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

AHİD
• Ahd’in Tanımı ve Mâhiyeti
• Kalu Belâdaki Ahdimizi Hatırlamamak ve Sorumluluk
• İslâm Ahlâkında Ahid
• Ahdi Bozmak
• Hadis-i Şeriflerde Ahde Vefâsızlık/Ahdi Bozmak
“Onlar öyle fâsıklardır ki, kesin söz verdikten sonra Allah’a verdikleri ahidlerinden/ sözlerinden dönerler. Allah’ın, ziyaret edilip hal ve hatırının sorulmasını istediği kimseleri ziyaretten vazgeçerler ve yeryüzünde fitne ve fesad çıkarırlar. İşte onlar gerçekten zarara uğrayanlardır.” 361
Ahd’in Tanımı ve Mâhiyeti
Ahd, söz vermek, emir, tâlimat, taahhüt, antlaşma, yükümlülük, itimat veren söz, yemin, misak, bir şeyi korumak anlamlarına gelir. Bir şeyi her durumda koruyup gereğini yerine getirmek demek olan ahidde hem yemin, hem de kesin söz verme anlamı vardır. Yemin, ahdin dinî ve kutsî yönünü; söz verme de ahlâkî yönünü teşkil eder. Ahd kelimesi İslâmî bir kavram olarak “ahd ü mîsak” şeklinde kullanılmıştır. Ahd kelimesi, Kur’an’da 46 yerde geçer. Benzer anlama gelen mîsak kelimesi de 25 yerde kullanılır. Allah Âdem’i insanlığın atası ve temsilcisi olarak yarattığı zaman, gerek onun şahsında, gerekse kıyamete kadar gelecek tüm insanlardan tek tek “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye ahid almıştır.362 İttifak hükümlerini (Allah ile İsrailoğulları arasında yapılan ahdin hükümleri) ihtivâ ettiği için, yahudi ve hıristiyan kutsal kitaplarına Ahd-i Atîk ve Ahd-i Cedîd denilmiş, İslâm devletinin hâkimiyeti altında yaşamak üzere kendileriyle anlaşma yapılan gayri müslimler için ehlü’z-zimme yerine ehlü’l-ahd tabiri kullanılmıştır.
Yemîn, mîsâk, söz verme, ittifak, bir şeyi korumak, halden hâle onu muhafaza etmek, tavsiye etmek anlamlarında kullanılan bir terim. Ahd kelimesi İslâmî bir kavram olarak “Ahd ü Mîsâk” şeklinde kullanılmıştır. Allah Teâlâ ile beşer arasında geçen birçok ahidleşmeyi insan aklına getirmektedir. Kur’ân-ı Kerîm’de geçen ahidleşmelerden birisi insanoğlunun yaratıcısını bilmesi ve ona yönelip ibâdet etmesidir. Bu tür bir ahid fıtrî bir ahiddir. Allah’ın varlığına inanmak ihtiyacı, insan yaradılışında sürekli ve kalıcıdır. Yalnız bazen insan şaşırıp yolunu sapıtır. O zaman Allah’a ortak aramaya koyulur. Oysa insan, Allah’ın, rasûlleri aracılığıyla gönderdiği emir ve yasaklara uyarsa ahde uymuş olur. Ahidleşme Kur’ânî bir metottur. Allah rasûlleri ile onlara uyan, onların ashâbı olan insanlar arasında gerek Allah’ın hükümlerini yaşama, gerek bunları muhâfaza etme
361] 2/Bakara, 27
362] 7/A’râf, 172
- 88 -
KUR’AN KAVRAMLARI
konusunda ahidleşmeler olmuştur.
Ahd, hem Allah’ın insanlara teklif etmiş olduğu hükümler ve hem de insanların Allah’a karşı veya Allah namına diğerlerine karşı yerine getirmeyi taahhüd etmiş oldukları hususlardır. Kur’ân-ı Kerim’de “Allah’ın ahdini yerine getirin.”363 buyurulur. Âlimler buradaki ahdi şöyle izah etmişlerdir: “Allah’ın ahidlerini îfa ediniz. Gerek Allah’ın size teklif etmiş olduğu ahidleri, emirleri, nehiyleri ve gerek sizin Allah’a veya Allah nâmına diğerlerine verdiğiniz ahidleri, adakları, yeminleri, akitleri, doğru olan her tür taahhütleri yerine getiriniz. İslâm’da ahdi bozmak haramdır.”
Gerek Allah’a ve gerekse insanlara karşı verilen ahdin yerine getirilmesi gerekir. Kur’an’da kurtuluşa eren mü’minlerin sıfatları sayılırken: “Onlar emanetlerini ve ahidlerini yerine getirirler.” 364 buyurulur.
Allah ile insanlar arasında birçok ahidler vardır. Allah’ın insanlardan aldığı ilk ahid, onların zürriyetlerini Hz. Âdem’in sulbünden alıp kendi ulûhiyetini tasdik ettirmesidir. 365
Ahidle yemin arasında fark vardır. Yemin bozulursa keffâret gerekir. Fakat ahidde bu yoktur. Ahdi bozmanın günahı keffâretle ortadan kalkmaz.366
“Ey İsrailoğulları, sizi nasıl bir nimet ile nimetlendirdiğimi hatırlayın. Ve Bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki, Ben de size verdiğim sözü yerine getireyim. Siz, Benden korkun.”367 âyeti bu ahidlerden biridir.
Âyet-i Celîleden anladığımıza göre, Cenâb-ı Hak’a söz vermiş bulunan bir kavme karşı Cenâb-ı Hak da onlara bir vaatte bulunmuştur. Bu bir ahidleşmedir. Allah Teâlâ ahdinden asla caymayacağına göre, insanlar da ahidlerinden caymamalıydılar. Ancak insanlar ahidlerinden caymaya başlamışlar ve Allah’a ibâdet etmemek, Onun yasaklarına uymamak ve O’na ortak koşmak gibi sapıklıklara düşmüşlerdir. Ahidlerine uygun olarak yalnız Allah’a ibâdet etmeleri, hayatlarında Allah’ın hükümlerini hâkim kılmaları gerekmektedir. Ancak fâsıklar ahidlerini bozarak Allah’la sözleşmelerini iptal etmişlerdir. Allah ile olan ahdine vefâ göstermeyen, bu ahdi bozan ve bozmaya çalışan kimseden hiçbir ahde saygı göstermesi beklenemez. Oysaki Allah kendisi ile yapılan ahde bağlılık gösterenlere büyük bir mükâfat vereceğini vaad etmektedir.
“Doğrusu sana bey’at (sadakat yemini) edenler (ey Muhammed) bizatihi o yemin ile Allah’a bey’at (bağlılık yemini) etmektedirler. Allah’ın eli onların ellerinin üzerindedir. Bu yüzden her kim (o yeminden sonra) yeminini bozarsa, ancak kendi zararına bozmuş olur ve her kim Allah ile ahdini yerine getirirse Allah ona büyük bir mükâfat nasip edecektir.” 368
İnsanlar, Allah’ın emir ve yasakları ile hududunu aşarlarsa şeytana ibâdet etmiş, onun çemberine girmiş olmaktadırlar. Oysa Allah (c.c.) bütün insanlardan ahd ü misâk aldığını ifade buyurmaktadır.
363] 6/En’âm, 152
364] 23/Mü’minûn, 8
365] bk. 7/A’râf, 172
366] İbnü’l-Arabî, Ahkâmü’l-Kur’an, c. 3, s. 1174
367] 2/Bakara, 40
368] 48/Feth, 10
AHİD
- 89 -
“Ey Âdemoğulları, Ben sizinle ahidleşmedim mi? ‘Şeytana tapmayın, o sizin düşmanınızdır diye.” 369
“Rabb’in Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini alıp devam ettirmiş ve onları kendilerine şahit tutarak: “Ben Rabb’iniz değil miyim? (demiştir)” “Evet (buna) şâhidiz!” dediler. Kıyâmet günü! Biz bundan habersizdik’ demeyesiniz.” 370
Ahde vefâ konusunda İslâm son derece titiz davranır. İnsanlar arası ilişkilerde güven unsurunun hâkim olması için yegâne garanti vasıtası ahde vefâdır. Bu güven olmadan veya sağlanmadan sıhhatli bir toplum hayatı mümkün olamaz. Allah öyle bir topluma rahmet nazarıyla bakmaz.
“Ama Allah’a verdikleri sözü iyice pekiştirdikten sonra bozanlar ve Allah’ın bitiştirilmesini istediği şeyi kesenler ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar... İşte lânet onlara (dünya) yurdunun kötü sonucu onlaradır.” 371
Cenâb-ı Hak, kullarından ilk ahdin yanı sıra daha sonraları peygamberleri aracılığı ile başka ahidler de almıştır. Meselâ İsrailoğullarından namaz kılacaklarına, zekât vereceklerine, peygamberlerine itaat edeceklerine dair ahid almış ve bu ahde riâyet etmeleri halinde de onlara dünya ve âhirette mükâfat vereceğini bildirmiştir.372 Bundan başka anaya, babaya, akrabalara ve yoksul kimselere yardım edeceklerine birbirlerinin kanlarını akıtmayacaklarına birbirlerini yurtlarından çıkarmayacaklarına373 dair söz almıştır. Fakat ne yazık ki İsrailoğulları bu ahde vefâ göstermeyerek sözlerini bozmuşlardır.374
İslâm hukuku açısından “ahd” ise; fıkıh sahasına giren bütün sözleşme ve akidlerdir. “Ahd” ve “akd” kelimeleri asr-ı saâdette devletler arasındaki sözleşmeler anlamında kullanılmıştır. Bilhassa Hudeybiye Antlaşmasında kullanılan ahd ve akd kelimeleri bu anlamı yansıtmaktadır.375
Lûgatta “bir şeyi korumak, hâlden hâle onu muhafaza etmek, vasiyet etmek ve ısmarlamak” gibi mânâlara gelir.376 İslâmî ıstılâhta ahd ü misak denilince, ruhlar âleminde Allah Teâlâ ile insanlar arasında tahakkuk eden “mukavele” akla gelir.377 Bu ahd ü misak sadece müslümanlarla değil, bütün insanlarla tahakkuk etmiştir.378 Şimdi Ahd ü Misak âyetlerine dikkat edelim:
“Hani Rabb’in Âdemoğullarından, (insanlardan) onların sırtlarından zürriyetlerini çıkarıp, kendilerini nefislerine şahid tutmuş: ‘Ben sizin Rabb’iniz değil miyim?’ (demişti). Onlar da: ‘Evet (Rabb’imizsin) şahid olduk’ demişlerdi. (işte bu şahidlendirme) kıyamet günü: ‘bizim bundan haberimiz yoktu’ dememeniz için.” 379
“Yahut ‘daha evvel ancak atalarımız (Allah’a) şirk koşmuştur. Biz de onların ardından
369] 36/Yâsin, 60
370] 7/A’râf, 172
371] 13/Ra’d, 25
372] 5/Mâide, 12
373] 2/Bakara, 83-84
374] 2/Bakara, 100
375] Şâmil İslam Ansiklopedisi, c. 1, s. 54-55
376] Diyanet Gazetesi, 30 Aralık 1970, Sayı: 10, s. 3
377] Abdülaziz el-Buhârî, Keşfü’l Esrar, İst.1308, c. IV, sh. 238
378] Molla Hüsrev, Mir’at el Usûl fi şerhü Mirkat el Vüsûl, İst.1307, c. I, s. 591
379] 7/A’râf, 172; Hasan Basri Çantay Meali, İst. 1959, c. I, s. 245
- 90 -
KUR’AN KAVRAMLARI
gelen (izinden ayrılmayan) bir nesiliz. Şimdi, o bâtılı kuranların işlediği (günahlar) yüzünden bizi helâk mi edeceksin?’ dememeniz içindir.” 380
Molla Hüsrev; “Ahd ü misak” âyetiyle ilgili olarak şunları kaydetmektedir: “Bu âyet-i kerime’de iki husus vardır: Birincisi Allah Teâlâ’nın ikrarıdır, ikincisi insanların kendi nefislerine şahid tutulmasıdır. Bu “Ahd ü Misak’ın” tabii sonucu olarak insanların yerine getirmesi gereken vazifeler ortaya çıkmıştır.” 381
“Ahd ü Misak”ın tabii sonucu insanın emaneti yüklenmesidir. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de: “Biz emaneti göklere, yere ve dağlara arz (ve teklif) ettik de, onlar bu emaneti yüklenmekten çekindiler, bundan endişeye düştüler. İnsan(a gelince, o tuttu) bunu sırtına yüklendi. Çünkü o çok zâlim ve çok câhildir.”382 buyurulmaktadır. Müfessirler, bu âyet-i kerimede zikrolunan emanet’in, tekâlif-i İlâhiyye’nin cümlesi (İlâhî tekliflerin tamamı) olduğu hususunda müttefiktirler.383
Usûl-i Fıkıh’ta emanet; Allah Teâlâ’nın gerek kendi hukuku, gerekse yaratılmışların hukuku ile ilgili bütün vazifelerine verilen isimdir.384 Hz. Enes’den (r.a.) rivâyet edilen bir hadis-i şerif’te Rasûl-i Ekrem’in (s.a.s.): “Emanete riâyeti olmayanın imanı da yoktur, ahde vefâsı olmayanın dini de yoktur”385 buyurduğu bilinmektedir. Elbette emanet ve ahde vefâ; ruhlar âleminde tahakkuk eden “zimmet” ile de yakından alâkalıdır. Devletlerarasındaki “Muâhede” fıkıh kitaplarından geniş şekilde izah edilmiştir. Bu ferdî değil, siyasî bir hadisedir.
Umumi kaidelerden olan; “Kişi ikrarı ile muâheze olunur.”386 kaidesi ferdî bir hâdisedir ve ahde vefâ ile yakından alâkalıdır. Zira her söz ve taahhüd, sorumluluğu da beraberinde getirir. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de:
“...Bir de ahdi yerine getirin. Çünkü ahid(den cayanlar, ahde riâyet etmeyenler) sorumludur.” 387
“Karşılıklı muâhede yaptığınız vakit, Allah’ın ahdini yerine getirin. Sapasağlam ettiğiniz yeminleri bozmayın, (Nasıl olur ki) üzerinize Allah’ı kefil yapmıştınız. Şüphe yok ki, Allah ne yapacağınızı bilir” 388 buyurulmuştur.
Siyasî mahiyetteki ahid (muâhede-anlaşma), velâyet hukuku ile ilgilidir ve müslümanları bağlayıcıdır. İmam-ı Muhammed, “Müslümanlar, müşriklerden bir kavimle anlaşsalar (ahid yapsalar), bu anlaşmadan dolayı mallarını almak müslümanlara câiz değildir. Meğerki gönül rızâsıyla vereler. Çünkü bu muâhede sayesinde artık onların malları ve canları, tıpkı müslümanlarınki gibidir. Nasıl gönül rızâsıyla vermeleri dışında, müslümanların mallarını almak câiz değilse, anlaşmalı müşriklerin mallarını almak ihanet ve ahde vefâsızlıktır. Hâlbuki Rasûlüllah (s.a.s.) “Ahidlere vefâlı olmak gerekir, gadretmek câiz değildir” buyuruyor” hükmünü
380] 7/A’râf, 173
381] Molla Hüsrev, a.g.e., c. I, s. 591
382] 33/Ahzâb, 72
383] Mecmuat’üt-Tefâsir, İst. 1979, c. V, sh. 142-143 (Hâzin, İbn Abbas, Nesefî ve Kadi Beyzavi’nin “Emanet” ile ilgili tefsirleri)
384] Molla Hüsrev, a.g.e., c. I, sh. 591
385] Beyhakî, es-Sünenu’l Kübra, Beyrut, ty. c. IX, sh. 231
386] Ömer Nasuhi Bilmen, Hukuk-ı İslamiyye ve Istılâhat-ı Fıkhiyye Kamusu, İst.1976, c. I, sh. 281. Mad. 79; Ayrıca, Ali Himmet Berki, Açıklamalı Mecelle, İst.1979 (2. bsk.) sh. 26
387] 17/İsrâ, 34
388] 16/Nahl, 91
AHİD
- 91 -
zikrederler. 389
Ahde vefâ’nın zıddı “gadr”dır. Tâgûtlara iman eden insanlar, ruhlar âleminde verdikleri ahdi bozmuşlardır. Bu gadr, en büyük zulümdür. Amelî olan ahde vefâsızlık ise haramdır.390
Ahdi Bozmak
Kur’ân-ı Kerim, ahde vefâyı emreder. Ahdi bozmayı, vefâsızlığı yasaklar. Hatta bazı örnekler vererek ahdi bozmayı kötüler. Bazı kimselerin ahidlerini bozarken kendilerince gösterecekleri sebepleri de reddeder.
“İpliğini iyice eğirip katladıktan sonra söküp bozan kadın gibi olmayın. Bir ümmetin sayıca daha çok olmasından ötürü yeminlerinizi aldatma vasıtası yapıyorsunuz. Allah, onunla sizi imtihan eder. Kıyamet günü, ihtilâf ettiğiniz şeyleri elbette beyan edecektir.” 391
Ahdini bozan kimseler azimetten yoksun ve ileri görüşten mahrumdurlar. Sanki bir kadın ipliğini iyice eğirip katladıktan sonra onu tekrar tekrar söküp dağıtmaktadır. Bu benzetmedeki bütün ayrıntılar hakaret, hayret ve garipliklerle dolu bir anlam taşımaktadır. Bütünüyle ahidleri bozmayı kötülemekte ve çirkin bir iş olarak ruhlara yerleştirmeye çalışmaktadır.
Şahsiyetli ve akıllı bir insanın kalkıp da bu kadına benzemesi ve onun gibi zayıf iradeli olmayı kabullenmesi düşünülemez.
Âyette, ahdi bozma durumunda olan devletler de kınanmaktadır. Bir devlet bir veya birkaç devletle antlaşmalar imzalar, sonra da güçlü ve nüfuzlu devletlerin diğer saflarda yer aldığını ileri sürerek antlaşmalarını bozar ve bunda devletin çıkarının söz konusu olduğunu iddia ederse, İslâm bu sebepleri kabul etmez ve mutlak şekilde ahde vefâ gösterilmesini emreder. Verilen sözlerin ve antlaşmaların hile ve oyun vasıtası kılınmasına göz yummaz. Ancak şunu da unutmamak gerekir ki; İslâm, iyilik ve Allah korkusu esasları dışında yapılan hiçbir antlaşmaya itibar etmez. Günah, isyan ve kötülük esasları üzerine yapılmış antlaşmaları reddeder. Gerek İslâm toplumunun gerek İslâm devletinin yapısı bu esaslara göre kurulur.
Müslümanların verdikleri sözü tutmalarından dolayı tarihte birçok kavimlerin İslâm’a girdiği görülmüştür. Müslümanlardaki doğruluk ve sadakat, inançlarındaki samimiyet ve ihlâs, işlerindeki temizlik ve dürüstlük onları hayran bırakarak İslâm’la tanışmalarına ve hidâyet bulmalarına sebep olmuştur. Böylece müslümanlar ahidlerini bozmamakla, kaybettikleri basit ve küçük çıkarlar yerine pek büyük kazançlar elde etmişlerdir.
Bir müslümanın sözü gerçekten Allah’a verilmiş bir sözdür. Müslüman, Allah korkusu taşıdığından ahdini bozmayı düşündüğü an Allah’ın kendisini hesaba çekeceğini düşünerek bundan vazgeçer. Çünkü ahdine sâdık kaldığında Allah katında kendisi için hayırlar hazırlandığının şuurundadır.
“Allah’ın ahdini az bir pahaya satıp değişmeyin. Eğer bilirseniz Allah katında olan
389] İmam Muhammed, Siyer-i Kebir (İslam Devletler Hukuku), İst.1980, sh.148.
390] Yusuf Kerimoğlu, Kelimeler Kavramlar, İnkılap Yayınları, s. 36-39.
391] 16/Nahl, 92
- 92 -
KUR’AN KAVRAMLARI
sizin için daha hayırlıdır.” 392
İnsan, Allah’tan başka rab tanımayacağına dair Allah’a ahid vermiş, Allah da bu konuda kendisinden ahid almıştır; yani muâhede yapmışlar, ahidleşmişlerdir. Bu ahdin, Allah’tan başkasını rabb tanımamanın içinde, şeytana ibâdet etmemek de vardır.”Ey Âdemoğulları! ‘Şeytana ibâdet etmeyin’ diye, size ahid vermedim mi?”393 Allah ile beşer arasında geçen birçok ahidleşmeyi ahd ü mîsak kavramı insan aklına getirmektedir. Kur’ân-ı Kerim’de geçen ahidleşmelerden birisi insanoğlunun yaratıcısını bilmesi ve O’na yönelip ibâdet etmesidir. Bu tür bir ahid, fıtrî bir ahiddir. Allah’ın varlığına inanmak ihtiyacı, insan yaratılışında sürekli ve kalıcıdır. Yalnız bazen insan şaşırıp yolunu sapıtır. O zaman Allah’ın Rasûlleri aracılığıyla gönderdiği emir ve yasaklara uyarsa ahde uymuş olur. Ahidleşme Kur’ânî bir metottur. Allah Rasûlleri ile onlara uyan, onların ashâbı olan insanlar arasında gerek Allah’ın hükümlerini yaşama, gerek bunları muhafaza etme konusunda ahidleşmeler olmuştur.
Ahid, hem Allah’ın insanlara teklif etmiş olduğu hükümler ve hem de insanların Allah’a karşı veya Allah nâmına diğerlerine karşı yerine getirmeyi taahhüd etmiş oldukları hususlardır. Kur’ân-ı Kerim’de “Allah’ın ahdini yerine getiriniz”394 buyurulur. Âlimler buradaki ahdi şöyle izah etmişlerdir: “Allah’ın ahidlerini ifa ediniz. Gerek Allah’ın size teklif etmiş olduğu ahidleri, emirleri, nehiyleri ve gerek sizin Allah’a veya Allah namına diğerlerine verdiğiniz ahidleri, adakları, yeminleri, akitleri, doğru olan her türlü taahhütleri yerine getiriniz. İslâm’da ahdi bozmak haramdır.”
Gerek Allah’a ve gerekse insanlara karşı verilen ahdin yerine getirilmesi gerekir. Kur’an’da kurtuluşa eren mü’minlerin sıfatları sayılırken: “Onlar emanetlerini ve ahidlerini yerine getirirler.”395 buyurulur. Allah ile insanlar arasında birçok ahidler vardır. Allah’ın insanlardan aldığı ilk ahid, onların zürriyetlerini Hz. Âdem’in sulbünden alıp kendi ulûhiyetini tasdik ettirmesidir.396 Ahidle yemin arasında fark vardır. Yemin bozulursa keffaret gerekir. Fakat ahidde bu yoktur. Ahdi bozmanın günahı keffaretle ortadan kalkmaz.
“Ey İsrailoğulları, sizi nasıl bir nimet ile nimetlendirdiğimi hatırlayın. Ve Bana verdiğiniz sözü yerine getirin ki, Ben de size verdiğim sözü yerine getireyim. Siz, Benden korkun.” 397 âyeti bu ahidlerden biridir. Âyet-i kerimeden anladığımıza göre, Cenâb-ı Hakk’a söz vermiş bulunan bir kavme karşı Cenâb-ı Hak da onlara bir vaadde bulunmuştur. Bu bir ahidleşmedir. Allah, ahdinden asla caymayacağına göre, insanlar da ahidlerinden caymamalıydılar. Ancak insanlar ahidlerinden caymaya başlamışlar ve Allah’a ibâdet etmemek, O’nun yasaklarına uymamak ve O’na ortak koşmak gibi sapıklıklara düşmüşlerdir. Ahidlerine uygun olarak yalnız Allah’a ibâdet etmeleri, hayatlarında Allah’ın hükümlerini hâkim kılmaları gerekmektedir. Ancak fâsıklar ahitlerini bozarak Allah’la sözleşmelerini iptal etmişlerdir. Allah ile olan ahdine vefâ göstermeyen, bu ahdi bozan ve bozmaya
392] 16/Nahl, 95; Şâmil İslam Ansiklopedisi, c. 1, s. 55-56
393] 36/Yâsin, 60
394] 6/En’âm, 152
395] 23/Mü’minûn, 8
396] bk. 7/A’râf, 172
397] 2/Bakara, 40
AHİD
- 93 -
çalışan kimseden hiçbir ahde saygı göstermesi beklenemez. Oysaki Allah kendisi ile yapılan ahde bağlılık gösterenlere büyük bir mükâfat vereceğini vaad etmektedir. “Doğrusu sana sadakat yemini edenler (ey Muhammed) bizatihi o yemin ile Allah’a bağlılık yemini etmektedirler. Allah’ın eli onların ellerinin üzerindedir. Bu yüzden her kim (o yeminden sonra) yeminini bozarsa, ancak kendi zararına bozmuş olur ve her kim Allah ile ahdini yerine getirirse Allah ona büyük bir mükâfat nasip edecektir.” 398
İnsanlar, Allah’ın emir ve yasakları ile hududunu aşarlarsa şeytana ibâdet etmiş, onun çemberine girmiş olmaktadırlar. Oysa Allah bütün insanlardan ahd ü misak aldığını ifade buyurmaktadır. “Ey Âdemoğulları, ben sizinle ahidleşmedim mi? Şeytana tapmayın, o sizin düşmanınızdır, diye.”399; “Rabb’in Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini alıp devam ettirmiş ve onları kendilerine şahit tutarak: ‘Ben Rabb’iniz değil miyim?’ (demiştir.) “Evet, (buna) şahidiz!’ dediler. Kıyamet günü, biz bundan habersizdik demeyesiniz.”400 Ahde vefâ konusunda İslâm son derece titiz davranır. İnsanlar arası ilişkilerde güven unsurunun hâkim olması için yegâne garanti vasıtası ahde vefâdır. Bu güven olmadan veya sağlanmadan sıhhatli bir toplum hayatı mümkün olamaz. Allah öyle bir topluma rahmet nazarıyla bakmaz. “Ama Allah’a verdikleri sözü iyice pekiştirdikten sonra bozanlar ve Allah’ın bitiştirilmesini istediği şeyi kesenler ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar... İşte lânet onlara (dünya) yurdunun kötü sonucu onlaradır.” 401
Allah, emirleri yoluyla ve peygamberleri vasıtasıyla insanlardan ahid almıştır. Yahudi ve hıristiyanlardan alınan ahid de bunlar arasındadır. Allah, İsrailoğullarından, namaz kılıp zekât vereceklerine, peygamberlerine inanıp onları destekleyeceklerine ve Allah’a güzel takdimelerde bulunacaklarına, (faizsiz borç vereceklerine),402 Allah’tan başkasına tapmayacaklarına, anaya babaya, yakınlara, yetimlere, düşkünlere iyilik edeceklerine,403 birbirlerinin kanlarını dökmeyeceklerine, birbirlerini yurtlarından çıkarmayacaklarına404 dair söz almıştır. Fakat onlar, Allah’a verdikleri sözü yerine getirmemiş, ahidlerini bozmuş ve bunu alışkanlık haline getirmişlerdir.405. Hz. Mûsâ’ya karşı geldikleri için üzerlerine azap çökünce bunun kaldırılmasını istemişler, Hz. Mûsâ da onlara, Allah’a verdikleri sözü hatırlatmıştır.406 Çünkü yahudiler ne zaman Allah’a söz vermişlerse, içlerinden çoğu bu ahdi bozmuştur.407 Allah, hıristiyanlardan da ahidler almış, fakat onlar sözlerinin bir kısmını unutmuşlardır. 408
Allah nasıl insanlara ahid vermişse, insanlar da Allah’tan ahid almışlardır. İnsanlar Allah’tan başkasına ibâdet etmemeye, O’ndan başkasını rab tanımamaya ahdetmişler; Allah da bunun karşılığında, insanlara yardım edeceğini ve dünya hayatından sonraki âhiret hayatında onları cennetlere koymayı ahdetmiştir.
398] 48/Fetih, 10
399] 36/Yâsin, 60
400] 7/A’râf, 172
401] 13/Ra’d, 25
402] bk. 5/Mâide, 12
403] 2/Bakara, 83
404] 2/Bakara, 84-85
405] bk. 2/Bakara, 100; 5/Mâide, 13
406] bk. 20/Tâhâ, 86
407] bk. 2/Bakara, 100
408] 5/Mâide, 14
- 94 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Ahid, sorumluluk gerektirir.409 Eğer insanlar Allah’a verdikleri ahdin ve bu ahid çerçevesinde kendi aralarındaki ahidleşmenin sorumluluğunu yerine getirirlerse, Allah da ahdini yerine getirecektir. 410
Tefsirciler, Allah’ın ahdinin ne olduğu konusunda yaptıkları açıklamalarda diyorlar ki: Allah’ın ahdi, Allah’ın insanların akıllarına yerleştirdiği tevhid, adâlet ve peygamberleri doğrulama delilleridir. Allah’ın ahdi, Allah’ın peygamberler aracılığıyla insanlara gönderdiği mesajdır. Ayrıca, insanların yapmalarını emrettiği ve yapmamalarını istediği konularla ilgili vasiyetidir, diyenler de olmuştur.
İbn Kesir, bu görüşler konusunda şu açıklamaları yapar: Bazılarına göre bu ahit, Allah’ın yaratıklarına bir buyruğu, emrettiğine itaat etmeleri, nehyettiğinden kaçınmaları konusunda bir emridir. Bu emri kitaplarında ve Rasûllerinin dilleriyle açıklamıştır. Bu ahdi bozmaları demek, onunla amel etmeyi bırakmaları demektir. Bazı âlimler de şöyle dediler: Bu âyetle bütün küfür, şirk ve nifak ehli kastedilmiştir. Allah’ın onlara ahdi ise rubûbiyetine delâlet eden deliller getirerek vahdaniyetini göstermiş olmasıdır. Allah’ın onlara ahdi hiç bir kimsenin benzerini getirmeye muktedir olamadığı mucizelerle peygamberlerinin doğruluğunu tasdik ettiği emir ve nehyidir. Bu ahdin bozulması ise delillerle doğru olduğu sabit olan hakikatleri kabul etmemeleri ve kitapları yalanlamalarıdır. Diğer bazı âlimler de şöyle dediler: Allah Teâlâ’nın sözkonusu ettiği bu ahid, insanları Hz. Âdem’in sulbünden çıkardığı zaman onlardan almış olduğu ahiddir. Bu ahdi bozmaları demek, ona uymamaları demektir. 411
Fahreddin Razi, Allah’ın ahdi konusunda şunları söyler: Bu konudaki farklı görüşler şunlardır:
1- Bu ahid ve misaktan maksat, Allah’ın kullarına, kendisinin birliğini, peygamberinin doğruluğunu gösteren delilleridir. Böylece bu, deliller ile tevhide sarılma hususunda bir ahd ve misak (söz) almış olur. Çünkü bu, deliller ile tevhide ve Peygamber’in doğruluğuna sarılmak demektir. İşte bundan dolayı da Cenâb-ı Allah’ın “Siz Bana olan ahdinizi (sözünüzü) yerine getirin ki Ben de size olan ahdimi yerine getireyim” 412 âyeti pek yerinde olur.
2- Bu âyetle kastedilmiş olanların, peygamberlerine indirilen kitaplarda Hz. Muhammed’i (s.a.s.) tasdik etmelerine dair kendilerinden ahd ve misak alınan; kendilerine Hz. Muhammed’in ve ümmetinin durumu açıklanan ehl-i kitabtan bir grup olması muhtemeldir. Böylece bu grup ahitlerini bozdular, ondan yüz çevirerek Hz. Peygamber’in nübüvvetini inkâr ettiler.
3- Âlimlerden bir kısmı ise, bununla, insanlar zerreler şeklinde iken ve onları böylece Hz. Âdem’in sulbünden çıkararak, insanlardan almış olduğu misak kastedilmiştir demişlerdir.413
Elmalılı, Allah’la yapılan ahidleşme konusunda şöyle der: O fâsıklar ki, antlaşmalarını, hem de Allah’ın anlaşmasını bozarlar; bunu da antlaşma ile belgeledikten sonra yaparlar. İlk yaratılışta “iyyâke na’budu ve iyyâke nesteıyn (ancak Sana
409] 17/İsrâ, 34
410] 2/Bakara, 40
411] İbn Kesir, Hadislerle Kur’ân-ı KerimTefsiri, c. 2, s. 237
412] 2/Bakara, 40
413] Fahreddin Razi, Tefsir-i Kebir, c. 2, s. 206-207
AHİD
- 95 -
ibâdet ederiz ve ancak Sen’den yardım dileriz” kavramı üzere akıl ve yaratılış olarak, Allah ile aralarında yapılmış olan ezelî antlaşmayı, iman ve kulluk antlaşmasını, bu yaratılışa ait genel kanunu, her iki taraftan antlaşma ile belgelenip te’kit edildikten; bir taraftan kitaplar indirme ve peygamber gönderme ile takviye, diğer taraftan kalp ve dil bakımından iman ve ikrar ile kuvvetlendirdikten sonra bu İlâhî antlaşmayı ve mîsakı kendi kendilerine bozmaya ve kaldırmaya kalkışırlar. 414
Seyyid Kutub, bu ahidleşme konusuna şöyle açıklık getirir: “Allah ile beşer arasında akdolunan ahdin birçok çeşitleri vardır. Bunlardan biri insanoğlunun Halik’ını bilmesi ve O’na yönelip ibâdet etmesi için yaratılışında sahip olduğu fıtrî ahiddir. Allah’ın mevcudiyetine inanmak ihtiyacı, insan fıtratında daimîdir. Bu fıtrat, bazen şaşırıp yolunu sapıtır ve Allah’a ortak aramaya koyulur. Diğer birisi de, Allah’ın, Âdem’i (a.s.) yeryüzüne halife göndererek ondan aldığı ahittir. Allah, peygamberler vasıtasıyla her kavim ve milletten de ahitler almıştır. Ahidler gereğince yalnız Allah’a ibâdet etmeleri, hayatlarında Allah’ın şeriat ve nizamını hâkim kılmaları icab etmektedir. İşte fâsıkların bozduğu ahidler bu ahidlerdir. Verdiği sözde durmayıp Allah’la ahdini bozan kimse, aynı zamanda, Allah’la olan sözleşmesi dışındaki diğer ahidlerini de bozmuş sayılır. Zira Allah’ın ahdini bozmaya cür’et eden kimseden, hiçbir ahde saygı göstermesi beklenemez. Yeryüzündeki bütün sapıklık ve fesatlar, Allah’ın emrinden uzaklaşmak, O’nunla olan ahdi bozmak ve bağlanmasını emrettiği bağları koparmak yüzünden doğuyor. Yeryüzündeki anarşinin başı, Allah’ın beşer hayatını idare ve tanzim için seçtiği İlâhî nizamdan yüz çevirmenin sonucudur. İşte, neticesi mutlak sûrette hüsran olan yolun ayrılış noktası buradan başlar. Şu halde, yeryüzü Allah’ın nizamı ile idare edilmekten mahrum ve hayat da şeriat-ı İlâhîden uzak kaldığı müddetçe yeryüzünde huzur ve sükûn aranamaz.” 415
Kur’an’da mü’minlerin vasıflarından bahsedilirken “Onlar emanetlerine ve ahidlerine/ sözlerine riâyet ederler.”416 diye buyrulmaktadır. Mü’minler fert halinde de olsalar, cemiyet halinde de olsalar, verdikleri sözlere riâyet ederler, emanetlere de hiyânet etmezler. Mü’minlerin omuzlarında pek çok emanet vardır; mü’minler her ne sûretle olursa olsun emanetlerini yerine getirirler. Çünkü doğru olmak insanların fıtratındandır; fıtrat da İslâm’dır. Onun için mü’minler, fıtratlarının doğru yoldan sapmasına müsaade etmezler. Bütün insanların Allah’a vermiş oldukları bir söz ve ahit vardır. Bu da bütün insanların Allah’ı tanımaları, O’na kulluk etmeleridir. Yüce Allah, insanların fıtratına kendi varlığını ve birliğini kabul edecek özellik vermiştir. İnsanların bozduğu her ahdin şahidi Allah’tır. Bunun için mü’min ahde vefâ gösterirken Allah’tan korkar ve sakınır.
Mü’minler genel anlamda emanetlerden ve verdiği sözlerden sorumludurlar. Âyet-i kerime,417 nassın hududunu geniş tutarak kısaca her emaneti ve her ahdi içine alacak tarzda hüküm bildiriyor. Bu nitelikler her zaman ve her yerde mü’minlerin nitelikleridir. Müslümanlar bu niteliklere riâyet etmedikleri takdirde İslâm cemaati doğru istikameti bulamaz. Böyle bir toplumda, ortak hayat için konulacak temel kaidelere herkesin bağlanması, güvenmesi ve dayanabilmesi
414] Elmalılı H. Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, c. 1, s. 245
415] Seyyid Kutub, Fi Zılali’l-Kur’an, c. 1, s. 105
416] 23/Mü’minûn, 8
417] 23/Mü’minûn, 8
- 96 -
KUR’AN KAVRAMLARI
için ahde vefâ ve emanete riâyet prensibi zaruridir. Bu prensibi tüm mü’minlerin örneği ve önderi Rasûlullah’ın hayatında açıkça görmekteyiz. O’na müşrikler bile güvenmiş, emanetlerini çoğu zaman O’na teslim etmişlerdir. Bir yandan düşmanlık, öbür yandan O’na güvenmek gerçekten düşündürücü bir haldir. İşte, kısa bir süre içerisinde İslâm’ın dünyaya hâkim olmasında Rasûlullah’ın bu ilkesinin büyük katkısı olmuştur.
“Hayır, kim ahdini yerine getirir ve sakınırsa şüphe yok ki Allah sakınanları sever. Allah’ın ahdini ve kendi yeminlerini az bir pahaya değiştirenlerin; işte onların âhirette hiçbir nasibi yoktur. Allah kıyamet günü onlarla konuşmaz, onlara bakmaz, onları temize çıkarmaz ve onlar için acı bir azap vardır.”418 Ahde vefâ, Allah korkusuyla yakından alakalıdır. Bunun için sosyal muamelelerde dost ile düşman arasında herhangi bir ayrım yapılamaz. Her ikisi için de durum aynıdır. Ahde vefâ dünyevî bir menfaat karşılığında değiştirilecek bir husus değildir. Çünkü verilen söz Allah adına verilmiştir. Buradaki mesele Allah’a karşı verilen ahde vefâ meselesidir. Onun için de karşıdaki insanlar değil; Allah’ın emri gözetilir. 419
Kur’ân-ı Kerim’de, Allah Teâlâ’nın Hz. Âdem’e, Hz. Mûsâ’ya, Hz. İbrahim ve Hz. İsmail’e ahid verdiği ifade edilir.420 Bu ahid, genellikle emir veya tâlimat verme şeklinde açıklanmıştır. Yine Kur’an’da Allah’la kulları arasındaki bir ahidleşmeden de bahsedilmiş 421 ve Allah adına verilen ahdin bozulmaması istenmiştir.422 Allah’la yaptıkları muâhedeye sâdık kalanlara büyük mükâfat vaad edilmiş,423 ahdini yerine getirmeyenler fesatçı/bozguncu olarak nitelendirilmiş424 ve Allah’a karşı ahidlerini hiçe sayanların âhirette hiçbir nasip alamayacakları haber verilmiştir.425 “Siz Bana verdiğiniz ahde sâdık kalın ki, Ben de size verdiğim ahdi îfâ edeyim” 426 mealindeki âyet değişik şekillerde tefsir edilmiştir. Bir yoruma göre âyette geçen birinci ahid, Allah’ın kullarına olan emir, yasak ve tavsiyeleri, ikinci ahid ise Allah’ın kullarına vaad ettiği af ve mükâfatıdır. Diğer bir görüşe göre birinci ahid Allah’ın ahdi, yani kulları üzerindeki hakkı, ikinci ahid de kulların rableri üzerindeki haklarıdır. Bir hadise göre Allah’ın kul üzerindeki hakkı, kulun şirk koşmaksızın kendisine ibâdet etmesi, kulun Allah üzerindeki hakkı ise azap görmeden cennete girmesidir.427 Semavî dinler, Allah’la kulları arasında var olduğuna inanılan bir ahidleşmeye dayanır. Hz. Peygamberimiz, dua ederken, “Allah’ım! Gücüm yettiği kadar ahdine ve vaadine sadakat gösteriyorum” 428 der ve kendini O’na karşı daima sorumlu hissederdi.
Mîsak
Allah Teâlâ’nın bütün insanlardan ruhlar âleminde iken “misak” aldığı, mütevatir haberlerle (nassla) sâbittir. Bu bir anlamda Allah Teâlâ ile insanlar
418] 3/Âl-i İmran, 76-77
419] Beşir İslamoğlu, Mü’minlerin Özellikleri, s. 120-121
420] bk. 2/Bakara, 125; 7/A’râf, 134; 20/Tâhâ, 115
421] bk. 36/Yâsin, 60
422] bk. 16/Nahl, 91
423] bk. 48/Fetih, 10
424] bk. 2/Bakara, 27
425] bk. 3/Âl-i İmran, 77
426] 2/Bakara, 40
427] bk. Buhâri, Libas, 101; Müslim, İman 48
428] Buhâri, Deavât 16; Tirmizî, Deavât 15
AHİD
- 97 -
arasında tahakkuk eden, manevî mukaveledir. Her mü’min “Ne zamandan beri müslümansın?” sualine “Kalû Belâ’dan beri” diyerek, bu misakı zikreder. Dolayısıyla misak kelimesini ve kavramını iyi bilmek durumundayız.
Önce kelime üzerinde duralım. Misak, ve-si-ka veya ve-sü-ka fiil kökünden gelir. Lûgatta “sağlam yapmak veya işi sağlama bağlamak” gibi mânâlara gelir. Vesseka; sağlam yaptı, tevsik etti ve resmîleştirdi demektir. Türkçe’de “delili tevsik etmek” şeklinde kullanılır. Bilindiği gibi tevsik; “vesseka” fiilinin masdarıdır. Türkçe’de ve-se-ka fiil kökünden gelen vesika kelimesi kullanılır. Meselâ: Vesikalık fotoğraf veya resmî vesika denilir. Vesak veya visak; aynı fiilden türeme iki isimdir; kendisiyle tevsik olunan, güçlendirilen ve sağlam bağlanan mânâsına kullanılır. Nitekim Kur’ân-ı Kerîm’de “Onun için küfredenlerle (savaş esnasında) karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun. Nihâyet onları mecâlsiz bir hâle getirdiğiniz zaman artık bağı güçlendirin (fe şüddû’l vesak). Ondan sonra ise ya iyilik (yapın), yahud fidye (alın). Yeter ki harp (erbabı) ağırlıklarını yanına bıraksın. (Emir) böyledir. Eğer Allah dileseydi onlardan (savaş olmadan da) elbette intikam alırdı. Fakat (cihadı emretmesi) sizi birbirinizle imtihan etmesi içindir. Amel (ve hizmet) lerini aslâ boşa çıkarmayız.”429 hükmü beyan buyurulmuştur… Yine bir diğer âyet-i kerime’de “Artık o gün (Allah’ın) azâbı gibi hiç kimse azab edemez. Onun vurduğu bağ gibi de (yûsiku) kimse bağ vuramaz”430 buyurulmuştur.431
Misâk; kendisiyle bağlanılan söz, yapılan ve mutlaka yerine getirilmesi gereken anlaşma demektir. Kur’ân-ı Kerîm’de “Hani Biz İsrailoğullarından Allah’dan başkasına ibâdet etmeyin, anneye, babaya, yakınlara iyilik yapın, insanlara güzel söz söyleyin, namazı dosdoğru kılın ve zekâtı verin’ diye bir misak almıştık. Sonra dâ içlerinden az bir kısmı hâriç, yüz çevirdiler ve hâlâ da yüz çevirmekteler.”432 âyetinde, Allah Teâlâ’nın İsrailoğularından aldığı kuvvetli söz izah buyurulmuştur. Esasen bütün peygamberlerden ve onların şahıslarında bütün ümmetlerden misak alınmıştır. Nitekim: “Allah, peygamberlerinden ‘Andolsun ki size kitap ve hikmet verdim. Sonra da size nezdinizdeki (o kitap ve hikmeti) tasdik eden bir peygamber gelmiştir (gelecektir), ona kat’iyen iman ve ona mutlaka yardım edeceksiniz’ diye misak aldığı zaman dedi ki: ‘ikrar ettiniz ve uhdenize bu ağır yükümü (vecibemi) alıp kabul eylediniz mi?’ Onlar (cevaben) ‘ikrar ettik’ dediler. (Allah) dedi ki: “Öyle ise (birbirinize ve ümmetlerinize karşı) şahit olun. Ben de sizinle beraber şahitlik edenlerdenim.”433 âyetinde, bu husus açıkça belirtilmiştir. Ahd ü misâk; bütün peygamberler ve onların ümmetleri için geçerlidir. Bütün peygamberler insanları İslâm’a (Allah’a teslim olmaya) çağırmışlar ve karşılığında hiçbir ücret talep etmemişlerdir. Rasûl-i Ekrem’in (s.a.s.) “Peygamberler, babaları bir kardeşler gibidirler, dinleri birdir.”434 buyurmasındaki hikmet budur.
İslâm fıkıhında; misâk, ahd ve akd terimleri, mesûliyeti beraberinde getiren fiilleri (anlaşmaları) ifade için kullanılır. Daima taraflar vardır. Kur’ân-ı Kerîm’de: “Dinde zorlama yoktur. Hakikat iman ile küfür apaçık meydana çıkmıştır. Artık kim tâgûtu inkâr edip de, Allah Teâlâ’ya iman ederse o, muhakkak kopması mümkün
429] 47/Muhammed, 4
430] 89/Fecr, 25-26
431] Geniş bilgi için bk. Abdülaziz el-Buharî, Keşfû’I Esrar, İst. 1308, c. IV, sh. 238; Ayrıca, Yusuf Kerimoğlu, Kelimeler Kavramlar, “Ahd” maddesi
432] 2/Bakara, 83
433] 3/Âl-i İmran, 81
434] Sahih-i Buhârî, Kasasu’l-Enbiyâ 48, İst.1401, Çağrı Yay. c. IV, s.142
- 98 -
KUR’AN KAVRAMLARI
olmayan sağlam bir kulpa yapışmıştır (urvetu’l-vuskâ). Allah, hakkı ile işiten (her şeyi) kemali ile bilendir.”435 hükmü beyan buyurulmuştur. Bu âyette ve-se-ka fiil kökünden, “ism-i tafdil” kipindeki vüskâ kelimesi, tutulacak kulp anlamına gelen urve kelimesiyle kullanılmaktadır. Fahrûddin-i Razi, bununla ilgili olarak şunları zikretmektedir: “Bu (istiâretu’l mahsûs li’l ma’kûl) yani aklî olan bir meseleyi hissî olan bir şeye benzeterek teşbih etmektir. Çünkü bir şeyi tutmak isteyen kimse, onun kulpuna tutunur. Burada da böyledir. Bu dine tutunmak isteyen kimse, ona delâlet eden delillere yapışır. İslâm’ın delilleri, delillerin en güçlüsü ve en açığı olunca, bu delillerin el-Urvetu’l-Vüska diye isimlendirilmesi gerekmiştir.”436 Dikkat edilirse; kopması mümkün olmayan sağlam kulpun (urvetu’l-vüskanın) bir tarafında Allah Teâlâ vardır, diğer tarafında ise insan!.. Allah Teâlâ hâkimdir (hüküm koyucu). İnsan ise hükme mahkûmdur. Eğer insan misâkı bozar ve kopması mümkün olmayan sağlam kulpu bırakırsa, esfel-i safilîne yuvarlanır. Hesap gününü düşünen her mü’min, ruhlar âleminde gerçekşen misaka ve o misakın tabiî sonucu olan emânete sahip çıkmak mecburiyetindedir.
Kalu Belâdaki Ahdimizi Hatırlamamak ve Sorumluluk
Misak, yani kalu belâdaki “anlaşma” ne demektir? Ruhlar âlemindeyken Allah’a verdiğimiz sözü, niçin hatırlamıyoruz? Bu sözü hatırlamayışımız, bizi sorumluluktan kurtarır mı?
Tefsir âlimlerinin büyük çoğunluğu, 7/A’raf Sûresi, 172. âyeti esas alarak, misakın ana rahminde başladığını, bu soru ve cevabın bedene ruh ilka edilme safhasında gerçekleştiğini ifade ederler.
Allah’ın zamandan münezzeh olduğu dikkate alındığında bu mânâyı kavramak kolay olur. Değişik zamanlarda yaratılan insanlar, birbirlerine göre önce ve sonra gelmiş olsalar bile, Allah’ın ezelî ilminde hepsi hazırdırlar ve bu soruya birlikte muhâtap olmuşlardır.
Misakta “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusuyla insanların dikkatleri kendilerinde icrâ edilen İlâhî terbiyeye çekilmiş ve insan olarak terbiye gören bu bahtiyar kulların Allah’ın bu ihsânına karşı Ona iman ve ibâdet etmeleri gerektiği dersi verilmiştir. Misak üzerinde tartışmalara girerek bu temel mesajı unutmak doğru olmaz.
Misak; “güçlendirme, anlaşma, sözleşme” gibi mânâlara geliyor. Ve “misak-ı ezelî,” Cenâb-ı Hakk’ın “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusuna, ruhların “Evet, Sen bizim Rabbimizsin.” diye cevap vermeleriyle tahakkuk etmiş oluyor.
Tefsir âlimlerimizin çoğu ruhlara yapılan bu hitâbın “kelâmî” olmadığını, yani Kur’an ve diğer semâvî kitaplarda olduğu gibi bir hitap özelliği taşımadığını ifade etmişlerdir. Elmalılı Hamdi Efendi, bunun, meleklere verilen emirler gibi olduğunu ve “kelâm-ı lâfzî” ile olmadığını vurgular ve şöyle der: “Bunda da bizim anladığımız mânâda bir şâhit tutmak ile soru ve cevap vermek, hakiki mânâsıyla bir mukavele düşünmek lâzım değildir.”
Buna göre, ruhlara sorulan bu soru, harfsiz ve kelimesiz bir hitaptır; ilham şeklindedir. Cenâb-ı Hak, Şems Sûresinde, güneşten başlayarak birtakım
435] 2/Bakara, 256
436] Fahruddin-i Razi, Mefatihû’l Gayb, Ank.1989, Akçağ Yay. c. V, sh.428
AHİD
- 99 -
mahlûklarına kasem eder. Bu yemin edilenlerden birisi de “nefistir.” Ve âyette, mealen, şöyle buyurulur: “Nefse (kişiye) ve onu şekillendirene, sonra da ona kötülüğü ve takvâyı ilham edene (andolsun ki...)” 437
Bu âyette, insan vicdanına iyi ile kötüyü birbirinden ayırma kabiliyetinin konulduğu beyan buyrulmuş, ona bu kabiliyetin verilmesi ise “ilham” olarak ifade edilmiştir. İşte “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusu da böyle bir ilham olarak gerçekleşmiştir.
Bu konuşma, bizim anladığımız mânâda, sesli, harfli, heceli bir konuşma değildir. Zaten o anda, beden teşekkül etmiş olmadığından bu konuşmayı ruhun kelâmı olarak anlamamız gerekir.
Biz bu hitabın ve cevabın mâhiyetini bilmekten âciziz ve bundan sorumlu da değiliz. Ancak şu kadarını söylemek isteriz: Sâdık rüyada, bir mü’minin kalbine ulvî bir mânâ akıtılır. Ve rüyasında o mânâ istikametinde hareket etmeye karar verir. Sabahleyin uyandığında, Rabbinin onunla ilham yoluyla konuştuğunu anlar ve kalbine ilham edilen mânânın gereğini yerine getirmeye başlar. Rüyada Rabbinin onunla konuşması ve kendisinin de o ilhama göre hareket etmeye karar vermesi, uyanık âlemdeki konuşmalara ve kararlara hiç mi hiç benzemez.
Misak konusunda iki ayrı soruya muhâtap oluyoruz. Birincisi “Misakı niçin hatırlamıyoruz?” diğeri ise “Bu hatırlamayış, bizi sorumluluktan kurtarır mı?”
Önce, birinci soru üzerinde duralım: İnsanoğlu ana rahminde dört aylıkken, bedenine ruh ilka ediliyor. O ruh, beş ay kadar misafir kalacağı bu beden hakkında hiç bir bilgiye sahip değil. Ondan öte, kendisinin ruh olduğundan, görme, işitme gibi nice hislerle, akıl, hâfıza, hayal gibi mânevî sermayelerle donatıldığından da habersiz. Dünyaya geldiğinde de dünyayı tanımıyor. Çocukluk devrini geçiyor, büyüyor, genç oluyor. Aklını çalıştıran, kendini ve içinde yaşadığı âlemi değerlendiren, iç âleminde birtakım sorular üreten ve bunlara cevap arayan müstesna bir varlık haline geliyor. Bu haliyle bile, bebekliğini ve hele ana rahminde geçirdiği safhaları hatırlayamıyor. Sonra kalkıyor, “ben misak-ı ezelîyi niçin hatırlamıyorum?” diye soruyor.
Soruya iki yönden yaklaşmak gerekir. Birincisi: Rabbimiz, bu dünyada, bizi çok şeylerle sınırlamış ve bunların tamamından fayda görüyoruz. Meselâ, görmemizi sınırlamış, bu yüzden her şeyi göremiyoruz. Eşyaya baktığımızda atomların o baş döndüren hareketlerini görebilseydik dengemizi kaybederdik, belki de dünyada yaşamamız mümkün olmazdı. Bastığımız topraktaki bütün bakterileri görebilseydik rahatça yürüyemezdik.
Bu sınırlamaları yapan Rabbimiz, hâfızamıza da sınırlar koymuş. Bebekliğimizi, o safhada başımıza gelenleri ve daha öncesini, yani rahimde geçen devreleri hiç hatırlamıyoruz. İşte, rahim safhasında muhâtap olduğumuz, ama sonradan hatırlayamadığımız hâdiselerden biri de misak meselesi. Misakı hatırlayabilseydik, bu dünyada herkes Allah’a iman ederdi ve imtihan olmamızın da bir mânâsı kalmazdı.
Diğer yönü ise şöyle: Peygamber mûcizelerinde çokça okuruz: Bir ağaç, mûcize olarak konuşur ve Allah Rasûlünün (s.a.s.) peygamberliğini tasdik eder.
437] 91/Şems, 7-8
- 100 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Daha sona yine eski haline döner, hiç bir şeyden habersiz, sürdürür hayatını.
Cenâb-ı Hak, elma ağacına bir an için şuur verse ve ona “Seni elma verecek şekilde terbiye eden Ben değil miyim?” deseydi yahut bal arısına, “Seni bal verecek şekilde terbiye eden Ben değil miyim?” diye sorsaydı, bütün bu ve benzeri soruların cevabı, “Evet bizi terbiye eden Sensin” şeklinde olacaktı.
Aynı soru insan ruhuna da sorulabilir: “Seni, insan ruhu olarak terbiye eden, maddî ve mânevî sermayelerle donatarak nice ilimlere ve marifetlere kabiliyetli kılan Ben değil miyim?” İnsan ruhu da bu sorunun cevabını, “Evet, beni böylece terbiye eden Sensin.” diye verecektir. Nitekim ruhlara bu soru sorulmuş, onlar da bu İlâhî hitaba, “Evet, Sen bizim Rabbimizsin.” diye cevap vermişlerdir.
“Misakı hatırlamayışımız bizi sorumluluktan kurtarır mı?” sorusuna gelince, bu soruya şöyle cevap verilir: “Allah, peygamberleri gönderdiğinde onlara bu ahdi haber verdi. İnsanlar hatırlamasalar bile peygamberlerin sözü, onların aleyhinde delil olmuştur. Çünkü bilirsin ki, bir insan namazından bir rekât terk etse ve bunu unutsa, ardından güvenilir kimseler bunu kendisine hatırlatsalar, onların sözü aleyhinde delil olur.”
Bir mü’min, namazın her rekâtında, “âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamd” etmekle bir bakıma, misakını yeniler. Çevresini kuşatan ve onun yardımına koşan bütün varlıkların, İlâhî bir terbiyeden geçtiklerini düşünerek Rabbine şükreder. Sonra bu kâinatın bir küçük misâli olan kendi varlığına nazar eder. Ondaki bütün terbiye fiillerinin de yine onun menfaatine en uygun şekilde icrâ edildiğini görür.
İşte insanın, kendisini içten ve dıştan kuşatan bu terbiye fiillerini düşünmesi, onu ibâdete sevk eder. Hayatının tüm anlarında: “Ancak Sana ibâdet eder ve ancak Senden yardım dileriz.”438 diyerek misakını yenilemiş olur. “Rabbimiz Sensin, ibâdetimiz de ancak Sanadır ve Senden başkasından da yardım dilemeyiz.” der. 439
İslâm Ahlâkında Ahid
Ahid ve va’d (vaad) terimleri, genellikle eş anlamlı olarak kullanılmıştır. Ancak Kur’ân-ı Kerim’de va’d ve bundan türemiş olan kelimeler, “Allah’ın iman eden ve salih ameller yapan insanlara maddî ve mânevî ecir ve mükâfat vereceğini bildirmesi” mânâsında geçer. Ahid kelimesi ise, ahlâkî kavram olarak genellikle “birine söz verme, vaad ve taahhütte bulunma, anlaşma yapma” mânâlarında kullanılmıştır. Hadislerde de bu mânâlar, hem ahid ve hem de va’d kavramlarıyla ifade edilmiştir.
Kur’an’da iman, yalnızca zihnî bir inanma değil; bunun yanında kişinin dinî naslarla belirlenmiş olan esaslara uyacağına dair gönüllü bir taahhüdü olarak değerlendirilmek sûretiyle iman ile ahid arasında sıkı bir münasebet kurulmuştur. Böylece Kur’an’a göre ahde vefâ, iman ederek Allah ile ahidleşmiş ve bu sûretle kendisini hür iradesiyle sadakat mükellefiyeti altına sokmuş olan mü’minin ahlâkî bir borcudur. Bu sebeple Kur’an ahdin önemi üzerinde ısrarla durmuştur.
438] 1/Fâtiha, 5
439] Alaaddin Başar
AHİD
- 101 -
İster Allah’a ister insanlara karşı verilmiş olsun, her vaad ve ahid, yükümlülük için ehliyet şartlarını taşıyan bir insanı borçlu ve sorumlu kılar. İslâm ahlâkında bu sorumluluğun yerine getirilmesine “ahde vefâ” veya “ahde riâyet” denir ki, her iki tabir de Kur’an’dan alınmıştır.440 “Sözünde durmak, verdiği sözlere bağlı kalmak, özü ve sözü doğru olmak” gibi anlamları içine alan ahde vefâ veya kısaca vefâ, İslâm ahlâkının en önemli prensiplerinden biridir. Ahlâkçılara göre ahde vefâyı yüksek bir fazilet haline getiren husus, kişinin taahhüdünün aksini her an yapma imkânına sahip olduğunu bilmesine rağmen, kendisini verdiği söze bağlı hareket etmek zorunda hissetmesidir.
Kur’ân-ı Kerim’de ve hadis-i şeriflerde kâmil/olgun mü’minlerin vasıfları sayılırken, onların ahde vefâ gösterme özelliklerine işaret edilir.441 Kur’an’da ahde vefâ ile ilgili âyetlerde, kendileriyle yapılmış antlaşmaların hükümlerine riâyet ettikleri müddetçe, müslüman olmayan taraflara dahi verilen söz istikametinde uygulamada bulunulması emredilmektedir.442 Diğer ahlâkî faziletlerde olduğu gibi ahde vefâ göstermede de ümmeti için örnek bir yaşayış sürdürmüş olan Hz. Peygamberimiz’in Hudeybiye Antlaşması’ndan hemen sonra, yanındaki müslümanların itirazlarına rağmen, kendisine sığınan Ebû Cendel’i antlaşmanın gereği olarak müşriklere iade etmesi, O’nun verdiği söze bağlılığının en canlı örneklerinden birisidir. O’na “el-Emîn” sıfatının düşmanları tarafından bile verilmesinin, kendisinin ahde vefâ ve emanete riâyet faziletine kemaliyle sahip bulunmasından ileri geldiği bütün kaynaklarda belirtilmiştir. Nitekim O, konu ile ilgili hadislerinde ahde uygun hareket edilmesini imandan saymış, ahde aykırı davranmayı ise nifak alametleri arasında göstermiştir. Zira sözünde durmamak, sözüne güvenilmez olmak, imanın özünde bulunan sadakat kavramı ile çelişmektedir. Hâlbuki gerek Kur’an’da,443 gerekse hadislerde ahde vefâ ile sadakat arasında kopmaz bir bağ bulunduğu belirtilmiştir.
İnsanların toplum hayatının gereği olarak birbirleriyle yaptıkları sözleşmelerin esaslarına uygun hareket etmelerinin, verdikleri sözleri mutlaka yerine getirmelerinin önemi üzerinde ısrarla duran İslâm ahlâkçıları, bu konuyu ekseriyetle “dilin âfetleri” başlığı altında incelemişlerdir. Ahlâkçılar, herhangi bir vaadde bulunurken, ileride ahde vefâ göstermeyen bir kişi durumuna düşmemek için, yerine getirilemeyecek hususlarda düşünmeden hemen “evet” demek yerine, söz veren tarafın ahdini yerine getirmesini engelleyen meşrû bir sebebin baş gösterebileceğini dikkate alarak, sözün ardından, “inşâAllah” denilmesini tavsiye etmişlerdir. 444
Ahde vefâ bir ahlâk kuralıdır. Bu kaideye uyan, Allah’a verdiği ahde riâyet eden, bu şuura varan kimseyi Allah sever ve ikramına nail eder. Fakat Allah’ın ahdini ve verdiği yeminleri az bir pahaya değiştiren bir kimsenin âhirette hiçbir nasibi yoktur. Allah’ın indinde hiçbir değere sahip değildir. İnsanlar arasında da kimse ona değer vermez ve onu tezkiye edip temize çıkaracak kimse de olamaz. Ahde vefâ ve diğer hususlardaki ahlâkî kaide şudur ki; önce bütün ilişkilerde sorumluluk, Allah’a karşı olmalıdır. Öyle ise, Allah’ın gadabını icap ettiren
440] bk. 2/Bakara, 177; 23/Mü’minûn, 8
441] bk. 23/Mü’minûn, 8; 70/Meâric, 32
442] bk. 9/Tevbe, 1, 4, 7
443] bk. 2/Bakara, 177
444] İslâm Ansiklopedisi, T.D.V. Y. c. 1, s. 532- 535
- 102 -
KUR’AN KAVRAMLARI
hareketlerden sakınıp, rızâsına nail olmaya çalışmak lazımdır. Bu konuda menfaat duygusu, yani basit kişisel çıkar hiçbir zaman ölçü olamaz. Toplumlar topyekün sapıtsa, hak yolundan ayrılsa bile mü’min için değişen hiçbir şey olmaz. Bu kural yine olduğu gibi kalır. Zira bu, Allah tarafından hükmedilmiştir. Rasûlullah müşrik bir toplumda bile bu kaideye uymuştur. Bu kural, Allah’ın rızâsını celbedecek, takvâsını kazanacak bir ahlâk kaidesidir.
Bütün Âdemoğullarının Allah’a verdikleri bir sözü vardır. Allah ile yaptıkları bir ahidleri vardır. Bu antlaşma gereğince Âdem’in bütün zürriyetinin Allah’a inanmak, O’nun yüce ulûhiyeti için gerekli kulluk vecibelerini bilmek ve yerine getirmek mecburiyeti vardır. Allah’a iman akdi, O’nun ulûhiyet ve rubûbiyetini itiraf etmek, bu itirafını kâmil bir kulluğu gerektiren vecibelerini bilmek, mutlak bir itaat, derin bir teslimiyet ve şümullü bir kabullenmedir. İşte Allah Teâlâ yeryüzünün hilafet anahtarını önce Hz. Âdem’e teslim etmiştir. Bu hilafet, ancak Allah’a teslimiyet ile O’na tâbi olmaya bağlı bir hilafettir. Bunun tersi ise hilafet akdine muhalefettir.
İnsanlar arası ilişkiler güven unsurunun hâkim olabilmesi için verilen ahde vefâ göstermek şarttır. Bu güven kazanılmadan sıhhatli bir toplumun oluşması mümkün değildir. Onun için İslâm, ahde vefâ prensibinde son derece titiz davranır ve bu hususta asla müsamaha göstermez. Zira ahde vefâ, toplum hayatını birbirine bağlayan en kuvvetli bağdır. Bir toplum ahde vefâ prensibine riâyet etmezse, o toplum kısa ömürlü olmaya mahkûmdur. 445
Ahdi Bozmak
Kur’ân-ı Kerim, ahde vefâyı emreder. Ahdi bozmayı, vefâsızlığı yasaklar. Hatta bazı örnekler vererek ahdi bozmayı kötüler. Bazı kimselerin ahidlerini bozarken kendilerince gösterecekleri sebepleri de reddeder. “İpliğini iyice eğirip katladıktan sonra söküp bozan kadın gibi olmayın. Bir ümmetin sayıca daha çok olmasından ötürü yeminlerinizi aldatma vasıtası yapıyorsunuz. Allah, onunla sizi imtihan eder. Kıyamet günü, ihtilaf ettiğiniz şeyleri elbette beyan edecektir.” 446
Âyet-i Kerime, ahdini bozan insanları budala kadın gibi gösteriyor. Bir kadın ki ipliğini iyice eğirip sardıktan sonra tekrar söküp dağıtmaktadır. Bu gerçekten çok yerinde bir teşbihtir. İnsanlar da şâyet bir ahitleşme yaparlarsa bu kadının durumuna düşmesinler diye, uyarılmaktadır. Özellikle mü’minlerin şahsiyetli olmaları, budala kadının derecesine düşmemeleri için ikaz edilmektedir. Bununla beraber, sabırsızlıktan, zayıflıktan ve iradesizlikten kurtulmaları için uyarılmaktadırlar.
Ahdini bozan kimseler azimetten yoksun ve ileri görüşten mahrumdurlar. Sanki bir kadın ipliğini iyice eğirip katladıktan sonra onu tekrar tekrar söküp dağıtmaktadır. Bu benzetmedeki bütün ayrıntılar hakaret, hayret ve garipliklerle dolu bir anlam taşımaktadır. Bütünüyle ahidleri bozmayı kötülemekte ve çirkin bir iş olarak ruhlara yerleştirmeye çalışmaktadır. Şahsiyetli ve akıllı bir insanın kalkıp da bu kadına benzemesi ve onun gibi zayıf iradeli olmayı kabullenmesi düşünülemez.
445] Beşir İslâmoğlu, a.g.e., s. 122-123
446] 16/Nahl, 92
AHİD
- 103 -
Âyette, ahdi bozma durumunda olan devletler de kınanmaktadır. Bir devlet bir veya birkaç devletle antlaşmalar imzalar, sonra da güçlü ve nüfuzlu devletlerin diğer saflarda yer aldığını ileri sürerek antlaşmalarını bozar ve bunda devletin çıkarının söz konusu olduğunu iddia ederse, İslâm bu sebepleri kabul etmez ve mutlak şekilde ahde vefâ gösterilmesini emreder. Verilen sözlerin ve antlaşmaların hile ve oyun vasıtası kılınmasına göz yummaz. Ancak şunu da unutmamak gerekir ki; İslâm, iyilik ve Allah korkusu esasları dışında yapılan hiçbir antlaşmaya itibar etmez. Günah, isyan ve kötülük esasları üzerine yapılmış antlaşmaları reddeder. Gerek İslâm toplumunun gerek İslâm devletinin yapısı bu esaslara göre kurulur.
Müslümanların verdikleri sözü tutmalarından dolayı tarihte birçok kavimlerin İslâm’a girdiği görülmüştür. Müslümanlardaki doğruluk ve sadakat, inançlarındaki samimiyet ve ihlâs, işlerindeki temizlik ve dürüstlük onları hayran bırakarak İslâm’la tanışmalarına sebep olmuştur. Böylece müslümanlar ahidlerini bozmamakla, kaybettikleri basit ve küçük çıkarlar yerine pek büyük kazançlar elde etmişlerdir.
Bir müslümanın sözü gerçekten Allah’a verilmiş bir sözdür. Müslüman, Allah korkusu taşıdığından ahdini bozmayı düşündüğü an Allah’ın kendisini hesaba çekeceğini düşünerek bundan vazgeçer. Çünkü ahdine sâdık kaldığında Allah katında kendisi için hayırlar hazırlandığının şuurundadır. “Allah’ın ahdini az bir pahaya satıp değişmeyin. Eğer bilirseniz Allah katında olan sizin için daha hayırlıdır.” 447
“Ahidleşip antlaşma yaptığınız zaman, Allah’ın ahdini yerine getirin ve Allah’ı üzerinize şahit tutarak, pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Şüphesiz Allah, yapacağınız şeyleri çok iyi bilir. Yeminleri bozmada, ipliğini kuvvetle eğirdikten sonra bozup parçalayan kadın gibi olmayın.”448 Allah, önem sırasına göre dizilmiş üç tür anlaşmadan (ahid) bahsetmektedir. Bunlardan birincisi, hepsinden önemli olan Allah ile insan arasındaki ahid, yani bağdır. Önem sırasında ikinci olan, bir insanla bir insan arasında Allah şahit tutularak veya Allah’ın adı anılarak yapılan ahidleşme veya anlaşmadır. Üçüncü tür ahid ise, Allah’ın adı anılmadan yapılan ahiddir. Her ne kadar bu önem sırasına göre üçüncü ise de, bu ahdin yerine getirilmesi de ilk ikisi kadar önemlidir ve bozulması yasaklanmıştır. Bu bağlamda, Allah’ın, anlaşmaları bozanları çok şiddetli bir şekilde azarladığına dikkat edilmelidir ki, bu, yeryüzündeki karışıklık ve düzensizliklerin en büyük sebeplerinden biridir.
Nahl sûresi 92. âyette anlaşmazlıklara neden olan fikir ayrılıkları ve ihtilafların çözümünün kıyamet gününde olacağı bildirilmektedir. Bu nedenle bu ihtilaflar, anlaşmaları bozmak için birer özür teşkil etmemelidir. Taraflardan biri tamamen haklı, karşı taraf ise tamamen haksız olsa bile, haklı olanın anlaşmayı bozması, yanlış propaganda yapması veya diğer(ler)ini mahvetmek için başka kötü yollar kullanması doğru değildir. Eğer haklı olan taraf böyle yaparsa, yaptığını kıyamet günü kendi aleyhinde bulacaktır. Çünkü doğruluk ve adâlet, kişinin sadece teorilerinde ve amaçlarında doğru olması değil; aynı zamanda doğru metodlar ve araçlar kullanmasını da gerektirir.
Yapılan yeminleri ve verilen sözleri tutmamak ve hile vasıtası yapmak, her
447] 16/Nahl, 95; Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 1, s. 55
448] 16/Nahl, 91-92
- 104 -
KUR’AN KAVRAMLARI
şeyden önce vicdanların derinliklerinde yer eden inançları temelinden sarsar. Diğer kimselerin gözünde de inançlara olan bağlılık ve güveni yok eder. Aldatmak için bile bile yemin eden kimse hiçbir zaman için sağlam bir inanca sahip olamaz ve inandığı yolda dosdoğru yürüyemez. Bunun da ötesinde yemin ettiği halde yeminini bozan veya yalan yere yemin eden veya söz verdiği halde sözünde durmayan kimse, muhataplarının Allah’ın yolundan uzaklaşmalarına vesile olur. İtimadlar sarsılır, mü’minin emin/güvenilir kimse olduğu anlayışı darbe yer. Ahlâkî anlamda insan, ahdine vefâ gösteren, sözünde duran varlık diye tanımlanabilir. Mükemmel insanın tanımlarından biri budur.449 İman da, Allah’la kul arasında yapılan bir an(t)laşma, bir ahidleşmedir. Bu ahidleşmeye sadakat, hem mü’minin Rabbine karşı münasebetlere sâdık olmasıyla, hem de diğer insanlarla ilişkilerindeki sözleşmelere sadakatle kendini gösterir.
Hadis-i Şeriflerde Ahde Vefâsızlık/Ahdi Bozmak
Hz. Peygamberimiz’den bir rivâyet şöyledir: “Ahdine vefâsı olmayanın imanı da (dini de) olamaz.” 450
Hadis-i şerife göre ahde vefâsızlık, küfrün en rezil şekli olan münafıklığın da belirgin niteliklerinden biridir. “Münâfığın alâmeti üçtür. Söz söylerken yalan söyler. Vaad ettiği, söz verdiği zaman sözünde durmaz. Kendisine bir şey emanet edildiği zaman hiyânet eder.”451; “Dört şey kimde bulunursa hâlis münafık olur. Kimde bunlardan bir kısmı bulunursa, onu bırakıncaya kadar kendisinde münafıklıktan bir haslet kalmış olur. Bunlar: Kendisine bir şey emanet edildiği zaman hiyânet etmek, söz söylerken yalan söylemek, ahdettiğinde, söz verdiğinde sözünü tutmamak, husumet zamanında da haktan ayrılmaktır.” 452
“Bir kavim ahdinden dönerse, Allah onlara mutlaka düşmanlarını musallat eder.”453
İbn Ömer (r.a.) anlatıyor: “(Bir gün) Rasûlullah (s.a.s.) yanımıza gelip şöyle buyurdular: “Ey muhacirler! Beş şey vardır, onlarla imtihan olacağınız zaman artık cemiyette hiçbir hayır kalmamıştır. Onların siz hayatta iken zuhurundan Allah’a sığınırım. (Bu beş şey şunlardır:)
1- Zina: Bir toplumda zina ortaya çıkar ve alenî işlenecek bir hale gelirse, mutlaka o toplumda tâun hastalığı (bulaşıcı hastalık) yaygınlaşır ve onlardan önce gelip geçmiş toplumlarda görülmeyen hastalıklar yayılır. (Dün frengi, bugün AIDS, kanser..., yarın?!)
2- Ölçü-tartıda hile: Ölçü ve tartıyı eksik yapan her toplum, mutlaka kıtlık, geçim sıkıntısı ve sultanın zulmüne uğrar.
3- Zekât vermemek: Hangi toplum mallarının zekâtını vermezse mutlaka gökten yağmur kesilir. Hayvanlar da olmasaydı tek damla yağmur düşmezdi.
4- Ahdin bozulması: Hangi toplum Allah ve Rasûlü’nün ahdini bozarsa, Allah, o toplumda, kendilerinden olmayan bir düşmanı musallat eder ve ellerindeki
449] N. Şahinler, Kur’an’da Sembolik Anlatımlar, s. 146
450] Beyhakî, es-Sünnetü’l-Kübrâ, c. 9, s. 231; Zehebî, Kebâir 108
451] S. Buhâri, Tecrid-i Sarih, c. 1, s. 45, no: 31; Tirmizî, İman 14
452] S. Buhâri, Tecrid-i Sarih, c.1, s. 45, no: 32
453] Muvatta, Cihad 26 -2/460-
AHİD
- 105 -
(servet)lerin bir kısmını onlar alır.
5- Kitabullah’la hükmetmeyi terk: Hangi toplumun imamları (liderleri) Allah’ın kitabı ile ameli terk ederek Allah’ın indirdiği hükümlerden işlerine gelenleri seçerlerse, Allah onları kendi aralarında savaştırır.” 454
Ebû Hureyre (r.a.)’den Nebî’nin (s.a.s.) şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Aziz ve Celil olan Allah: Üç (sınıf insan) vardır ki, kıyamet gününde Ben bunların hasmıyım: 1- O kimse ki, bana (Mukaddes ismime) yemin eder de sonra ahdini bozar. 2- Bir kimse ki, hür (bir insan)ı köle diye satar da onun karşılığını yer. 3- Diğer kimse ki, bir işçi tutar, onu çalıştırır da ücretini vermez, buyurmuştur.” 455
“Ahdini bozan her kişi için kıyamet gününde (halk arasında teşhir olunmak üzere) bir alâmet vardır. (o alâmet,) sözünü bozan gaddarın yanına dikilir, onunla bilinir.” 456
Kur’an’da hem insanlar arası ilişkiler, hem de insanla Allah arası ilişkilerin temelinde ahid vardır. Ahde vefâ göstermek, hem insanlar arası ilişkilerin, hem de insan-Allah arası ilişkilerin esasıdır. Kur’an, ahde vefâyı insanın onur burçlarından biri olarak belirlemiş ve ahde vefânın psikolojik ve sosyolojik boyutlarına dikkat çekmiştir. Prensipler şöyle konuyor: “Ahde vefâ gösterin, sözünüzde durun.”457 Ahde vefâsı olmayanın zâlimlerden olduğu anlaşılmaktadır: “Allah, ahdim zâlimlere ermez, buyurdu.” 458; “Ey iman edenler! Akitleri(n gereğini) yerine getirin.”459 Allah, ahd ü misakını bozanları şiddetle kınar, onların cezalandırılacaklarını belirtir. Bozulan bu sözleşme, ister Allah ile, ister Peygamber ile, isterse insanlar ile yapılan sözleşme olsun, bozanlar cezalandırılmayı hak ederler: “Sözlerini bozmaları sebebiyle onları lânetledik ve kalplerini katılaştırdık.”460; “Onlar ki, kesin söz verdikten sonra sözlerinden dönerler. Allah’ın birleştirilmesini emrettiği şeyi keserler ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar; işte husrâna/ziyana uğrayanlar onlardır.” 461
Kur’an’a göre insan ruhuyla Allah arasında ezelde yapılmış bir anlaşma vardır ve dünya hayatı bu muâhedenin/ahidleşmenin icrâ yeridir. Kur’an, insanı bu anlaşmayı unutmamaya ve şartlarını yerine getirmeye çağırmaktadır. İman, bu ezelî mukavelenin bir kere daha hatırlanması ve itirafı, dünya hayatımız da bu sözleşme şartlarına uygun bir yaşayışın sürdürülmesidir. “Rabbi’in Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini alıp devam ettirmiş ve onları kendilerine şahit tutarak: ‘Ben Rabbiniz değil miyim?’ (demiştir.) “Evet, (buna) şâhidiz!’ dediler. Kıyamet günü, biz bundan habersizdik demeyesiniz.”462 Bu âyette dile getirilen ahd ü misakın mahiyeti hakkında müfessirler çok farklı yorumlara gitmişlerdir. Bu yorumlar şöyle gruplandırılabilir: Müfessirlerden çoğunluğu oluşturan grup bu âyeti, sembolik (remzî) bir anlatım olarak kabul ederler. Bunlara göre, Kur’an, bu üslup ile âdeta Allah’ın ulûhiyeti fikrinin, gerçekte insanın tabiatına/doğasına yerleştirildiğini, bunun da kavranabilir bir vakıa olarak meydana geldiğini anlatmak ister.
454] Kütüb-i Sitte Muht. Tercüme ve Şerhi, c. 17; s. 540
455] Buhâri, Tecrid-i Sarih Terc. Ve Şerhi, c. 6, s. 535
456] Buhâri, Tecrid, c. 8, s. 477
457] 17/İsrâ, 34
458] 2/Bakara, 124
459] 5/Mâide, 1
460] 5/Mâide, 13
461] 2/Bakara, 27
462] 7/A’râf, 172
- 106 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Diğer bir grup müfesir, bu ahd ü misakın fiilen meydana geldiğini kabul ederler. Bazı müfessirler ise, bu ahidleşme, fıtrî olması ve kelam-ı nefsîyi de içine alması itibariyle gerçek bir sözleşme gözüyle bakarlar. Dolayısıyla olayın fıtrî olması, fiilî olarak olmasına engel teşkil etmez görüşündedirler. Yine, bu âyette geçen “kaalû belâ” ifadesi hakkında, bunun ezelde mi, ana rahminde mi, yoksa bülûğ çağında mı olduğu hususunda çeşitli görüşler vardır.463 Bütün müfessirler, bu sözleşmeyi ister fıtrî, ruhî bir sözleşme olarak, isterse fiilî, kelâmî bir ahidleşme şeklinde kabul etsinler, insanlığın bu ahd ü misakla gerçek anlamda Allah’a söz vermiş ve O’nunla bir sözleşme yapmış olduğu hususunda söz birliği içindedirler.
Mü’minler âhiretteki kazançlarını düşünerek ahidlerini yerine getirmek zorundadırlar. Bu ahidler, ister Allah ile kul arasında olsun, ister beşerî ilişkilerde olsun, hiçbir değişiklik arzetmez. Tağutlara itaat eden, Allah’ın hududunu çiğneyen, İslâm’ı kişisel ve toplumsal hayatında yaşama gayretinde olmayan insanlar, Allah’la yaptıkları ahdi, O’na verdikleri sözü bozmuşlardır. Bu kişilerin, diğer insanlara verdikleri sözlerini tutmaları da beklenemez.
463] Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, c. 4, s. 2323-2338
AHİD
- 107 -
Ahidle İlgili Âyet-i Kerimeler
Ahd Kelimesinin İsim ve Fiil Şekillerinin Geçtiği Âyet-i Kerimeler (Toplam 46 Yerde): 2/Bakara, 27, 40, 40, 80, 80, 100, 100, 124, 125, 177, 177; 3/Âl-i İmrân, 76, 77, 183; 6/En’âm, 152; 7/A’râf, 102, 134, 152; 8/Enfâl, 56, 56; 9/Tevbe, 1, 4, 4, 7, 7, 12, 75, 111; 13/Ra’d, 20, 25; 16/Nahl, 91, 91, 95; 17/İsrâ, 34, 34; 19/Meryem, 78, 87; 20/Tâhâ, 86, 115; 23/Mü’minûn, 8; 33/Ahzâb, 15, 15, 23; 36/Yâsin, 60; 43/Zuhruf, 49; 48/Fetih, 10; 70/Meâric, 32.
Nezretmek, adamak Anlamındaki Nezr Kelimesinin Geçtiği Âyetler (Toplam 5 Yerde): 2/Bakara, 270; 3/Âl-i İmrân, 35; 19/Meryem, 26; 22/Hacc, 29; 76/İnsan, 7.
Ahid Konusuyla İlgili Âyet-i Kerimeler
Ahde Vefâ (Verilen Sözü Yerine Getirmek): Bakara, 177; Al-i İmran, 77; Maide, 1; Ra’d, 20; İsra, 34; Mü’minun, 8; Ahzab, 1; Meâric, 32.
Allah’a Karşı Verilen Sözü Yerine Getirmek: Bakara, 100; Al-i İmran, 76; Maide, 1, 7; En’am, 152; Ra’d, 19-20, 25; Nahl, 91, 95; Mü’minun, 8; Feth, 10.
Münafıklar, Sözlerinde Durmazlar: Tevbe, 75-78.
Mîsak: Bakara, 27, 63, 83, 84, 93; Al-i İmran, 81, 187; Nisa, 21, 90, 92, 154, 155; Maide, 7, 12, 13, 14, 70; A’raf, 169; Enfal, 72; Ra’d, 20, 25; Ahzab, 7; Hadid, 8.
Konuyla İlgili Geniş Bilgi Alınabilecek Kaynaklar
1. Hak Dini Kur’an Dili, Elmalılı Hamdi Yazır, Azim Y. c. 1, s. 245
2. Hadislerle Kur’ân-ı KerimTefsiri, İbn Kesir, Çağrı Y. c. 2, s. 236-238
3. Mefatihu’l-Ğayb (Tefsir-i Kebir) Fahreddin Razi, Akçağ Y. c. 2, s. 206-208
4. Fi Zılali’l-Kur’an, Seyyid Kutub, Hikmet Y. c. 1, s. 104-105
5. Min Vahyi’l-Kur’an, M. Hüseyin Fadlullah, Akademi Y. s. 140-141
6. Davetçinin Tefsiri, Seyfuddin el-Muvahhid, Hak Y. s. 68
7. İslâm Ansiklopedisi, Şamil Y. c. 1, s. 54-56; c. 4, s. 216
8. İslâm Ansiklopedisi, T.D.V. Y. c. 1, s.532-535
9. Kur’an’da Temel Kavramlar, Ali Ünal, Beyan Y. s. 101-107
10. Kelimeler, Kavramlar, Yusuf Kerimoğlu, 1, s. 37-40
11. Kur’an’da Dinî ve Ahlâkî Kavramlar, Toshihiko İzutsu, Pınar Y. s. 126-140
12. İslâmi Terimler Sözlüğü, Hasan Akay, İşaret Y. s. 20-21
13. Kitabu’t-Ta’rifat, Terimler Sözlüğü, Cürcani, Bahar Y. s. 158
14. Kur’an’da Sembolik Anlatımlar, Necmettin Şahinler, Beyan Y. s. 143-146
15. Kur’an’da Mü’minlerin Özellikleri, Beşir İslâmoğlu, Pınar Y. s. 120-127
16. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Süleyman Uludağ, Marifet Y. s. 30
17. Verdiği Sözde Duranlar, Osman Karabulut, Şems Y.

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

AĞLAMAK - GÖZYAŞI
TAŞTAN DAHA KASVETLİ/KATI KALPLER: TAŞTAN SU ÇAĞLAR/TAŞ AĞLAR;
O KALP SAHİBİNİN GÖZÜNDEN AKMAZ DAMLALAR
• Ağlamak; Anlam ve Mâhiyeti
• Kur’ân-ı Kerim’de Ağlama ve Gözyaşı
• Allah Rasûlünün Dilinde ve Gözünde Gözyaşı
• Saâdet Asrında Gözyaşı
• İnsanlığın Derdiyle Dertlenip Hüzünlenmenin Göstergesi: Gözyaşı
• Psikoloji ve Sağlık Açısından Ağlamanın Önemi
• Gözyaşı Stres Düşmanıdır
• Ağlamanın Zıddı; Gülme
• Ağlayın, Su Yükselsin; Belki Kurtulur Gemi
• Gözyaşıyla Islanmış Düşünceler
“Bunlardan sonra yine kalpleriniz katılaştı, Artık kalpleriniz taş gibi yahut daha da kasvetli/katıdır. Çünkü taşlardan öylesi var ki, içinden ırmaklar kaynar. Öylesi de var ki, çatlar da ondan su fışkırır. Taşlardan bir kısmı da Allah korkusuyla yukarıdan aşağı yuvarlanır. Allah yapmakta olduklarınızdan gâfil değildir.” 236
Ağlamak; Anlam ve Mâhiyeti
Ağlamak, mahzun olup Allah korkusundan yahut herhangi bir dert, tasa acı, ümitsizlik ve bazen sevinçten dolayı gözyaşı dökmek demektir.
Ağlamak kelimesi, Türkçe’de “ağmak”tan türemiştir. “Ağmak”, yükselmek, yukarı doğru çıkmak anlamına gelir. Dolayısıyla ağlamak, Türk dilinde, yükselmek demektir. “Ağı”, gözyaşı; ağılamak/ağlamak: Gözyaşı dökmek, ağlamak; gerçek anlamda yükselmek, içten dışa çıkmak, yukarı doğru gelmek demektir. 237
Kur’ân-ı Kerim’de Ağlama ve Gözyaşı
Ağlamakla ilgili “bükâ” (ağlamak) kelimesi, Kur’an’da 7 yerde geçer.238 Gözyaşı anlamına gelen “dem’ ” Kur’an’da 2 yerde kullanılır.239 Çok ağlayan
236] 2/Bakara, 74
237] İsmet Zeki Eyüboğlu, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü, s. 13
238] 19/Meryem, 58; 17/İsrâ, 109; 54/Kamer, 7; 68/Kalem, 43; 70/Meâric, 44; 79/Nâziât, 9; 44/Duhan, 29; 53/Necm, 60; 9/Tevbe, 82; 53/Necm, 43
239] 5/Mâide, 83; 9/Tevbe, 92
- 56 -
KUR’AN KAVRAMLARI
anlamında “evvâh” kelimesi de Kur’ân-ı Kerim’de 2 yerde geçer.240 Evvâh, keder ve acıma gösteren sesleri çok çıkaran, başkalarının acılarını benliğinde duyan, onlara duyduğu merhametten dolayı “ah!” edip ağlayan anlamlarına gelir. Kur’an’da Hz. İbrahim’in sıfatı olarak kullanılır.
Kur’ân-ı Kerim’de kâfirlerin katı kalpliliğine işaret edilmiş, Allah korkusundan ağlayan yumuşak kalpli, merhametli mü’minler cennetle müjdelenirken; katı yürekli kâfirlerin cehenneme gideceği haber verilmiştir. Yüce Allah, Kur’an’ın müslümanlara okunduğu zaman, onların ağlayarak secde ettiklerini ve Kur’an dinlemenin onların huşûunu/derin saygısını arttırdığını, kalplerinin titrediğini ifade eder.241 Kâfir ve münâfıklar için de şöyle denilir: “Artık kazandıkları/yaptıkları işlere karşılık ceza olarak az gülsünler, çok ağlasınlar.”242 Güldürenin de ağlatanın da Allah olduğu vurgulanır.243 Kur’an’ın îcâzı karşısında onu dinleyenlerin derileri ürpermektedir. Müslümanlar, Allah korkusundan ağlayarak secde ederler. “Eğer Kur’an bir dağa indirilseydi dağ Allah’ın korkusundan baş eğmiş parça parça olmuş olacaktı.”244 Bu âyetlerden çıkan sonuç, Allah korkusu sebebiyle ağlamanın takdîre şâyan bir meziyet olduğudur.
Bakara sûresi, 74. âyetinde Benî İsrâil’in kalplerinin kasveti/katılığı anlatılır ve mü’minlerin aynı duruma düşmeleri işaret yoluyla yasaklanır. İsrâiloğullarının bunca nimete rağmen, kalplerinin taş gibi, hatta taştan daha katı olduğu, çünkü nice taşın içinden su fışkırdığı, Allah korkusundan parçalandığı halde onların gözlerinden bir damla olsun su çıkmadığı dolaylı yolla ifade edilir. O yüzden mü’minler, yahûdileşmekten ve taş yürekli olmaktan kurtulmak için yumuşak kalpli olmalı, bunun belirtisi olarak da Allah için gözyaşı dökebilmelidir. “Bunlardan sonra yine kalpleriniz katılaştı, Artık kalpleriniz taş gibi yahut daha da kasvetli/katıdır. Çünkü taşlardan öylesi var ki, içinden ırmaklar kaynar. Öylesi de var ki, çatlar da ondan su fışkırır. Taşlardan bir kısmı da Allah korkusuyla yukarıdan aşağı yuvarlanır. Allah yapmakta olduklarınızdan gâfil değildir.” 245
Kurtubî diyor ki, âyette geçen “kasvet”; katılık, sertlik, kuruluk demektir. Kalplerin Allah’a yönelmekten, Allah’ın âyetlerine boyun eğip itaat etmekten uzak kalması, bundan bir eser taşımaması demektir. 246
İbn Kayyim, katı kalbi, çok sert olan madene benzetiyor. Öyle bir maden ki, bunu nasihat, vaat ve ibret gibi dünyadaki hiçbir şey ve hiçbir sıcaklık yumuşatamıyor, o maden ancak cehennem ateşinde eriyor. İbn Kayyim şöyle diyor: Hiçbir kul için kalp katılığı ve Allah’tan uzak olmak kadar büyük ceza olamaz. Cehennem katı kalpleri eritmek için yaratılmıştır. Allah’a en uzak olan kalpler, katı kalplerdir. Katılaştığı zaman kaynaklar kurur.247
İbn Kesîr, bu âyetin tefsiri olarak şu nakilleri aktarır: Ebû Necih, Mücâhid’den naklediyor: “Su fışkırtan veya su yüzünden yarılan ya da dağın tepesinden
240] 9/Tevbe, 114; 11/Hûd, 75
241] 17/İsrâ, 107-109; 22/Hacc, 35; 19/Meryem, 58
242] 9/Tevbe, 82
243] 53/Necm, 43
244] 59/Haşr, 21
245] 2/Bakara, 74
246] Kurtubî, El-Câmaiu li-Ahkâmi’l Kur’an, c. 2, s. 175
247] İbn Kayyim el-Cevziyye, El-Fevâid, s. 138; naklen A. Bilâli, Arınma Yolu, 1/90
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 57 -
yuvarlanan her taş, Allah’ın haşyetinden, Allah korkusundan dolayı bu durumlar olmuştur.” İbn Abbas, bu âyeti şöyle tefsir etmiştir: “Taşlar, sizin kendisine çağrıldığınız hakikat karşısında bazen sizin kalplerinizden daha yumuşaktır.” Yahyâ İbn Ebû Tâlib, “taşlardan öylesi var ki, içinden ırmaklar kaynar.” âyetin bu ifadesi, çok ağlamak demektir. “Öylesi de var ki, çatlar da ondan su fışkırır”: Bu da az ağlamaktır. “Taşlardan bir kısmı da Allah korkusuyla yukarıdan aşağı yuvarlanır”: Bu da, gözden yaş dökmeden kalp ile ağlamaktır, der. 248
“İman edenlerin Allah’ı zikredip anma ve O’ndan inen Kur’an sebebiyle kalplerinin ürpermesi zamanı daha gelmedi mi? Onlar daha önce kendilerine Kitap verilenler gibi olmasınlar. Onların üzerinden uzun zaman geçti de kalpleri katılaştı. Onlardan birçoğu fâsık/ yoldan çıkmış kimselerdir.” 249
“İşte bunlar, Allah’ın kendilerine nimetler verdiği peygamberlerden, Âdem’in soyundan, Nûh ile birlikte (gemide) taşıdıklarımızdan, İbrâhim ve İsrâil (Ya’kub)’in soyundan, doğruya ulaştırdığımız ve seçkin kıldığımız kimselerdendir. Onlara, çok merhametli olan Allah’ın âyetleri okunduğunda ağlayarak secdeye kapanırlardı. Nihâyet onların peşinden öyle bir nesil geldi ki, bunlar namazı bıraktılar; nefislerinin arzularına uydular. Bu yüzden ileride sapıklıklarının cezasını çekecekler. Ancak tevbe eden, iman eden ve iyi davranışta bulunan kimseler hâriçtir. Bunlar, Hiçbir haksızlığa uğratılmaksızın cennete, çok merhametli olan Allah’ın, kullarına gıyâben vaad ettiği Adn cennetlerine girecekler. Şüphesiz O’nun vaadi yerini bulacaktır.” 250
“Siz bu söze mi hayret ediyor, gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz! Ve siz gaflet içinde oyalanmaktasınız! Haydi, Allah’a secde edip O’na ibâdet/kulluk edin!” 251
“Şüphesiz günahkârlar, (dünyada) iman edenlere gülerlerdi. Onlarla karşılaştıklarında kaş göz hareketiyle alay ederlerdi. Ailelerine döndüklerinde, (alaylarından dolayı) keyiflenerek dönerlerdi. Mü’minleri gördüklerinde: ‘Şüphesiz bunlar sapıtmış’ derlerdi. Hâlbuki onlar, mü’minleri denetleyici olarak gönderilmediler. İşte o gün (âhirette) de iman edenler kâfirlere gülerler. Koltuklar üzerinde etrafa bakarlar. Kâfirler, yaptıklarının cezasını buldular mı? (Elbette buldular)” 252
“O gün, herkesin kendine yetip artacak bir derdi vardır. O gün birtakım yüzler parlak, güleç ve sevinçlidir. Yine o gün birtakım yüzleri de keder bürümüş, hüzünden kapkara kesilmiştir. İşte bunlar kâfirlerdir, günahkârlardır.” 253
“De ki: ‘Siz ona (Kur’an’a) ister inanın, ister inanmayın; şu bir gerçek ki, bundan önce kendilerine ilim verilen kimselere o (Kur’an) okununca, derhal yüz üstü secdeye kapanırlar. Ve derlerdi ki: Rabbimizi tesbih ederiz. Rabbimizin vaadi mutlaka yerine getirilir. Ağlayarak yüz üstü yere kapanırlar. (Kur’an okumak) onların huşûunu/saygı ve korkularını artırır.” 254
“Rasûl’e indirileni duydukları zaman, farkına vardıkları geçekten dolayı gözlerinden yaşlar boşandığını görürsün. Derler ki: ‘Rabbimiz! İman ettik, bizi (hakka) şâhit olanlarla
248] İbn Kesir, Hadislerle Kur’ân-ı Kerim Tefsiri, c. 2, s. 388
249] 57/Hadîd, 16
250] 19/Meryem, 58-61
251] 53/Necm, 59-62
252] 83/Mutaffifîn, 29-36
253] 80/Abese, 37-42
254] 17/İsrâ, 107-109
- 58 -
KUR’AN KAVRAMLARI
beraber yaz.” 255
“Eğer Biz bu Kur’an’ı bir dağa indirmiş olsaydık, muhakkak ki onu Allah korkusundan başını eğmiş, dağılıp parça parça olmuş görürdün.” 256
Allah Rasûlünün Dilinde ve Gözünde Gözyaşı
“Eğer benim bildiğimi bilseydiniz az güler, çok ağlardınız.” 257
“İki göze ateş dokunmaz. Allah korkusundan dolayı ağlayan göz ve Allah yolunda nöbet bekleyen göz.” 258
“Yedi sınıf insan vardır ki, Allah Teâlâ onları, Arş’ının gölgesinden başka hiçbir gölgenin olmadığı kıyâmet gününde kendi İlâhî gölgesi altında barındıracaktır. Bunlar:
1. Âdil devlet başkanı,
2. Allah’a ibâdet ederek gelişip büyüyen genç,
3. Kalbi mescidlere bağlı adam,
4. Allah için seven, Allah yolunda birleşen ve Allah yolunda ayrılan iki kişi,
5. Asil-saygın ve güzel bir kadının fuhuş için dâvetine karşı ‘ben Allah’tan korkarım’ diyerek bu dâveti reddeden adam,
6. Sadaka veren ve fakat sağ elinin verdiği sadakayı sol eli bilmeyecek şekilde gizleyen kimse,
7. Yalnız olarak Allah’ı zikredip de gözyaşı döken kimse.”259
“Sinek başı kadar bile olsa, gözünden Allah korkusuyla yaş çıkan ve bu yaşı yanağına değecek kadar akan hiçbir mü’min kul yoktur ki, Allah onu (ebedî) ateşe haram etmesin!” 260
“Kalbimizde acı, gözümüzde yaş var; ama dilimiz Allah’ın rızâsına aykırı bir söz söylemez.” 261
“Kur’an hüzünle nâzil oldu; onu okurken veya dinlerken de hüzünlenip ağlayın veya ağlamaklı olun.” 262
“Allah korkusundan ağlayan kişi, cehennemden âzâd edilecekitr.” 263
“Allah’ı zikretmeksizin çok fazla söz söylemeyin. Çünkü Allah’ı zikretmeksizin çokça konuşmak kalp için katılıktır. İnsanlar arasında Allah’tan en uzak olan kişi, katı kalp sahibidir.” 264
255] 5/Mâide, 83
256] 59/Haşr, 21
257] Buhârî, Küsûf 2; Müslim, Küsûf 1
258] Dârimî, Cihad 15; Nesâî, Cihad 11
259] Buhârî, Zekât 17; Müslim, Zekât 30
260] Kütüb-i Sitte, hadis no: 7283, c. 17 s. 585
261] Buhârî, Cenâiz 43; Müslim, Fezâil, 62
262] İbn Mâce, İkame 176
263] Tirmizî, Fezâilu’l Cihâd 8, 12; Nesâî, Cihad 8
264] Tirmizî, Zühd 62
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 59 -
“Çok gülmeyin, çünkü çok gülmek kalbi öldürür.” 265
“Allah saygısıyla ağlayan bir göz, memeden çıkan bir süt nasıl memeye gerisin geriye dönmezse onun cehenneme girmesi de öyle uzaktır.”
“Dört şey vardır ki bedbahtlıktandır. Gözün donması (yaş akıtmaması), kalbin katılaşması, uzun emel ve dünyaya karşı hırs.”
Allah korkusundan ağlayan, harama bakmayan ve Allah yolunda cihadda nöbet tutan kimselere cehennem ateşinin haram olduğu hadislerde belirtilmiştir. Hz. Peygamber, İbn Mes’ûd, Nisâ sûresi 41. âyetini okurken dolu dolu gözyaşı dökmüştür.266 Hz. Peygamber, kendisine kurtuluşun yolunu soran Ukbe bin Âmir’e, işlediği günahlardan dolayı ağlamasını tavsiye etmişti.267 İçinden gelerek ağlayamayanlara ağlar bir tavır takınmalarını öğütlemiştir. 268
Rasûlullah (s.a.s.) hiçbir zaman kahkaha atmamış, ama yüzünden de gülümsemeyi eksik etmemiştir. O, Kur’an okurken, Kur’an dinlerken ağlamıştır. Rasûlullah, müslümanları çok acıklı durumlarda, cenaze arkasında yaka bağır yırtarak, çığlık atarak, söylenerek ağlamaktan alıkoymuştur. O, sessizce ağlar, yanaklarından yaşlar süzülürdü. Kızı Zeyneb’in çocuğu hastayken kucağına almış, ağlamış ve şöyle demiştir: “...Bu Allah’ın merhametli kullarının gönüllerine koyduğu rahmettir. Cenâb-ı Hak bu rahmeti, kullarından şefkatli olanlara ihsan eder.”269 Rasûlullah, acı ve ıstırap karşısında müslümanlara sabırlı olmayı tavsiye etmiş; bununla birlikte, insanların katı, taş yürekli olamayacaklarını, merhamet ve şefkat gözyaşlarının rahmet olduğunu, ağlamanın fıtrattan olduğunu söylemişlerdir.
Hicretin ikinci senesinde ölen Osman bin Maz’ûn’un cenazesi üzerine eğilen Rasûlullah, onu öpmüş, sürekli ağlamıştır. Sadece İbn Maz’ûn için değil; bunun yanında, ölen veya şehid edilen bütün sahâbelerin cenâzelerinde, onlardan bahsederken de Hz. Peygamber, duygulanır ve zaman zaman da ağlardı. Ancak O, yukarıda belirtildiği gibi, sessiz sedâsız ağlar, gözyaşları yanaklarından süzülürdü. Rasûlullah, sesli ağlamayı yasaklamış; böyle bir hali, şeytan anırması olarak nitelemiştir.
Burada düşen bir damla, orada dalgalar halinde gelen cehennem alevlerini nötr edecektir. Nitekim nüsûk derecesini, sıhhatini tam bilemediğimiz bir hadis rivâyetine göre, cehennem kıvılcımları ümmetin üzerine akın akın geldiği anda, elinde bir şişe -şişe bir semboldür, şişe, misal âlemine göre bir ifadedir- her yerde O’nun imdadına koşan Cibril beliriverir. Ve sorar Allah Rasûlü, “Nedir yâ Cibrîl?” Cebrâil: “Ümmetinin gözyaşları” buyurur. Ve onlar bu kıvılcımlara doğru saçılınca her şey toz duman olur gider. Allah Rasûlü (s.a.s.), başlıbaşına bir çığlıktı. O’nun gözyaşları önemlidir. Ve Allah Rasûlü, bütün hayatını, değişik tecellîler altında hep ümitle, yerine göre sevinçle, yerine göre ümmeti hakkında Cenâb-ı Hak’ın atâyâ vaadinde bulunmasıyla hep ağlamakla geçirmiştir.
Âişe vâlidemiz diyor ki: “Yanımda yatıyordu. Bana o kibarlık timsâli insan
265] Kütüb-i Sitte, hadis no: 7281, c. 17, s. 584
266] Buhârî, Fezâilu’l Kur’an 35; Müslim, Salâtu’l Müsâfirîn 247-248
267] Tirmizî, Zühd 60
268] İbn Mâce, Zühd 6; Müslim, Cihad 58
269] Buhârî, Cenâiz 23; Müslim, Cenâiz, 11; Ebû Dâvud, Cenâiz 24
- 60 -
KUR’AN KAVRAMLARI
dedi ki: “Yâ Âişe, müsaade ediyor musun kalkıp Rabbime ibâdet edeyim?” “Yanımda bulunmanı her şeye tercih ederim, ama Rabbinle arana girmek istemem” dedim. Ve derken izin aldı, kalktı. Bir efendi insan düşünün ki, Efendimiz, hanımının yanında yatarken gece Rabbine ibâdet etmeyi düşünüyor ve hanımından izin alıyor. Bunlar feministlerin kör gözlerine, sağır kulaklarına sokulsun. Ve kadına bakarken de bunun ötesinde değişik bakan insanların da kör hissiyatlarına çarpsın. Hz. Âişe anlatmaya devam ediyor: Kalktı, sabaha kadar ağladı, inledi. Öyle ağlıyordu ki sakalından şakır şakır yaşlar akıyordu. Neye ağlıyordu Allah Rasûlü? Allah, geçmiş ve gelecek günahlarını affetmedi mi? “Efelâ ekûnü abden şekûrâ ‘şükreden bir kul olmayayım mı?” Allah onun günaha giden yollarını tıkamıştı. O diyordu ki: Benim hakkımda böyle bir güzel bağışta bulunan Allah’a çok kulluk yapmayayım mı? Şükreden bir kul olmayayım mı? Bu defa da ondan dolayı ağlayarak gözyaşlarını ceyhun edecektir.
“Şu söze mi hayret ediyorsunuz, Kur’an’a mı şaşıyorsunuz? Ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz?”270 Ağlamanız lâzım, oysa gülüyorsunuz. Bu âyet nâzil olunca deniliyor ki, ashâb-ı kiram ağlamaya başladılar. Öyle bir çığlık ki Allah Rasûlü hücre-i saâdetlerinde duramadı. Dışarıya çıktı. Onların o ağlamalı halini görünce yanlarına çöktü. Kederde, tasada, ağlamada, gülmede bütün sahâbiler ve peygamber aynı hayatı paylaşıyorlardı. Oturdu ve O da ağlamaya başladı. Öyle ağlıyordu ki ağlaması ashâbınkini bastırdı. İşte Hayâtu’s-Sahâbe kitabında bunu görüyoruz.271 Ve sahâbî diyor ki: “Bu defa da ağlayanlar kendi ağlamalarını unuttu, O’nun ağlamasına ağlamaya başladılar! Ve Onun ağlaması ne kadar sürdü bilen ya da söyleyen yok. Allah Rasûlü ağlıyordu; gece hiç kimsenin olmadığı bir yerde, başını seccâdesine koyup gözyaşlarıyla onu ıslattığı gibi, insanların içinde de ağlıyor ve yüreklere yumuşaklık serpiyordu. Kasvet bağlamış gönülleri yumuşatmaya çalışıyordu. Ve Allah’a ancak yumuşak gönüllerle varılabilme hakikatini gösteriyordu.
Niye ağlıyordu insanlığın iftihar tablosu?Allah’ın lütfuna ağlıyordu. Arkasında dalga dalga halkalar halinde, helezon halinde genişleyen ümmeti vardı. Ümmeti yönüyle tam kevsere/çokluğa mazhardı. Buna ağlıyordu. Ve ümmetinin inhirafları olacaktı, bunu da tahmin ediyor, biliyordu. Bir gün, havuzun başına suya gelen develerin suyun başından kovulduğu gibi, Nebî’nin mahşerdeki havuzunun başından bazılarının kovulacaklarını haber almıştı. Belki buna ağlıyordu. Kim bilir ne haltlar karıştırdıkları için kovulacaklar için bile “Ümmetî, ümmetî!” diye çığlık atıyordu.
O, Allah’ın azametine ağlıyordu. Cenâb-ı Hak’ın cemâline ağlıyordu. Rahmetine ağlıyordu. Allah Rasûlü, “Her bir ümmetten bir şâhit getirdiğimiz ve seni de onlara şâhit olarak gösterdiğimiz zaman halleri nasıl olacak?”272 Bu âyetteki ifadeyle doluyor taşıyordu. İbn Mes’ud, diyor ki, Nisâ sûresini Rasûlullah’a okuyordum. 41. âyete (bu âyete) gelince Rasûlullah, “şimdilik yeter” dedi, bir de baktım gözlerinden yaşlar boşanıyor. 273
270] 53/Necm, 59-60
271] Hayâtu’s-Sahâbe (Hadislerle Peygamber ve Ashâbının Yaşadığı İslâmiyet), c. 4, s. 1479
272] 4/Nisâ, 41
273] Buhârî, Fezâilu’l Kur’an 35; Müslim, Salâtu’l Müsâfirîn 247-248
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 61 -
Peygamberlerin Ağlaması
Bütün peygamberlerin yolu da buydu. Kur’ân-ı Kerim, Hz. Zekeriyyâ, Hz. Meryem, Hz. İbrahim, Hz. Mûsâ, Hz. İsmâil, Hz. İdris’i isim isim sayıyor, bunları ve hallerini hatırla diyor274 ve onların hatırlanması gereken hallerini anlatıyor:“İşte bunlar, Allah’ın kendilerine nimetler verdiği peygamberlerden, Âdem’in soyundan, Nûh ile birlikte (gemide) taşıdıklarımızdan, İbrâhim ve İsrâil’in (Ya’kub) soyundan, sıdka/doğruya ulaştırdığımız ve seçkin kıldığımız kimselerdendir. Onlara, çok merhametli olan Allah’ın âyetleri okunduğunda ağlayarak secdeye kapanırlardı.”275 İşte bütün bu peygamberler, çok şefkatli, merhametli Rahmân’ın âyetleri okununca çenelerini büker, secdeye kapanır ve hıçkıra hıçkıra ağlarlar. “Onlar secde eden ve ağlayanlardır” diyor Kur’an. Toplumun, insanlığın dertlerini tanıyıp çözüm için mukaddes yüke hamallık yapanların, peygamberlerin hali bu; başka türlü de olamazdı. 276
Rivâyete göre Hz. Âdem, cennetten çıkarılıp yeryüzüne indirilince, işlediği hataya o kadar çok ağlamıştı ki, bütün melekler ona acımışlardı. Sonunda bu kadar çok ağlaması affedilmesini sağlamıştı.277 Kur’ân-ı Kerim, Hz. Ya’kub’un sevgili oğlu Yûsuf’un hasretiyle çok ağlamasından dolayı gözlerine perde indiğini haber vermektedir.278 Hz. Dâvud’un da Allah korkusundan günlerce ağladığı nakledilir.279 Diğer peygamberlerin de ağladıklarına dair âyetler280 ve hadisler vardır.
Saâdet Asrında Gözyaşı
Ebû Bekir (r.a.)... Hayatı ağlamayla geçer. Vefât ederken de öyle. Müşrikler neden onu Mekke’de istemezler? Muhrik bir sesi vardır. Namaza durunca hıçkıra hıçkıra ağlar. Çoluk çocuk, genç yaşlı etrafını sararlar, etrafında halkalar teşekkül eder. Ebû Bekir öyle bir insandır ki hayatında karıncayı bile incitmemiştir. Mekke’de onu istememek demek, insanlığı ve merhameti istememek demektir. Hz. Ebû Bekir’i Mekke’den dışarıya niçin çıkarmak isterler, bilir misiniz? “Bunun huşû ile namaz kılması ve ağlaması, bizim çoluk çocuğumuzu, gençlerimizi baştan çıkarıyor” diyorlardı. Sürülmesine, hicrete zorlanmasına sebep buydu. “Sen Mekke’de yaşayamazsın.” Niçin? “Okuduğun Kur’an, kıldığın namaz gönülleri çekiyor. Ağlamakla gönüllere giriyorsun!” O, çok ince bir insandır. Vefâtına yakın hastalığında Allah Rasûlü, “Ebû Bekir’e söyleyin, yerime namaz kıldırsın.” demişti. Bunun üzerine Âişe vâlidemiz der ki, “O ince kalplidir. Kur’an okurken ağlar o. Namaza durur ve ağlar!” Hz. Ömer, bunca şecaat ve sert yapısına rağmen, çok yufka yürekliydi. Bir kalbi kırığın yanında oturur, onunla hıçkıra hıçkıra ağlardı. Sahâbi diyor ki, çok defa namaz kıldırırken Kur’an okur, ağlar ve bayılırdı. Eve baygın insan gibi götürürdük, sonra da hasta ziyaret eder gibi ziyaretine gider gelirdik. 281
Hz. Ömer, kız kardeşi Fâtıma’nın evinde dinlediği âyetlerin tesirinde kalarak
274] 19/Meryem, 2, 16, 41, 51, 54, 56
275] 19/Meryem, 58
276] Ahmed Özer, Gözyaşları Dünyası, s. 148 vd.
277] Ahmed bin Hanbel, Kitabu’z Zühd, s. 61
278] 12/Yûsuf, 84
279] Ahmed bin Hanbel, Kitabu’z Zühd, s. 61
280] 19/Meryem, 58 ve öncesi
281] Şâmil İslâm Ansiklopedisi, c. 1, s. 52-53
- 62 -
KUR’AN KAVRAMLARI
ağlamış ve müslüman olmuştu.282 Hz. Ebû Bekir’in de yufka yürekli olduğu, Sevr mağarasında ağladığı, Hz. Peygamber’in vefât edeceğini sezince gözyaşı döktüğü bilinmektedir.283 Tebük seferine katılamayan Kâ’b bin Mâlik, Mürâre bin Rebî’ ve Hilâl bin Ümeyye kusurlarını affettirmek için hüngür hüngür ağlamışlardı.284
Hz. Fâtıma, ablası Rukiyye’nin kabri başında sessizce ağlar, Rasûlullah (s.a.s.) da mübârek elbisesinin ucuyla onun gözyaşlarını silerdi. Kâfirler Hz. Câbir ibn Abdullah’ın babasını Uhud’da işkenceyle şehid etmişler, Câbir ile bacısı, şehid babalarına sarılıp ağlamışlar ve Rasûlullah onları bundan alıkoymamıştır.
İslâm’a göre sadece insanlar ağlamaz; yer, gök, mü’minin gökyüzünde bulunan rızık ve amel kapıları, melekler, hayvanlar, diğer canlılar dahi ağlamaktadır. Firavun ve âl-i Firavun’un (denizde boğulup helâk olmasına) gök ve yer ağlamamış ve onların azapları ihmal edilmemiştir.285 Rasûlullah bir gün hutbe okurken, üzerinde bulunduğu hurma kütüğü inlemiş, o, mübârek elini kütüğün üzerine koyduğunda susmuş; Rasûlullah, o kütüğün, işittiği zikrullah için ağladığını söylemiştir. 286
Bekkâûn: İslâm tarihinde bekkâûn, yani ağlayanlar denilen yedi zat vardır. Bunlar, Tebük seferi öncesinde Rasûlullah’a gelerek gazâya katılmak istediklerini, fakat yiyecekleri ve binecek develeri olmadığını söylediklerinde Rasûlullah onlara binecek hayvan kalmadığını bildirmişti. Bu cevap üzerine onlar ağlayarak geri dönmüşlerdi. Bu mücâhidler hakkında şu âyet nâzil olmuştur: “Kendilerine binek sağlaman için sana geldiklerinde: ‘Sizi bindirecek bir binek bulamıyorum’ deyince, harcayıp infak edecek bir şey bulamadıklarından dolayı üzüntüden gözleri yaş dökerek dönen kimselere de (sorumluluk yoktur).”287 Bu zatların, Sâlim bin Umeyr, Uleyye bin Zeyd, Ebû Leylâ el Mâzinî, Seleme bin Sahr, Irbad bin Sâriye, bazı rivâyette Abdullah bin Mufaddal, Ma’kıl bin Yesâr veya Amr bin Gunme oldukları kaydedilmektedir. 288
Münâfıklar hakkında da Allah Teâlâ şu âyeti indirmiştir: “Allah’ın rasûlüne muhâlefet etmek için (sefere çıkmayıp) geri kalanlar, oturmaları ile sevindiler; mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi çirkin gördüler; ‘bu sıcakta sefere çıkmayın’ dediler. De ki: ‘Cehennem ateşi daha sıcaktır!’ Keşke anlasalardı! Artık kazanmakta/işlemekte olduklarının karşılığı cezâ olarak çok ağlasınlar, az gülsünler!” 289
Ashâbın Allah Korkusundan Dolayı Ağlaması
“Siz bu söze mi hayret ediyor, gülüyor da ağlamıyorsunuz!”290 âyetleri nâzil olduğu zaman Suffe ashâbı, yanakları ıslanıncaya kadar gözyaşı döktüler. Onların iniltilerine Rasûlullah’ın da ağlaması üzerine diğer ashâb da ağlamaya başladı. Bunun üzerine Rasûlullah (s.a.s.): “Allah korkusundan dolayı ağlayan, cehenneme
282] İbn Hişâm, 1/230
283] Buhârî, Fezâilu’ Ashâbi’n-Nebî, 2; Müslim, Fezâilu’s-Sahâbe 2
284] İbn Hişâm, 4/945
285] 44/Duhan, 29
286] Buhârî, Menâkıb 25; Tirmizî, Cum’a 10, Menâkıb 6; Nesâî, Cum’a 17
287] 9/Tevbe, 92
288] Buhârî, Tecrid-i Sarih Tercümesi, 10/413
289] 9/Tevbe, 81-82; Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur’an, c. 14, s. 141
290] 53/Necm, 59-60
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 63 -
girmez. Tevbe etmeksizin günahta ısrar eden kimse de cennete girmez. Eğer siz, günah işlemeseydiniz, Allah Teâlâ mutlaka günah işleyen bir kavim yaratır, onları affederdi.” buyurdu. 291
“Bunu yapamazsanız ki elbette yapamayacaksınız, kâfirler için hazırlanan ve yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten korkun!”292 âyetini Rasûlullah okudu ve şöyle dedi: “Cehennem kızarıncaya kadar bin sene yakıldı. Beyazlanıncaya kadar bin sene daha yakıldı. Simsiyah oluncaya kadar bin yıl daha yakıldı. O, alevi asla sönmeyen simsiyah bir ateş oldu.” Bunun üzerine, Rasûlullah’ın (s.a.s.) önünde bulunan bir zenci, yüksek sesle ağlamaya başladı. Cebrâil (a.s.) inerek: “Önündeki bu ağlayan kimdir?” diye sordu. Rasûlullah: “Habeşli bir adamdır” dedi ve onu övdü. Cebrâil (a.s.) de, Allah Teâlâ’nın şöyle buyurduğunu bildirdi: “İzzetim, celalım ve arşımın üstündeki makamım hakkı için, dünyada Benim korkumdan dolayı ağlayan kulumu, cennette çok güldüreceğim.” 293
Ali bin Ebû Tâlib’in torunu Hasan bin Muhammed’den: Ömer bin Hattab, cuma günü hutbede: Güneş yuvarlanıp devrildiği, yıldızlar döküldüğü, dağlar yerinden oynayıp yürüdüğü, develer salıverildiği, vahşi hayvanlar toplandığı, denizler kabardığı, Ruhlar (bedenlerle) birleştiği, diri diri gömülen kıza ‘hangi suç yüzünden öldürüldün?’ diye sorulduğu, defterler açıldığı, gökyüzünün perdesi kalktığı, cehennem alevlendiği ve cennet yaklaştırıldığı zaman, herkes ne hazırlamışsa onu bilecek.”294 âyetine kadar okudu, hüngür hüngür ağlamaktan ilerisine devam edemedi.”
Yine Hz. Ömer, “Rabbinin azâbı mutlaka gerçekleşecek, ona mâni olacak hiçbir şey yoktur.”295 âyetlerini okuyunca onların tesirinden rahatsızlandı ve yirmi gün yatakta yattı. Hz. Ömer, Kur’an okuduğunda, bazen boğazı tıkanır, yere düşünceye kadar ağlardı. Sonra da evine kapanırdı. 296
Osman bin Affan (r.a.), bir kabrin başında durduğu zaman gözyaşları sakallarını ıslatıncaya kadar ağlardı. 297
Abdullah bin Ömer, Mutaffifîn sûresini okudu: “İnsanlar, hesaba çekilmeleri, için, âlemlerin Rabbinin huzurunda durdukları zaman...”298 âyetine gelince düştü, ağlamaktan gerisini okuyamadı. 299
İbn Ömer (r.a.), Bakara sûresinin şu iki âyetini her okuduğunda ağlardı: “İçinizdekini açıklasanız da, gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker ve dilediğini bağışlar, dilediğine azab eder, Allah her şeye kaadirdir.” 300
Hz. Ömer bin Hattab’a, Kadisiye Savaşında alınan ganimetler getirildi. Hz. Ömer, ağlayarak ganimetleri elleriyle karıştırıyordu. Yanında bulunan Abdurrahman bin Avf: “Yâ emîra’l-Mü’minîn, bugün sevinilecek ve neşeli olunacak
291] Beyhakî, Terğîb 5/190
292] 2/Bakara, 24
293] Beyhakî, Terğîb 5/194
294] 81/Tekvîr, 1-14
295] 52/Tûr, 7-8
296] Hılye, 1/51
297] Tirmizî, Terğîb 5/322; Hılye, 1/61
298] 83/Mutaffifîn, 6
299] Müsned, Ahmed bin Hanbel, Sıfatu’s-Safve, 1/254
300] 2/Bakara, 284
- 64 -
KUR’AN KAVRAMLARI
bir gün, sen niçin ağlıyorsun?” diye sordu. Hz. Ömer: “Evet haklısın, fakat böyle büyük servete kavuşan toplumların arasına kin ve düşmanlık girer” diye cevap verdi. Sonra şöyle duâ etti: “Allah’ım, bu malın, Ömer’i denemek için bir fitne ve tuzak olmasından Sana sığınırım.” Daha sonra şu âyeti okudu: Onlar, verdiğimiz mallarla, evlâtlarla, kendilerine yardım edip iyiliklerine koştuğumuzu mu sanıyorlar? (Hayır) onlar farkında değiller.” 301
Abdurrahman bin Avf oruçluydu. Yemek getirdiler. Yemeği görünce şöyle dedi: “Benden daha hayırlı olan Mus’ab bin Umeyr şehid olduğunda kefen olarak bir küçük aba/örtüye sarıldı. Başı örtülünce ayakları, ayakları örtülünce de başı açıkta kalıyordu. Benden daha hayırlı olan Hamza da şehid olduğunda böyle olmuştu. Daha sonra servetimiz alabildiğine çoğaldı. İyiliklerimizin karşılığını bu dünyada almaktan ve âhirete bir şey kalmamasından korkarım” dedi ve ağlamaktan yemek yiyemedi. 302
İnsanlığın Derdiyle Dertlenip Hüzünlenmenin Göstergesi: Gözyaşı
İnsana ağlama ve gülme özelliğini veren Allah’tır. Gülmek ve ağlamak, insan varlığının sırlarından birisidir. Yapısı ve rûhî giriftliği bakımından insanın organik yapısından aşağı kalır yanı yoktur. Her iki olayın meydana gelmesinde hem organik faktörler, hem de psikolojik faktörler iç içe, yan yana faâliyet gösterir. İnsanı ağlatan ve güldüren, gülme ve ağlama sebeplerini yaratan Allah’tır. “Güldüren de O’dur, ağlatan da O’dur.”303 Gizli sırlar gereği, insanı bir olaya güldürürken, bir olaya ağlatır. Bu gün ağlattığı olaya, belki yarın güldürebilir. Ağlamak ve gülmek, değişen psikolojik hallerin, eşya ve ortamların, insan ruhunda hiçbir zaman aynı kalmayan değer ve arzuların bir sonucudur. Herkes, başına gelen şeylere bağlı olarak ağlar ve güler. Bazılarının ağladığı şeye bazıları gülebilir. Ağlamak ve gülmek, bazı kere aynı sebeple de olur. Önceleri bir şeye gülen insan, daha sonra güldüğü şeyin neticesini görerek ağlayabilir. Keşke yapmasaydım, gülmeseydim diyebilir. 304
Allah iki zıddı bir şahısta yaratmıştır. Bir kimseyi hem ağlatır, hem güldürür. Bu iki olay birbirine zıttır. Müfessirler, âyette geçen güldürme ve ağlatma olaylarını, mutlu etme ve hüzünlendirme olarak da değerlendirmişlerdir. 305
Hayatın her döneminde insanların tepkilerini göstermede özel yeri olan ağlamanın dinî hayatta da önemi vardır. Bütün semâvî dinlerde (ki asılları İslâm’dır) bugünkü şekilleri itibariyle bile aşırı derecede gülmek hoş karşılanmaz; buna karşılık ağlamak tavsiye edilir. Kur’an da az gülmeyi, çok ağlamayı tavsiye eder.306 Kur’an, ağlayarak yere kapanıp secde edenleri över ve bu hareketin huşûyu/saygı duygusunu arttırdığını ifade eder. Bu sûretle ince ve hassas kalbi över307 kaba ve duygusuz kalbi taşa benzeterek yerer. 308
301] 23/Mü’minûn, 55-56; Beyhakî, 6/358; Kenzu’l-Ummâl, 2/146
302] Buhârî; Hılye, 1/110
303] 53/Necm, 75
304] Abdurrahman Kasapoğlu, Kur’an’da İnsan Psikolojisi, s. 25
305] İslâm Ansiklopedisi, T. Diyanet Vakfı Y. c. 1, s. 473-474
306] 9/Tevbe, 82
307] 17/İsrâ, 109
308] 2/Bakara, 74; 3/Âl-i İmrân, 159; 22/Hacc, 35; 57/Hadîd, 16
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 65 -
Zâhidler üzüntüden, ârifler sevinçten ağlar. Ağlamanın sebebi, Allah korkusu ve sevgisi, cehennem, kıyâmet ve ölüm olabildiği gibi; dünya ile ilgili üzüntü ve acılar da olabilir. İslâm’da bedenî, âilevî, dünyevî felâket ve acılara ağlamayıp sabır ve tahammül göstermek tavsiye edilmekle birlikte, bu durumlarda taşkınlık yapmadan ağlamak yasaklanmamıştır. Buna karşılık “nevha” , yani isyânı andıracak şekilde bağırıp çağırarak, saçını başını yolarak ölü arkasından ağlamak kesin olarak haram kılınmıştır. Kalben üzülmek ve gözyaşı dökmekte ise dinen mahzur yoktur. Nitekim Hz. Peygamber, oğlu İbrâhim’in ölümüne ağladığı için kendisine hayretini ifade eden bir sahâbiye, “Kalbimizde acı, gözümüzde yaş var; ama dilimiz Allah’ın rızâsına aykırı bir söz söylemez”309 buyurmuşlardı.
İslâm’da dinî his ve heyecanla ağlamak tavsiye edilmiş ve bu tür ağlamalar karşılığında büyük sevap vaad edilmiştir. Meselâ, kimsenin bulunmadığı bir yerde Allah’ı zikredip ağlayan mü’minin âhirette Allah’ın özel lutfuna nâil olacağı,310 Allah korkusundan ağlayan kişinin cehennemden âzâd edileceği311, Allah korkusundan ağlayan, harama bakmayan ve Allah yolunda cihadda nöbet tutan kimselere cehennem ateşinin haram olduğu312 hadislerde belirtilmiştir.
Hz. Peygamber, “Kur’an hüzünle nâzil oldu; onu okurken veya dinlerken de hüzünlenip ağlayın veya ağlamaklı olun.”313 Nitekim kendisi de İbn Mes’ûd, Nisâ sûresi 41. âyetini okurken dolu dolu gözyaşı dökmüştür. 314
Hz. Ömer, kızkardeşi Fâtıma’nın evinde dinlediği âyetlerin tesirinde kalarak ağlamış ve müslüman olmuştu.315 Hz. Ebû Bekir’in de yufka yürekli olduğu, Sevr mağarasında ağladığı, Hz. Peygamber’in vefât edeceğini sezince gözyaşı döktüğü bilinmektedir.316 Hz. Peygamber, kendisine kurtuluşun yolunu soran Ukbe bin Âmir’e, işlediği günahlardan dolayı ağlamasını tavsiye etmişti.317 Tebük seferine katılamayan Kâ’b bin Mâlik, Mürâre bin Rebî’ ve Hilâl bin Ümeyye kusurlarını affettirmek için hüngür hüngür ağlamışlardı.318 İçinden gelerek ağlayamayanlara ağlar bir tavır takınmaları tavsiye edilmiştir. 319
“(Cennete girmeyi hak eden mü’minler şöyle) derler: ‘Bizden hüznü, tasayı gideren Allah’a hamd olsun. Doğrusu Rabbimiz çok bağışlayan, çok nimet verendir.”320; Allah’ı râzı etmeye koyulmuş mü’minin hüznü cennette bitecek. Bu gerçeği güçlendiren bir sözü de Allah Rasûlü vefâtı sırasında başucunda ağlamakta olan Fâtıma’sına söylüyordu: “Ağlama kızım, baban bir daha acı çekmeyecek!” Evet, o güne dek hep acı çekmişti. Çünkü o çok şey biliyordu. Onun bildiğini bilen her kim olsa öyle yapardı. O da öyle demiyor muydu: “Benim bildiğimi bilseydiniz az güler çok ağlardınız!”
309] Buhârî, Rekaik 24; Müslim, Zekât 91
310] Buhârî, Rekaik 24; Müslim, Zekât 91
311] Tirmizî, Fezâilu’l Cihâd 8, 12; Nesâî, Cihad 8
312] Dârimî, Cihad 15; Nesâî, Cihad 11
313] İbn Mâce, İkame 176
314] Buhârî, Fezâilu’l Kur’an 35; Müslim, Salâtu’l Müsâfirîn 247-248
315] İbn Hişâm, 1/230
316] Buhârî, Fezâilu’ Ashâbi’n-Nebî, 2; Müslim, Fezâilu’s-Sahâbe 2
317] Tirmizî, Zühd 60
318] İbn Mâce, İkame 176
319] İbn Mâce, Zühd 6; Müslim, Cihad 58; Mustafa İslâmoğlu, Yürek Devleti, s. 79 vd.
320] 35/Fâtır, 34
- 66 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Onun bildikleri bir yana, ya onun yaşadıkları? Hem yetim, hem öksüz. Ardından bir bir kaybedilen dayanaklar: Abdulmuttalib, Ebû Tâlib, Hz. Hatice ve peş peşe gelen evlât acıları, ölümleri. Tabii bütün bunları bastıran da nübüvvetin ağır yüküydü. Bu nedenle o çok ağlamış, az gülmüştü.
Kan, ter, gözyaşı... Bu üç damla azizdir; bu üç damlanın karıştığı şey de azizdir. Neyin uğrunda olursa olsun, samimi olarak bir dâvâ uğruna dökülen kanların bile karşılıksız kaldığı görülmemiş. Ter de öyle; kim çalışarak ter dökmüş de karşılığını almamış? Bu ister mü’min ister kâfir olsun, yasa herkes için geçerli, “insan için” diyor Kur’an; “İnsan için yalnız çalıştığının karşılığı vardır.”321 Gözyaşı da öyle, zulme uğramış birinden dökülüyorsa o damla, düştüğü yeri yakacaktır. Bu üç damla bedeldir, bu bedel ödendiği zaman elde edilen şey meşrûlaşır. Kan, toprağın; ter, ekmeğin; gözyaşı, yüreğin bereketidir.
“Ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz.”322 Sahi, nasıl beceriyorsunuz bunu, diyor Kur’an; imanınızın, Kur’an’ınızın, coğrafyanızın esir edildiği, insanınızın mânevî bir soykırıma uğradığı, tüm değerlerinizin yağmalandığı, sayısız civanın yüreğinden vurulduğu bir ortamda hâlâ nasıl gülebiliyorsunuz, diye soruyor. Gerçekten, nasıl beceriyorsunuz bunu? Tabii ki, buna becermek demezler; gaflet derler, vurdumduymazlık derler, hamâkat derler...
Eğer bilseydik Önderimiz Efendimiz’in bildiğini, çok ağlayıp az gülerdik. O yakîn derecesinde biliyordu gadabı, kahrı, cehennemi. Bu gerçeklerin ârifiydi O. Biz de bunları “irfan” derecesinde bilseydik Onun gibi yapacak, çok ağlayacak, az gülecektik. Evet, bilseydik göğsümüzde nükleer bir güç merkezi taşıdığımızı ve bunun her gün üzerine yağan günahlarla paslandığını, bu pası çözecek tek kimya olan gözyaşını bir umman gibi salacaktık gecelerin koynuna.
Eğer bilseydik günah hedeflerini on ikiden vuran istiğfâr silâhının mermileri gözyaşıdır, gönlümüze gözümüzden bir ırmak bağlayacaktık. Eğer bilseydik duâlarımızı yüce makama tez ulaştırmanın en emin yolu, onlara gözyaşından kanatlar takmaktır, Yunus gibi “ağla gözlerim ağla, gülmezem ayruk” diyecektik. Eğer erseydik sırrına “Yevme lâ yenfau mâlun ve lâ benûn (O günde malın da evlâtların da faydası olmaz)” ifadesinin, bir “kalb-i selîm’e sahip olmak için, değil birkaç damla yaşı, bir çift gözü bile fedâ edecektik.
Eğer bilseydik her gün en çok kullandığımız organların başında elimiz, zihnimiz ve kalbimiz gelir; bu üçü içerisinden de en çok kullandığımız ve kirlettiğimiz kalbimizdir. Onu pislik içerisinde koyduğumuz için, Allah korkusundan dökülen yaşlarla yıkamadığımız için hayıflanacaktık. Eğer imanın neler çektiğini onun yerinde olup anlayabilseydik, ağlayabilirdik. İhsan düzeyinde inansaydık Allah’a, azaba, ikaaba, mîzana, hesâba, gözümüzden yaş değil; kan akıtırdık. Öyle buyurmuştu ya Yesrib’li delikanlı için Rasûlullah (s.a.s.) Efendimiz: “Allah korkusu, kardeşinizin yüreğini dağladı.”
Evet, bütün bunları anlayabilseydik, ağlayabilecektik. “Melâli bilmeyen nesle âşinâ değiliz” diyordu Hâşim. Biz âşinâ olduk ey şâir, hem de öylesine âşinâ olduk ki, bu İslâm irfanının nebevî yöntemlerini “romantizm” sayanlar bile çıktı içimizden. Hissizliğin, duygusuzluğun bir tek mâzereti var: Kalp katılığı; o da
321] 53/Necm, 39
322] 53/Necm, 60
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 67 -
meşru değil.
“Şarkı görmez, garbı bilmez, edepten yok pâyesi
Bir utanmaz yüz, yaşarmaz göz, bütün sermâyesi.”
Anlayamayanlar, ağlayamazlar; hatta ağlanacak hallerine gülerler. İşte biz böyle olduk. 323
Psikoloji ve Sağlık Açısından Ağlamanın Önemi
Bilim adamları gözyaşını, gözü mikrobik hastalıklardan koruyan, tahriş edici maddelerin tesirini ortadan kaldıran ve gözü ıslak tutan bir vücut sıvısı olarak tarif ederler. Fakat duygusal sebeplerle meydana gelen gözyaşının açıklamasını şâirlere bırakırlar.
Araştırmalar, gözyaşının, ağlama esnasında insandaki moral bozukluğunu giderdiğini ortaya çıkarmıştır. İnsan, genellikle “ağla, rahatlarsın” deyim ve tavsiyesini kullanmasına rağmen, ağlamanın ne işe yaradığını tam olarak bilememektedir. W. Frey, ağlama sırasında insanın gözyaşı ile vücutta strese sebep olan maddeleri attığını iddia etmekte ve teorisini ispatlamak için, birtakım deliller ileri sürmektedir. Gözyaşının salgılanmasını düzenleyen salgı bezleri vücuttaki manganezi yoğunlaştırarak dışarı atarlar. İnsanda mizaç değişikliklerine sebep olduğu bilinen manganez, gözyaşında kandaki miktarından otuz kat daha fazladır.
Bilim adamlarına göre son tesbitler, iki türlü gözyaşı bulunduğunu göstermiştir. Birincisi, tahriş edici maddelerin meydana getirdiği gözyaşı, ikincisi hissî/duygusal sebeplerin meydana getirdiği gözyaşıdır. Duygusal sebeplerle akan gözyaşının içeriğinin diğerinden farklı olduğu ve hissî gözyaşlarının % 24 oranında daha fazla protein içerdiği gösterilmiştir. Stres esnasında salgılanan üç madde; lösin-enkefalin (ağrı hissini düzenler), ACTH (strese cevabın başlamasına sebep olur) ve prolaktin (memelilerde süt üretimini düzenler) iki tür gözyaşında da bulunmuştur. Prolaktin, süt salgılanmasının yanında gözyaşı salgılanmasını da temin eder. Böylece, ağlamanın cinsiyete göre farklılık göstermesi ve kadınların daha çok ağlamasının sebebi anlaşılmıştır.
Evet, kadın ve erkek arasında ağlama sıklığı açısından önemli farklar vardır. Bir aylık bir sürede kadınlar, erkeklerden 4 kat daha fazla ağladıklarını ifade etmişlerdir. Kadınların kanındaki prolaktin seviyesi erkeğinkinden % 60 daha fazladır. Hâlbuki, kız ve erkek çocuklarda prolaktin seviyeleri ve ağlama sıklığı aynıdır. Kadınlarda 55 yaşından sonra prolaktin seviyesi düşer ve göz kuruluğu başlar. Yaşlı kadınlarda göz kuruluğu sendromuna sıkça rastlanması bundandır. Bu durumda, gözyaşı bezleri kâfi miktarda yaş salgılayamadığı için göz, yeterince ıslanıp kayganlaşamaz. Ancak bu kadınlar, normalde göz kuruluğundan bahsetseler bile, hissî durumlarda zor da olsa yine ağlayabilmektedirler. Hatta birçok hasta, göz kuruluğundan kurtulmak için duygusal şeyleri hatırlayıp kendilerini ağlamaya zorlayarak gözlerini ıslatır. Bu tür hastalarda hissî gözyaşlarının meydana gelmediği, buna karşılık tahriş edici sebeplerle meydana gelen gözyaşının aktığı görülür.
323] Hakkı Gökbel, Sızıntı’dan Tıbbî Gerçekler, T.Ö.V. Y. s. 267 vd.
- 68 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Araştırmanın enteresan neticelerinden birisi de kadınların % 85’inin, erkeklerin % 73’ünün ağladıktan sonra kendilerini daha iyi hissettikleri idi. Ayrıca ağlamamız lâzım geldiğinde duygularımızı bastıracak olursak fizikî ve psikolojik olarak kendimizi daha kötü hissedeceğimiz de bilim adamlarının görüşleri arasındadır.
Pitsburg Hemşire Okulunda yapılan bir araştırma, sağlıklı insanların, ülserli hastalardan ve bağırsak rahatsızlığı bulunanlardan daha kolay ağlayabildiklerini gösterdi. Bundan da anlaşılıyor ki, ağlayamayanlar mide ve bağırsak hastalıkları gibi birçok hastalığa daha fazla yakalanmaktadır. Bir belirtisi ağlayamamak olan irsî disotonomi hastalığına yakalanan çocuklar, duygusal açıdan stresli olaylara karşı da dayanıksızdırlar. Bütün bu araştırmaların neticesi olarak şu söylenebilir: Strese direnç göstermede hissî gözyaşının önemi çok büyüktür.
İnsanın mânâ dünyasında olgunluğunu gösteren ağlamak, fizyolojik etkilerde de kendini gösterir. Duygusal gözyaşı, stresten kurtulmanın en belirgin ifadesi, bir boşalma ve yeniden dolmayı özleyişin dile getirilişidir.
Minnessota Üniversitesinden William Frey, insan gözyaşlarının gerginliğe ve strese sebep olan kimyevî maddeleri temizleyip dışarı atmak sûretiyle, rûhî sıkıntıyı gidererek insanı rahatlattığını ve ferahlattığını açıklamıştı. Eski Sovyetler Birliği Tıbbî İlimler Akademisinden bir grup araştırmacı, gözyaşlarının fizikî olarak da insanı iyileştirdiğini tesbit etmişlerdir. Bu çalışmalarında araştırmacılar, bazı laboratuar hayvanlarının derilerinde yaralar açtılar ve sonra onları sinirlendirecek ve ağlamaya sevk edecek hareketler yaptılar. Basit bir ağlama hâdisesi neticesinde yaraların iyileşme hızının büyük bir oranda arttığını müşâhede ettiler. Bazı durumlarda yaraları iyileştirmek için gerekli olan zaman, 12 güne kadar düşürülebildi. Gözyaşı guddeleri çıkarılmış olan hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda ise yaraların iyileşme hızının oldukça yavaşladığı görüldü.
Bilim adamları gözyaşı guddelerinin, kan dolaşım sistemine bazı kimyevî maddeler ifraz ettiğini, bu maddelerin ise vücutta iyileştirici etkiye sahip olduklarını söylemektedirler. Henüz tam bir laboratuar kontrolünden geçirilmemiş ve tam olarak tesbit edilememiş olmakla beraber, bilim adamları bu maddelerin en azından deri üzerinde faydalı bir tesirinin olduğunu kabul etmektedir.
Kâinatta hiçbir canlı abes olmadığı gibi, icrâ ettiği olayları da neticesiz ve ibretsiz değildir. Gözü veren Zat, ona ait şeyleri de en güzel sûrette yaratmıştır. Küçük bir canlının hem rûhî, hem de cismânî ihtiyacını gözyaşı guddeleri ile telâfi ve tedârik eden Zat, acaba evrenin halifesi olan insanın Hak katında yüce olan gözyaşlarını hiç neticesiz bırakır mı? 324
Tıbbî araştırmalar, rahatça ağlayabilen kişilerin daha sağlıklı bir hayat sürdüğünü göstermektedir. Kişinin keder ve elemden ağlayıp içini dökmekle, büyük ölçüde rahatlayacağı öteden beri bilinmektedir. Ağlamanın ayrıca kan dolaşımı ve solunum sistemine de iyi bir fizikî çalışma sağladığı, bilim adamları tarafından belirtilmektedir.
Gözyaşları kendi başına bir ilaç özelliği göstermektedir. Zira gözyaşlarının zararlı bakteri ve virüsleri öldüren bir enzimi içerdiği, uzun zamandır
324] Hakkı Gökbel, Sızıntı’dan Tıbbî Gerçekler, T.Ö.V. Y. s. 267 vd.
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 69 -
bilinmektedir. Kalp hastalıkları, pektik ülser, kolit, deri döküntüleri ve gerilimlerin yol açtığı pek çok hastalığın kaynağı, içe dökülmüş, yani bastırılmış gözyaşları olabilir. Günümüzde, erkeklerin çalıştığı pek çok işte çalışmak zorunda kalan hanımlar, erkeklerle aynı baskılar altında kalmakta ve bunları kontrol etmeye mecbur olmaktadır; bu da çalışan kadınların çok daha stresli olmasını neticelendirmektedir.
Oysa, ağlamak; gülmek gibi, duygunun bir çeşit dışa vurulma şeklidir. 1972’de Amerika’da yapılan bir araştırmaya göre, artık erkeklerin ağlaması da, toplumun kabul ettiği bir olay olmaya başlamıştır. Başka birini ağlarken gördüğümüzde ilk tepkimiz “ağlama!” demektir. Bunun başlıca sebebi, ona yardım edemediğimiz için kendimizi suçlu hissetmemizdir. Ağlamak, ıstırap çekmekte olduğumuzu açıkça ortaya koymaktadır. Fakat toplumumuzda her türlü dert ve ıstırap gizlenmeye çalışılmakta ve insanlar, daima iyi durumda oldukları intibaını vermek istemektedir.
Wisconsin Marquette Üniversitesi psikiyatri bölümünden Prof. Margaret Crepau, ağlamakla sağlık arasında bir alâka olup olmadığını araştırmak üzere üç grup hasta üzerinde çalıştı. Bu üç gruptan birincisinde ülserli, ikincisinde kolitli (ki bu hastalıklar gerilim sonucunda ortaya çıkmıştı) ve üçüncüsünde sağlıklı kişiler bulunmaktaydı. Kolitli ve ülserli hastalar nâdiren ağladıklarını, ayrıca kendilerini tutabilirlerse hiçbir zaman ağlamayacaklarını belirttiler. Pek çoğu ise, ağladıklarında çocuk gibi azarlandıklarını, ağlamanın kontrolü kaybetmek demek olduğunu ve böyle görünmeyi hiç istemediklerini yazdılar. Crepau, bunların dış kontrolü muhafaza ederken, iç kontrolü kaybettiklerini ve bundan da dokuların zarar gördüğünü söylemektedir. Yani artan sindirim salgıları, mide iç mukozasını delerek zarar vermektedir.
Günde ortalama on üç bin defa gözlerimizi kırparız. Gözyaşı olarak ortaya çıkan terkip; su, müküs, yağ, protein, tuz ve lizozim isimli mikrop öldürücü enzim; kornea, burun ve boğazdaki mukoz membran üzerinde devamlı salgılanarak nemlendirme görevini görürken, bu organları ayrıca zararlı bakteri ve virüslerden de temizlemektedir. Ağladığımız zaman gözyaşı bezlerinden gelen gözyaşları, her iki gözün dış köşesinden akarak göz üzerine dağıtılır ve gözün üstünü yıkar. Ayrıca göz kapaklarından burun kanalına drene olarak burun ve boğazdan akar. Ağladığımız zaman burnumuzu çekmemizin sebebi budur. Burun içine olan akış yeteri kadar hızlı olmadığı zaman, gözyaşları taşıp akarak yanaklardan süzülür.
Ağlama; dolaşım, solunum, damar ve sinir sistemini uyarır. Nabız hızlanır, kan basıncı yükselir. Yutağın kasılması boğazda bir tıkanıklık hissi uyandırırken, diyaframın kasılmasıyla da hıçkırık başlar. Şiddetli bir öksürme ile akciğerden dışarıya saatte 70 mil süratle hava atılır. Kısa süreli ağlama, iyi bir egzersizdir. Bunun da ötesinde göz, burun ve yüzü yıkayan ılık tuzlu su, ana rahmindeki amnion sıvısına benzer. Ağlamak, gerilimi azaltarak kendimizi yenilemiş ve tazelenmiş hissetmemizi sağlar.
Ağlar gibi olduğumuzda ağlamamak için çabalarsak, ense-çene ve göğüs kasları kasılır. Dolayısıyla soluğumuzu tutarız. Bu durumda da, ağlarken olduğu gibi burun tıkanır ve burna kan toplanmaya başlar. Gözyaşları, burun kanalı ile burnun içine drene edilerek basınç düşürülmedikçe, burun tıkalı kalacaktır.
- 70 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Tıkanıklık halinin uzaması durumunda ise, burnun virüslere karşı olan direnci zayıflayacaktır. Bu sebeple bazı araştırmacılar, ağlamayan kişilerin daha fazla nezle olduğuna inanırlar. Tabiidir ki bunların hiçbiri, sağlıklı olmak için her zaman ağlamak gerekir anlamına gelmez. Bazı insanlar gözyaşının getirdiği rahatlığı, duâ ederek, bazıları ise sağa sola bağırıp deşarj olarak duyabilirler. Fakat bu yolların hiç biri ağlamak kadar tedavi edici değildir.
Bebekler doğar doğmaz ağlamaya başlarlar. Bu gözyaşları hissî değildir. Ve altı hafta boyunca akıtılan gözyaşları da yine duygusal olmayacaktır. Bu göz sulanmaları, merkezî sinir sistemi olgunlaşınca gerçek gözyaşına dönüşecektir. Antropolojist Ashlyen Montegu’ya göre, gözyaşı dökmeden hıçkırarak ağlandığı zaman fazla hava yutulacak, bu da mukoz membranı kurutacak, dolayısıyla bütün vücut enfeksiyona mâruz kalabilecektir. Çünkü mukoz membranda virüs ve bakteri öldürücü enzimlerin bulunduğu nemli bir müküs vardır. Mesaj oldukça açıktır; demek ki gözyaşı dökmeden ağlayanlar, büyük tehlikelere mâruzdur.
Ağlama, ilk lisanımızdır. Bebekteki değişik ağlamalar; acıktım, altımı değiştir, kucağına al gibi basit ihtiyaçları haber veren değişik mesajlar taşır. Ağlama, oldukça kompleks mesajları haber verebilir. Yapılan araştırmalar, ağlamanın bebeklerin rahatsızlıkları ile alâkalı ipuçları taşıyabileceğini gösterdi. Bebek ağlamalarındaki şifreleri çözmek amacıyla, artık bilgisayarlar kullanılıyor. Bu cihazlara hasta ve normal bebeklerin ağlamaları kaydedilmektedir. Bilgisayar, yeni kaydedilen bir ağlamayı, daha önceden kaydedilmiş hastalıklı çocuk ağlamaları ile kıyaslanmakta ve ortak karakteristikleri teşhis etmek sûretiyle analiz yapmaktadır. Bebeklerin ağlamalarındaki farklılık, normal insan kulağı ile fark edilememekle birlikte, bilgisayar bu farklılığı teşhis etmekte ve bebeğin rahatsızlığına ait ipuçları vermektedir.
Kızını evlendiren bir anne gibi pek çok insan, mutlu oldukları zaman da ağlar. Eğer duygulandığımızda gözyaşı dökerek ağlamaz veya ağlamamak için çaba sarfedersek, kontrolümüzü kaybeder ve pek çok hastalığı dâvet etmiş oluruz. Duygulandığımızda ağlamak için fazla direnmemeliyiz. 325
Müslümanların his dünyası geniştir/geniş olmalıdır. Onlar tefekkür ederler, Allah’ın Kur’an’daki âyetleriyle duygulandıkları gibi, kendi içlerindeki ve âlemde çevrelerindeki mûcizevî özellikleri, yani Allah’ın farklı âyetlerini de düşünürler ve gönülleri ürperir, duyguları zenginleşir. Ayrıca Müslümanların ve İslâm dâvâsının dertleriyle dertlenirler. O güzelim gözyaşları, gökten inen rahmet gibi gözlerinden boşanır, kendileri için dünyevî ve uhrevî rahmet olur.
Gözyaşı Stres Düşmanıdır
Bir beşer olarak bize düşen insanî bir görev de ağlamamız, gözyaşı dökmemizdir. Ama artık gözler eskisi kadar yaşarmıyor. Gözlerin kuruması da kuru göz hastalığını ve diğer göz rahatsızlıklarını artırıyor.
Eskiden gözyaşının meydana gelmeyişi ile ilgili problemler; belirli iltihaplar, yaralanmalar veya A vitamini eksikliğinden meydana gelirdi. Ama şimdi göz kuruluğu hastalığının giderek artması buna benzer sebeplerle izah edilemiyor.
325] Âdem Tatlı, Mehmet Dikmen, Merak Ettiklerimiz, s. 361-364
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 71 -
Bunun için de göz doktorları konferans ve kongrelerinde bununla çok ilgilenmeye başladılar. Eğer gönüller kurursa, kalpler rikkate gelmezse, şefkat ve merhamet duyguları ortadan kalkarsa, elbette göz pınarlarının kuruması kaçınılmaz olacaktır.
Cenâb-ı Allah gözün dış tarafında kalacak şekilde üst göz kapakları altına gözyaşı bezleri yerleştirmiştir. Normal şartlar altında bu bezlerden gelen sıvı, ince bir tabaka şeklinde merceğin üzerine yayılır. Gözü bakterilerden, birçok zararlı maddelerden korur ve korneayı oksijenle besler. Gözyaşı, her göz kırpmada merceğin üzerine yeniden yayılır. Bu sıvı tabakası inceldiğinde zarurî olarak göz kapaklarını hareket ettirme ihtiyacı doğar. Eğer bir insan çok sık aralıklarla gözlerini kırpıyorsa, bu bir hastalık habercisi olabilir.
Gözyaşı eksikliği olanlarda göz kapaklarının her açılıp kapanışında, sanki mercek önünde kum taneleri birikmiş gibi sancı meydana gelir. Böyle durumlarda sancıları önlemek için göze yapay gözyaşı damlatılır. Böyle kuru göz rahatsızlığı çekenlerde gözün ön kısmını kaplayan tabaka, görevini tam yapamaz. Daha ileri durumlarda mercek bulanıklığına ve hatta körlüğe bile sebep olabilir.
Günümüzde gözyaşı eksikliği çeken hasta sayısında öyle artma var ki, eczahanelerde satılan sun’î/yapay gözyaşı, toplam göz ilacı tüketiminin yarısını meydana getirmektedir. Ancak göze damlatılan bu sıvılar, doğal gözyaşının yerini asla dolduramıyor. Tabiî/doğal gözyaşı, sadece oksijen ve hidrojenden meydana gelmiyor. Allah o fındık büyüklüğündeki gözyaşı torbalarını öyle mükemmel bir laboratuar şeklinde tanzim etmiş ki, bir gözyaşında bulunması gereken bütün maddeler kusursuz imal ediliyor. Bunlar, 60’tan fazla protein bileşiği, mangan, bakır, klor ve fosfor, amonyak ve bikarbonat maddelerdir.
Gözyaşının İyileştirme Gücü: İyi bir ağlamanın kendimizi daha iyi hissetmemize sebep olduğunu gösteren gerçekten ilmî deliller var. W. H. Frey’in araştırmaları göstermiştir ki, bir insan kötü durumdayken ve üzüntülüyken vücudunda toksit (zehir) hormonları meydana gelir. Bu da onun duygularına menfî tesir ederek daha da kötüleşir. Ancak Frey, gözyaşlarında bu hormonların ve ayrıca beden tarafından üretilen bir ağrı sıvısının bulunduğunu keşfetmiştir. Eğer bu hormonlar vücutta fazla bulunursa sindirim sistemi bozukluklarına da sebep olabiliyor. Ağlayan bir insan, gözyaşlarıyla birlikte bu zararlı maddeleri de vücuttan dışarı atmaktadır. İşte ağladıktan sonra bir insanın kendisini iyi hissetmesinin bir sebebi budur.
İnsan nasıl ki ter ve idrarla vücudundaki zararlı maddeleri dışarı atıyorsa, gözyaşlarıyla da aynı şeyi yapmaktadır. Bu sebeple uzmanlar, ağlamayı sadece stres açısından değil; genel sağlık bakımından da çok önemli görüyorlar. Amerika’da yapılan araştırmalar göstermiştir ki, yeteri kadar ağlamayan insanlar, kalp rahatsızlığına, dolaşım bozukluğuna, vereme, mide rahatsızlığına vb. birçok hastalığa karşı daha korumasız kalıyorlar.
Ağlamak, gözümüzü yabancı maddelerden de koruyor. Gözyaşı, gözümüze gitmiş toz, küçük kum vs. gibi tahriş edici zararlı maddeleri dışarı atıyor ve gözümüzü yıkıyor. Gözyaşı, soğan doğradığımız zaman da bize hizmet eder. Soğan kesilince kimyevî bir madde (thiopropanal-S-oxide) çıkartır. Bu madde su ile reaksiyon göstererek gözümüzde sülfirik asit meydana getirir. Elbette bu da
- 72 -
KUR’AN KAVRAMLARI
gözümüzü yakar ve zarar verir. Bu terkip henüz zarar vermeden gözyaşı, onu dışarı atar. Birçok sebepten dolayı ağlarız; meselâ mutsuzluktan, hayal kırıklığından, öfkeden, hatta neşe ve gülmeden. Ama görüldüğü gibi ağlamak, vücudumuz ve zihnimiz için yapabileceğimiz en iyi şeylerden biridir.
Ağlamakla insan, hapsedilmiş duygularını dışarı vurur. Ağlamak öyle önemli bir duygusal boşalmadır ki, neticede insan kendisini daha sakin ve daha iyi hissederek meselesini daha iyi halleder. Hatta iyice bir ağlama sonunda insan, içindeki korkulardan ve endişelerden de kurtulabilir. İnsanın gözyaşını tutarak ağlamamaya çalışması iyi değildir. Bastırılan duygular onu öyle etkiler ve bunaltır ki, problemleri ona aslından daha büyük görünmeye başlar.
Ağlamak insanı gerginlikten kurtarır. Eğer dikkat etmişsek görmüşüzdür, ağlamadan önce insan, öfkeden dolayı çoğunlukla yumruğunu sıkar. Ağlayınca sanki ılık su ile doldurulmuş bir banyo küvetine girmiş gibi elleri ve bütün vücudu gevşer. Ağlamak, insanoğlunun sahip olduğu en güçlü mesaj araçlarından biridir. Meselâ, ağlayan insan, demek ister ki, bazıları ona karşı davranışlarında çok ileri gittiler veya bazı şeyler onun için çok önemlidir ki ağlıyor.
Ağlanılacak Asıl Sebep: Gözümüzün, vücudumuzun ve ruh dünyamızın sağlığı gösteriyor ki, insan duygusal bir varlıktır. O, zaman zaman duygulanmaya, rikkate gelmeye ve sonuçta ağlamaya muhtaçtır. Taş kalplilik, merhametsizlik, bencillik, insanlığın derdi ve bunalımı karşısında ıstırapsızlık, insan fıtratına aykırıdır. İşte bunun için Peygamber Efendimiz (s.a.s.): “Ürpermeyen kalpten, yaşarmayan gözden Sana sığınırım Allah’ım!” diye yalvarmıştır.
Ağlamak, mahcup olunacak ayıp bir şey değildir. Bilakis insan olmamızın gereğidir. Bu dünya gülme, zevk alma yeri olmadığından, insan Rabbine karşı ağlayarak yalvarmak için yaratılmıştır. Cenâb-ı Hak çok büyüktür. İnsan ne kadar tekâmül ederse etsin, ne kadar çok yakîn kazanırsa kazansın, o nisbette kusurunu ve zayıflığını anlar. Bu da onu hüzünlenmeye, gözyaşı dökmeye sevkeder. Tabiî böyle bir hüzün ve gözyaşı da Cenâb-ı Hak’ın rahmetini ve inâyetini daha çok çeker. Kalp mutmain olur, ruh huzura erer.
İnsan bu dünyaya imtihan kasdıyla, sınavın sonucuna göre ya sonsuz bir saâdeti kazanmak veya sonsuz bir azaba dûçar olmak için gönderilmiştir. Kabirden geçecek, mahşerde de öyle çetin durumla karşılaşacak ki, bu dünyada evlâdı için canını bile fedâ eden anneler, çocuklarından kaçacaklardır.326 Ebedî cennet hayatı imtihanını kaybeden kimse, “keşke toprak olsaydım”327 diyerek pişmanlıktan yanıp tutuşacaktır.
İşte bu dehşetli sınavı kaybetme ve Cehennem ateşine düşme korkusuyla ağlamalıyız. Allah Rasûlü, bu konuda şöyle buyuruyorlar: “Mahşerde, Cehennem kıvılcımları insanları kovaladığı zaman, Cebrâil (a.s.), elinde bir bardak sıvı ile görünür. Ona, ‘bu ne?’ diye sorarım ve bana şöyle cevap verir: ‘Bu mü’min kulların Allah korkusuyla ağlayıp gözlerinden döktükleri gözyaşlarıdır ve şu korkunç kıvılcımları söndürecek tek şeydir.”
İnsanın kalp burukluğundan veya kaybettiği dünyevî şeyler için ağlaması
326] 80/Abese, 34-36
327] 78/Nebe’, 40
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 73 -
sağlığına faydalıdır. Ama asıl makbul olan ağlama, Allah korkusundan veya Allah sevgisinden ağlamadır. Eğer bir insan, İslâm’ı yaşamada gösterdiği kusurları karşısında göreceği azap ihtimaliyle ağlayamıyorsa, bu onun için bir musîbettir. Bunun için Peygamber Efendimiz: “Kur’an okurken ağlayın; eğer ağlayamıyorsanız ağlar gibi yapın” buyurmuşlardır. Bir başka hadiste de: “Kur’an okurken kusurlarınıza ve ilerideki tehlikelere karşı üzüntünüzü gösteriniz” buyurulmuştur.
Evet, insan özellikle Kur’an okurken ağlamaya çalışmalıdır. Ağlayamıyorsa ağlıyor gibi yaparak ağlama alıştırmaları yapmalıdır. Muvaffak olamıyorsa, bilmelidir ki bu özellik kalp katılığı ile ilgilidir; bu musîbete üzüntü duymalı, içi ağlamalıdır. 328
Ağlamanın Zıddı; Gülme
Klâsik kaynaklarda genellikle, “sevincin veya psikolojik açıdan rahatlamanın bir ifadesi olarak dişler görünecek biçimde yüzün gerilmesi” şeklinde tarif edilen gülmenin hafif derecede olanına tebessüm, yüksek sesle olanına kahkaha denildiği belirtilir.
Kur’ân-ı Kerim’deki bazı örneklerden, insanın sevindirici bir haber, ilginç bir gelişme karşısında gülmesinin tabiî olduğu anlaşılmaktadır.329 Güldürenin de ağlatanın da Allah olduğunu ifade eden âyet,330 hem gülme ve ağlamanın tabiîliğini, hem de aynı varlıkta zıt tabiatları yaratan kudretin büyüklüğünü belirtmektedir. Bazı gülme çeşidinin, bir alay ve aşağılama ifadesi olduğuna işaret eden âyetler de vardır. 331
Dünyada müşrikler alaycı tavırlarla mü’minlere gülmüşlerdi; âhirette ise gülme sırası mü’minlere gelecek332 ve o gün bazı yüzler gülerken bazı yüzleri keder kaplayacaktır. 333
Gülme, insana has bir davranış olarak aynı zamanda insan karakterini belirleyici bir nitelik ve beşerî ilişkilerde sıkça görülen bir tavır olmasından dolayı, İslâm ahlâkıyla ilgili kaynaklar bu kavramı inceleme konusu yapmıştır. Hz. Peygamber’in nükteli sözler, ilginç çelişkiler, sürpriz gelişmeler ve diğer bazı hareketler karşısında tebessüm ettiğine ve güldüğüne dair hadisler vardır. Bu hadisler, onun yumuşak tabiatının yanı sıra hoşgörüsünü de yansıtmaktadır. Ancak, söz konusu hadislerde Rasûl-i Ekrem’in gülmesinin tebessüm şeklinde olduğu, ayrıca güleryüzlü oluşuyla yanındakilere sevinç ve huzur verdiği belirtilir. Peygamberimiz çok gülmediği gibi, çok gülmeyi kerih görürdü. O şöyle buyurmuştur: “Çok gülmek kalbi öldürür.334 Bu ve benzeri ikaz mâhiyetindeki hadisler esas alınarak gülme fiili, daima ihtiyat kaydıyla mütâlaa edilmiştir.
Konuyla ilgili hadisleri de dikkate alan İslâm ahlâkçıları, yerinde, aşırıya kaçmayan ve tebessüm ederek gülmenin (gülümsemenin) hem insan tabiatına hem de ahlâka ve edebe uygun olduğunu belirtirler. Gülmenin zihnin düşünme
328] H. Hüseyin Korkmaz, Sağlıklı Yaşama ve Başarı, s. 55 vd.
329] bk. 11/Hûd, 71; 27/Neml, 18-19
330] 53/Necm, 43
331] 23/Mü’min, 109-110; 43/Zuhruf, 47; 53/Necm, 59-60
332] 83/Mutaffifîn, 29-36
333] 80/Abese, 38-41
334] Tirmizî, Zühd 2; İbn Mâce, Zühd 19
- 74 -
KUR’AN KAVRAMLARI
faaliyetinin ortaya çıkardığı bir tepki olduğu, düşünme gibi gülmenin de yalnız insanda görüldüğü, fakat mizah gibi gülmede de dengeyi korumanın güç olduğu kaynaklarda vurgulanır.
Bundan dolayı ahlâkçılar, normal şartlarda gülmemenin veya gülme eğilimini bastırmanın insanı sevimsizleştirdiğine, ancak çok gülmenin de kişinin şahsiyet ve vakarını zedelemek, önemli meseleleri ciddiye almamak, gaflete yol açmak gibi sonuçlar doğurduğuna, özellikle ağır şakalar yaparak, alay ve gıybet ederek gülmenin insanlar arasında düşmanlığa yol açtığına dikkat çekmişlerdir.
Bazı İslâmî kaynaklarda ve özellikle tasavvufî eserlerde gülme, kalbi katılaştıran, âhireti unutturan bir davranış olarak değerlendirilmiş, ağlayarak gözyaşı dökme veya hüzünlü görünme, ruh selâmeti için gerekli kabul edilmiştir. 335
Hangi Gülme Faydalıdır?
“Bir kahkaha, bir kilo pirzolaya bedeldir” , “Gülme bir hürriyet patlamasıdır” gibi sözler edilir. Tabiî bunlar rastgele söylenmiş sözlerdir. Gülmek çok karmaşık bir olaydır. Birbirlerinden kesin olarak farklı olan gülme çeşitlerinin bazısı faydalı, bazısı da zararlıdır. Çılgınca gülmeler, kalpte hasar meydana getirir. 1988’de Danimarka’nın başşehri Kopenhag’da M. Crichton, bir komedi filmi seyrediyordu. Adamcağız öyle bir gülme krizine tutuldu ki, yıldırım çarpmış gibi ölüverdi. Gerçi, kendisi kalp hastasıydı, ama ölümüne çılgınca gülüşünün sebep olduğu anlaşılmıştı. Tabii, kapitalizm bunu da ticarete ve reklâma döktü. Bu acıklı olaydan sonra film çok meşhur oldu ve kapalı gişe gösterilmeye başlandı.
İnsan davranışlarını tetkik eden mütehassıslar; çılgın gülme, kahkaha ve gülümsemeyi birbirinden net olarak ayırıyorlar. İngiliz Cambridge Üniversitesinden Prof. Van Hoof, gülme çeşitlerinin bir katalogunu hazırlamıştır. Çılgınca gülmede göz yaşarır. Yüzde kızarma ve terleme başlar. Hatta kalp atışlarında hızlanma görülür. Diğer gülme şekli, gürültülü kahkaha patlatanların ağızları iyice açılır. Başlarını da arkaya iyice attıklarından, gülmelerine sebep olan insana ve başka şeylere dikkatlerini veremez hale gelirler. Bir de dişlerin iyice göründüğü orta dereceli gülme (tebessüm) var ki Van Hoof, “bunu diğer aşırı gülmelerle karıştırmamak gerekir” diyor.
Hz. Peygamber (s.a.s.), 14 asır evvel gülme hususunda da rehber olmuş, tebessümden daha ileri bir gülme göstermemiştir. Hadis kitaplarının rivâyetine göre, Önderimiz, sadece dişleri görülünceye kadar güler, daha ileri gitmezdi. Hz. Âişe (r.a.), O’nun hiçbir zaman kahkahaya varan bir gülüşünü görmediğini bildirir.
M. Crichton’un çılgınca gülüşü, ölümüne sebep olmuştu; ama tebessüm öyle değil. Bugün Güney Koreli yoga ustaları, açtıkları kurslarda gülümsemeyi öğreterek çağımızın hastalığı olarak bilinen strese çare bulmaya çalışıyorlar. Hz. Peygamber’in niçin sadece tebessüm edip daha ileri bir gülme göstermediğinin bir hikmeti böylece anlaşılmış oluyor.
Gülümseme, bazen küçümseme ve alay etme olarak kullanılır. Mü’minleri inciten böyle bir davranıştan şiddetle sakınmalıdır. Çünkü müslüman, bir din
335] İslâm Ansiklopedisi, T. Diyanet Vakfı Y. c. 14, s. 243
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 75 -
kardeşine eziyet etmez; onu ancak sevindirmeye çalışır.
Tebessüm, genel olarak memnuniyetin, hoşgörü ve sevincin bir belirtisidir. Hz. Peygamber, şefkat ve sevgisinden mü’minlere tebessüm etmiştir. Ümmetine de tavsiye ederek, “Kardeşine tebessüm etmen sadakadır” buyurmuştur. Aşırı derecede gülmenin bedenî zararı yeni anlaşılırken, Hz. Peygamber 14 asır önce, “Kahkaha kalbi öldürür” buyurarak ümmetine böyle bir gülüşü tavsiye etmemiştir. Çılgınca veya kahkaha ile gülüşün iman mahalli olan mânevî kalbe zararı çok önemlidir. Çünkü bu dünyadaki gaflet, âhirette ebedî bir sıkıntıya sebep olabilir. 336
Ağlayın, Su Yükselsin; Belki Kurtulur Gemi
Hak rahmetinin insan gözünde damla damla olmasıdır gözyaşları. Dilin, duygunun ve gönlün el ele, yüz yüze birleştiği, iç içe girdiği ânın çiçekleşmesi üzerinde jâledir gözyaşları.
Gönül pasını yakan, kalpten sefîl arzuları sıyırıp atan, yüce hislerin çepeçevre ruhu sardığı ânın şehâdet kanıdır gözyaşları. Bulut bulut yükselip Hak rahmetine ulaşan bu fâni dünyanın, bâki âleme mazhar pırlantalarıdır gözyaşları.
Gözü dolu bulut ana, üzerimize ağlamasa nice olur hâlimiz? Yaz demez, kış demez, bahar demez, güz demez daima ağlar.
Hakkın sâfî nebîsi Âdem (a.s.) saâdet kâsesini gözyaşları ile doldurup içmedi mi? Dertli Nebî, tûfan peygamberi o damlalarla âlemi sele vermedi mi? Allah’ın halîli/dostu İbrâhim (a.s.) gözyaşlarıyla ateşi soğuk ve sâlim etmedi mi? İsa Rûhullah’ın hali, ağlamak değil miydi? Ve son durakta Son Nebî, kördüğümü çözer gibi esrârı gözyaşlarıyla çözmedi mi? “Ümmetim, ümmetim!” diyerek inlemedi mi?
Şâir Muhammed İkbal, hayâl âleminde bir yüksek toplulukta, ruhların huzurunda, Nebîler Nebîsine “en mûteber hediye” deyip, bir bardak şehid kanı takdim etmişti. Biz de gökler ötesi o yüce meclise çağrılsak, günahına ağlamış kimselerin gözyaşlarını alıp götürebiliriz.
Kavuşmak için ağlamak ve kavuşmuş olmaktan ötürü ağlamak... Yetimin ağlayışı, ümitsizin ağlayışı değil bu. Bu ağlayış tam bilemeden, öze eremeden, kavuşmanın neşesinden, huzurun heybetinden doğup gelen bir ağlayıştır. Sonunda rahmetin tebessümü olduğu için tatlıdır. Bu ağlayış, bulup bildiğini buldurma ve bildirme yolunda olduğu için müjde ve felâh ağlayışıdır.
Gözyaşları, ruh inceliğinin şâhitleridir. İnce insan, bağrını yakan gözyaşları ile yüzünü yıkayan insandır. İçi sızlamayanlar, kirpiği ıslanmayanlar kem talih hoyratlarıdır.
Uzun senelerden beri ne kadar hasretiz gözyaşlarına. Seccâdelere sormalı, kaç defa gözyaşlarıyla ıslandıklarını. Bu kadar içten uzaklaşılan, bu kadar gönle yabancı kalınan ikinci bir devir gösterilebilir mi? Şimdi siz ey ağlamayı unutmuşlar, gamsızlar, dertsizler ve ağlanacak hallerine gülenler! Gelin şu çıkmazın başında durup asırlık gamsızlığımıza bir son vererek beraber ağlayalım. Cehâletimize ağlayalım. Kaybettiğimiz şeylerden habersizliğimize ağlayalım. Kusurdan bir heykel haline gelmiş mâhiyetimize, duygularımızın dumûra
336] H.Hüseyin Korkmaz, a.g.e. s. 60-61
- 76 -
KUR’AN KAVRAMLARI
uğrayışına ve hoyratlaşan gönlümüze ağlayalım.
Bu vaziyette öleceğimize, öldüğümüz gibi dirileceğimize, bazılarımızın tasmalı ve prangalı olarak götürüleceği büyük imtihanda, en büyük merâsimde fevc fevc geçecek olan mâzinin şanlıları arasında yer bulamayacağımıza ağlayalım. Daldan kopan bir meyve gibi yalnız düşüşümüze, ayaklar altında ezilişimize, rahmetten cüdâ kalışımıza ağlayalım. Yukarılara doğru güvercinler gibi kanat çırpalım. Çok yükseklerde öyle bir “ah!” edelim ki, ünümüz, gözyaşlarından meydana gelen bulutları harekete geçirsin. Sonra ateş söndüren o damlalar yağmurlar gibi başımızdan aşağıya insin, ateşimizi söndürsün; kin ve nefret ateşini, bütün dünya ve ukbâ ateşini...
Allah’ım, Senden diliyor ve dileniyoruz: Gözlerimize yaş ver ve merhamet etmen için bizi ağlat... Senden uzak kalış hasretini duyamayışımıza ağlat. Gönlün parça parça oluşuna, ağyâr ateşine yanışına... Ağlat bizi, gece kadar karanlık ruhumuza şefkat et de ağlat. Ağlamalarımıza bile ağlamak lâzım geldiği için ağlat. Bizim uzaklığımız itibariyle değil; Senin yakınlığın hürmetine kalbimize rikkat ver ve ağlat bizi yâ Rab! 337
Sakın “bu ağlama da nereden” demeyin. Eğer bir cemaat kendi adına bir kurtuluş ufkuna ulaşmayı düşünüyor ve planlıyorsa, o, gözyaşlarından meydana getirdiği kanatlarla yükselecektir. Zeminin cennet bağ ve bahçelerine dönmesini bekliyorsa şâyet, bu bereket, gözyaşlarından meydana gelen bulutlardan inen damlalarla olacaktır. Evvelâ gözyaşları bulut olacak, sonra damlalar haline gelecek ve kinini, nefretini, gayzını söndürecek. Ve bir rahmet çağlayanları halinde her yerde esip çağlayıp duracak. Eğer zeminin cennet olmasını istiyorsa, o cennete giden yol buradan geçer. Eğer yeni bir asr-ı saâdet yaşanmak isteniyorsa, meseleye sahâbi gibi yaklaşmak gerekecektir. Onların başındaki Peygamber gibi yaklaşmak icab edecektir. Dünya ve âhireti itibariyle ağlamak ve gülmek birbirinin aleyhine işler. Dünyada gülenler, orada mutlaka ağlayacaktır denilmez; fakat âhirette kendileri için ağlama mukadder olanlar, dünyada Allah için ağlamayıp çok gülen insanlardır.
“Gülüyorlar da ağlamıyorlar”338 Gönüllerine sağanak sağanak Kur’an iniyor. Gülüyorlar, ağlamıyorlar. Kur’an bize de iniyor. Gülüyoruz ağlamıyoruz. Burada kendilerini emin zannedenler, orada emniyetlerini bütün bütün kaybetmiş olacaklar.
“Şüphesiz günahkârlar, (dünyada) iman edenlere gülerlerdi.”339 Suç işleyen, kendini cürme salanlar, hep günah içinde bocalayıp duranlar, isyan içinde yüzüp gidenler, mü’minleri gördüklerinde gülüyorlardı. “Gerici” diyorlar, “yobaz” deyip alaya alıyorlardı. “İşte o gün (âhirette) de iman edenler, kâfirlere gülerler.”340 İşte o gün bu defa da mü’minler gülecek, kâfirler kıvrım kıvrım iki büklüm olacaklar. Bakın gülme ve ağlama, birbirinin aleyhine işliyor. Burada Allah’ı unutup gülme varsa, kahkaha varsa, çakır keyf olma varsa, orada başka türlü olacak. Mü’minler burada ağlamış, gözyaşlarını akıtmışlar, ötede: “O gün birtakım yüzler parlak, güleç
337] M. F. D. Çağ ve sil, T.Ö.V. Y. s. 195-201; Hitap Çiçekleri, s. 184-189
338] 53/Necm, 60
339] 83/Mutaffifîn, 29
340] 83/Mutaffifîn, 34
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 77 -
ve sevinçlidir.”341 O gün burada ağlayanlar, kendilerine gülenlere karşılık orada gülecekler.
“Benim bildiğimi bilseniz, az güler, çok ağlardınız.” buyuruyor Rasûl-i Ekrem. Bildiğimi bilseydiniz rahat koltuklar üzerinde zevk ve lezzeti terkedecektiniz. Belki yamaçlara çıkacak, dağlara tırmanacaktınız. Allah’a sığınacaktınız. Yürekleriniz ürperecekti diyor. Yürek hopluyorsa, gönül bir güvercin kalbi gibi ürkek ürkek atıyorsa, gözler buna yaşlarla dem tutuyorsa, içte ma’rifet/ilim var demektir. “Kendilerine ilim verilen kimselere o (Kur’an) okununca, derhal yüz üstü secdeye kapanırlar. Ağlayarak yüz üstü yere kapanırlar.”342 İlim irfan sahibi mü’minlerin hali bu, âyetler okununca çeneleri üzerine secdeye kapanıyorlar ve hıçkıra hıçkıra ağlıyorlar. Yine Kur’an diyor: “Bu, onların huşûunu/saygı ve korkularını artırır.”343 Zaten gözyaşları sînede haşyetin dışarıya sızması demektir.
Allah’a karşı hakkıyla saygı duyup korkanlar, ancak Allah’ı bilenlerdir, âlimlerdir. 344 Gökte, yerde âyetlerini araştıranlar, enfüsî incelemelerde bulunanlardır. Sîneler haşyetle dolunca insan çatlayacak hale gelir. Sînenin çatlamaması için bir boşalmadır gözyaşı. Boşalmıyorsa bir boşluk var demektir içinde. Doluysa boşalacaktır. 345
Gözyaşıyla Islanmış Düşünceler
Aslında bu konu, sözle değil; ancak gözle anlatılabilir! Gözle ve özle…
Yaşadığımız düzen, materyalizm ve kapitalizm; insanın tüm mânevî değerlerini, kalbini ve ruhunu mahvetti. İncelik, hassâsiyet, duygulu olmak gibi özellikler; artık giderek yerlerini çıkarcılık, pragmatizm ve eyyamcılık gibi anlayışlara bırakıyor. Her şey, maddesi kadar kıymet buluyor, maddî zevk ve maddî değerden başka ölçüler geçerli kabul edilmiyor. Ayıp-günah tanımayan bu ortamda, ağlamak, ayıp sayılan bir-iki şeyin başında yer almakta... Bunca zulüm ve perişanlığın, anasını ağlattığı kimseler, bir yol bulup ağlama özgürlüğünü kullanmaya kalksa, alay konusu olacaktır: “Erkekler ağlamaz!” “Karılar gibi ağlıyor.” Sanki günümüzdeki kadınlar, özellikle erkeklerle beraber çalışan, okuyan bayanlar ağlama hakkına sahipmiş gibi...
Tv. programları müzik, eğlence ve komedi ağırlıklıdır; hem de en sulu ve cıvık cinsinden. Müstehcenlik de eğlence ve komedinin ayrılmaz yandaşı. Filmler, diziler, stand-up ve talk showlar hep güldürme ve eğlendirme amaçlı etkinliklerdir. Magazin progmramları ve Televole’ler en çok reyting alan programlardır. Tabii, komedyenler de heykelleri dikilmesi gereken büyük sanatçılar... Uçağa binmekten korkan ve ölümü de o yüzden olan bir aktörün (Kemal Sunal) filmi, hem de aynı kanalda belki 158. defa seyirci önüne konulabiliyorsa, bunun paranoyayla ilgili olduğunu düşünmek gerekiyor; egemen güçler tarafından pompalanan toplumsal paranoya... Bırakın ağlamayı, gülmeler bile sahtedir bu dünyada. Sahte, yapmacık, formalite icabı ve rol gereği. Güldürmeler de tabii...
341] 80/Abese, 38-39
342] 17/İsrâ, 107-108
343] 17/İsrâ, 109
344] 35/Fâtır, 28
345] Ahmed Özer, Gözyaşları Dünyası, s. 143 vd.
- 78 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Güleriz ağlanacak hâlimize. Filmler, fıkralar, şarkı ve türküler, halkın hayat felsefesini yansıtan toplum aynalarıdır. Bunlara bakarak toplum hakkında değerlendirme yapabilirsiniz. Alın size bir iki şarkı sözü: “Ağlama, ağlat! Yoksa zehr olur bu tatlı hayat.” “Ağlama değmez hayat, bu gözyaşlarına!” (Peki gülmeye değer mi dersiniz?!) Ve nükte ile karışık değerlendirme yapılır: “Ağlatmayı soğan bile becerir; ama siz hiç güldüren meyve, sebze gördünüz mü?” Tamam, soğan, mirasçıları ve hüznü tanımayanları bile ağlatır; demek tabiat ağlamaya yardımcı, doğayla, fıtratla uyum isteniyorsa, buna uyulmalı. Yalnız, soğan ağlatıyor da; insanımızı soyan ağlatmıyor, insanımıza söven ağlatmıyor mu? (Ağlatıyorsa, ağlatanın; ağlatmıyorsa, ağlamayı unutanın sorgulanması gerekmiyor mu?)
Yufka yürekliliğe yer yoktur, bu materyalist dünyada; ayakta kalmak istiyorsanız taş kalpli olacaksınız, bakmayacaksınız kimsenin yalvarmasına. Çalacaksınız, ezecek ve üzeceksiniz insanları, yoksa onlar sizden önce davranacaktır. On milyonun üzerinde dâvâ sürüyor mahkemelerde; bu anlayışın sonucu olarak. Kapının önünde mendil mi satıyor bir kız çocuğu, atacaksın derin dondurucuya; Mc Donalds’ın önünde zavallı çocuk görüntüsü vererek, göbekli müşterilerin keyfini kaçırmak neymiş görsün! Fakirlerin, işçilerin feryadına kulak tıkamalı, merhamet kelimesini lügatinden silmeli bir patron ki, paralarına para katsın.
Taşlaştı artık yürekler; taştan su çıkıyor, taştan da sert yürekten hiçbir eser çıkmıyor. Göz musluğu pas tutmuş, küflü yürek gibi. Sürahinin içi boş; nasıl boşalıp akması beklenebilir ki... “Mü’minlerin derdiyle dertlenmeyen, onlardan değildir.” İnsanlığın derdiyle dertlenmeyenin insan sayılamayacağı gibi. Kendi derdi o kadar umurunda değildir olgun bir insanın. O, kendi derdinden şikâyet edip sızlanıp durmaz; insanlığın derdiyle, ümmetin derdiyle hemderttir. Tefekkür, ızdırap ve çile gibi aziz sıkıntılar; insan olmanın, iman etmenin, müslüman kalmanın bedelleridir.
Madde-mânâ bütünlüğü var, İslâm’ın bütün tavsiyelerinde; yani tevhid, her yere damgasını vuruyor. Gönlümüze faydalı olan her şey, sadece âhiretimizi değil; dünyevî sağlığımızı da düzenliyor. Huzur veren mânevî ilâçlar, maddî bünyemizi de tedâvi etmekte. Gözyaşı da bunun örneği. Allah için olmak şartıyla; hem ibâdet, hem huzur, hem zevk ve hem de sağlık...
Ağlamak, gülmeye oranla daha fıtrî, daha insanî, daha etkileyici... Diğer varlıklarla uyum için de bu gerekli. Yer gök ağlar,346 melekler ağlar, amel defterleri ağlar, ceylânlar gözyaşı döker; bülbüllerin ötüşü bile anlayana bir tatlı hüzün, bir sızlanış ve ağlayıştır. Âkif’in dediği gibi, insan, ağlayamıyorsa bari gülmekten (kahkaha atmaktan) utanmalı değil mi?
Ağlamak... Elinden bir şey gelmeyen zavallı gibi mi? Elbette hayır! Tüm yapılacakları yaparak, eylemle fiilî duayı yerine getirerek, gönülle ve gözle duâ etmektir ağlamak. Aynen ekinin ekildikten sonra, arada sırada sulanması gibi... Su, hayat işaretidir, hayat kaynağıdır. Su olmayan yerde hayat olmaz. Gözlerimizden de su gelmiyorsa, kalbimizde hayat yok sayılır. Su rahmettir. Gözyaşı akmıyorsa, rahmetten uzağız demektir. Unutmayalım ki ölmüş bir ağacın dalından, bir odun parçasından su çıkmaz. O, yanmaya lâyıktır, onun hakkı yanmaktır.
346] 44/Duhân, 29
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 79 -
Hayat sahibi yemyeşil bir ağaç, yara aldığında, kesildiğinde sular damlar. Bu onun canlı olduğuna delildir. Su, yanmaya engeldir, ateşi söndürür. Allah için ağlamak da cehennem ateşini söndürür. “İki göz vardır ki Cehennem ateşi onlara dokunmaz: 1- Allah için sınır bekleyen mücâhidin gözleri, 2- Allah için ağlayan gözler.”
Gece sessizliğinde, riyâ karışmaksızın Allah’la hemdem olmak, seccâdesine inciler saçabilmek, günah kirlerini gözyaşı suyuyla temizleyebilmek... İşte takvânın, kalp yumuşamasının alâmeti. “Kalbim temiz, sen ona bak” diyenler, kalplerini gözyaşı ile temizlemediler, zikirle cilâlamadılarsa kesinlikle yalan söylüyorlardır.
“Hava, bir gün yüzünü ekşitti, bulutun gözleri yaşlandımı, bu ağlayış; dalların, yaprakların, meyvelerin gülmesi içindir. Çocukların oyunları, gülüşleri de ananın ağlayışından, babanın darılışındandır.”
Affedin bizi çocuklar! Size fıtratınıza uygun bir devlet, çevre, ev... bırakamadık. Affedin bizi çocuklar! Babalarımızdan miras aldığımız bazı güzellikleri bile koruyup size miras bırakamadık. Mukaddes emaneti koruyamadık, kutsal tevhid sancağını daha yüksek burçlara dikemedik. Gözyaşlarımızla yalvarıyoruz; bizi affedin çocuklar, siz affetmezseniz Allah da bizi affetmeyecek.
“Ağlarsa anam ağlar, başkası yalan ağlar” Ananın ağlaması, riyâsızdır, içtendir, yüreğinden kopup gelir âhı. Daha dünyaya gelir gelmez çocuklar da ağlar, ana babalarının günahlarına, çevrenin duyarsızlığına, başına geleceklere...
Allah için yeterince gözünün yaşını akıtamayanlar, kanlarını hiç akıtamazlar.
Kalplerin ölü veya diri olduğu, gözyaşlarından belli olur.
Gözyaşı bir nurdur; İçin, kalbin nurunun dışa yansımasıdır.
Allah için gözyaşı dökemeyen kişinin gözü ve özü yok demektir.
Allah için ağlayamayan göz, büyükçe bir boncuk tanesinden başka nedir ki?!
Ağlamak da bir zevktir. Gözün yaşı, özün aşıdır.
Gözyaşı Allah içinse eğer, mübârek ve mukaddestir.
Gözyaşı pişmanlıktır, gözyaşı tevbedir, gözyaşı gözün niyazıdır/duâsıdır.
Gözyaşı şükürdür; hamd ve senânın, şükrün gözlerden damla damla akışıdır.
Karanlığın farkında olmaktır ve gelecek adına şafağın müjdesidir gözyaşı.
Kerâmet, suyun üzerinde yüzmek, havada uçmak değildir; Kerâmet, gözlerdeki damlalar üzerine binmek, Allah korkusuyla huşû ve heyecanla gönül dünyamızda kanatlanmaktır.
Öteki âleme götürülebilecek tek hediye; amel terazimizi ağdırabilecek tek ağırlıktır gözyaşı.
Gözyaşı, gönlün kor gibi yanan ateşini söndürüp yeniden canlandırmak için gözden kalbe tutulan itfaiye hortumudur.
Gönüldeki Allah sevgisi ve korkusunun dışa yansımasıdır gözyaşı.
Gözyaşı, kalbin tercümanı, muhabbetin sessiz lisanı, günahların gufrânı,
- 80 -
KUR’AN KAVRAMLARI
kulun Rabbinden rahmet istemesi, yani istirhâmıdır.
Herkesin sizi sevmesini istiyorsanız, gülümseyin. Allah’ın sizi sevmesini istiyorsanız, Allah için gözyaşı dökün. İnsanlarla beraberken gülümseyin, mütebessim olun, Sadece Allah’la beraber olduğunuzda mahzun bir şekilde gözyaşı ile Allah’la bağlantı kurun. “Mele-i A’lâda bana haber verildiğine göre, ümmetimin en hayırlıları, Allah’ın rahmetini ümid ettiklerinden dolayı (insanlar içinde) açıktan gülenler/tebessüm edenler, Allah’ın azâbından korktukları için de gizli gizli ağlayanlardır.” 347
En gülünç olan, insanlar kendisine acısın diye gözyaşı döken; en takvâlı kişi, Allah kendisine acısın diye gece sessizliğinde teheccüd seccâdesinde ağlayabilendir.
Seccâdenin süsü, üzerine gözyaşlarından inciler dizmek ve incileri sık sık tazelemekle olur.
Ağlamasını bilen insan için gözyaşı şifâdır; maddî ve mânevî nice hastalıklara.
Gözyaşının indiği yerde rahmet vardır; Rahmetin indiği yerde de gözyaşı.
Gönül sarayının tozları, kirleri, gözden akan sularla temizlenir.
Duâlarımızın yerine ulaşmasını istiyorsak, imzamızı gözyaşlarımızla atmalıyız.
Rabbimizle irtibatımızda kopukluk varsa, paslanan bağlantı tellerini gözyaşı yağıyla temizlemeliyiz.
Mesajımızın değerlendirmeye alınması için, gönül kalemi kullanılması ve gözyaşı mürekkebiyle yazılması gerektiğini bilmeliyiz.
Secdelerin ölümcül hayatımızı canlandırmasını istiyorsak, Rasûl’ün secdeleri gibi gözyaşıyla sulayalım.
Günahlarla kirlenen yüzümüzü, yarın ateşin temizlemesinden önce, gözyaşıyla yıkayıp temizlemeliyiz.
Bilim adamları yeni öğrendiler gözyaşının bazı faydalarını; artık bundan böyle gözyaşı ile kanser testi yapılabiliyor; aslında gözyaşı ile takvâ testi de yapılıyor, Rasûlullah’ın bildiğini ne kadar bilip bilmemenin, O’na benzeyip benzememenin de testi yapılıyor gözyaşı ile.
İnsan, küçük bir kâinattır. Küçük evren insan açısından gözyaşını değerlendirmek için, suyun evrendeki yerini düşünmek yeterlidir. İçme suları, dağlardan ve taşlardan kaynayan menbâ/kaynak suları, çağlayanlar, nehirler, denizler, rahmet değerindeki yağmurlar ve cennetlerin altından ırmaklar akan güzellikleri ne ise gözyaşı da odur. Bütün bu evrene güzellik katan, cennetin güzelliklerini artıran suyun bir benzeri insandaki gözyaşıdır.
Bazılarının “neye, niçin ağlayalım?” diye sorduğunu duyar gibi oluyorum. Bu soruya bile ağlamak gerekiyor. Bunca günahlara, isyanlara, çevredeki şirk bataklığına, azgınlığa ve fesâda ağlamadan seyirci kalmak, merhametsiz taştan bir yürek taşımaktır; hayır, taştan olsa kalp, taştan sular fışkırdığı gibi ağlayacaktır;
347] Hâkim, Beyhakî
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 81 -
demirden olsa eriyecektir, o ölmüş bir kalptir, sahibi de canlı cenaze. Devleti, toplumu, okulları, evleri ve de gönülleri saran cehennem yangınlarını ve âhiretteki Cehennem ateşimizi söndürmek için başka terkipteki sular kâr etmez. O ateş ancak gözyaşı ile söner; Nemrut’un tutuşturduğu ateşi, İbrâhim’in (a.s.) gözyaşlarının söndürdüğü gibi. Çünkü Hz. İbrâhim, Kur’ân’ın tanımıyla “evvâh” idi; çok “vah!” eden, çokça ağlayan...
Gülüp eğlenmek, dünyadan kâm almak normal olurdu; eğer ölüm ve ötesi olmasa... Hangi âlemde gülmeyi tercih etmeliyiz, dünyada mı, ukbâda mı? Ölüm, gerçek mutluluğa, tükenmeyen tüm güzelliklere açılan kapı olduğundan, öteki hayata saklayalım gerçek anlamda eğlenip gülmeyi.
İşletemediğimiz İlâhî mekanizmanın çarklarını benzin misali belki gözyaşlarımız döndürebilir. Karaya oturan gemimiz, belki bu yaşlarla rahmet deryasına açılabilir. Allah’ın rahmetine gerçekten susamış isek, ağlamayan çocuğa meme verilmez kabilinden, çocuk safiyetiyle, kasvetli kalplerimizin yumuşaması ve rahmete dalması için ağlamalıyız.
Bitkiler büyümek, fidanlar ağaç olup meyve vermek için nasıl göklerin ağlamasına muhtaç iseler, kurumaya yüz tutmuş körpe fidanlar, isyan ve küfür kuraklığındaki nesillerimiz de bizim ağlamamıza öyle muhtaçlar.
“Sus ey bülbül, senin hakkın değil; benim hakkım mâtem!” Bülbüllerin şakıdığı vakitler, horozların melekleri gördüklerini insanlara müjdeledikleri zamanlar, bebeklerin uyanıp zikrederek ağladıkları demler, yani seher vakitleri biz neyle meşgul oluyoruz? “Yatma seherde, uğrarsın derde” diyen şâir bizi neye dâvet ediyor?
Nice basit dünyevî meseleler, küçük kayıplar, önemsiz rahatsızlıklar karşısında ağlayıp sızlanıyor veya ağlamaklı oluyoruz. Allah korkusundan dolayı ne kadar aynı duygular içinde, benzer atmosferi yaşıyoruz?
Mü’min o kimsedir ki; küçük, zerre kadar bir hata işlese, onu gözünde dağ gibi büyütür, kendini kolay kolay affetmez; kirlenen kalbini gözyaşı çeşmesinden akan sularla temizler. Münâfık da o kimsedir ki, işlediği büyük bir günah, onun gözünde önemsizdir, kendinden daha aşağıdakilere bakar, benden daha ne kötüleri var, ben çok iyiyim der ve eğlenmeye devam eder.
Sarhoşların gece uykusunu terk edip meyhane köşelerinde kendilerinden geçmesi, her şeyi unutacak kadar kendini sevdiği içkiye vermesi gibi; biz de gece uykusunun bir kısmını olsun sevdiğimiz Allah için terk edelim. Bizim de gece hayatımız olsun. Teheccüd, zikir, tevbe ve gözyaşı adlı dostlarımızla beraber olalım. Yoksa birinin kalkıp ‘sarhoşun içkiyi, gece hayatını sevmesi kadar Allah’ı sevmiyor musun?’ demesine nasıl cevap veririz. “İnsanlardan bazıları Allah’tan başkasını, başka bir şeyi endâd/Allah’a denk tutarlar da onları Allah’ı sever gibi severler. İman edenlerin Allah’a olan sevgileri ise (onlarınkinden) çok daha fazladır.” 348
“Güleriz ağlanacak hâlimize” diye bir deyim vardır dilimizde; tam da şimdiki yaşantımız ve tavrımıza mutâbık. Ağlanacak hale gülen veya böylesi olaya aldırış etmeyene “deli” denmez de ne denir? Ağlayacak kalp yoksa bari vur patlasın çal oynasın şeklinde eğlenmekten, vurdumduymazlıktan, hiç ölmeyecekmişiz
348] 2/Bakara, 165
- 82 -
KUR’AN KAVRAMLARI
gibi kahkahalardan utanâlim. “Benim bildiğimi bilseniz, az güler, çok ağlardınız.” Ağlamayan, câhildir, Rasûl’ün bildiği özden haberi yoktur; Allah için ağlayan da döktüğü gözyaşı oranında Rasûl’e has ilme sahip kişi. O kutlu elçi ki, secde yeri küçük bir gölcük şeklinde su birikintisiyle kaplanıyordu geceleri. Onu ağlatan şeyi bilmeyen, Rasûl’ün getirdiğini de bilmez. Ağlamak, ma’rifet işidir. Ma’rifetullah’a sahip olanların, yani Allah’ı hakkıyla tanıyıp bilen, ma’rifetle dolanların gözleri boşalacak ve ağlayacaktır.
“Gözümün nûru namaz” diyordu o büyük insan. Namazın nasıl o kutlu gözlerin nuru olduğunu, namazın en kıymetli yeri secdede gözü nurla dolduran şeyin gözyaşı olduğunu anlıyoruz. Bizim namazımız, O’nun namazına benzemediği müddetçe, gözümüzün nuru olamayacağı endişesi ile tekrar gözyaşı gerektiği bilincine varıyor, secdede ağlayamadığımıza ağlamak gerektiğini düşünüyoruz.
Hacca gidenler bilir, ne güzeldir, ne tatlıdır “Beytullah”ın duvarına, “Kâbe”nin kapısının eşiğine yüzünü dayayıp hıçkıra hıçkıra ağlamak. Hangi mutluluk bundan daha tatlı, hangi lezzet, bundan daha içten olabilir? “Nur beyaz mıdır, siyah mı?” diye insan aklına acaip sorular getiren siyahlara bürünmüş Kâbe duvarında simsiyah zencilerin zeytin gözlerinden akan bembeyaz gözyaşlarının Hac’daki, Umre’deki unutulmayan manzaralarını görenler kolay unutamaz. O güzel insanların gözlerinden dökülen nur tanelerini görmenin, onların hüngür hüngür ağladığını seyretmenin, bir çağlayanı seyretmekten daha güzel olduğunu görmeyenler bilemez. “Ağlamayan gözden, huşû duymayan gönülden Sana sığınırım.” İnsan, ağlayamayan gözünden ve gönlünden ne kadar şikâyetçi oluyor, ağlayanları gördüğünde. Ve anlıyor ki esnemek gibi, gülmek gibi, ağlamak da bulaşıcıdır...
“Ağlamayan aldanmıştır, ağlarken riyâ yapıyorsa o da aldanmıştır.” 349
“Hûn-ı ciğer ve gözyaşı olmadıkça, bütün resimler nâtamamdır;
Kan ve gözyaşı katılmazsa, mûsikî bile çılgınlıktan başka bir şey değildir.” 350
“Ağlayın, su yükselsin; belki kurtulur gemi,
Anne seccâden gelsin, bize duâ et e mi?” 351
“Ağlarım, ağlatamam, dili yok kalbimin, ondan ne kadar bîzârım.” 352
“Fuzûlî, dehrden kâm almak olmaz, olmadan giryân,
Sadef sû almayınca ebr-i nisândan güher vermez.” 353
“Sular gibi çağlasan, Eyyüb gibi ağlasan,
Ciğergâhı dağlasan, ahvâlini sormaz mı?” 354
“Bu fenâda bir garibsin, Gülme gülme ağla gönül,
349] İmam Gazâli
350] Muhammed İkbal
351] Necip Fâzıl Kısakürek
352] Mehmed Âkif Ersoy
353] Fuzûlî
354] Yûnus Emre
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 83 -
Derdin dahi çoktur senin, Gülme gülme ağla gönül.” 355
“Gözlerimden yaş ile kan akıtır, İlâhî, yaşım dilemezem siline.
Zira aktıkça gözümden kanlı yaş, Hoş teselliler gelir ben kuluna.
Hoş yaraşır âşığa gözü yaşı, Kim ki âşıksa gözünden biline.” 356
“Ağlayanlar, bir gün güler; gamlanma gönül gamlanma.” 357
“Ağlamak, rûhun işemesidir.” 358
“Gözyaşları olanlara ne mutlu!” 359
“Dur yolcu, gel beraber ağlaşalım; Bu dert bir kişinin kârı değil, paylaşalım!”
“Akarsu neredeyse orası yeşerir. Nerede gözyaşı dökülürse, rahmet oraya iner.”
“Günah işleyen insandır, buna ağlayabilen velî olabilir; günahına sevinen ve bununla övünen ise şeytandır.”
“Hepimiz, kahkahalarımızı gözyaşlarımızla ödüyoruz.”
“Gözyaşları ile yıkanan yüzden daha temiz yüz olamaz.”
“Âşık Yûnus eder âhı; Gözyaşı, döker günâhı.”
“Gözyaşları ile demiri bile eritebilirsiniz.”
“Gözyaşları çilenin sessiz sözleridir.”
“Ağlamak, teessür ve kederin devâsıdır.”
“Beraber ağlamaktaki tatlılık kadar hiçbir şey kalpleri birbirine bağlamaz.”
“Dil benim, dîde benim, eşk benim; Neden ağır geliyor ağlayışım ağyâre.”
“Dünyaya geleni ölmez belleme; Her dem ağlayanı gülmez belleme.”
“Siz söyleyin ey dumanlı dağlar! Gönlüm neye gizli gizli ağlar.”
“Öz ağlarsa göz de ağlar demişler.”
“Gözlerden akabilen yaşlar, acıları giderir; insan rûhunda hapis kalan yaşlar ise zehirdir.”
“Âşık için gözyaşı, gülümsemeden daha tatlıdır.”
“Ağlamayan çocuğa meme vermezler.”
“Ne hikmettir, şu dünyâya; Gelen ağlar, giden ağlar.”
“Babaya ve kocaya karşı ağlamak, çocukla kadının silâh ve tuzağıdır.”
“Ağlatırsa Mevlâm, bir gün güldürür.”
355] Yûnus Emre
356] Eşrefzâde
357] Karacaoğlan
358] Peyami Safa
359] Goethe
- 84 -
KUR’AN KAVRAMLARI
“Ağlayanın bir derdi var; gülenin beş.”
“Çok gülenin heybeti azalır.” 360
“İki şey zannolunduğu kadar kolay değildir; Sırasında gülmek ve sırasında ağlamak. Gülünç olmaksızın gülen ve ağlayan büyük bir zekâ eseri göstermiş olur.”
“Gülmek, fırtınalı gökte doğan bir gökkuşağına benzer.”
“Her şeye gülmek deliliktir; hiçbir şeye gülmemek de kuşkusuz budalalıktır.”
“Gülümsemek, çok zaman gözyaşlarımızın maskesidir.”
“Yûnus Emre’m bu dünyada; Kim güldü ki sen gülesin.”
“Ne mutlu diline hâkim olana, evi kendisine geniş gelene, yaptığı suçtan/günahtan pişman olup ağlayana!”
360] Hz. Ömer
AĞLAMAK - GÖZYAŞI
- 85 -
Kur’ân-ı Kerim’de Ağlama Konusunda Âyet-i Kerimeler
A- Ağlamak Anlamına Gelen Bükâ ve Türevlerinin Geçtiği Âyet-i Kerimeler (Toplam 7 Yerde): 9/Tevbe, 82; 17/İsrâ, 109; 19/Meryem, 58; 44/Duhan, 29; 53/Necm, 43, 60; 54/Kamer, 7; 68/Kalem, 43; 70/Meâric, 44; 79/Nâziât, 9.
B- Gözyaşı Anlamındaki Dem’ Kelimesinin Geçtiği Âyet-i Kerimeler (Toplam 2 Yerde): 5/Mâdi, 83; 9/Tevbe, 92.
C- Çok Ağlayan Anlamındaki Evvâh Kelimesinin Geçtiği Âyet-i Kerimeler (Toplam 2 Yerde): 9/Tevbe, 114; 11/Hûd, 75.
D- Ağlayamamanın Sebebi Olarak Belirtilen Kalp Katılığı Anlamındaki Kasvet ve Türevlerinin Geçtiği Âyet-i Kerimeler (Toplam 7 Yerde): 2/Bakara, 74, 74; 5/Mâide, 13; 6/En’âm, 43; 22/Hacc, 53; 39/Zümer, 22; 57/Hadîd, 16.
E- Ağlamanın Zıddı Gülmek Anlamındaki D-h-k ve Türevlerinin Geçtiği Âyet-i Kerimeler (Toplam 10 Yerde): 9/Tevbe, 82; 11/Hûd, 71; 23/Mü’minûn, 110; 27/Neml, 19; 43/Zuhruf, 47; 53/Necm, 43, 60; 80/Abese, 39; 83/Mutaffifîn, 29, 34.
F- Ağlama Konusundaki Âyetler: 5/Mâide, 83; 19/Meryem, 58; 17/İsrâ, 109; 54/Kamer, 7; 68/Kalem, 43; 70/Meâric, 44; 79/Nâziât, 9; 44/Duhan, 29; 53/Necm, 60; 9/Tevbe, 82; 53/Necm, 43; 9/Tevbe, 92.
Ağlama Konusunda Hadis-i Şerif Kaynakları
Buhârî, Cenâiz 43; Rekaik 24; Fezâilu Ashâbi’n-Nebî, 2, 6, Fezâilu’l Kur’an 35.
Müslim, Fezâil, 62; Edeb, 68; Zekât 91; Cihad, 58; Salâtu’l Müsâfirîn 247-248;Tefsir, 46/2; Fezâilu’s-Sahâbe, 2, 22, 134.
Tirmizî, Fezâilu’l Cihâd 8, 12; Zühd 60; Muhtasaru’ş Şemâili’l-Muhammediyye, 120-124
Nesâî, Cihad 8, Cihad 11
İbn Mâce, İkame 176; Zühd 6.
Dârimî, Cihad 15.
Kütüb-i Sitte, c. 6, s. 354; c. 4, s. 447-449
Konuyla İlgili Geniş Bilgi Alınabilecek Kaynaklar
1. Fi Zılâli’l-Kur’an, Seyyid Kutub, Hikmet Y. c. 1, s. 166-167
2. Hak Dini Kur’an Dili, Elmalılı Hamdi Yazır, Azim Y. c. 1, s. 324-325
3. Kur’ân-ı Kerim Şifa Tefsiri, Mahmut Toptaş, Cantaş Y. c. 1, s.
4. Hadislerle Kur’ân-ı Kerim Tefsiri, İbn Kesir, Çağrı Y. c. 2, s. 387-390
5. El-Câmaiu li-Ahkâmi’l Kur’an, İmam Kurtubî, Burûc Y. c. 2, s. 175-179
6. El-Mîzan Fî Tefsîri’l Kur’an, Muhammed Hüseyin Tabatabâî, Kevser Y. s. 1, s. 286-287
7. Hulâsatü’l-Beyan Fî Tefsîri’l-Kur’an, Mehmed Vehbi, Üçdal Neşriyat, c. 1, s. 154-155
8. Mefatihu’l-Gayb (Tefsir-i Kebir), Fahreddin Razi, Akçağ Y. c. 3, s. 98-107
9. Min Vahyi’l Kur’an, Muhammed Hüseyin Fadlullah, Akademi Y. c. 2, s. 87-90
10. Bakara Sûresi Tefsiri, Ramazanoğlu Mahmud Sâmi, Erkam Y. s. 147-149
11. Safvetü’t Tefsâsir, Muhammed Ali es-Sâbûnî, Ensar Neşriyat, c. 1, s. 121-123
12. Dâvetçinin Tefsiri, Seyfuddin el-Muvahhid, Hak Y. c. 1, s. 161-162
13. Şâmil İslâm Ansiklopedisi, Şâmil Y. c. 1, s. 51-53
14. İslâm Ansiklopedisi, T. Diyanet Vakfı Y. c. 1, s. 473-474(470-475), c. 2, s. C. 14, s. 243
- 86 -
KUR’AN KAVRAMLARI
15. Yürek Devleti, Mustafa İslâmoğlu, Denge Y. s. 79-82
16. Kur’an Açısından Korku ve Büyü, Ahmet Baydar, Beyan Y. s. 53-54
17. Hayâtü’s- Sahâbe, M. Yusuf Kandehlevî, İslâmî Neşriyat Y. 3/ 250-256; 568-569
18. Kur’an’da İnsan Psikolojisi, Abdurrahman Kasapoğlu, Yalnızkurt Y. s. 25
19. Kur’an’da İhsan ve Muhsin Kavramları, Metin Ocak, İnkılab Y. s. 126-130
20. Merak Ettiklerimiz, Âdem Tatlı, Mehmet Dikmen, Cihan Y. s. 361-364
21. Sızıntı’dan Tıbbi Gerçekler, Haz. Hakkı Gökbel, T.Ö.V. Y. s. 267-271
22. Sağlıklı Yaşama ve Başarı, H. Hüseyin Korkmaz, Nesil Y. s. 55-61
23. Gunyetu’t-Tâlibîn, Abdülkadir Geylâni, Sağlam Kitabevi Y. s. 116
24. Hitap Çiçekleri, Fethullah Gülen, Yeni Asya Y. s.184-189
25. Çağ ve Nesil, M. F. D, T. Öğretmenler Vakfı Y. s. 195-201
26. İhyâ-i Ulûmi’d- Din, İmam Gazâli, Bedir Y. c. 1, s. 784-785, c. 4, s. 300-303; 319-340
27. Tenbihu’l Gâfilin ve Bostanu’l Ârifin, Ebûlleys Semerkandi, Bedir Y. s. 202-209, 277
28. Kur’an’da Sembolik Anlatımlar, Necmettin Şahiner, Beyan Y. s. 20-22
29. Edebü’d Dünya ve’d Din, Mâverdi, Bahar Y. s. 300
30. Arınma Yolu, Abdülhamid Bilâli, Şafak Y. c. 1, s. 83, 85, 90.
31. Hadislerle Müslümanlık, (Hayatu’s Sahâbe), M. Yusuf Kandehlevi, İslâmi Neşriyat, c. 4, 1479 vd.
32. Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü, İsmet Zeki Eyüboğlu, Sosyal Y. s. 13
33. Kur’an ve Sünnette Kalbî Hayat, Âdem Ergül, Altınoluk Y.
34. Gözdeki Mûcize, Harun Yahya, Vural Y.
35. Gözyaşı Medeniyeti, Ömer Öztürkmen, Ötüken Neşriyat
36. Gözyaşları Dünyası, Ahmed Özer, Çağlayan Y.
37. Gülme, Henri Bergson, Ayrıntı Y.
38. Gülme ve Güldüren Sanat Türleri, Cemil Göker, Kültür Bakanlığı Y.
39. Gülmeye Hasretim, Ahmet Yüter, İsmailoğlu Y.
40. Derdimi Seviyorum, Hekimoğlu İsmail (ve Ş. Apuhan, E. Kavaklı), Timaş Y

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

AF
•Af; Anlam ve Mâhiyeti
•Kur’ân-ı Kerim’de Af Kavramı
•Hadis-i Şeriflerde Af Kavramı
•Allah’ın Affediciliği
•Peygamberimiz’in Af ve Müsâmahası
•İnsanın Kendine Yapılanları Affetmesi
•Dâvetçi Açısından Af ve Müsâmaha
•Hoşgörü ve Müsâmaha
•Af ve Müsâmahanın Yozlaştırılması
“O davranışlarınızdan sonra, belki (akıllanıp) şükredersiniz diye sizi affettik.” 115
Af; Anlam ve Mâhiyeti
Af kelimesinin aslı “afv”’dır. ‘Afv’ Türkçe’deki affetmenin karşılığıdır. ‘Afv’ sözlükte, yok etmek, silip-süpürmek, bir şeyi elde etmeye yönelik niyet, fazlalık, artıp çoğalma gibi anlamlara gelir. Istılah (terim) anlamı: Çirkin bir şeyi veya kötülüğü görmezden gelme, yapılan bir suçtan dolayı suçluyu cezalandırmama, ceza uygulamasından vazgeçmektir.
Bazı insanlar vardır ki, hatasız olmak peşindedirler. Toplam kalite kavramı içinde olayı düşündüğümüzde ve tüm günah ve yanlışlardan kaçmaya çalışmanın faziletini değerlendirdiğimizde bu, iyi bir tavır olarak görülebilir. Ancak, insan olduğu halde hatasız olmak mümkün değildir. O yüzden “insan beşer, şaşar” denir. Hata yapmayanın sadece Allah olduğu vurgulanır ve yargıya varılır: “Hatasız insan olmaz.” Hata edip tevbe etmek, insanın şanından; affetmek de Allah’ın şânındandır. Allah’ın afüvv, ğafûr, rahîm, tevvâb gibi nice isimleri, hata yapılmamış olsa tecelli etmeyecektir. İnsanın fıtratına da takvâ da fücur da ilham edilmiştir.116 Hata yapmak, insan olmanın kaçınılmaz bir yansımasıdır. “Eğer siz hiç günah işlemeseydiniz, Allah Teâlâ sizi yok eder ve yerinize, günah işleyecek (fakat tevbeleri sebebiyle) mağfiret edeceği kimseler yaratırdı.”117 Bazıları, kendilerini ellerinden geldiğince kusursuz bir insan gibi göstermeye ve görmeye çalışırlar. Çünkü hata yaptıklarını kabul ettiklerinde küçük düşeceklerinden korkmaktadırlar. Onlara göre ideal insan, kendisine hiçbir hata kondurmayan insandır.
Oysa, sözünü ettiğimiz bu “hatasızlık” arayışı, bir bâtıl inançtan başka bir şey değildir. Nitekim Kur’an, bizlere böyle bir mü’min modeli göstermez. Çünkü
115]2/Bakara, 52
116]91/Şems, 8
117]Müslim, Tevbe 9, hadis no: 2748; Tirmizî, De’avât 105, h. no: 3533
- 32 -
KUR’AN KAVRAMLARI
böyle bir model mümkün değildir zaten; İnsan, Allah karşısındaki âcizliğinin bir sonucu olarak, hayatı boyunca hatalar yapmaya, günah işlemeye mahkûmdur. Elbette ki elinden geldiğince bunlardan kaçınmalı, Allah’ın dinini uygulama konusunda hata işlememeye ve günaha girmemeye gayret göstermelidir. Ancak, Allah’ın âciz bir kulu olduğu için, hatadan kaçınmayı dahi tümüyle başaramaz.
Bu nedenle, Kur’an, yeryüzündeki her insanın Allah’a karşı hatalı ve günahkâr olduğunu haber verir: “Eğer Allah yaptıkları yüzünden insanları (hemen) cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı yaratık bırakmazdı. Fakat Allah, onları belirlenmiş bir süreye kadar erteliyor. Vakitleri gelince (gerekeni yapar). Zira Allah, kullarını görmekte (gözetlemekte)dir.” 118
Bu İlâhî hüküm gereği, Allah’ın mü’minden beklediği tavır, hatasızlık ya da günahsızlık değildir. Mü’minden beklenen, işlediği tüm hata ve günahlar için sürekli Allah’tan af dileyip bağışlanma istemesidir. İnkâr edenler ile mü’minleri birbirinden ayıran en önemli vasıflardan biri de budur: İnkârcı kâfirler, kendilerini hatasız ve günahsız saymaya çalışırlar. Oysa mü’minin böyle bir iddiası yoktur. Elbette mü’min, Allah’a karşı hiçbir günah işlememek için büyük bir çaba gösterir. Ancak insan, doğası gereği, kimi zaman geçici olarak nefsine uyup günaha girebilir. Allah’ın hükümlerini uygulamakta gevşeklik göstermek gibi bir gaflete düşebilir. Ama sonuçta tüm bunlardan pişman olup Allah’a yönelmesi ve O’ndan af/bağışlanma dilemesi önemlidir.
Kur’an’a baktığımızda Allah’tan bağışlanma dilemenin doğal ve daimî bir mü’min vasfı olduğunu görürüz. Bu durum da yine bizlere mü’minlerin hiçbir zaman kendilerini günahtan ârî/ soyutlanmış görmediklerini, aksine kusur ve eksikleri için sürekli O’nun rahmetine sığındıklarını göstermektedir.119 Kur’an’ın bize gösterdiği, Allah’tan bağışlanma dilemenin bir mü’minin sürekli yaptığı bir ibâdet oluşudur. İnsan, bilerek ya da bilmeyerek yaptığı tüm günahlar için Allah’tan sabah akşam bağışlanma dileyebilir/dilemelidir. 120
Kur’ân-ı Kerim’de Af Kavramı
‘Afv’ kelimesi, türevleriyle birlikte Kur’an’da otuz beş âyette yer almaktadır. Afv kelimesi, Kur’an’da çoğunlukla affetmek, yani suçluya ceza uygulamasından vazgeçip onu bağışlamak anlamında kullanılır. Şu âyette sözlük anlamı olarak ‘fazlalık’ mânâsında geçmektedir: “…Ve sana neyi infak edeceklerini (harcayacaklarını) soruyorlar. De ki: Afv’ı, yani ihtiyaçtan arta kalan fazlalığı. Böylece Allah, size âyetlerini açıklar; umulur ki düşünürsünüz.”121 A’râf Sûresi 199. âyette ‘afv’ bağışlama, affetme anlamına gelmektedir. Fiil olarak kullanıldığı ve Allah için isim-sıfat olarak geçtiği tüm yerlerde bağışlama anlamlarında kullanılır.
Af kavramı Kur’an’da hem Allah’ın özelliği olarak yer alır, hem de insanlar için emir ve tavsiye edilir. Yapılan haksızlığa, o miktarda karşılık vermek meşrûdur; ama bundan vazgeçerek affedene Allah, büyük mükâfat vaad eder.122
118] 35/Fâtır, 45
119] 9/Tevbe, 112
120] Cavit Yalçın, Kur’an’da Temel Kavramlar, s. 158-159
121] 2/Bakara, 219
122] 42/Şûrâ, 40
AF
- 33 -
Affedici olmak, takvâ makamına en yakın olmak kabul edilir.123 İnsan, başkasını affetmekle Allah’ın da kendisini affetmesine lâyık olur.124 Allah, affedenleri sever ve över. 125
“Rabbinizin mağfiretine/bağışına ve takvâ sahipleri için hazırlanmış olup genişliği gökler ve yer kadar olan cennete koşun! O takvâ sahipleri ki, bollukta da, darlıkta da infak eder/Allah yolunda harcarlar; öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah da güzel davranışta bulunanları sever. Yine onlar ki, bir kötülük yaptıklarında, ya da bizzat kendilerine zulmettiklerinde Allah’ı hatırlayıp günahlarından dolayı hemen tevbe-istiğfâr ederler. Zaten günahları Allah’tan başka kim bağışlayabilir ki! Bir de onlar, işledikleri kötülüklerde bile bile ısrar etmezler.” 126
“Allah kendisine şirk/ortak koşulmasını mağfiret etmez/affetmez. Ancak, ondan başkasını dilediği kimseler için mağfiret eder.” 127
“De ki: ‘Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım, Allah’ın rahmetinden umut kesmeyin. Allah bütün günahları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayan, çok merhamet edendir.” 128
“...Affetmeniz takvâya daha yakındır. Aranızda iyilik ve ihsânı unutmayın. Şüphesiz ki Allah yapmakta olduklarınızı hakkıyla görür.” 129
“…Rabbimiz, unuttuklarımızdan ya da yanıldıklarımızdan dolayı bizi sorumlu tutma. Rabbimiz, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Rabbimiz, kendisine güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma. Bizi affet, bizi bağışla. Sen bizim Mevlâ’mızsın. Kâfirler topluluğuna karşı da bize yardım et.” 130
“ ...Günahlarımızı bağışla, günahlarımızı/kötülüklerimizi ört, ruhumuzu iyilerle beraber al, ey Rabbimiz!” 131
“Bir iyiliği açıklar yahut gizlerseniz veya bir kötülüğü (açıklamayıp) affederseniz, şüphesiz Allah da ziyadesiyle affedici ve kadirdir.” 132
“O vakit Allah’tan bir rahmet ile onlara yumuşak davrandın! Şâyet sen kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz, etrafından dağılıp giderlerdi. Şu halde onları affet; bağışlanmaları için duâ et; (umuma ait) işlerde onlara danış. Artık kararını verdiğin zaman da Allah’a dayanıp güven. Çünkü Allah, kendisine sığınanları sever.” 133
“Bir kötülüğün cezası ona denk bir kötülüktür. Kim bağışlar ve barışı sağlarsa, onun mükâfatı Allah’a aittir. Elbette O, zâlimleri sevmez.” 134
“Sen af yolunu tut, ma’rûfu/iyiliği emret ve câhillere aldırış etme!” 135
123] 2/Bakara, 237
124] 24/Nûr, 22
125] 3/Âl-i İmrân, 134
126] 3/Âl-i İmrân, 133-135
127] 4/Nisâ, 48
128] 39/Zümer, 53
129] 2/Bakara, 237
130] 2/Bakara, 286
131] 3/Âl-i İmrân, 193
132] 4/Nisâ, 149
133] 3/Âl-i İmrân, 159
134] 42/Şûrâ, 40
135] 7/A’râf, 199
- 34 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Cenâb-ı Hak, takvâ sahibi olmak için saydığı özelliklerin arasında öfkeyi yutmak ve insanları affetmek gibi olgun insanlara yakışan davranışları da saymaktadır. “...O takvâ sahipleri ki, öfkelerini yutarlar ve insanları affederler. Allah da güzel davranışta bulunanları sever. Yine onlar ki, bir kötülük yaptıklarında, ya da bizzat kendilerine zulmettiklerinde Allah’ı hatırlayıp günahlarından dolayı hemen tevbe-istiğfâr ederler. Zaten günahları Allah’tan başka kim bağışlayabilir ki! Bir de onlar, işledikleri kötülüklerde bile bile ısrar etmezler.” 136
Bu âyette öfkelerinin neticesini yürütmeyip onu tutarak, içlerine geri çevirenler övülmektedir. Âyette geçen “kâzm” öfkesini yutup tutmak, zarar gördüğü kimselere karşı kudreti bulunduğu halde intikama kalkışmamak ve hatta hoş olmayan bir hal göstermeyip hazmetmek ve sabretmektir. Bu, takvâ sahibi olanların özelliğidir; sabrın ve yumuşak huyluluğun belirtisidir. Bu konudaki hadis-i şeriflerde şöyle buyrulur:
“Öfkesinin gereğini yerine getirebilecek güçte olduğu halde öfkesini yutan kimsenin kalbini, Allah emniyet/güven ve iman ile doldurur.” 137
“Öfkesini çıkaracak güçte iken, kim öfkesini yutarsa, Allah onu istediği kadar hûri ile evlendirir.” 138
“Allah’a şu iki yutkunmadan daha sevgili olan başka bir yutkunma yoktur: Sahibinin, sabır ve güzel bir katlanma ile yutkunduğu, acı verici bir (elem karşısında) yutkunması ve sahibinin yutkunmuş olduğu kızgınlık yutkunması.” 139
“Güçlü, güreşte galip gelen değildir; fakat güçlü, kızdığı zaman nefsine hâkim olabilendir.”140
Âyet-i kerimede “öfkelenmeyen” denilmez de “öfkelerini yutan” 141 denilir. Bu âyete göre takvâ sahibi insan, hiç öfkelenmeyen birisi değildir; öfkesini yutan kimsedir. Öfke, duyulması gereken bir duygudur. İman, sevgi ve buğuzdan ibarettir. Allah’ın emrine isyan, küfür ve şirk anlamı taşıyan bir davranışa karşı müttakî mü’min elbette öfkelenecek, müsâmaha göstermeyecektir. Hakkın çiğnenmesine, Allah’a isyana karşı öfkelenmemek, kalbî duyguların ve imanın körelmesi, hastalıklı hale gelmesi demektir. Allah’ı seven kişi, Allah’a isyana elbette tepki gösterecektir. Ama, öfkeyi dışa vurunca, muhâtabın tebliği kabul etmeme, nefsini müdafaa etme, tebliğ edilen fikrin içeriğini peşinen reddetme gibi olumsuz durumları söz konusu olacaktır. O yüzden, öfkeyi yenmek, insanlar arası ilişkilerde ve hakkın tebliğinde önemli bir tavırdır.
Öfke ateşi, şeytanın yakınlığını çeker. Şeytan ateşten yaratılmıştır.142 Ateşin özelliği, parlamak, alevlenmek, hareket, yakıp yok etmek, sarsıntı/titreyiştir. Bu özellikler, öfkede de vardır. Öfke, kin ve hasedi doğurur, intikamı kamçılar.
Affetmek için öfkeyi yenmek gerekir. “Öfkelerini yenerler, insanların kusurlarını
136] 3/Âl-i İmrân, 133-135
137] Ebû Dâvud, Edeb 3, IV/248
138] EbûDavud, Edeb 3; İbn Mâce, Zühd 18, II/1400
139] Câmiu’s-Sağîr, II/149
140] Müslim; Câmiu’s-Sağîr, II/135; İhyâ-i Ulûmi’d-Din, 6/400
141] 3/Âl-i İmrân, 133
142] 7/A’râf, 12
AF
- 35 -
bağışlarlar.”143 Takvâya giden yol böyle açılıyor. Bütün öfke, beşerî bir infialdir. Kanın ansızın harekete geçmesiyle insan öfkelenir. İnsan varlığının ilk sebeplerinden ve ilk zaruretlerinden birisidir. Öfkeyi yenmek ilk merhaledir. Baskı yapmak, intikam almak nefsine hoş geldiği için, bazen insan öfkesini yenemez. Azgın öfke fena bir intikama döner. Beliren gazap gizli gizli öfkeye dönüşür. Gayz ve gazap, kin ve intikamdan daha iyidir. Bunun için âyet-i kerime, muttakîlere nefislerindeki öfkeyi yendikleri için o engin âkıbeti gösteriyor. Af, müsâmaha ve serbestliği.
Öfke yenilmediği zaman, nefse ağır bir yüktür. Kalbi yalayan bir ateş yalımıdır. Vicdanı kaplayan bir istir. Fakat nefis, müsâmaha gösterip kalp affedince o yükün altından insan kurtulur. Parlak, nurlu ufuklara ve rahatlığa ulaşır. Kalpte yumuşaklık başlar, vicdanda selâmet yerleşir. “Ve Allah muhsinleri (ihsân/iyilik edenleri) sever.” Öyleyse bollukta ve darlıkta cömertlik yapanlar gibi, öfkesini yendikten sonra af ve müsâmaha ile bağışlayanlar da muhsin kimselerdir; Allah’ın sevdiği iyi insanlardır.144
Muttakîler, kötülük edenlere karşı af ile muâmele ederler.145 Affetmek hakkında Peygamber Efendimiz şöyle buyurur: “Kıyamet günü, ‘nerede ecirleri (sevapları) Allah üzerinde olanlar, cennete girsinler!’ diye bir çağırıcı bağıracak. ‘Ecri Allah üzerinde olan kim?’ diye sorulacak. Bunun üzerine, (başka insanları) affetmiş olanlardan başka kimse kalkamayacaktır.”146 “Seninle münasebeti kesen akrabanı ziyaret et; seni mahrum bırakana ver!”147 Hz. İsa’nın şöyle dediği rivâyet edilir: “İyilik, sana iyilik edene iyilik etmen değildir; bu bir karşılıktır. İyilik, sana kötülük edene iyilik etmendir.”148 “İyiliğe iyilik her kişinin kârı; kötülüğe iyilik er kişinin kârı” atasözü bu nebevî ifadeden mülhem olsa gerektir.
Takvâ sahibi olanların özelliklerini sayan yukarıdaki âyette149 başkalarını affetmenin vurgulanmasından sonra şöyle denir: “Onlar fâhişe işledikleri veya nefislerine zulmettikleri zaman günahlarına hemen tevbe-istiğfar ederler” Fâhişe; çok çirkin olan fiil; nefse zulüm de herhangi bir günah. Fâhişe, başkasıyla ilgisi olan günah; nefse zulüm de başkasıyla ilgisi olmayan günah demektir. Müttakîlerin ikinci kısmı, insanlık hali, böyle bir kötülük yaptıkları veya herhangi bir günah işledikleri zaman, hemen Allah’ı hatırlarlar da hayâ ve korkularından hemen tevbe-istiğfar ederler. Yaptıklarına pişmanlık duyup kalbiyle ve diliyle affedilmesini diler ve o günahı örttürecek iyiliklere koşarlar.
Gerçekten, günahları Ğafûr (mağfiret edici, günahları örten) ve Rahim olan Allah’tan başka kim bağışlar? Öyle ya, affedenleri, iyilik yapanları seven şânı büyük Allah’tan çok affetmeye ve bağışlamaya gücü yeten kim düşünülebilir? İşte herhangi bir günah sonunda derhal Allah’tan utanıp da hemen tevbe edenler ve yaptıkları günahlarda bile bile ısrar etmeyenlerin mükâfatı, Allah tarafından bağışlanma ve günahları yokmuş gibi, altından ırmaklar akan, içinde ebedî
143] 3/Âl-i İmrân, 133
144] Seyyid Kutub, Fî Zılâl, c. 2, s. 453
145] 3/Âl-i İmrân, 133
146] Âlûsi, Rûhu’l Meânî, II/58; naklen Elmalılı, c. 2, s. 425
147] Ahmed bin Hanbel, Müsned IV/148
148] Fahreddin Râzi, Tefsir-i Kebir, c. 7, s. 173
149] 3/Âl-i İmrân, 133-135
- 36 -
KUR’AN KAVRAMLARI
olarak kalacakları cennetlerdir. Esas itibariyle amelin gereği değil; sırf Allah’ın lutfu olan bu bağışlama ve cennet, İlâhî vaad gereğince, güzel amel sahiplerinin haklarıdır. Amel etmeyen, tevbe etmeyen isyankârların kurtuluş ve selâmetleri ise Allah’ın vaadi ile garanti edilmiş değildir. Sırf Allah’ın dilemesi ve yardımına kalmış bir şeydir.150
Seyyid Kutub da bu âyetin tefsirinde şunları söyler: İmtihanda başarıya ulaşmak ve rızâ-i İlâhîye nâil olmak için Allah’ın yardımını ve affını istemek şarttır. Kul ne kadar emirleri yerine getirmeye çalışsa da yine de kusur edebilir. Onu bağışlayıp af ve merhametine nâil kılmak ise Allah’ın rahmetindendir. Bu din, beşer denilen şu mahlûkun zaaflarını, derinliğine idrâk ediyor. İnsanı bazen cesetle ilgili ağırlıklar ahlâksızlık derekesine düşürebilir, hayvanî duyguların esiri kılabilir, Allah’ın emrine muhâlif hareketlere sevk edebilir. Bu din, insanın o nevi zaaflarını kabul ediyor, onun için de kızmıyor ona. İnsan kendi nefsine zulmedince, İslâm onu rahmet-i İlâhîden kovmuyor. İnsan, büyük bir günah işleyince ona kapıları kapatmıyor.
Ruhundaki iman şûlesinin henüz sönmemiş olması, kalbindeki iman kaynağının henüz kurumamış bulunması, Allah’la bağının henüz kopmamış olması, günahkâr bir kul olduğunu, affı geniş bir Rabbinin bulunduğunu bilmesi yeter ona. Şu halde bu günahkâr, hatalı, zayıf mahlûk, henüz hayır unsuru taşımaktadır. Önündeki yollar tamamen kesilmemiştir. Kopmayan bir ipe sarılabilir. Zaafına kapılarak ne kadar kayarsa kaysın. Beraberinde meşale bulunduktan, elinde ip mevcut olduktan sonra, Allah’ı unutmayıp zikrettikten, istiğfar ederek O’na kulluk ettikten, günahlarda da inat ve ısrar etmedikten sonra yine o nura ulaşabilir.
Bu din; şu zayıf yaratığın yüzüne karşı tevbe kapısını kapatmıyor. Onu bataklıkta yitik olarak tek başına bırakmıyor. Dönmekten korkan kovulmuş gibi terk etmiyor. O, bu zavallıya mağfiret kapısını gösteriyor. Yolu anlatıyor, titrer ellerinden tutuyor, kaypak adımlarına destek oluyor, emniyetli bir sınıra ulaşabilmesi için yoluna ışık tutuyor.
Ondan sadece bir şey istiyor; Kalbinin taşlaşmamasını, ruhunun kararmamasını, Allah’ı unutmamasını. Allah’ı hatırladıkça, ruhunda o hidâyet meşalesi bulundukça, vicdanından o keskin ses geldikçe, kalbinden o serin rüzgâr estikçe, ileride elbet bir gün ruhundaki nuru anlayacaktır. Kurumuş tohum yeniden yeşerip canlanacaktır. Hata eden ve evde sopadan başka bir şey olmadığını bilen çocuk, hiçbir zaman eve girmeyecek, kaçacak, kaybolacaktır. Fakat evde sopanın yanında hatasından özür dilerse zaafını anlayacak, tevbe ederse özrünü kabul edecek, şefkatli bir elin bulunduğunu anlarsa, bir gün, elbet eve dönecektir.
İşte İslâm, zayıf olan insanoğlunu zayıf anlarında böylece kolluyor, o zaafının yanında kuvvetinin de bulunduğunu, ağırlığın yanında rahatlığın da mevcudiyetini, hayvanî duyguların yanında Rabbanî arzuların da bulunduğunu biliyor. Zaafa düştüğü an, elinden tutup yükseklere çıkarmak için şefkat gösteriyor. Ayağı kayıp yuvarlandığı zaman, yeniden ufka yükseltmek için elinden tutuyor. Yeter ki insan, Allah’ı hatırlasın, O’nu unutmasın, hatalı olduğunu bildiği halde
150] Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini K. Dili, c. 2, s. 425
AF
- 37 -
hatasında ısrar etmesin. 151
Hadis-i Şeriflerde Af Kavramı
Ebûzer diyor ki, Allah’ın Rasûlü (s.a.s.) şöyle buyurdu: “Lâ ilâhe illâllah (Allah’tan başka ilâh/tanrı yoktur) deyip bu iman ve ikrar ile ölen hiçbir kul yoktur ki cennete girmesin!” “Yâ Rasûlallah, dedim, zina ve hırsızlık etse de mi?” “Zina ve hırsızlık etse de” buyurdu. Ben aynı soruyu 3 defa tekrarladım, O da aynı cevabı üç kez tekrarladı. Dördüncüsünde: “Ebûzer’in burnu toprağa sürülse de (yani Ebûzer hoşlanmasa da bu böyledir).” dedi. 152
“Yüce Allah buyuruyor ki: ‘Ey kulum, sen Bana (hakkıyla) kulluk etmedin, ama Benden umdun, istedin. Ben de sende olanları bağışladım. Ey kulum, dünya kadar günahla gelsen, Bana şirk/ortak koşmamışsan, Ben de seni dünya kadar mağfiretle karşılarım.” 153
“Yüce Allah buyuruyor ki: ‘Ben kulumun, benim hakkımdaki zannı üzereyim. Kulum Beni nerede zikreder/anarsa Ben oradayım. Bana bir karış yaklaşana Ben bir kulaç yaklaşırım. Bana bir kulaç yaklaşana Ben iki kulaç yaklaşırım. Bana yürüyerek gelene Ben koşarak giderim.” 154
“Allah’ım! Sen affedicisin, Kerimsin. Affetmeyi seversin. Beni affet!” 155
“Kim bir müslümanın ayıbını örterse, Allah da, kıyamet gününde onun ayıplarını örter.” 156
“Sadaka hiçbir zaman malı eksiltmez. Allah, kişinin affetmesi sebebiyle ancak şerefini arttırır. Allah için alçak gönüllü davranan kimseyi Allah mutlaka yükseltir.” 157
“Allah (c.c.), kötülüğü affeden kişiyi mutlaka aziz (güçlü ve yüce) kılar.” 158
“Pehlivan, meydanda başkalarını yenen değil; gazaplı ânında nefsine hâkim olandır.” 159
“Bir kimse, kendisine vermeyene vermedikçe, şahsî haksızlığı affetmedikçe fazîlet sahibi olamaz.” 160
“Kul, kendisiyle münâsebeti kesen akrabalarına sıla-i rahim yapmadıkça, kendisine zulmedeni affetmedikçe ve kendisine vermeyene vermedikçe fazilet sahibi bir kimse olamaz.” 161
“Size iyilik yapanlara karşılık iyilik yapmak, kötülük yapanlara da kötülük yapmak yükseklik değildir. Asıl yükseklik, size zulmedenlere, kötülük yapanlara karşı da kötülük
151] Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur’an, c. 2, s. 454-455
152] Buhâri, Libâs 24; Müslim, iman 40, hadis no: 154
153] Ahmed b. Hanbel, Müsned, 5/154
154] Müslim, Tevbe 1, hadis no: 1
155] Buhâri, Tecrid-i Sarih Terc. C. 6, s. 314
156] İbn Mâce, c. 2, s. 850, hadis no: 2547
157] Tirmizî, Birr 81; İmam Mâlik, Muvattâ, Sadaka 12
158] Ahmed b. Hanbel, Müsned, 2/235, 238
159] Müslim, Birr 106
160] Fahreddin Râzi, Mefâtihu’l Gayb, IX/8
161] F. Râzi, Mefâtihu’l Gayb (T. Kebir), c. 7, s. 73; Benzeri için bk. Ahmed bin Hanbel, Müsned, IV/148
- 38 -
KUR’AN KAVRAMLARI
etmeyip iyilikte bulunmaktır.” 162
“Elinizden geldiği kadar müslümanların cezalarını kaldırmaya çalışınız. Onun için bir çıkış yolu varsa serbest bırakınız. Devlet başkanının afta hata etmesi, cezalandırmada hata etmesinden daha iyidir.” 163
Allah’ın Affediciliği
Af, Allah’ın ilâhlık özelliklerindendir. Allah’ın en güzel isimlerinden (Esmâ-i Hüsnâ’dan) biri de ‘Afüvv’dür. Bunun anlamı “çok çok bağışlayan, çokça affeden” demektir. “Ğafûr” da bağışlayan, örten demektir. Ancak ‘Afüvv’ ismi ‘Ğafûr’a göre biraz daha geneldir. Çünkü Ğafûr, günahı örten demektir. Silip süpürmenin örtmekten daha iyi olduğu açıktır. Birçok âyetin sonunda Allah’ın Ğafûr ve Rahîm isim sıfatları tekrarlanarak, O’nun, kullarını affetmeyi ne kadar istediği, kullarına ne kadar acıdığı vurgulanır.
Bu isim, dört âyette ‘Ğâfur-bağışlayıcı’ ismiyle beraber geçmektedir. “Umulur ki Allah bunları affeder. Allah Afüvv’dür (affedicidir), Ğâfur’dur (bağışlayıcıdır).”164 Bir âyette bu isim ‘Kadîr’ ismiyle beraber kullanılır. Bu âyet, Allah’ın günah işleyenleri cezalandırmaya güç yetirdiği halde, onlara ceza vermeyip bağışlayabildiğini ifade eder.165 Allah (c.c.) sonsuz bağışlayıcı ve affedicidir. O’nun bu bağışlayıcılığı öncelikli olarak dinî emirleri ve yasakları (teklifleri) hafifletmede görülür. 166
Allah’ın kullarının hata ve günahlarını affedip bağışlaması, birçok âyette ve birçok isimle ifade edilmektedir. Allah’ın affedici olmasıyla ilgili Kur’an’da zikredilen Allah’ın isim-sıfatları şunlardır: Afüvv, Ğafûr, Ğaffâr, Tevvâb. Allah’ın affedici olmasının birçok isim-sıfatla zikredilmesi, affının büyük, bağışlayıcılığının çok olduğuna delil olabilir. Ama, Allah’ın affına muhâtap olabilmek için, kulun tevbe ederek Allah’a şirk koşmadan O’na yönelmesi şarttır.
Rabbimiz, kul olarak yarattığı insanın günah işleyeceğini, hata ve isyan edeceğini, hatta bazılarının inkârcı olup küfre düşeceğini biliyordu. Buna rağmen ona hem günah işleme hem de ibâdet etme özelliğini verdi.167 Yani Allah, insanın iradesini kendi eline vermiştir. Ancak onu başıboş da bırakmamıştır. Bütün insanlara ‘tâğuta kulluk yapmayın, Allah’a ibâdet edin’ diye davet yapması için elçiler/peygamberler göndermiştir. 168
Elçilerin davetine uymayıp, Allah’ın gönderdiği âyetlere sırtını dönenler azgınlık, sapıklık ve isyan içinde kalırlar. Peygamberlere iman edip müslüman olanlar da zaman zaman hata edebilir, günah işleyebilirler. İşte kim bu şekilde hataya düştükten sonra, hatasından vazgeçer ve Allah’a tevbe ederse Allah (c.c.) onu affedebilir. İnkârcı iken mü’min, isyankâr iken itaatkâr, günahkâr iken takvâ sahibi olanı (korkup korunanı) affeder. Af yetkisi Rabbimizin elindedir. Dilediğini bağışlar, dilediğini cezalandırır.
162] Tirmizî, Birr 10
163] Ahmed b. Hanbel, Müsned, 5/160
164] 4/Nisâ, 99; ayrıca bk. 22/Hacc, 60; 58/Mücadele, 2; 4/Nisâ, 43
165] 4/Nisâ, 149
166] 2/Bakara, 187; 4/Nisâ, 43; 5/Mâide, 101
167] 91/Şems, 7-10
168] 16/Nahl, 36
AF
- 39 -
Eğer Rabbimiz bütün isyanlara ve günahlara ceza verip kullarını hiç affetmeseydi şüphesiz yeryüzünde kimse kalmazdı.169 İnsanların yaptıkları yüzünden karada ve denizde fesat (çarpıklıklar, bozulma) meydana gelir.170 Bazı insanlar veya topluluklar daha dünyada iken cezalandırılır. Ancak bütün bunlar, insanların ürettikleri kötülüklerden Allah’ın affının dışında kalan fazlalıklardır. Allah (c.c.) kullarını sürekli affetmektedir. Ancak bazılarının ceza alması da kâinat düzeni ve ibâdetin değerinin bilinmesi açısından Allah’ın adâletinin gereğidir. “Size isâbet eden her musibet, (ancak) ellerinizin kazanmakta olduğu dolaysıyladır. (Allah,) çoğunu da affeder.” 171
Allah (c.c.) Uhud savaşında Peygamber’in sözünü dinlemeyenleri,172 hac ibâdetinde daha önceden yapılan hataları,173 buzağıyı tanrı edinip sonra tevbe eden İsrail oğullarını174 affettiğini bildiriyor. Kötülükleri bağışlayıp affedenler,175 güçsüz ve zayıf olduğu için Allah yolunda hicret veya cihad edemeyen müstaz’aflar,176 Allah’a şirk koşmaksızın başka günah işleyenler177 Allah’ı (c.c.) affedici olarak bulurlar. 178
Peygamberimiz’in Af ve Müsâmahası
Kur’an, Peygamberimize de affedici olmasını öğütlemektedir: “Sen affı tercih et, ma’rûfu (iyiliği) emret ve cahillerden yüz çevir.”179; “Allah’ın rahmeti sebebiyle sen, onlara yumuşak davrandın! Şâyet sen kaba, katı yürekli olsaydın, hiç şüphesiz, etrafından dağılıp giderlerdi. Şu halde onları affet; bağışlanmaları için duâ et; (umuma ait) işlerde onlarla müşâvere et (onlara danış). Artık kararını verdiğin zaman da Allah’a dayanıp güven. Çünkü Allah, kendisine sığınanları sever.”180 Peygamberimiz’in acımasını, şefkatini, kibarlık ve nezâketini özetleyen bu âyet, kabalık ve katılığın, insanda dâvete karşı tepki ve ürküntü uyandıracağını; insanları iteceğini belirtmekte; insanların hatadan tamamen uzak olamayacağına da işaret ederek kusuru olanları affetmesini, mü’minlere hoşgörülü olmasını Elçi’ye emretmektedir. Hakk’a çağrı görevini üstlenenlerin, Hz. Muhammed’i (s.a.s.) örnek alarak daima yumuşak huylu, hoşgörülü olmaları, kabalık ve katılıktan kaçınmaları gerekir. Enes (r.a.) diyor ki: “Ben Hz. Peygamber’e on yıl hizmet ettim. Ne beni dövdü, ne yaptığım bir dünya işi için ‘neden böyle yaptın?’ veya yapmadığım (ihmal ettiğim) bir dünya işi için ‘neden yapmadın?’ dedi. 181
Hz. Âişe (r.a.) annemiz anlatıyor: Peygamber’e (s.a.s.) “Uhud gününden sana daha şiddetli gelen bir gün ile karşılaştın mı?” dedim. O da: “Evet, Akabe gününde senin kavminle ilgili olarak karşılaşmış olduğum hal, daha şiddetli ve vahimdi. Kendimi
169] 35/Fâtır, 45
170] 30/Rûm, 41
171] 42/Şûrâ, 30; ayrıca bk. 42/Şûrâ, 34, 40
172] 3/Âl-i İmrân, 152, 153
173] 5/Mâide, 95
174] 2/Bakara, 52; 4/Nisâ, 153
175] 4/Nisâ, 149; 64/Teğâbün, 14
176] 4/Nisâ, 99
177] 4/Nisâ, 48
178] 16/Nahl, 126; Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, s. 31-33
179] 7/A’râf, 199
180] 3/Âl-i İmrân, 159
181] S. Ateş, Kur’an Ansiklopedisi, c. 1, s. 167
- 40 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Abdi Yaley b. Abdi Kelâl’e tanıttım. İstediğim şeyi onaylamadılar. Yüzüm keder dolu olarak yanlarından ayrıldım. Biraz uzaklaşmış, Seâlib’in yakınlarına varmıştım. Başımı kaldırdığımda bir bulutun beni gölgelendirdiğini gördüm. Cibril oradaydı. Bana seslenerek şöyle dedi: ‘Muhakkak ki Allah, kavminin sana dediklerini ve seni reddedişlerini işitti. Sana ‘dağların meleğini gönderdik, onlara dilediğini yapasın’ dedi. Bu esnada dağların meleği bana seslenerek şöyle dedi: ‘Ey Muhammed! Allah kavminin söylediklerini işitti. Ben de dağlar meleğiyim, Rabbim beni emrine verdi ki dilediğin şeyleri bana emredesin; dilersen şu iki dağı başlarına geçireyim.’ Ben de şöyle dedim: ‘Bilakis ben, onların soylarından Allah’a hiçbir şeyi şirk/ortak koşmayan, yalnızca Allah’a ibâdet eden kişiler çıkarmasını Allah’tan temenni ederim.” 182
Benû Hanife reislerinden Sümâme bin Usâl kendisinin de itiraf ettiği gibi öldürülmeyi hak eden suçlar işlemiş azılı bir İslâm düşmanı idi. Bir müfreze onu yakalayıp Medine’ye getirdiği zaman Hz. Peygamber, Sümâme’nin Mescid’de bir direğe bağlanmasını ve kendisine iyi muâmelede bulunulmasını ashâbına emretti. Namaza giriş çıkışlarında da bizzat kendisi onunla ilgileniyor ve iman teklif ediyor, fakat Sümâme kabul etmiyordu. Üç gün sonra Hz. Peygamber, hiçbir karşılık almaksızın onu affederek serbest bıraktığı zaman Sümâme, o kadar hayret etmiş ve hislenmişti ki şehir çıkışında rastladığı ilk pınarda abdest alarak Rasûlullah’ın huzuruna döndü. Kelime-i şehâdetten sonra o, şöyle diyordu: “Şimdiye kadar Sen, benim nazarımda dünyanın en nefret edilecek adamı idin. Şimdi ise ben, her şeyden çok Sana hayranım.” Rasûlullah’tan gördüğü af, Sümâme’ye öylesine tesir etmişti ki memleketine dönüşünde umre için uğradığı Mekke’de müslüman olduğunu ilandan çekinmedi ve Hz. Peygamber’den izin almadıkları müddetçe Mekke’lilere Yemâme’den zırnık hububat göndermeyeceğini belirtti. 183
Rasûl-i Ekrem’e dağların meleği boyun eğdirilmiş ve Hz. Peygamber, bir sözüyle dilemiş olduğu şeyi yaptıracaktır. Bu olağanüstü kudrete rağmen onları affederek hidâyete ermelerini istemektedir. Bu durum, nefsin fısıldadığı intikam sevgisinin hepsinden, itibarın iâde edilmesinden daha hayırlı olarak; “bilakis ben, onların soylarından Allah’a hiçbir şeyi şirk/ortak koşmayan, yalnızca Allah’a ibâdet eden kişiler çıkarmasını Allah’tan istiyorum.” meşhur sözünü söylemekte ve isteğini dile getirmektedir.
Rasûlullah’ın davranışlarında bağışlamak, ana unsurdur. Medine’ye zehirli bir kılıçla Rasûlullah’ı öldürmeye gelen Umeyr bin Vehb el-Cumahi’ye misilleme yapmaya muktedir olduğu halde affetmiştir. Yine, Beni Hanife’nin reisi Sumame bin Âsal, Peygamberimiz’i öldürmek için plan kurar. Yakalandığı zaman onu yine affetmiştir. Allah Rasûlü, kendisine insanların en sevgilisi olan Hz. Hamza’yı (r.a.) öldüreni affetmiş ve “yüzünü benden uzaklaştırın” demekten daha fazla ileri gitmemiştir. Kendisini hicveden şâirleri de affetmiştir. Elbette bağışlamak, asil bir özelliktir. Ama bu davranış, güçlü olanlarda nâdir bulunan bir uygulamadır.
Mekke fethinde Rasûlullah’ın yaptığı ilk iş, Kâbe’yi putlardan temizlemek olmuştu. Namaz vakti gelip de Hz. Bilâl, Kâbe’nin damına çıkarak ezan okumaya başladığı zaman, bazı diğer Mekke’liler gibi Attâb bin Esîd de hiddetle homurdanıyordu: “Allah’a şükür ki babam hayatta değil! Hiç olmazsa şu bayalığı
182] Buhâri, VI/224; Müslim, hadis no: 1795
183] Buhâri, Meğâzi, 70; Müslim, Cihad 59; Ebû Dâvud, Cihad 119
AF
- 41 -
görmüyor.” Namazı müteakip yaptıkları bunca eziyet ve savaşlardan başları yere eğik hemşehrilerine Hz. Peygamber: “Bugün, siz, muâheze edilecek değilsiniz. Gidin, hepiniz serbestsiniz!” dediği zaman kalabalık, heyecan, sevinç, aşk ve bağlılıkla coşuyor, biraz önce hiddetinden patlayan Attâb, herkesten evvel atılarak imanını haykırıyordu. Artık o, öylesine İslâm’a bağlı idi ki, Mekke’den ayrılırken Hz. Peygamber, onu Mekke valiliğine lâyık görüyordu. 184
Siyerinden ve hadis-i şeriflerinden açıkça anlaşılıyor ki, Peygamber Efendimiz, affetmekle başka bir şey değil; sadece insanların hidâyete ermesini amaçlamaktadır. Bu da genellikle tahakkuk etmiştir. Buna rağmen, Rasûlullah her önüne geleni affetmemiştir. O’nun ahlâkı Kur’an idi; Kur’an’da affedilmesi yasaklanan zâlim ve tâğutları elbette affetmesi beklenemezdi. Rasûlullah (s.a.s.) kötülüğü iyilikle gideriyordu; Çünkü Kur’an öyle tavsiye ediyordu: “İyilikle kötülük bir olmaz. Sen (kötülüğü) en güzel bir tavırla önle. O zaman (görürsün ki) seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki yakın bir dost olur.”185
Allah, peygamberini birçok af mesajı taşıyan Kur’an kıssalarıyla terbiye etmiştir. Elbette bu kıssalar ve nebevî özellikler, bizler için de uyulması gereken prensiplerdir. Rasûl-i Ekrem, Kur’an kanalıyla peygamberleri tanımakta, onların kendi kavimlerinin beyinsizliklerine ve işkencelerine karşı halkını nasıl affettiklerini görmektedir. Hz. Yusuf, kendisine kin tutan, komplo düzenleyerek kuyuya atan, peygamber oğlunun köle olarak satılmasına sebep olan kardeşlerini affeder. Bundan sonra kadınların desiseleriyle karşı karşıya kalır, sonra zindana atılır. Bütün bunlardan sonra, eline fırsat geçip onlardan intikam almaya güç yetirince şöyle der: “Bugün size karşı sorgulama, kınama yok; Allah sizi affetsin. Çünkü O, merhametlilerin en merhametlisidir.”186 Elbette Rasûlullah, bu hâdiseden, sadece akrabalarını affetmeyi değil; bilakis kanını helal gören, öldürmek için komplo düzenleyen, kovan ve işkence eden kavminin hepsini affetmeyi öğrenir. Onları, Mekke’nin fethi gününde güçlü olduğu halde, affetmenin hidâyetlerine bir tesiri olur umuduyla affeder. Öyle de olmuş, affetme, neticesini de vermiştir. 187
Peygamberimiz dâvet ve tebliğinde son derece başarılı idi. Çünkü O, güzel ahlâk sahibiydi. Anlattığı şeyleri yaşıyordu ve insanlara en güzel örnek oluyordu. İntikamcı değildi. Bağışlayıcı ve affedici idi. Bu özellik Allah’ın kullarına bir rahmetidir. Allah (c.c.) bu rahmetinden kullarına da vermiştir. Hz. Muhammed (s.a.s.), rahmet peygamberi idi. Affın ve bağışlamanın en güzel uygulayıcısı olması gerekirdi ve öyle oldu.
O’nun yumuşak huyluluğu, tatlı sözü, merhametli bir kalbe sahip oluşu, hata yapanları affetmesi, ceza vermekten kaçınması, kendisine karşı büyük kötülük yapanları bağışlaması insanları etkiliyordu. O’nun insan eğitimindeki en güzel metodlarından biri, af ve bağışlamadır. Hz. Enes (r.a.) anlatıyor: “Allah’ın Rasûlünü, kendisine her ne zaman kısas olan bir dâvâ getirildiğinde, mutlaka her seferinde affetmeyi emrediyor gördüm.”188 Kendisi affı sevdiği gibi, ümmetine de affı tavsiye ediyordu. O, bir hadisinde şöyle buyuruyor: “Allah (c.c.),
184] Muhammed Hamidullah, İslâm Peygamberi, I/172; Bidâye, IV, 301
185] 41/Fussılet, 34
186] 12/Yûsuf, 92
187] Abdülhamid Bilâlî, Peygamber’in Yaşantısından Eğitici Dersler, s. 40-43
188] Ebû Dâvud, Diyât 3, Hadis no: 4497, 4/169; Nesâi, Kasâme 27, 8/33
- 42 -
KUR’AN KAVRAMLARI
kötülüğü affeden kişiyi mutlaka aziz (güçlü ve yüce) kılar.” 189
İnsanın, Kendine Yapılanları Affetmesi
İnsanları affetmek, güzel ahlâk sahibi mü’minlere yakışan bir tavırdır. Kur’an, mü’minlerin affedici olmalarını tavsiye eder. Kur’an, affedenleri Allah’ın sevdiğini haber verir.190 İslâm’a göre bir kötülüğün cezası/karşılığı yine onun kadarıdır. Fazlaya kaçmak helâl değildir. Ancak hak sahibi bu hakkını bağışlarsa, bu bir fazilettir. Kur’an bağışlamayı tavsiye etmektedir. İslâm hukukunda, bir yanağına tokat vurana öbürünü çevirmek (zulme râzı olmak) hoş görülmediği gibi, intikam peşine düşmek de tavsiye edilmez. Haksızlığa uğrayan, hakkını kullanmaz da sabreder ve bağışlarsa bu güzeldir. 191
Kur’an mü’minlerin özelliklerini sayarken, onları, affedici ve öfkelendikleri zaman kızgınlıklarını yenen kimseler olarak tanıtmaktadır.192 Af ahlâkı, şüphesiz ki takvâ’ya (Allah’tan korkup sakınmaya) daha yakındır. Bu tutum, olgun müslümanların belirgin özelliğidir.193 Olgun mü’minlerin bir özelliği de muhsin/ihsân sahibi, yani sürekli iyilik eden ve güzel davranış sergileyen kimse olmalarıdır; Af ahlâkı da bunun bir parçasıdır. Mü’minler bu güzel davranışları sürdürürlerse, yani ihsân eder, sabır gösterir ve affedici olurlarsa; düşmanlıklar dostluğa; kargaşalar, kavgalar, kaoslar barışa dönüşebilir. 194
Aslında ideal olan şey, kişinin hata etmemesidir. Fakat, peygamberler hariç, herkes hata edebilir/eder. Peygamberler bile zelle denilen küçük hatalardan uzak değillerdir; çünkü onlar da bizim gibi bir beşer/insandır. İnsanlar hata etmede eşittir. İnsanlar arasında bu konuda fark, hatanın çeşidi ve oranıdır. Her insanın bazı zaaf noktaları vardır ve genellikle insan, hatayı o zayıf noktalarında işler. Hata ettiğimizde kendimizi daha çabuk ve kolay affederiz ve kendimize bu konuda anlayış gösterilmesini bekleriz. Kendimize gösterdiğimiz bu anlayışı, diğer insanlara da göstermek zorundayız. Mü’min, kendisi için istediği şeyi, başka mü’min kardeşi için de istemek zorundadır.
Dâvetçi Açısından Af ve Müsâmaha
Muhâtabına şefkat ve merhametinin bir özelliği olmak üzere dâvetçi, şahsına yöneltilen hücum ve hakaretleri, eziyet ve mihnetleri, eline fırsat geçtiği zaman intikam almaya kalkmadan affetmeli, seviyesiz ve cahilce yapılan itiraz, itham, zulüm, cefâ veya talep ve isteklere karşı müsâmahakâr bir ruhla muâmelede bulunmalıdır.
Bütün bu nâhoş tavır ve fiilleri işleyerek suçlu duruma düşen bir kimse, dâvetçi tarafından mutlaka cezalandırılmayı beklerken hiç ummadığı bir şekilde afla karşılaşıverdiği zaman onda bu muâmele, psikolojik bir tesir icrâ ederek âdeta bir ruh inkılâbı meydana getirir ve muhatap, dâvetçiye en büyük düşman iken, birdenbire dâvetçinin en samimi bağlısı ve yardımcısı olabilir. O halde
189] Ahmed bin Hanbel, 2/235, 238
190] 24/Nûr, 22; 2/Bakara, 178, 237
191] 2/Bakara, 178
192] 3/Âl-i İmrân, 134
193] 2/Bakara, 237
194] 41/Fussilet, 33-34
AF
- 43 -
Cenâb-ı Hak’ın, Rasûlüne emrettiği üzere, hıyaneti sabit olanların bile suçunu bağışlayarak müsâmahalı davranmak,195 İslâmî dâvetin metodlarından biridir.
Günümüz dâvetçisi, Rasûlullah’ın yolundan giderek nefsî kin ve düşmanlıklarını, grupçu görüş ve ayrılıklarını bir tarafa atarak muhâtabını, şâyet varsa işlediği suçlarından dolayı affetmesini bilmelidir. Allah, müttakî mü’minlerden öfkelerini yutmalarını ve affedici olmalarını istiyor. Muhâtaplarımıza düşmanca tavır takınmamalı ve onlara güzel sözler söylemeli, yumuşak üslûpla hakkı tebliğ etmeliyiz. Ancak zâlimlere kızmalı, onların zulümlerini bırakmalarına vesile olacak yolları bulmaya çalışıp onları bu kötülükten kurtararak onların hidâyetini/kurtuluşunu istediğimizi belli etmeliyiz. Kişilere değil; kötülüklere düşman olmalı, günahkârı değil, günahı kınamalıyız. Kişiye nefis müdafaası yaptıracak kötü sözlerden ve muhâtabın şahsiyetini rencide edecek tavırlardan kaçınmalıyız. Muhâtabımızın en son yıkacağımız putu, nefis putu olmalıdır.
Bütün bu metotların hassâsiyet ve titizlikle uygulanması, tamamıyla adam kazanma ve kazanılan adamı kaybetmeme gayretinden ileri gelmektedir. İslâm’ın insana verdiği değeri bilmeyen yoktur. Cenâb-ı Hak’ın, diğer mahlûkatı emir ve hizmetine verdiği insanoğlunun hidâyeti için çalışmak, dâvetçinin vazifesidir ve bu uğurda yaptığı çalışmalar vesilesiyle Allah’ın tek bir kişiye hidâyet nasip edivermesi, dâvetçi için çok büyük değer ifade eder. Hz. Peygamber’in Hayber Gazvesi esnasında Hz. Ali’ye söylediği gibi, bir müslüman için onun vasıtasıyla tek bir kişiye Allah’ın hidâyet vermesi; kızıl cins deve sürülerine sahip olmasından196 ve bir vesile ile ifade buyurdukları gibi, üzerine güneş doğan her şeyden daha kıymetli ve daha hayırlıdır.
Bu ölçü göz önünde bulundurulursa Hz. Peygamber’in her karşılaştığı insanın iman etmesini sağlamak için her meşrû çare ve her metoda başvurarak fevkalâde gayret sarf etmesindeki hikmet, gâyet güzel anlaşılır. Hakem bin Keysân esir edilmiş ve Rasûlullah’a getirilmişti. Hz. Peygamber, ona İslâm’ı arz etti, fakat o kabul etmedi. Rasûlullah onu yine dâvet etti ve uzun müddet teklifini tekrarladı. O kadar ki Hz. Ömer dayanamadı ve “Yâ Rasûlallah, ne diye bununla uğraşıp duruyorsun?! Vallahi, bu kesinlikle müslüman olmaz. Bırak da şunun boynunu vurayım, canını cehenneme yollayayım” dedi. Fakat Hz. Peygamber buna kulak asmadı ve Hakem’i İslâm’a dâvete devam etti. Nihâyet o müslüman olunca Rasûl-i Ekrem, ashâbına döndü ve “biraz önce size uysaydım onu öldürecektim ve o cehennemlik olacaktı!” buyurdular. Hz. Ömer’in ifadesiyle bundan sonra Hakem, ihlâslı bir müslüman olmuş ve Allah yolunda cihadlara katılmıştır.” 197
Hoşgörü ve Müsâmaha
Hoşgörü, batı dillerinde Latince kökenli “tolerans”la ifade edilir. Sabretmek, katlanmak, dayanmak anlamlarına gelir. Arap dilinde bunun karşılığı “müsâmaha”dır. Kur’an’da hiç geçmeyen bu kelime, sünnette genellikle alışverişte kolaylık gösterme bahsinde geçer. Bu tür hoşgörü hadislerinin en ünlüsü: “İsmah, yüsmah lek = Hoşgörülü ol ki, hoş görülesin.”198 hadisidir.
195] 5/Mâide, 13
196] Buhâri, Cihad 102
197] Ahmed Önkal, Rasûlullah’ın İslâm’a Dâvet Metodu, s. 339-343
198] Ahmed bin Hanbel, Müsned, 1/248
- 44 -
KUR’AN KAVRAMLARI
İnsanlar arası ilişkilerde hoşgörü, hayatı kolaylaştırır ve yaşanabilir kılar. Çünkü insan, sürekli hata yapabilen bir yapıdadır. İnsanların hata ve kusurlarını hoş gören biri, yalnızca başkalarından da kendisi için hoşgörü bekleme hakkını kazanmış olmuyor, bununla birlikte hayatı katlanılabilir kılarak yaşamın işkenceye dönüşmesini önlüyor demektir. Ne ki, insanlar, başkalarının kendilerine karşı yaptıkları hata ve kusurları hoş görme hak ve yetkisine sahiptir. Bir başkasına karşı yapılan haksızlığı hoş görmekten söz etmek gülünç olur. 199
Hoşgörü: Gücenmeyi gerektiren bir tutum, ya da davranış karşısında tepki göstermeme, tahammül gösterme halidir. Batıda mezhepler arası çatışmaya karşı çıkmak, ya da bilim-din tartışmalarında baskıya karşı kullanılan bir kavramdır.
İnsanların farklı umut ve korkulara sahip olması, farklı ön kabullerinden yola çıkmaları sebebiyle, kaynak, amaç ve yöntem farklılıklarından her zaman uzlaşma sağlamaları mümkün gözükmemektedir. Bu nedenle de birbirlerine karşı hoşgörü ile yaklaşmak zorundadırlar. Hoşgörünün sağlıklı bir şekilde kullanılabilmesi için, ileri sürülen iddianın kaynağının, bu iddiaya sahip kişinin amacının ve kaynakla amaç arasındaki mantıksal sürecin aklî delilleri olması gerekmektedir. Yanlış bir hoşgörü anlayışı, hem hoşgörü sahibi için, hem de hoşgörüye sığınan kişiler için felâketlere kapı aralayabilir ve kötü alışkanlıklara neden olabilir.
İslâm toplumlarında hoşgörünün ahlâkî bir temeli vardır. Bununla birlikte, safdilliğe varan bir davranış biçimi de olmamasına özen gösterilir. Hoşgörü sahibi, sadece yanlışa göz yummakla yetinmemeli, doğru olanı göstermeli ve aynı yanlışın tekrarlanmaması için gayret göstermelidir. Aksi halde göz yumma, giderek sabrı taşıran noktalara ulaşabilir ve başlangıçtaki hoşgörü, daha sonrası için bir birikim oluşturabilir. İyi niyet kavramı ile yakın ilişkisi olan hoşgörü, toplumsal barış ve uzlaşma açısından da büyük önem taşır. 200
Müsâmaha: Semâhat kelimesinden gelir. Hoş görürlük, kusurlara göz yummak, aldırış etmemek demektir. Ama bu göz yumulan kusurların İslâm’ın temel esaslarına ve temel insan haklarına karşı olmaması ve toplumu ifsad edecek davranışın dışında olması gerekir. Müsâmahadan, beşerî hataların anlayışla karşılanıp, hata sahibini incitmeden kusurunu tamir etmek veya onun kendisini düzeltmesine imkân vermek anlaşılmalıdır. Vahyin temel doğruları dışındaki karşıt görüşlere saygılı olmak, başkalarının da bakış açılarını hesaba katmak, ictihâdî görüşlerine gereken değer ve önemi vermek, İslâmî müsâmaha ile ilgili gerekliliktir. Müslüman bireylerin birbirleriyle ve cemaatlerin diğer cemaatlerle İslâm’ın kesin hükme bağlamadığı ictihada açık hükümlerde ve teferruatla ilgili farklılıklarda takip etmesi gereken anlayış ve tavır şu olmalıdır: “İttifak ettiğimiz hususlarda yardımlaşır, ihtilaf ettiğimiz hususlarda da birbirimizi mâzur görürüz.“
Kişiye düşen, hatalarını görüp tevbe ederek günahta ısrar etmeyip vazgeçmektir. Bir müslüman kardeşi de, bu hataları müsâmaha ile karşılayıp, tatlı bir yolla emr-i bi’l mâruf ve nehy-i ani’l münker yapmalıdır. Her çeşit hatalar karşısında hatayı işleyene ve onu gören kardeşine düşen hareket tarzı bu olsa gerektir. Cenâb-ı Hak’ın bizim için açtığı imtihanı kazanıp hataları maddî ve mânevî
199] Mustafa İslâmoğlu, Yürek Fethi, Denge Yay., s. 159
200] Abdurrahman Dilipak, Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, Risale Yay., c. 2, s. 182
AF
- 45 -
terakkîlerin vasıtası kılmanın yolu budur.
Hakikat böyle olduğu halde, kendi grubundan veya hizbinden, kendi parti ya da cemaatinden olmadığından dolayı müslümana cephe almak elbette yanlıştır. Yine, farklı metodla hareket etmek veya tâlî meselelerde -dinen câiz olduğu halde- kendisi gibi düşünmemek kusurundan(!) dolayı müslümanları itham edip bölünmelere ve düşmanlıklara sebep olmak, müslüman kardeşine iman ve İslâm gibi, Allah’ın her şeyden üstün tuttuğu iki vasfı bir tarafa atıp âdi taşlar hükmünde olan beşerî kusurları sebebiyle müslüman kardeşini mahkûm etmek büyük bir yanlıştır. Cenâb-ı Hak’ın “Mü’minler ancak kardeştirler”201 hükmüne ehemmiyet vermeyerek, yine Kur’an’ın ifadesiyle “ölmüş kardeşinin etini yemek”202 iğrenç bir cürüm olan gıybete tevessül etmek, gerçekten büyük bir cinâyettir. Bu öyle bir cinâyet ki, Cenâb-ı Hak’ın, “Bir de öyle bir fitneden sakının ki, o (geldiği vakit) yalnız içinizde zulmedenlere isabet etmez (iyilere de kötülere de isâbet eder). Bilin ki Allah’ın azâbı çok şiddetlidir.”203 âyetiyle haber verdiği musibet ve fitneye hak kazandırır. 204
Yeni müslüman olmuş ve İslâm’ın yüce ahlâk esaslarını bütün varlığı ile benimseyip olgunlaşma fırsatını henüz bulamamış bedevîlerin (çölde yaşayan ve medenî hayatın dışında kalmış kültürsüz insanlar) kaba ve haşin davranışları olurdu. İçinde yaşadıkları iklim ve medenî imkânlardan uzak hayat şartları, onları biraz da böyle olmaya âdeta zorlardı. Bir defasında Efendimiz Mescid-i Nebevîde ashâbı ile oturmuş konuşuyorlardı. Bedevînin biri içeri girdi. İki rekât namaz kıldıktan sonra ellerini kaldırıp: “Allah’ım! Bana ve Muhammed’e rahmet et! Başka kimseye de bizimle beraber rahmet etme!” diye dua etti. Bunu duyan peygamberimiz: “Pek geniş olan İlâhî rahmete sınır çektin!” buyurarak bedevînin hatasını düzeltmeye çalıştı. Bu bedevî, biraz sonra kalkıp Mescid’in bir tarafına giderek abdest bozmaya başlayınca, şaşkınlıklar içinde kalan sahâbiler bağrıştılar. Hz. Peygamber (s.a.s.) işe müdâhale ederek şöyle buyurdu: “Bırakın (işini görsün). Sonra bevlinin üzerine bir kova su dökün; zira siz güçlük değil, kolaylık göstermek üzere gönderildiniz.” Sonra bedevîyi yanına çağırarak ona dedi ki: “Bu mescidler ne bevil, ne de başka pislik içindir. Bunlar, Allah’ı anmak, namaz kılmak ve Kur’an okumak için yapılmıştır.”205 İnsana öyle geliyor ki, sahâbelerden çok Hz. Peygamber’in hiddetlenmesi, kendi mübârek mescidinin mâruz kaldığı böyle bir hakaret karşısında asıl onun öfkelenmesi gerekirdi. Fakat Rasûl-i Ekrem düşünüyor ki, bedevî bu işi kasten ve hakaret olsun diye yapmamıştır. Cehâleti sebebiyle böyle davranmıştır. Şu halde ona kızıp bağırmak, azarlamak doğru bir hareket olmazdı.
Bir başka seferinde Rasûlullah, Mescid-i Nebevî’den çıkarken bedevînin biri geldi. Rasûl-i Ekrem’in elbisesini şiddetle çektikten sonra: “Develerimi buğday ile yükle! Çünkü sendeki mal ne senin, ne de babanın malıdır!” dedi. Bu ânî ve şiddetli çekiş sebebiyle Efendimiz’in üzerindeki sert yakalı ridâsı (gömleği) boynunu kızartmıştı. Bedevînin bu yaptığı, muhakkak ki çok kaba ve görgüsüzce bir davranıştı. Efendimiz buna üzülmüştü. Bedevîye dönerek: “Önce beni
201] 49/Hucurât, 10
202] 49/Hucurât, 12
203] 8/Enfâl, 25
204] İbrahim Canan, Sulh Çizgisi, T.Ö.V. Yay., s. 104-105
205] Buhâri, Vudû, 58, Edeb 35, 80; Müslim, Tahâret 98-100; Ebû Dâvud, Tahâret 136; Tirmizî, Tahâret 112)
- 46 -
KUR’AN KAVRAMLARI
incittiğinden dolayı özür beyan et; sonra ben de senin istediğine bakarım” dedi. Bedevî : “Özür dilemeyeceğim!” diye karşılık verdi ve bu sözleri birkaç defa daha tekrarladı. Hâlbuki Peygamberimiz, bedevîye bir ahlâk dersi vermek istemişti. Fakat beriki hiç oralı olmuyordu. Hz. Peygamber, bedevînin sözüne ehemmiyet vermedi. Ashâbından birine dönerek: “Bu adam için şu develerin birine arpa, diğerine hurma yükle!” diye emredip yoluna devam etti. 206
Hoşgörülü olmak, büyük gönüllerin işidir. Kendinden emin, yaptığının doğruluğundan şüphe etmeyen ve ������������������������������������������������İlâhî hikmet gereği, insanoğlunun çeşitli hazım- ������������������������������������������� hazımsızlık ve zaaflarla ma’lûl olduğunu bilen asil insanlar, hoşgörü sahibi olabilir. Rasûl-i Ekrem Efendimiz, olgunluğun yüce doruğunda bulunduğu için şahsına karşı yapılan kabalıkları tebessümle karşılamış, yaratılanı Yaratan’dan ötürü hoş görmüştür. Müslümanların da karınca kararınca, O’nun yolunda olması, O’na benzemeye çalışması, canlarını sıkan bazı davranışları hoş görmeye gayret etmesi, O’na bağlılıklarının gereğidir.
Tarih boyunca müslümanlar, her konuda olduğu gibi, kişisel hataları bağışlama, gayr-i müslimleri inançlarıyla baş başa bırakıp onlara karşı müsamahakâr davranma âlicenaplığını İslâm’a, İslâm’ın insana ve inanç hürriyetine verdiği değere borçludurlar. İslâmiyet’in hiçbir dine nasip olmayan büyük bir süratle yayılmasının en mühim sebeplerinden birini, bu yüce dinin diğer bütün dinlerden daha müsâmahakâr ve âlicenap oluşunda aramak lâzımdır. Bu sebepledir ki, bazı hıristiyanlar, dinî müsâmahanın ne demek olduğunu müslümanlardan öğrenmiş olmalarını kendileri açısından çok elem verici bulurlar.207
Af ve Müsâmahanın Yozlaştırılması
Af ve müsâmahanın yozlaştırılması birkaç yönden olabilir. a- Allah’ın affediciliğini istismar edip, günahları önemsememe, b- Dinî esaslardan fedakârlık yapıp, Allah’ın hoşlanmadığı şeyleri ve kimseleri hoş görme, c- Zâlimleri ve tâğutları hoş görme, d- Başkasının suçunu bağışlama yetkisini kendinde görme. Bunları kısaca açıklayalım:
Allah’ın affediciliğini istismar edip, günahları önemsememe: Allah’ın rahmeti elbette ki çok geniştir. Ancak, O’nun engin rahmeti yanında, azâbı da çok çetindir. Allah’ın rahmetinden ümit kesilmemelidir. Çünkü O’nun rahmetinden ancak kâfirler ümit keserler.208 Fakat, Allah’ın rahmetine güvenip de günahlara dalmak mü’minlere yakışmayan dengesizliktir. Mü’min için uygun olan, umutla korku arası yaşamak, takvâya sarılıp günahlardan cehenneme düşüyor gibi sakınmaktır.
“Ey insanlar! Rabbinize karşı gelmekten sakının. Ne babanın evlâdı, ne evlâdın babası için bir şey ödeyemeyeceği günden çekinin. Bilin ki, Allah’ın verdiği söz gerçektir. Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın ve ğarûr olan şeytan, Allah’ın affına güvendirerek sizi kandırmasın.” 209
Şeytanın en önemli hilelerinden biri, insana kendini tümüyle temize çıkartıp,
206] Ebû Dâvud, Edeb 1
207] M. Yaşar Kandemir, Örneklerle İslâm Ahlâkı, Nesil Yay., s. 285-286
208] 12/Yûsuf, 87
209] 31/Lokman, 33
AF
- 47 -
suçlarını itiraf ettirmemesidir. Böylece insan, nefsini avukat gibi müdafaa eder. Şeytanı dinleyen nefis, kusurunu görmek istemez; görse de yüzlerce te’vil ile kılıf bulur. Ayıbını göremediği için insan, suçunu itiraf etmez, istiğfar etmez ve şeytana maskara olur. Ancak nefsini itham eden kusurunu görür. Kusurunu itiraf etmemek, büyük bir noksanlıktır. Kusurunu görse, o kusur, kusurluktan çıkar; insan hatalarını itiraf edince, tevbe eder ve affa müstahak olur.
Dinî esaslardan fedakârlık yapıp, Allah’ın hoşlanmadığı şeyleri ve kimseleri hoş görme: Tolerans diye de ifade edilen hoşgörürlüğü, dinî esaslardan fedâkârlık etme şeklinde anlamak doğru değildir. Zira buna kimsenin selâhiyeti yoktur. Din, Allah’ın dini, o esasın yerine getirilmesini isteyen de Allah’tır. İslâm’ın ruhuna tamamen aykırı hareket edip de, müslümanların kendine karşı toleranslı davranmasını isteyen kimsenin bu arzusu, ahlâkî bir hareket değildir. Yapılan bir kötülük veya ayıp, şâyet toplumu ilgilendiriyorsa, onu hoş görmeye, affetmeye çalışma hakkı kimseye verilmemiştir. Müsâmaha/tolerans sözüyle, birinin şahsî hatasını yüzüne vurup utandırmadan, başkalarının yanında onu mahcup etmeden, sabır ve anlayışla kusurunu telâfi etmesine imkân vermek anlaşılmalıdır. 210
Nitekim Hz. Âişe vâlidemiz, Efendimiz’in müsâmahasını anlatırken, şahsî hiçbir meselesinden, uğradığı zararlardan dolayı kimseleri incitmediğini, kimseden intikam almaya kalkmadığını belirttikten sonra der ki: “Allah’a ait bir hak ayaklar altında çiğnenirse, onu hiç affetmez, hemen o kimseden Allah adına intikam alırdı.” 211
Zâlimleri ve tâğutları hoş görüp affetme: İnsanların her görüş ve anlayışına, sapıklık ve Hakka isyanlarına hoşgörü ile yaklaşmak, müsâmaha ve hoşgörü kavramını yozlaştırmak olduğu gibi; temel doğruları, İlâhî gerçekleri önemsememek ve Hakkı oyuncak haline getirmek demektir. Allah’ın hor gördüğünü hiç bir müslümanın hoş görmeye hakkı yoktur. Kâfirlerin belirli ölçülere uyarak kendi dinlerini serbestçe yaşamasına müsaade etmek, onları zorla dinlerini değiştirmeye çalışmamak ayrı bir şeydir; zâlim ve tâğutlara, insanları Allah’ın dininden uzaklaştırmaya çalışanlara hoşgörülü davranmak ayrı. Hiçbir müslüman, zâlimlere ve tâğutlara tavır almayıp onlarla uzlaşamaz, onlara müsamaha ile bakamaz, onları hoş göremez. Ne onları affeder, ne de onlardan af diler.
Müslüman, Allah’ın emirlerine teslim olan demektir. Allah’ın dininin düşmanlarını, zâlim ve tâğutları kendine dost bilmez ve onlardan af dilemez. Özellikle küfür ahkâmının galip olduğu beldelerde, bu hususa âzamî dikkat gerekir. 212
Tâğuta Küfür, Tâğutun Yaptığı İyilikleri İnkâr Edip Görmezden Gelmeyi de Kapsar
“Dinde zorlama yoktur. Artık doğrulukla eğrilik birbirinden ayrılmıştır. O halde kim tâğuta küfredip (onu inkâr edip reddederek) Allah’a iman ederse, kopmayan sağlam bir kulpa yapışmış olur. Allah (her şeyi) işitir ve bilir.” 213
Bu âyette: ‘Fe men yekfur bi’t-tâğuti / Kim tâğuta küfrederse’’ ancak onun,
210] M. Yaşar Kandemir, a.g.e., s. 284
211] Müslim, Fedâil 79
212] Yusuf Kerimoğlu, Kelimeler Kavramlar, s. 36
213] 2/Bakara, 256
- 48 -
KUR’AN KAVRAMLARI
kendisini kurtaracak sağlam bir kulpa yapışmış olabileceği belirtiliyor. “Âyette geçen ‘tâğuta küfretmek’ nasıl olur ve neleri kapsar?” Bu soruyu cevaplamak için ‘küfür’ nedir, onu tahlil etmek gerekir.
Küfür, ‘ke-fe-ra’ fiil kökünden masdar olup, lügatta ‘bir şeyi örtmek’ demektir. Bu anlamıyla tohumu toprağa eken ve böylece onu örtüp gizleyen çiftçiye küffar denildiği gibi, kılıcı örttüğü için kınına, karanlığı örttüğü için geceye, yıldızları örttüğü için buluta da kâfir denir. Bazı ibâdetler ve tevbe de birtakım günahları örttüğü için bunlara da keff�����������������������������������������������âre(t) denilmiştir. Kâfir kişi de Allah’ın var-â����������������������������������������������re(varlığını, ayetlerini, nimetlerini veya hükümlerini görmezlikten, bilmezlikten gelip inkâra gittiğinden bu ismi almıştır. Küfür kelimesi, Türkçe’de inkâr kelimesiyle karşılanır. Küfretmek; inanmamak, inkâr etmektir.
Kur’an, imana yüklediği tüm anlamların zıtlarını küfür kelimesine yüklemiştir. Zaten küfür de, bir inançtır; olumsuz bir inanç. Göğüsler iman için açıldığı gibi, küfür için de açılır.214
‘Küfür’, ‘iman’ın zıddıdır. Küfrü tanımak için zıddı olan imanı tanımak gerekir. İman, emn kökünden bir mastardır. Sözlük anlamı, birini sözünde tasdik etmek, onaylamak, kabullenmek itimat etmek, gönülden benimsemek, güvenmek/güvenilmek anlamlarına gelir. Türkçedeki inanmak kelimesi bunu aşağı yukarı karşılar. Demek ki küfür de ‘birini sözünde tasdik etmemek, onaylamamak, kabullenmemek ona itimat etmemek, onu gönülden benimsememek, ona güvenmemek demektir.
Küfür kelimesinin yukarıdaki anlamından yola çıkarak, ‘tâğuta küfretmek’, tâğutun varsa nimetlerini veya hükümlerini görmezlikten, bilmezlikten gelip inkâr etmek gerekiyor, demek zorundayız. Buraya kadar küfür kelimesinin salt lügat anlamından çıkan zarûri bilgileri aktarmış olduk. Kelimenin bu anlama geldiğinden ‘tâğuta küfür’ kavramını bu doğrultuda şöyle açıklamamız gerekir:
Tâğuta nasıl küfredilir, tâğutun neyini, nesini inkâr edip örteceğiz, neyi yok sayacağız’ Tâğutun kendisini yok saymak, görmezlikten gelmek, onun varlığını inkâr etmek kast edilmiş olabilir mi’ Hayır, olamaz! Çünkü tâğutun varlığını kabul edecek ki, onun hükümlerinin veya mahkemelerinin varlığını anlasın ve kanunlarını ve mahkemelerini kabul etmesin.215 Varlığını kabul edecek ki, ondan (tâğuta kulluktan) kaçınsın. 216
Küfür, aynı zamanda nimetleri inkâr, iyilikleri görmezlikten gelmek, yani nankörlük demektir. Kur’ân-ı Kerim’de tam 30 âyette küfür kelimesi, nankörlük anlamında kullanılır. Nankörlük, nimete karşı küfür, iyilikleri örtmek, nimeti ve yardımı inkâr etmek, yok saymak demektir.
Nankörlük kelimesi dilimize, Farsça’dan geçerek yerleşmiş bir kelimedir. Arap dilinde nankörlük; ‘küfrân’ ya da ‘küfrânü’n-nimeti’ kelimeleriyle ifade edilmektedir. Nankör kimseye de ‘kâfirü’n-nimeti’ denilir. Nankörlük; bir insanın başka bir insana karşı ya da Rabbine karşı nankörce davranmasına göre iki yönden ele alınabilir. İkinci tür nankörlük, insanın Rabbine karşı olan nankörlüğüdür. Zira
214] 16/Nahl, 106
215] 4/Nisâ, 60
216] 16/Nahl, 36; 39/Zümer, 17
AF
- 49 -
bunda, insanın küfre girme ihtimali büyüktür. Her ne kadar küfür ile nankörlük ilk bakışta birbirlerinden tamamen farklıymış gibi görünseler de aralarında çok yakın bir benzerlik vardır. Birincisinde; Allah’ın varlığını, birliğini ya da inanmamızı emrettiği hükümlerini inkâr etme söz konusudur ki, bu açıkça küfürdür. Allah’ın verdiği nimetleri inkâr etmek, onları unutmaya çalışmak ya da unutmuş görünmek de haddi zatında küfürdür. Zira her iki durumda da, ikrar edilmesi vâcib olan hakikatleri inkâr etme söz konusudur.
Kur’ân-ı Kerim’de, insanların Allah’a karşı nankörlüğünden söz edilirken, ‘nankör’ ve ‘nankörlük’ kelimelerinin, ‘küfr’ kelimesiyle ifade edildiğini görüyoruz: “Nankörlük ettikleri için (bimâ keferû) onları işte böyle cezalandırdık. Biz, nankör (kefûr) olandan başkasını cezalandırır mıyız?” 217 Bu âyette geçen ‘nankörlük ettikleri için’ sözü, Kur’an’daki “bimâ keferû” kelâmının mealidir. ‘Nankör’ kelimesi de ‘kefûr’ sözünün mealidir. Aynı şekilde, 27/Neml, 40 ve 16/Nahl, 112. âyetlerde geçen ‘nankör’ ile ‘nankörlük’ kelimelerinin tümü, ‘küfr’ kelimesinin türevidir.
İşte, Farsçadan Türkçeye geçtiği şekliyle nankörlük demek olan Kur’an ifadesi olarak ‘küfür’ Kur’an’daki ikinci anlamıyla nimeti tanımamak demektir. Nimetleri inkâr, iyilikleri görmezlikten gelmek demektir. Kur’ân-ı Kerim’de tam 30 âyette küfür kelimesi, işte bu anlamda, nimeti görmezlikten gelme, yani nankörlük anlamında kullanılır. Dolayısıyla, Kur’an’da 30 âyette geçen ‘küfür’ kelimesi, ‘nimete karşı küfür, iyilikleri örtmek, nimeti ve yardımı inkâr etmek, yok saymak’ anlamında kullanılmıştır. Kur’an’ın en doğru tefsiri yine Kur’an’la yapılır. Kur’an’daki “tâğuta küfür”218 kavramının tefsirinin de, Kur’an’dan yola çıkarak; ‘iyilikleri örtmek, nimeti ve yardımı inkâr etmek, yok saymak’ olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.
‘Tâğuta küfür’ kavramını başka türlü izah etmek zordur. Eğer buradaki ‘küfür’ kelimesinden ‘red, reddetmek’ anlamı kast edilseydi, ‘redd’ kelimesi kullanılırdı. Bilindiği gibi reddetmek anlamındaki ‘redd’ kelimesi Arapça’dır ve Kur’an’da (türevleriyle birlikte) tam 62 yerde kullanılmıştır. Başka yerde kullanılan ‘redd’ kelimesi, 2/Bakara 256’da ve 4/Nisâ, 60’da kullanılmayıp ‘küfür’ kelimesi kullanılmıştır. Demek ki, buradaki küfür kelimesini ‘redd’ anlamı vermek doğru değildir. Zaten Kur’an’da diğer âyetlerde de ‘küfür’ kelimesi, redd anlamında kullanılmamıştır ki, bu âyette kullanılmış olsun. Ama küfür kelimesi, Kur’an’da tam otuz yerde ‘nimetleri, iyilik ve yardımları yok saymak, iyilikleri örtmek, inkâr etmek’ anlamında kullanıldığına göre, bu âyette de o anlamda kullanılmıştır diyebiliyoruz.
Kur’an, bizden tâğutların iyiliklerini örtmemizi, onların yardım ve iyiliklerini görmezden gelip yok saymamızı, yani inkâr etmemizi istemektedir. Kur’an bunun örneğini de bizzat kendi tavrıyla gösterir. Meselâ Kur’an, bazı (tâğut olmayan) kâfirlerin bazı olumlu taraflarını ifadeden kaçınmaz: “Ehl-i kitaptan öylesi vardır ki, ona yüklerle mal emanet bıraksan, onu sana noksansız iâde eder.”219 İçki ve kumar hakkında da benzer tavır takınılır: “Sana şarap ve kumar hakkında sorarlar: De ki: ‘Her ikisinde de büyük bir günah ve insanlar için birtakım faydalar vardır. Ancak,
217] 34/Sebe’, 15-17
218] /Bakara, 256; 4/Nisâ, 60
219] 3/Âl-i İmrân, 75
- 50 -
KUR’AN KAVRAMLARI
her ikisinin de günahı faydasından daha büyüktür.” 220 Fakat Kur’an, hiçbir âyette tâğut kategorisine giren İblis’in, şeytanın, Firavun, Nemrud, Ebû Cehil gibi şahısların olumlu taraflarından bahsetmez. Onların iyi taraflarını örter, yok sayar.
Kur’an, onların hiçbir iyiliğini görmezlikten gelerek örnek olduğu gibi, bizim de tâğutlar konusunda benzer tavır takınmamızı, onların iyiliklerini örtmemizi, yani küfredip inkâr etmemizi istiyor. Çünkü o tâğutlar, sıradan kâfir gibi değildir. Biz, tâğut olmayan kâfirlerin olumlu yönlerini anlatabiliriz. Ama tâğutların asla. Çünkü onlar, yüz binlerce belki milyonlarca insanın şirke düşmesine, Allah’a isyan etmesine ve Cehenneme doğru adım atmasına insanları teşvik ediyorlar, hatta zorlayıp yönlendiriyorlar. Kişileri Allah’ın indirdiği kanunlardan mahrum bırakıyor, kendi kafalarından çıkardıkları hükümlerle insanlara hükmederek onları Allah’ın azâbına sürüklüyorlar. Böyle büyük cinayetler işleyen tâğutların insanlara dünyevî yönden bazı faydalar sağlaması gündeme getirilecek önemde midir’ O küçük faydaların göz önüne getirilip inkâr edilmemesi, o tâğutların büyük cinayetlerini örtbas etmeye götürebilir. Kanserden can çekişen bir adamın ayağındaki mantarla uğraşmak veya binlerce adam öldürmüş seri katil bir canavar kişinin bu cinayetlerini görmezden gelip dilenciye verdiği yardımı öne çıkarmak gibi bir şeydir bu.
Kur’an, o yüzden sıradan kâfirlerden ayrı ‘tâğut’ kavramından bahseder ve bu özellikteki insanlara karşı tavır almamızı, onları (yaptıkları iyilikleri) inkâr etmemizi emreder. Bunu iman için bir esas kabul eder. Bu imanî esası çok iyi anlayan peygamberlerden hiçbiri, kendi dönemlerindeki tâğut saydıkları yöneticileri en küçük çapta olumlu bir özellikleriyle zikretmemişler, onların hep kötülük odakları olduğunu bildirip onlarla hep mücadele etmişler. Sadece kendileri onlara tavır almakla yetinmemişler, kavimlerine onlara kulluktan, yani itaatten kaçınmaları gerektiğini ısrarla hatırlatmışlardır: “Andolsun ki, Biz her kavme; ‘Allah’a ibâdet edin, tâğuttan (tâğuta kulluktan) kaçının’ diye (tebliğat yapması için) bir peygamber gönderdik.” 221 Tâğutların bazı iyi taraflarını gündeme getiren kimse, nasıl tâğuttan kaçınır’ Allah’a karşı bu kadar azgınlaşan, tuğyan eden tâğutun iyi tarafı olduğu nasıl kabul edilir’ Allah’ın indirdiğiyle hükmetmeyen tâğutlar, sadece kâfir değil, aynı zamanda zâlim ve fâsıktırlar. 222
Af, zilleti kabul, müsâmaha da İslâmî prensiplerden tâviz verme olarak anlaşılmamalı, kesinlikle böyle uygulanmamalıdır. İslâmî esaslar ve cezalardan kesinlikle af ve tâviz verilemez. Hırsızlık yapan Benû Mahzum’lu kadının suçunun affı için yapılan müracaatlara karşı Rasûlullah’ın kesin tavrını223 müslüman olmak için kendilerinin namaz, zekât ve cihadla mükellef tutulmamalarını şart koşan Tâif’lilere; kesinlikle “namazsız dinde hayır olmadığı”nı belirterek böyle bir tâvizi kabul etmediğini biliyoruz. 224
Af yetkisi kime âittir?
İnsanlar, kendilerine karşı yapılan kusurları hoş görme hakkına sahiptir, ama
220] 2/Bakara, 219
221] 16/Nahl, 36
222] Bk. 5/Mâide, 44, 45, 47
223] Buhâri, Hudûd 12; Müslim, Hudûd, 8, 9; Ebû Dâvud, Hudûd 4
224] Ahmed bin Hanbel, Müsned, IV/218
AF
- 51 -
bir başkasına karşı yapılan haksızlığı hoş görmekten söz etmek gülünç olur. Hele bu, bir insanın Allah’a ve O’nun dinine karşı işlediği cinâyeti bir başka insanın hoş görmeye kalkması biçiminde tezâhür ederse, düpedüz haddi aşmak olur. İnsan, birinin kendisine küfretmesini hoş görebilir. (Özellikle askerde veya çoğu kahvehane kültüründe bu hoş görü sonuna kadar geçerli ve hatta samimiyet göstergesidir.) Eğer meşrebi genişse hanımına, çoluk çocuğuna küfretmesini ve hakaret etmesini de hoş görebilir. Ancak hiçbir kimse, birinin Allah’a ve O’nun dinine küfretmesini hoş görme yetkisine sahip değildir. Allah’a karşı yapılan bu isyan, küfür ve nifak sınırlarına ulaşmayıp sadece amelde kalıyorsa, o zaman buna şâhit olan kişi, o amelin sahibi için ancak istiğfar edebilir ve Allah’tan onun için hidâyet, af ve mağfiret dileyebilir.
İslâm hukukuna göre, işlenen suç, kısası gerektiriyorsa kısas hakkını elinde bulunduran kişi, suçludan diyet isteme hakkına da, onu bağışlama hakkına da sahiptir. “Tevrat’ta onlara şöyle yazdık: Cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş (karşılık ve cezadır). Yaralar da kısastır (her yaralama, misli ile cezalandırılır). Kim bunu bağışlarsa, kendisi için o keffâret olur. Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse işte onlar zâlimlerdir.”225 Allah’a isyan ve İslâmî emirlerin çiğnenmesinde uygulanacak kısas dâvâlarında, kısas isteme hakkını elinde bulunduran kimselerin veya onun vârislerinin affetme yetkisi vardır. Bu kişilerin dışında hiç kimse, hiç bir kurum, hiçbir devlet böyle bir suçluyu affedemez. Tâzir cezalarında da af durumu, yine mağdûrla ilgilidir. Had cezalarında da af mümkün değildir. Aynı şekilde, bir devlet veya kurum, âdi suçları işleyen (had cezasına mahkûm olan) suçluları affetme hakkına sahip değildir. Kul hakkının çiğnendiği durumlarda da affetme yetkisi sadece mağdurun veya velisinindir. Hem kul hakkı ve hem de kamu hakkının birlikte ihlâl edildiği bir suçun cezası da, hem meşrû devletin, hem de mağdurun, her iki tarafın birlikte affetmesiyle düşer.
Günah ve suç işleyenlerin suçları kesinleştiğinde ve affedilmesi halinde toplum için bu kötü örnek olacaksa ve suçların yaygınlaşması söz konusu olursa, İslâm devletinin yöneticileri böyle bir suçluyu da affetme hakkına sahip değildir. Çünkü İslâm’a göre devlet, adâleti uygulamak, haklıya hakkını, suçluya cezasını vermek ve toplumu ifsad etmek isteyen zorba ve ahlâksızlara engel olmak zorundadır.
Kâfirlerin ve münafıkların Allah’a karşı yaptıkları isyanın hoş görülmesini reddeden Kur’an, Peygamber Efendimiz’den onlara yumuşak davranmamasını, sert muâmele etmesini istemektedir. “Ey Peygamber! Kâfirler ve münâfıklarla savaş, onlara karşı sert davran...”226 Yine, münâfıkların elebaşısının cenaze namazını kılan Rasûlullah, Allah tarafından uyarılmakta ve bir daha böyle yapmamakla emrolunmaktadır.227 Oysaki aynı Kur’an, Rasûlullah’a, kendisine karşı yapılan hakaret ve eziyetlere aldırmamasını, sabretmesini tavsiye ediyordu. “Onların eziyetlerine aldırma, Allah’a dayan, savunucu olarak Allah yeter.”228; “Sabret, sabrın ancak Allah’ın yardımıyladır.”229; “Onların söylediklerine sabret, onlardan güzellikle ayrıl”230 Rasûlullah,
225] 5/Mâide, 45
226] 66/Tahrim, 9
227] 9/Tevbe, 84
228] 33/Ahzâb, 48
229] 16/Nahl, 127
230] 73/Müzzemmil, 10
- 52 -
KUR’AN KAVRAMLARI
bu İlâhî tavsiyeyi bir ahlâka dönüştürerek birçok insanın yüreğini fethetmişti.231 İslâm tarihi, Siyer bunun örnekleriyle doludur.
İnsan, sadece kendisine karşı yapılan suçları affedebilir, insanların kendi hakkından vazgeçmeye hakkı vardır. Başkalarının hukukunu çiğneyen zâlimleri mazlumun dışında kimsenin affetme hakkı yoktur. Başkasının hakkını çiğneyeni affetmek, suça ortaklıktır.
Müslüman, başka bir müslümanı düşman olarak kabul edemez, ama her müslümanla samimi olmak zorunda da değildir. Müslümanın ölçüsü Allah için sevmek, Allah için buğz etmek olmalıdır. Bir kötülüğün cezasını verirken, intikam alırken haddi aşmak zulümdür, Allah da zâlimleri sevmez. “Kötülüğün cezası ona denk bir kötülüktür. Kim bağışlar ve barışı sağlarsa, onun mükâfatı Allah’a aittir. Elbette O, zâlimleri sevmez.”232 Hz. Peygamberimiz de şöyle buyurur: “Allah, kötülüğü kötülükle yok etmez, ancak iyilikle yok eder.”233 Müslüman, hiçbir konuda haddi aşmayan, itidalli, orta yolu, adâlet ve dengeyi gözeten bir insan olmalıdır. Sevmesinde ve düşman olmasında da haddi aşmaz, ölçüyü kaçırmaz. Sevdiğini aşırı severse, onu endâd ve put edinme tehlikesini unutmadığı gibi, sevmediklerine aşırı düşmanlık haddi aşmayı sonuçlandırabilir. Ölçüyü Allah Rasûlü şöyle dillendirir: “Dostuna sevginde ölçülü bağlan, aşırıya gitme; belki de bir gün düşmanın olur. Düşmanına buğzunda ölçülü davran, aşırıya gitme; belki de bir gün has dostun olabilir.” 234
“Kerim odur ki mücâzâtı afv ede hasma,
Felek müsaade-i intikam verdikçe.”
“Afv eyleyelim ki belki bilmez;
Bir sürçen atın başı kesilmez.”
“Affetmek, zaferin zekâtıdır.”
“Affetmek ve unutmak, iyi insanların intikamıdır.”
“Af, insanlık dilinin en tatlı kelimesidir.”
“Suçludan öç almak, adâlet; onu bağışlamaksa fazilettir.”
“İnsan sevdiği müddetçe affeder.”
“Affın en güzeli, hasmını ezmeğe güçlü iken yapılanıdır.”
“Başkalarını sık sık affet, kendini asla!”
“Aptalı, sık sık bağışlamak onu ahlâksız yapar.”
“Affetmek, güçlüyü daha güçlü yapar.”
“Şahsınıza kötülük eden bir düşmanı affedin; Ama dininize ve milletinize kötülük eden bir kimseyi asla affetmeyin.”
231] Mustafa İslâmoğlu, a.g.e. s. 159-160
232] 42/Şûrâ, 40
233] Ahmed bin Hanbel, Müsned, 1/387
234] Tirmizî, Birr 60; Buhârî; el-Edebu’l Müfred, s. 447
AF
- 53 -
“Zâlimleri bağışlamak, yoksullara cefâdır.”
“Affetmenin ne olduğunu yalnız cesurlar bilir; yüreksizlerin tabiatında af diye bir şey yoktur.”
“Affedebilirim, fakat unutmam’ demek, ‘affetmeyeceğim’ demenin başka bir şeklidir.”
“İyi geçinme, iki kimsenin kusursuz olmalarıyla değil; karşılıklı birbirinin kusurlarını hoş görmekle olur.”
“Kusurunu görmemek, o kusurdan daha büyük bir kusurdur.”
“Mâzeret, iyi insanların katında kabul görür.”
Allah’ım! Sana, Kur’an’da öğrettiğin gibi duâ ediyoruz:“Rabbimiz, unuttuklarımızdan ya da yanıldıklarımızdan dolayı bizi sorumlu tutma. Rabbimiz, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Rabbimiz, kendisine güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma. Bizi affet, bizi bağışla. Sen bizim Mevlâ’mızsın. Kâfirler topluluğuna karşı da bize yardım et.”235
235] 2/Bakara, 286
- 54 -
KUR’AN KAVRAMLARI
Af Konusuyla İlgili Âyet-i Kerimeler
A- Afv Kelimesi ve Türevlerinin Geçtiği Âyet-i Kerimeler (Toplam 35 Yerde): 2/Bakara, 52, 109, 178, 187, 219, 237, 237, 237, 286; 3/Âl-i İmrân, 134, 152, 155, 159; 4/Nisâ, 43, 99, 99, 149, 149, 153; 5/Mâide, 13, 15, 95, 101; 7/A’râf, 95, 199; 9/Tevbe, 43, 66; 22/Hacc, 60; 24/Nûr, 22; 42/Şûrâ, 25, 30, 34, 40; 58/Mücâdele, 2; 64/teğâbün, 14.
B- Af Konusuyla İlgili Âyet-i Kerimeler
a- Affedici Olmak: 3/Âl-i İmran, 134; 24/Nûr, 22.
b- Kötülüğü Affetmek: 4/Nisâ, 149; 42/Şûrâ, 40-43.
c- Öfke Sırasında Kusur Bağışlamak: 42/Şûrâ, 37.
d- Af ve Hoşgörü: 2/Bakara, 263; 3/Âl-i İmran, 133, 159; 4/Nisâ, 27, 98-99, 149; 7/A’râf, 199; 11/Hûd, 11, 52; 16/Nahl, 126; 24/Nûr, 22; 39/Zümer, 53; 42/Şûrâ, 36-37, 40, 43; 53/Necm, 32; 64/Teğâbün, 14.
Konuyla İlgili Geniş Bilgi Alınabilecek Kaynaklar
1- Hak Dini Kur’an Dili, Elmalılı Hamdi Yazır, Azim Y. c. 1, s. 297; c. 2, s. 281-282, 424-425
2- Fi Zılâli’l-Kur’an, Seyyid Kutub, Hikmet Y. c. 1, s. 148; c. 2, s. 173, 453-455
3- Mefâtihu’l-Gayb (Tefsir-i Kebir), Fahreddin er-Râzî, Akçağ Y. 2/543-544; 6/114-116; 7/71-75
4- Diyanet İslâm Ansiklopedisi, T. D. V. Y. c. 1, s. 394-396, 442
5- Şâmil İslâm Ansiklopedisi, Şâmil Y. c. 1, s. 47-49
6- Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, Risale Y. c. 2, s. 181-182
7- İslâm’ın Temel Kavramları, Hüseyin K. Ece, Beyan Y. s. 31-33
8- Kur’ânî Terimler ve Kavramlar Sözlüğü, Mustansır Mir, İnkılâb Y. s.131-132
9- Kur’an, Allah’ı Nasıl Tanıtıyor?, Veli Ulutürk, Nil A.Ş. Y. s. 110-112
10- Kur’an’da Ulûhiyet, Suad Yıldırım, Kayıhan Y. s. 260-261, 155-158
11- Kur’an’da Günah Kavramı, Sâdık Kılıç, Hibaş Y. s. 402-403
12- İnanç ve Amelde Kur’anî Kavramlar, Muhammed el-Behiy, Yöneliş Y. s. 229-233
13- Rasûlullah’ın İslâm’a Dâvet Metodu, Ahmet Önkal, Esrâ Y. s. 339-342
14- İslâmî Terimler Sözlüğü, Hasan Akay, İşaret Y. s. 17-18
15- Kelimeler Kavramlar, Yusuf Kerimoğlu, İnkılâb Y. s. 35-36
16- Peygamberin Yaşantısından Eğitici Dersler, Abdülhamid Bilâli, Buruc Y. s. 40-43
17- Örneklerle İslâm Ahlâkı, M. Yaşar Kandemir, Nesil Y. s. 283-293
18- Sulh Çizgisi, İbrahim Canan, T.Ö.V. Y. s. 103-105
19- Yürek Fethi, Mustafa İslâmoğlu, Denge Y. s. 159-164
20- Kur’an’da Temel Kavramlar, Cavit Yalçın, Vural Y. s. 158-165
21- Kur’an’ın Ana Konuları, M. Sait Şimşek, Beyan Y. s. 63-65
22- Kur’an ve İnsan, Celâl Kırca, Marifet Y. s. 193-200
23- Esmâü’l-Hüsnâ Şerhi, A. Osman Tatlısu, Yağmur Y. s. 205-208
24- Esmâü’l-Hüsnâ Şerhi, Mustafa Necati Bursalı, Erhan Y. s. 270-273
25- Esmâü’l-Hüsnâ, Afifüddin Süleyman et-Tilmisanî, İnsan Y. s. 121-122
26- Esmâ-i Hüsnâ Şerhi, Said el-Kahtanî, Uysal Kitabevi Y. s. 99-101
27- O’nun Güzel İsimleri, M. Nusret Tura, İnsan Y. s. 120-121
28- İsm-i Âzam (Esmâü’l-Hüsnâ), Ali Büyükçapar, İnsan Saati Y. s. 168-169
29- Hz. Muhammed’in Hoşgörü Anlayışı, Enver Mahmud, Ebedî Risâlet SempozyumuTebliğleri
30- Köprü, Kış 97

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

RUKYECILIK
VE
MUSKACILIK
AHMED KALKAN
RUKYECİLİK ve MUSKACILIK
Ma’ruf Yayınları: 52
Ahmed Kalkan: 5
Editör
Asım Şensaltık
Kapak
Asım Şensaltık
Tashih
Ahmed Kalkan
Mizanpaj
Asım Şensaltık
ISBN: 978-605-9376-39-6
Yayıncı Sertifika No: 45372
1. BASKI
Akademi Bas. Yay. Org. Matbaacılık
Turizm ve Tem. Hiz.San. Tic. Ltd. Şti.
Davutpaşa Cd. Güven San.Sitesi
C Blok No: 230 Topkapı/İstanbul
Tel: 0212 493 24 67 / 68 / 69
Sertifika No: 47610
EKİM 2020
KALEMDER (Satış & Dağıtım)
İstiklal Mh. Doğruyol Sk. No: 17
Ümraniye/İSTANBUL
0554 542 28 10
www.kalemder.org.tr
KİTAPBİLİR (Satış & Dağıtım)
Soğuksu Mh. Şehit Mesut Birinci Cd. No:119
Canik/SAMSUN
0545 585 16 06
Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
www.kitapbilir.com
İnsanlara karşı ticarî amaç güdülmeyen bu eserin hiçbir hakkı
mahfuz değildir. Kâr gayesi güdülmemek şartıyla dileyen dilediği
şekilde, tümünü veya bir kısmını çoğaltabilir, korsan baskı yapabilir,
dağıtabilir, iktibas edebilir, kitabın ve yazarın ismini vererek
veya vermeyerek kopye edebilir, mesaj amaçlı kullanabilir. Yazarın
hiçbir telif hakkı sözkonusu değildir, şimdi ve sonra bir hak talep
etmeyecektir. İlim, insanlığın ortak malıdır. Ve ilim Allah için kullanılınca
insana fayda sağlar. Yararlanacak herkese helâl olsun.
“
بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله والصلاة والسلام على رسوله
Ahmed Kalkan
~ 4~
ithaf
Canlı Kur’an olmaya çalışıp toplumu Kur’an’la canlandırmaya
gayret eden ve tağutlara karşı Kur’an’la müceeleyi
bayraklaştıran her yaştan muvahhid gençlere...
Doğru okuyup doğru anlayan, dosdoğru yaşayıp insanları
doğrultmaya çalışan Kur’an dostlarına...
Ümmetin ihyasının vahdet içinde yaniden Kur’an’a
dönüşle mümkün olduğunu kavrayıp nebevi usûlle Kur’an
ve tevhid eksenli dersler ve cemaat çalışması yapan tavizsiz
dâvetçilere, her yaştan genç dâvâ erlerine...
Önsöz
~ 5~
İÇİNDEKİLER
Önsöz.......................................................................................................................................................... ..8
1.Bölüm
RUKYE YAPMAK VE YAPTIRMAK; DUÂ TİCARETİ
Rukye Yapmak ve Yaptırmak; Duâ Ticareti..................................................................................12
Rukye.......................................................................................................................................................... ..13
Rukye Nedir?......................................................................................................................................... ....15
“Rukye”; Sözlüklere ve Tanımlara Bakıldığında,
Hiç de Mâsum Durmuyor.....................................................................................................................16
Rukyecilik, İslâm’la Birlikte Ortaya Çıkmış Değildir; Rukye,
Câhiliye Araplarının Uyguladığı Çok Çeşitli İşlemlerdir..........................................................20
Câhiliye Döneminde Uygulanan Rukye Çeşitleri........................................................................21
Kur’an’da Rukye Kelimesi....................................................................................................................39
Kur’an’ın Şifa Olması..............................................................................................................................40
Hadis Rivayetlerine Göre Rukye Câiz mi, Yasak mı?.................................................................41
Çelişkiler, Çelişkiler….............................................................................................................................43
Hangi Rukye Câizdir, Hangi Rukye Sakıncalıdır?.......................................................................53
Bugünkü Rukyecilere Göre Rukye Nedir,
Hangi Durumlarda ve Nasıl Yapılmaktadır?.................................................................................56
Rukye Karşılığı Koyun Sürüsü Alan Ashabla İlgili Hadis Rivayeti......................................61
Hadis Rivâyetinin Tahlili.......................................................................................................................64
Bu Hadis Rivâyetinden Çıkan Hükümler ......................................................................................65
Fâtiha Sûresi ve Kur’an Âyetleri Şifâdır..........................................................................................67
Rukyeciliği Meslek Edinmek ve Para Karşılığı Hastalara Duâ Etmek ..............................77
Rukye Karşılığında Ücret Almanın Câiz Olmadığına Dair Deliller......................................78
Ücretle Kur’an Okumanın Fıkıhtaki Yeri........................................................................................81
Kendilerine Rukyeci Diyen Üfürükçülere Tavsiyelerimiz.......................................................83
Rukye Konusunda Uyarılar..................................................................................................................86
Rukyeciliği Meslek Edinmenin Zararları.......................................................................................95
Rukyecilerin Terk Etmeleri Gereken Yanlışları ve
Bırakmaları İcap Eden Meslekleri....................................................................................................98
Kur’an’da Ruh Sağlığı, Psikolojik Denge ve Huzur.....................................................................101
Duânın Psikolojik Cephesi ..................................................................................................................108
İyileşmek İçin Moralinizin İyi Olması Gerekir.............................................................................111
Rukyecilik Ayrı Şeydir; Hastanın Kendisi veya Yakınlarının Duâ Etmesi Ayrı..............113
Duâ ile Tedâvi; Hasta İçin Duânın Önemi......................................................................................113
Savaşıyorsanız Yeneceğinize İnanın!...............................................................................................115
Hastalar, Duâdan Önce Tedâvi Olmalıdır.......................................................................................116
Kur’an ve Hadislerde Hastalık ve Duâlar.......................................................................................118
Sözlü ve Fiilî Duâ......................................................................................................................................122
Ve Duâ….......................................................................................................................................................123
Duâ İbâdettir; İbâdette Asıl Olan, İbâdeti Kişinin Kendisinin Yapmasıdır......................124
Rukyenin Fayda Ediyor Gibi Gözükmesi........................................................................................127
Ahmed Kalkan
~ 6~
Rukyeci Gibi Başkaları Değil; Hasta, Kendisi Duâ Etmeli.......................................................129
Hasta Olarak Kişinin Kendisinin Duâ Etmeye İhtiyacı Vardır...............................................135
Felak ve Nâs Sûreleri; Köklü Bir Tedavidir....................................................................................136
Felak Sûresi................................................................................................................................................138
Ve Nâs Sûresi..............................................................................................................................................141
Rukye ile Karıştırılan Şeyler................................................................................................................143
Cin, Büyü, Rukye Konularında Kur’an’dan Anlaşılanlar...........................................................144
Sonuç.............................................................................................................................................................152
Rukyecilik Yapmak Câiz Değildir.......................................................................................................152
2. Bölüm
BÂTIL DİNLERİN VE CÂ HİLİYYENİN MİRASI; MUSKACILIK
Muska............................................................................................................................................................161
Hiçbir Muska Câiz Değildir. Çünkü;................................................................................................. 165
Muska ve Tılsımların Menşei..............................................................................................................166
İnsanlar Muskacıya Niye Gider?........................................................................................................171
Muskacıların Dayanağı......................................................................................................................... 174
Muskacıların Sonu..................................................................................................................................176
Aydın Geçinenlerin Muskası: Cevşen..............................................................................................178
Cevşen’in Kaynağı....................................................................................................................................180
Cevşen Sektörü.........................................................................................................................................181
Cevşen’in Yere Göğe Sığmayan Faziletleri.....................................................................................187
Acem Uydurma ve Abartılarını Din Diye Sunmak,
İslâm’la ve Müslümanlarla Alay Etmek Demektir......................................................................193
Cevşen’in İlmî Değeri ve Hükmü.......................................................................................................198
Halka ve İp Takmak................................................................................................................................200
Üfürükçülük...............................................................................................................................................201
Muska Değildir Kitabımız; Kur’an’dır. Muskasız Değil, Kur’an’sız Yapamayız Biz.......204
“Düğümlere Üfleyip Tüküren Büyücü Kadınların Şerrinden.”..............................................217
Müneccimlik, Fal ve Falcılık................................................................................................................219
Müneccimlik..............................................................................................................................................219
Günümüz ve Yıldızları Putlaştırma .................................................................................................220
Burç ve Yıldız Falı....................................................................................................................................223
İstihâre.........................................................................................................................................................227
İstihârenin Yozlaştırılıp Rüya Falına Dönüştürülmesi............................................................230
3. Bölüm
NAZAR DEĞMESİ VAR MIDIR? BİR BAKIŞLA İNSANI HASTA
ETMEK VEYA ÖLDÜRMEK MÜMKÜN MÜDÜR?
Nazar.............................................................................................................................................................234
Yaşadığımız Mânevî Sorunların Sebebi Kendimiz Değil miyiz?..........................................238
Önsöz
~ 7~
Nazar (Bakışlardaki Yıkıcılık) İnancının Tutarsızlığı...............................................................240
Nazar Hak Olabilir mi?..........................................................................................................................241
Fıkıhçıların ve Hadis Şârihlerinin Nazarı Dokunan Kimse ile İlgili Fetvâları................247
Nazardan Etkilenen Gözü Değen Kimsenin Yıkandığı Pis Suyla Yıkanacak...................249
Nazar, Büyü Zannedilen Bunalımlar,
Psikolojik Sorunlarla İlgili Yapılmaması Gerekenler................................................................251
Şerlerden Allah’a Sığınmak İçin Duâlar.........................................................................................253
Ahmed Kalkan
~ 8~
ÖNSÖZ
Bismillâhirrahmânirrahıym
Beyin de diğer organlarımız gibi bir organdır, o
da ârızalanır, hastalanır. İlaçların yan etkisi olur, şok
geçirebiliriz, psikolojimizi etkileyen önemli bir durumla
karşılaşır, hastalanırız. Bu yüzden hallüsinasyon görmeye
başlarız. Veya genlerimiz vasıtası ile meyilliyizdir psikolojik
zafiyetlere, o yüzden olur. Gayri İslâmî ortamların insan
psikolojisini olumsuz etkilemesi %100 gibidir. Hangimizin
psikolojik yapısı sapasağlam duruyor? Mümkün mü,
bunca tuğyan, bunca zulüm, bunca her değerimize saldırı
karşısında sapasağlam kalabilmek? Suriye olaylarını bile
dinleye dinleye insanın psikolojik dengesi bozuluyor ister
istemez. Sözgelimi Suriye’de annesini babasını kaybeden
veya yaralanan çocuklar artık hiç ağlayamıyor, üzülemiyor,
o duyguyu yitirmiş, dengesi bozulmuş, yani tepki veremiyor,
ağlama hissini bile kaybetmiş, alt üst olmuş. Bunun cinle
ne alâkası var? Bunun cinden şeytandan ziyade, cin gibi
Amerika ile alâkası var, Beşşar Esed gibi tâğutlarla alâkası
var, zâlimlerle alâkası var, zulme karşı tavır almayan koca
bir ümmet ile alâkası var. Rukyecilere ve onlara inanan
kişilere göre, iş kolay; okuyup üfleyecekler; içinden cini
çıkarıverecekler, çocuk düzeliverecek. Hadi canım sen de.
Ne alâkası var? Canına okumuşlar çocukların. Yaşadığımız
topraklarda da benzer durumlar var. Adama ‘Allah’ diyorsun
hiç etkilenmiyor, ama maç diyorsun dört gözü birden
açılıyor adamın, para diyorsun gözünden başka her tarafı
açılıyor kadının. Yani insanımızın dengesi tümüyle alt üst
olmuş, şeytana gerek yok ki. Dolayısıyla dengeler bozulunca
anormallikler de ortaya çıkar. Yani insanın beyninde küçücük
bir elektrik dalgalanması, elektriğin kontak yapması,
devresinin yanması vb. bazı rahatsızlıklara sebep olur.
Önsöz
~ 9~
Nedense, insanoğlu, başının veya karnının ağrımasını,
dizlerinin veya böbreğinin hastalanmasını normal görür
ve ilaçlarla tedavi olmaya çalışır da; psikolojik hastalıkları
kabullenmek bile istemez. Psikolojik hastalıkların belirtileri
toplumumuz tarafından doğaüstü güçlere atfedilir. Bu
rahatsızlıkları bir türlü kabullenemeyen insanımız, o
hastalıkları, kendisini savunamayacak, esrarengiz bir varlığa
yüklemeyi tercih eder. Kendisi hasta değildir, onu hasta eden
başka biridir; kendisi değildir suçlu; suç başkasına aittir.
Adını bile telaffuz etmekten korkan, sanki başka üç harfli
varlık yokmuş gibi üç harfli diye ad takan halk, kendilerinden
Allah’a sığınması gereken cincilere, üfürükçülere sığınır.
Denize düşmüştür bir defa, yılana sarılacaktır.
Bugünlerde cincilere, rukyecilere, falcılara ve medyumlara
avuç dolusu para akıtanlar ve rukyecilik dedikleri cinciliği,
üfürükçülüğü bir kazanç kapısı haline getirenler gittikçe
çoğalmaktadır. Bu da, insanlardan bazılarının, cinlerin
şerrinden yine bazı insanlara yani cincilere sığındıklarını
ortaya koymaktadır. Rabbimiz Kur’an’da “cincilere,
üfürükçülere sığının” demez; tam tersine “üfürükçü
rukyecilerin şerrinden Allah’a sığınmayı”1 emreder.
İnsanlar, cinlerin şerrinden cincilere sığınacaklarına
Allah’a sığınsalar, hem daha doğru bir iş yapmış hem de
paralarını cincilere kaptırmamış olurlar. Ayrıca insan, başka
birisinin kendisine üflemesiyle değil, bizzat Kur’an’ı okuyup
yaşayarak şifa bulabilir.
Etrafta şöhreti yayılan bir üfürükçüye sarılmıştır
bile. O üfürükçülerin kapılarından adım atar atmaz,
üfürükçü, pardon rukyeci hastalığın adını koymuş, teşhisi
yapmıştır: İçine cin girmiş, cin musallat olmuştur. Çözüm,
o rukyecidedir. Büyük zahmetlere katlanacak, fedakârlık
1 113/Felak, 4
Ahmed Kalkan
~ 10~
yapacak, onun içinden cini çıkaracaktır. Ne ile, nasıl? Hasta
meyyit gibi ise, o da gassâl sayılır. O başkaları gibi hastayı
istismar etmez, yanlış yapmaz, başkaları gibi hastadan çıkar
gözetmez, kendisine güvensin hasta, gerisi tamamdır. O,
nebevî usulle hastayı tedavi edecektir, Kur’an’a uygun tedavi
uygulayacaktır. O bu konuların uzmanıdır, o doktordur, o
kurtarıcıdır, o supermendir; çünkü o, rukyecidir... Hastanın
ümide ihtiyacı vardır. Ümidi canlanır, güvenir hasta ve
telkinlerine inandığı için kısa bir süreliğine de olsa iyileşme
de olabilir; ama ne hastalık geçmiştir, ne problemler
bitmiştir; artık hasta o rukyeciye ve benzerlerine abone
olmuştur. Hastalar açısından rukyeciyle de olmaz, rukyecisiz
de olmaz. Hayatı rukyeciler arası seyahatle, umud etmek
ve sukut-ı hayal arasında koşuşturmacalarla geçer. Hem
günaha girer, hem istismara uğrar, ümitleriyle oynanır, hem
her defasında cüzdanı hafifler, hem de başka alternatifler
denemez.
Ne kadarı doğrudur bu uygulamaların? Ne yapması
lâzım bu hastaların? İslâm, bunları mı emretmiştir, Rukyeci
denilen kişiler de Allah’ın emrini Nebevî usulle uygulayan
mübarek insanlar mıdır? Bu kitapta bu soruların cevabını
bulacaksınız.
Sorun rukyecilere: Peygamberimiz rukyeye “şirk”
dememiş midir? Câhiliye döneminde yapılanlara şirk
dedi diye te’vilin delili var mı? Peygamberimiz “câhiliye
dönemindeki rukye şirktir” demedi; “Rukye şirktir” dedi.
Öyleyse, Allah’ın affetmeyeceği bir suç işliyorsanız, hastayı
da âlet ediyorsanız durum ne olacak? Rukye duadan ibâret
ise ve duâ ibâdet ise, ibâdet satılır ve karşılığında para alınır
mı?
“Kur’an’a ters sözler, hadis değildir” diyenlere “hadis
inkârcısı” diye iftira atan rukyecilere ve onları savunan
neoselefîlere: “Rukye şirktir” diyen hadisi gösterin. Bakalım
“hadis inkârcılığı”nı kendileri hak edecekler mi, yoksa
imtihanı kazanıp “vazgeçtim” mi diyecekler?
Bu konularla ilgili piyasada hayli kitap var. Bir-iki istisnâ
hâriç, hemen hepsinin geleneksel hurâfeleri, te’villeri
savunmak adına, Kur’anî hakikatleri ve Nebevî çizgiyi
yok saydıklarını, bu kitapları okuyunca rahatlıkla sizin de
söyleyeceğinizi sanıyorum. Her şeye olduğu gibi, bu hassas
konulara da Kur’an’ın bak dediği yerden bakmaya çalışmak,
tevhidî çizgi ile bu konuları değerlendirmek, bu kitapların
yazarının en önemli sorumluluğudur. Bu üç kitaplık seride,
eğer Kur’an’a ve sahih sünnete ters düşen bir cümleye şahit
olursanız, yazara ulaştırdığınızda sadece duâ ve hüsn-i
kabul ile karşılaşırsınız. Kur’an’a ve Sünnete ters düşen
bir şey yoksa, o zaman niyetler, usûl ve yorumlar devreye
girecek, mümkün şeytana da malzeme çıkabilecektir.
Üç kitaplık serinin ilk kitabının sayfalarını açmış
durumdasınız. İkinci kitap: “Koca Bir Yalan: Cinlerin
İnsana Musallat Olması” Üçüncüsü de: “Büyü ve Şeytan”
Her türlü şeytanî düşünce ve işlerden Allah’a sığınır, rukye
adıyla yapılan üfürükçülükten, büyüden, büyü bozma ve
cin çıkarma adına yapılan şirk unsurlarından bu rukyeci
geçinen üfürükçülerin de kurtulup uzaklaşmalarını tavsiye
edip Rabbimizden dileriz.
Ahmed KALKAN
Eylül 2020, Ümraniye
Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Ahmed Kalkan
~ 12~
1. Bölüm
RUKYE YAPMAK VE YAPTIRMAK;
DUÂ TİCARETİ
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 13~
RUKYE
İnsanın dünya hayatında karşılaştığı en büyük imtihanlardan
biri de hastalıklardır. İnsan mübtelâ olduğu hastalıklardan
tedâvî olarak kurtulamayınca alternatif tedavi yollarına
başvurmuştur. Bu alternatif tedâvi yollarından biri de
insanüstü güçlerden yardım isteme şeklindeydi. Kökü eski
medeniyetlere kadar dayanan bu tedâvi yöntemi her ne kadar
zaman içinde çoğalmış, azalmış ve şekil değiştirmiş ise
de bir olgu olarak varlığını bugün dahi devam ettirmektedir.
İşte İslam’ın doğduğu bölgede cahiliye insanlarının bu
tür hastalıklar için uyguladığı tedâvi yöntemlerinden biri
de rukyedir.2
Çoğulu “rukâ, rakiyyu” olan, Arapçada “r.k.y” kökünden
gelen “rukye”; yukarı çıkmak, afsunlamak ve “fî” harf-i cerriyle,
kulağına fısıldamak anlamlarına gelir.
İslâmiyet’ten sonra “rukye”, hastalıkların iyileştirilmesi
ve zararın defedilmesi isteğiyle Kur’an okumak ve duâ etmek
anlamı kazanmıştır. Bazı kaynaklarda da Rukye: ‘Bir
hastalığa, musibete -humma, sâra vs.- uğrayan kişinin iltica
maksadıyla yaptığı duâ olarak tarif edilmiştir. Günümüzde
ise, daha çok, insana musallat olduğu iddia edilen cinin insan
vücudundan çıkarılması için yapılan işlem ve okunan
duâlara deniliyor.
İbn Manzûr’un izâhında, câhiliyyede rukye işinin nasıl
uygulandığını îmâ eden anlam ise: rukyecinin, hastalıktan
korunmak veya kurtulmak için kişi üzerinde taşınması gereken
(muska, nazarlık, ip gibi) simgesel şeylere, sığınma
dualarını okuyup üflemesidir3 denilmektedir. Bunun için
2 Müslim, Selâm 64; Ebû Dâvud, Tıb, 18
3 Ebû’l- Fazl Cemâluddin b. Muhammed İbn Manzûr, Lisânu’l- Arab, “r.k.y.” mad., V, 293- 294, Beyrut, 1999, I- XVIII.
Ahmed Kalkan
~ 14~
İslâm öncesi Araplarda belli kişilerin tatbik ettiği; uzmanlık
alanlarından birisi de rukyedir. Rukyenin suya veya
yiyeceğe okunarak verileni, yazılı olarak kişinin üzerinde
taşınanı, hastaya sözlü olarak okunanı, yazılı belge halinde
verileni, bunun doğrudan kişiye tatbik edileni, uygulanırken
hastaya tükürerek yapılanı vardır. Ancak buradaki söz
veya lâfızlar başkaları tarafından bilinmeyen ve anlaşılmayan
ibarelerdir. Öyle ki, eski kültür ve dillerin ürünü olan
bu ifâdelerin anlamını, bizzat uygulayanların bile bilmediğini
zannediyoruz.
Rukyenin ne zaman ve kimler tarafından ilk olarak uygulandığı
kesin olarak bilinmemekle birlikte, Hz. Peygamber
Medine’de rukyeyi yasaklamıştı.
Câhiliyyede hastalıklara karşı ilaç veya tedavi edici unsur
olarak başvurulan çarelerden biri de rukyedir.
Kur’an-ı Kerim’de “rukye” kelimesi geçmez. Ancak, bir
yerde rukye masdarından türeyen “rãk” kelimesi, ism-i fâil
kalıbında geçmektedir: Kıyâme Sûresinin 27. ayetinde “Tedavi
edebilecek kimdir, denir.” Kıyametin anlatıldığı bu sûrede
ölümle burun buruna gelen insanlar tasvir edilmektedir.
İnsanların kıyamet günündeki durumu, ölmek üzere
olan bir hastanın başında, yakınlarının son bir ümit peşinde
koşuşturdukları âna benzetilmektedir. “(Hayır, artık çok
geç!) Can boğaza gelip dayandığında; ‘Yok mu bir rukyeci
(okuyup tedavi edecek biri)’ dendiğinde; (Hasta) bunun beklenen
ayrılış olduğunu anladığında; Ve bacaklar birbirine
dolaştığında; İşte o gün sevk edilen yer sadece Rabbinin huzurudur.”
4
4 75/Kıyâme, 26-30
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 15~
RUKYE NEDIR?
Sözlükte “yukarı çıkmak; okuyup üfleyerek tedavi etmek”
mânalarındaki rukye (raky, rukıyy) kelimesi terim
olarak “şifa veya korunma amacıyla Kur’an’dan bir bölümü,
ilâhî isim ve sıfatları yahut bir duâyı okuyup üflemek” anlamında
masdar ve “üfürük, nazarlık, muska” anlamında isim
olarak kullanılır.5 Bu duâların kâğıt üzerine yazılıp taşınan
şekline muska denir.
Rukye, kelime mânâsı itibarıyla okuyarak tedavi
etmek
mânâsında kullanılmıştır. Câhiliye Arapları
arasında Rukye
uygulaması, hem hastalık öncesi, hastalığa yakalanmamak
maksadıyla yapılırdı; hem de hastalığa yakalanan birisinin
tedavisinde kullanılırdı. Koruyucu
hekimlik yönü, hastalık
gelmeden önce yapılır ve bir nevi ön tedbir olarak düşünülürdü.
Câhiliye Araplarına göre, hastalık
nedenlerinin başında
cinler, şeytanlar ve kötü ruhlar gelmekteydi. İşte bunların
vereceği zarardan korunmak için, onların iskân ettikleri
yerler olabileceği
düşünülen mekânlardan geçerken,
“nazardan” korunmak için, zarar vermesinden korkulan
şeylerin
zararından emin olmak niyetiyle ve daha birçok
konuda
özel, belli duâlar okumak sûretiyle rukye yapılırdı.
Hz. Peygamber, hastalıkların gerçek sebebinin Allah’ın
yaratması ile olduğunu, görünen sebeplerin ise, O’nun koyduğu
sünnetullahın yerine getirilmemesinin
bir neticesi
olarak anlaşılması gerektiğini, bazen doğrudan bazen de
5 İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, “rky” madddesi; Lisânü’l-Arab, “rky” md.; Kamus Tercümesi,
“rky”, “avz” maddeleri
Ahmed Kalkan
~ 16~
dolaylı olarak anlatmışlardır.
Temizlik kurallarına riâyet
edilmezse, pislikten
dolayı meydana gelecek hastalıklara
yakalanırız. İşte bu bir sünnetullahtır. Ancak, hastalığın
gerçek yaratıcısı
Allah’tır. Şifayı veren de Allah’tır. Bu
temel düşünce mahfuz olmak şartıyla,
içinde şirk unsuru
olmayan, şirki ihsas ettirici bir nitelik taşımayan rukyeler,
geleneksel ölçüler içinde, çoğunluk tarafından problem
görülmemiştir.
6
“Rukye”, bir işin meydana gelmesi için tabiatüstü güce
başvurmak mânâsına gelir. Eski Türkçede kısmen
afsun kelimesiyle
karşılanır.7 Afsun büyü, tılsım demektir. İbnü’l-Esir,
“hastanın
(şifa bulmak için) kendisiyle ilticada bulunduğu
afsun” olarak açıklar.8 Rukyenin müsbet ve menfi çeşidi
bulunmaktadır. Onun müsbet yönü, “okuma, duâ yoluyla
tedavi” şekli; menfi yönü ise afsun olup daha ziyade büyücü
ve cadıların9 nâhoş işleri olarak görülmektedir. Öyleyse
Arapçadaki Rukye’yi hem afsunlama hem de duâ ile tedavi
diye anlamamız daha uygun olacaktır.10
“RUKYE”; SÖZLÜKLERE VE TANIMLARA
BAKILDIĞINDA, HIÇ DE MÂSUM DURMUYOR
Sözlüklere ve Ansiklopedilere Göre Rukye Nedir?
Rukye: Sihirbaz ve üfürükçülerin okudukları şey, afsun.
Rukye-hân: Rukye ve afsun okuyan, üfürükçü.11
6 Ali Çelik, İslam’ın Kabul veya Reddettiği Halk İnançları, Beyan Y., 287-288
7 Canan, İ. Kütüb-i Sitte Muhtasarı Terceme ve Şerhi, XI, 330
8 İbn Esir, en-Nihâye, II, 254
9 Cadı; büyücü kadın; Geceleri dirilip insanlara kötülük ettiğine inanılan ölü kadın,
hortlak.
10 İbrahim Canan, a.g.e., XI, 330
11 Hayat Büyük Türkçe Sözlüğü, Hayat Y., s. 1020
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 17~
Rukye: Büyücülerin okuduğu duâ, afsun. Rukyehan: Osmanlı
Devletinde üfürükçülere verilen ad.12
Müfredât adlı meşhur Kur’an lügatında şu açıklama yapılır:
“Büyü, afsun yaptım ve onun büyüsünün, afsununun
üzerine tükürdüm” anlamına gelen “rakıytu” fiili “rukyetun”
(Rukye, büyü, afsun) kökünden gelir. “Ve kıyle men
rãk”13 Yani, kim büyü, afsun yapar? Büyü, afsun yaparak
onu himâye edecek, koruyacak hiçbir büyücünün, afsuncunun
olmadığına dikkat çekmek için böyle denmiştir.14
Şamil İslâm Ansiklopedisi; rukyeyi “duâ, afsun, muska;
sihirbaz ve üfürükçülerin okudukları şeyler” diye tanımlamıştır.
15
Rukye kelimesi terim olarak “şifa veya korunma amacıyla
Kur’an’dan bir bölümü, ilâhî isim ve sıfatları yahut bir
duâyı okuyup üflemek” anlamında masdar ve “üfürük, nazarlık,
muska” anlamında isim olarak kullanılır.16 Bu duâların
kâğıt üzerine yazılıp taşınan şekline muska denir. Rukye
ve muskacılık Câhiliye Arapları’nda uygulanmaktaydı.17
Rukye: Hastanın şifâ bulması için kullanılan
ifadeler, vesileler, sözler veya kendisine nazar değene
ve yılan sokana şifa versin diye yapılan uygulamadır.
Ya da kötü ruhları kovmak için yapılan
işlemler… Rukye ile yakın anlamlı kelimeler de
12 Meydan Larousse, Büyük Lugat ve Ansiklopedi, Meydan Y., c. 10, s. 741
13 Kıyâmet 27
14 Müfredat, Râğıb eİsfehani, Pınar Y., s. 635-636
15 Şamil İslam Ansiklopedisi, Şamil Y., c. 5, s. 280
16 İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, “rḳy” md.; Lisânü’l-ʿArab, “rḳy” md.; Kāmus Tercümesi, “rḳy”,
“ʿavẕ” md.leri
17 TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Y., c. 35, s. 219
Ahmed Kalkan
~ 18~
vardır ve hepsi müşrik Arapların geleneğinde tedavi
maksatlı kullanılan usûllerdir. Bunlar “nüşre”,
“nefes” ve “temime”dir.18 Rukye, putların ve
şeytanların ismiyle yapılan uygulamalardır.”19 Peygamberimiz
nüşre için “şeytan işi”20 değerlendirmesini
yapmış, rukyeyi ve temimeyi şirk saymıştır.21
Muhammed Fuad Abdulbâkî, “Rukâ”nın müfredi (tekili)
“rukiyye”dir dedikten sonra “U’ze” anlamına geldiğini belirtir.
Bununla Kur’an, menkul hadis ve me’sur duâlardan
değil; putların ve şeytanların ismiyle yapılan uygulama
kastedilir.”22
Câhiliyyedeki tedavi tarzının, usûl ve araçlarının, sihir,
büyü, uğursuzluk, fal, nücum ilmi gibi mahâretlerle, falcıların,
arrâfların, müneccimlerin şifâ verme gücüne inanarak,
kendilerine has şekliyle “rukye, sihir, büyü, nüşre, nefes,
key (dağlama) ve nüsha (muska)” yaptıklarını, özellikle belirtmek
istiyoruz. Elbette bu üstün sayılan kişiler, ücretsiz
hizmet vermezlerdi; onlara “huluvânu’l kâhin” adıyla muayyen
bir ücret de ödenirdi.23
Yeni müslüman olanların bile, Arap kültüründe fevkalâde
vasıflara sahip kişilerin tedavi edici ve şifâ verici
18 Hadislerde Rukye, Veli Atmaca, Rağbet Y., s.. 51-52
19 İbn Mâce, Tıb 39, h. No: 3530’daki Muhammed Fuad Abdulbâkî’nin ta’lîki, herhangi
birisiyle yapılagelen örnekleri kasdetmektedir.
20 Ebû Dâvud, Tıb 9
21 Ebû Dâvud, Tıb 17
22 İbn Mâce, Tıb 39, h. No: 3530’daki Muhammed Fuad Abdulbâkî’nin ta’lîki, herhangi
birisiyle yapılagelen örnekleri kasdetmektedir.
23 Buhârî, Buyû’ 113, h. No: 2237, İcâre 20, h. No: 2282, Talâk 51, h. No: 5346, Tıb 3428.
Rasûlullah’ın, içinde büyüdüğü toplumun, ücret karşılığı bilgi temin ettikleri sihirbaz,
müneccim ve kıssacılardan olmadığını ifade etme gereği duyması buna işarettir. Ahmed
bin Hanbel Müsned, I, 576, h. No: 2415: “(Ey Rasûlüm, tebliğde bulunmakta olduğun kimselere)
de ki: “Ben, (bu tebliğimden dolayı) sizden bir karşılık, bir ücret istemiyorum; tek
istediğim şey, sizin Allah’ı sevmeniz ve itaat ederek ona yaklaşmanızdır.” (42/Şûrâ, 23)
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 19~
özelliklerini, Peygamber’e de yüklediği kanaatindeyiz. O bir
şifâcı değil; güzel ahlâk ve gerçek Tevhîd inancını tebliğ etmek
üzere görevli bir Nebî idi. Etrafındaki insanların sağlık
problemlerini çözmek üzere, tebliğ ettiği dinin iman, ibâdet
ve ahlâk prensiplerine aykırı olmayan geleneksel usûlleri
bazen kullanmış bazen de ehil birine yönlendirmiştir.
Câhiliye döneminde özellikle rûhî hastalıklar için başvurulan
çarelerden bazılarının nefes, muska, sihir ve rukye
gibi duâ türünden sözlü uygulamalar olduğunu biliyoruz.
Yıllarca bunlardan fayda ummuş, ata ve dedelerinden böyle
görmüş olan bir toplumun, içinde bulunduğu sıkıntıları
gidermek ve câhiliyye kültüründen boşalan alanı müsbet
usûllerle doldurmak için Hz. Peygamber’in bazı hastalara
bizzat duâ ederek okuduğunu, bir kısım hastalara ise kendi
kendilerine okumalarını tavsiye ettiğini biliyoruz.
Bizzat okuduğu hastalar dışında bazı hastalara ise, kendi
kendilerine okumalarını tavsiye etmesinin bazı gayelerle
yapıldığı söylenebilir. Bize göre bu maksatlardan biri;
onlarda yerleşmiş olan sihirbaz, rukyeci ve müneccim gibi
kişilerin otoritesini yıkmak; herkesin Allah’a yalvardığı ve
O’ndan istediği takdirde hastalığına şifâ, dertlerine devâ
bulacağı, muhayyel korkularından korunabileceği özgüvenini
vermektir. Böylece insanın insana mahkûmiyetini
kaldırmış ve insanları Yaratıcıyla muhatap kılmıştır. Ama
kimseye “kendi kendine rukye yap” demediğini görüyoruz.
24 Fakat, Allah’ın, her kuluna “Bana dua edin!” dediğini
görüyoruz. Peygamberimizin bazı hastalara duâ ettiğini biliyoruz.
Ancak, Rasûlullah’ın yaptığı duâlara rukye demek
doğru olmaz. Rukyeyi Peygamberimiz şirk olarak niteler.
24 Veli Atmaca, Hadislerde Rukye, Rağbet Y., s. 60-61
Ahmed Kalkan
~ 20~
RUKYECILIK, İSLÂM’LA BIRLIKTE ORTAYA ÇIKMIŞ
DEĞILDIR; RUKYE, CÂHILIYE ARAPLARININ
UYGULADIĞI ÇOK ÇEŞITLI İŞLEMLERDIR
Rukye ve muskacılık Câhiliye Arapları’nda uygulanmaktaydı.
Büyücüleri doktorların selefleri kabul eden Araplar,
tıpla sihir kelimelerini birbirinin yerine kullanıyor, büyülendiğine
inandıkları kimseye “matbûb” diyorlardı. Bu anlam
yakınlığı sebebiyle hadis kitaplarında sihir konusuna
rukye, nazar ve tıp konularındaki rivayetlerle bir arada, çoğunlukla
da “Kitâbü’t-Tıb” içinde yer verilmiştir.
Câhiliye Arapları, gizli güçlerin etkilerini yok etmek
ve nazardan korunmak amacıyla boyunlarında “nüfre,
temîme, nüşre, azâim, ta’vîz (ûze), tivele” gibi adları olan
farklı muskalar taşıyor, hastaların başını veya ağrıyan
organını tutarak okuyup üfleyen kâhin ve büyücülerin
onlara sıhhat verdiklerine inanıyorlardı. Câhiz, evlere
musallat olan Âmir adlı cini istihdam etmek, (azâim) ve
duâlar okuyup ipe düğüm atmak sûretiyle büyü yapan
rukyecilerden ve atılan düğümleri çözen okuyuculardan
söz eder.25 Dolayısıyla câhiliye döneminin şirk kabul edilen
uygulamaları İslâm’dan sonra da aynen uygulanmaya
devam etmiş, günümüze kadar hakla bâtıl karıştırılarak
uygulana gelmiştir.
Cevâd Ali de birçok câhiliye şairinin rukyeden bahsettiğini
ve onun etkisini onayladığını kaydeder; Araplar’ın en
çok başvurdukları rukyeler arasında muhabbet ve nefret
25 Kitâbü’l-Hayevân, II, 186
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 21~
rukyeleri geldiğini bildirir.26 Kur’an’da hastaları tedavi eden
okuyuculardan27 ve ipe üfleyerek düğüm atan üfürükçülerden28
söz edilerek bu geleneğe işarette bulunulur. Çeşitli
hadis rivayetlerinde İslâmî dönemde bazı müslümanların
yahudilere başvurup kendilerine okumalarını istedikleri,
onların da İbrânîce ve Süryânîce duâlar okudukları, durumdan
haberdar olan Rasûl-i Ekrem’in bunu yasakladığı
ve bu işleri yapanların başında Lebîd b. A’sam’ın geldiği
kaydedilir.29 Müslim’in el-Câmiu’s-Sahîh’inde yer alan rivayetlerden,
30 rukyenin hükmünü öğrenmek üzere Rasûlullah’a
başvuran Câbir b. Abdullah’ın dayısının câhiliye döneminden
beri bu işi yaptığı anlaşılmaktadır.
CÂHILIYE DÖNEMINDE UYGULANAN RUKYE
ÇEŞITLERI
Câhiliyyenin mânevî yöntemlerle tedavi ve koruma vasıtalarındaki
çeşitliliğe genel olarak rukye denilir. Rukye, câhiliye
devrinde en çok müracaat edilen bir tedavi
usûlüdür.
Birçok hastalık ve zehirlenmelere karşı
rukye yapıldığı,
bunu meslek edinen kimselerin bulunduğu bilinmektedir.
Câhiliye Döneminde uygulanan rukye çeşitlerini şu şekilde
sayabiliriz: Tefl, nefh (üfleme), nüşre, temîme, ûze,
ved’a, tivele, vâhine, tenfîr, muska takma, ayn (nazar), teşe’üm,
tehayyur, tıyara, fe’l.
26 el-Mufassal, VI, 739-754
27 75/Kıyâme, 27
28 113/Felak, 4
29 Müslim, Selâm 43
30 Selâm, 60-64
Ahmed Kalkan
~ 22~
Tefl: Arapçada tükürmek ve ağzınaki suyu boşaltmak anlamına
gelen bu kelime, Arapların tedavi için tatbik ettikleri
rukye geleneğinde, hastaya okuyup üfürürken tükürmek
anlamında kullanılmaktadır. Buna dâir rivâyetler; Seriyye
Hadisi’nin bazı tariklerinde, İlaka b. Suhâr ve Dımâd b.
Sa’lebe’nin gayr-i müslim bedevîlere yaptığı rukyelerde görülmektedir.
31 Ancak genel olarak ne Hz. Peygamber’in ne
de bir sahabînin bir başka sahabîye rukye yaparken tükürdüğü
sözkonusudur. Hatta, kitabın ilerleyen sayfalarında
daha geniş açıklayacağımız gibi, Peygamberimizin yaptığı
dualara ve uygulamalara da biz, kendisinin şirk diye hükmettiği
“rukye” adını vermeyi doğru görmeyiz. Yani, Peygamberimiz
hastalara dua etmiş, fakat hiç rukye yapmamıştır.
Rasûlullah’a nisbet edilen merfû uygulamada O’nun,
parmağına tükrük bulaştırıp yere dokundurarak “memleketimizin
toprağı ve bazılarımızın tükrüğü” tabirini kullandığı
nakledilmektedir.32
Rivâyetlerin hiçbirisinde Rasûlullah’ın hastalara yaptığı
dua esnasında veya sonrasında üflerken aynı zamanda tükürdüğüne
dair bir bilgi nakledilmemektedir.33
31 Buhârî, Fezâilu’l- Kur’ân, 9, nr. 5007, Tıb, 39, nr. 5749, Tıb, 33, nr. 5736; Müslim,
Selâm, V, 49, nr. 64; Müslim, Selâm, V, 48, nr. 62; Tirmizî, Tıb, 20, nr. 2063; Ebû Dâvud, Tıb,
19, nr. 3900; Ahmed b. Hanbel, IV, 5, nr. 10985, IV, 22, nr. 11070, IV, 88- 89, nr, 11399;
İbn Esîr, el- Câmi’u’l- Usûl, VII, nr. 5720’’nin ta’likinde. Aynı yerde “tefl” kelimesine de
açıklama getirilmekte ve “nefes” etmede tükürme işi yok iken tefl’de görünür şekilde
tükürme vardır, denilmektedir.
32 Müslim, Selâm, V, 44, nr. 51; Ebû Dâvud, Tıb, 19, nr. 3895; İbn Mâce, Tıb, 36, nr. 3521.
33 Bazı rivayetlerde meselâ Hârice b. Salt et- Temîmî’nin amcası İlâka b. Suhâr’ın Müslüman
olup kabilesine dönerken kendisinde hayırlar olduğunu, hayırlar getirmiş olan
adamın (Hz. Peygamber’in) yanından geldiğini duyan bedevi kabilenin bir deliye okumasını
istemesi hadisesinde İlâka’nın uygulamasında gördüğümüz rukyede tükürme işini,
bazı sahabilerin cahiliye tecrübesine bağlamak gerekmektedir. Yani rukyede tükürme işi
nebevî değil tecrübî olup İlaka b. Suhâr (Ebû Dâvud, Tıb, 19, nr. 3897, 3901) ile, “seriyye
rivâyeti” olarak bildiğimiz Ebû Eyyub el-Ensârî’den nakledilen bir rivâyetin (Müslim,
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 23~
Bu vasıflarda birisinin gerek bedensel artık ve atıkları
gerekse kullandığı eşyanın şifâ kaynağı ve zararlı şeylere
karşı koruyucu olarak nitelendirilmesi canlı geleneğin
hazırladığı bir durumdur. Oysa ne Kur’ân’da ne de hadislerde
bunlara açıkça delil teşkil edecek hiçbir bilgiye
rastlamamaktayız. Kur’an der ki: “De ki: “Ben de sadece
sizin gibi bir beşerim; bana ilâhınızın tek bir ilâh olduğu
vahyedilmiştir, doğruca O’na yönelin, O’ndan bağışlanma
dileyin. Allah’a şirk koşanların vay haline!”34 O, aynen
bizim gibi etten-kemikten bir insandı. Onun vücut yapısı,
bizimkinden farklı değildi. Onun vücut atıklarının normal
bir insanınki gibi değil de mûcizevî özellikler içermesi,
“beşer rasul” inancıyla bağdaşmaz. Bazılarının onun
burnundan veya ağzından çıkan sıvılara kutsallık ve şifa
vasfı vermeleri, Rasulü ve dini doğru anlamamalarıyla
ilgilidir. O’nun yanında ve hayatında olduğu gibi, gıyabında
veya vefatından sonra da o artıkların veya eşyanın
sağlık, şifâ veya bereket getireceği veya zararlardan koruyacağı
anlayışı Kur’an’ın tanıttığı rasul tanımına tümüyle
terstir. Günümüzdeki bazı uygulamaları, vefat etmiş
olan insanın veya herhangi bir canlının, bitki ve hayvan
kalıntısının, iskeletin ya da diş, boynuz, kuru kafa, pençe
gibi bazı parçaların kullanılması geleneğinin devamı olarak,
animist inanç kalıntılarıyla irtibatlı sayılmalıdır.35
Selâm, V, 49, nr. 63; Ebû Dâvud, Tıb, 19, nr. 3901) bazı tariklerinde geçmektedir. Bazı rivayetlerle
sınırlı olan tükürerek okumanın câhiliyye geleneği olduğu kanaatindeyiz. Aynı
durum, rivayet farklılıkları hesaba katılırsa, Dımâd b. Sa’lebe’den rivayet edilen hadis
rivayetinde de olabilir (Ebû Dâvud, Tıb, 19, nr. 3896-3897, 3900; İbn Esîr, el- Câmi’u’l-
Usûl, VII, nr. 5722).
34 41/Fussılet, 6
35 Doç. Dr. Veli Atmaca, Hadisler Çerçevesinde Cahiliyyede Majik Tedavi Geleneği’nin
Ahmed Kalkan
~ 24~
Nefh (Üfleme): Bize gelen rivâyetler arasında Hz. Peygamber’in:
“Ağzına üfleme yerine, ağzına ilaç uygulayın”36 buyurduğu
bildirilmektedir.
Nüşre: “Nüşre; Deli ve hasta grubuna hastalık sebebini açıp
yaymak ve hastalığı dağıtmak (yok etmek) için tedavi kastıyla
uygulanan rukye ve afsuna denilir.”37
“Rasûlullah’a nüşre hakkında soruldu; O da “o şeytan işidir”
dedi.38 Nüşre kelime olarak açmak, yaymak, yayınlamak, dağıtmak,
deliye veya hastaya muska yazmak, ölüyü diriltmek, ağacın
yapraklanması, baharda tabiatın yeşermesi gibi anlamlara gelmektedir.
Nüşre, kendisine cinin musallat olduğu iddia ve
zan edilen kişiye yapılan duâ ve özel uygulamalara denilmektedir.
Câhiliyye âdeti üzere yapılan diğer uygulamalar
gibi nüşre de nebevi hükümle yasaklanmıştır.
Günümüzdeki rukyeciler, aslında nüşre yapmaktalar.
Yani, onlar rukyeci değil, nüşrecidirler. Yaptıklarını
“Nebevî”, “sünnete uygun” diye reklam etseler de, aslında
Peygamberimizin yasakladığı câhiliyye âdetini
uygulamaktadırlar.
Temîme (Bir Çeşit Nazarlık): Bu büyüsel malzeme “Nazara
karşı çocuklara takılan alaca ve benekli göz boncuğuna denir,39
nazardan ve ruhlardan korumak için Arapların çocuklarına taktığı
şeydir.”40
Kavramsal Boyutu (kısmen ilavelerde bulunarak)
36 Ahmed bin Hanbel, Müsned, IX, 524- 525, nr. 25426; Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28312.
37 “Ğurfe” vezninde nüşre, rukye ve efsuna denir ki, mecnûn ve hasta makûlesine,
hastalık sebebini neşr ve tefrik eylediği için, tedâvi maksadıyla tatbik olunur.” Mütercim
Âsım, Kâmus, “n.ş.r.” mad., II, 706; Cübrân Mes’ûd, er- Râid, “n.ş.r.” mad., II, 1502
38 Ebû Dâvud, Tıb, 9, nr. 3868.
39 Mütercim Âsım, Kâmus, “t.m.m.” mad., IV, 201.
40 Luveys Ma’lûf, Müncid, “t.m.m.” mad., I, 64, Beyrut, 1973.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 25~
Diğerleri gibi Temîme de koruyucu uygulamalardan biridir.
Araplar bununla çocuklarından ayn’ı (nazarı) uzaklaştırmış olduklarına
inanırlardı. Oysa Rasûlullah onu bâtıl saydı.41
“Temîme’yi (tamamlayıcı) takanın isteğini Allah tamamlamaz,
Ved’a (belayı 42savuşturan) takana ise huzur ve sükûnet
vermez”43 şeklindeki rivâyette görüldüğü üzere Araplar, lügatteki
kelimelerin anlamlarında majik (büyüsel) bir çıkarım yaparak,
takılan şeylerden bekledikleri işleve göre isim vermektedirler.
Temîme kelimesinin geçtiği başka bir rivâyete göre Hz.
Peygmber: “Kim Ved’a takınırsa Allah onu korumaz, kim de temîme
takınırsa Allah onun işini tamama erdirmez”44 buyurmuştur.
“Rukye, temîme ve tivele şirktir.”45
41 Bazı rivayetlerde bazı sahabilerin bazı farklı uygulamaları gündeme getirilir. Bunları
kısaca hatırlayalım: İmrân b. Husayn’in anlattığına göre Rasûlullah, elinde bakır halka
olan bir adam gördü. “Bu halka ne?” diye sorunca adam, “Bu vâhineye (zayıflık, güçsüzlük)
karşı koruma” dedi. Rasûlullah da, “Çıkar onu! O, senin gücünü değil ancak güçsüzlüğünü
artırır” buyurdu (İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3531).
İsâ b. Abdurrahman, “Bir gün hasta olan Abdullah b. Ukeym’i ziyarete gittik ve ona bizden
birisi, “Hastalığa karşı bir şey takınsaydın?” dedi. O da, “Bir şey takarım ama Rasûlullah:
“Kim bir şey takınırsa ona havale edilir (vukkile ileyh)” dediği (Ahmed, Müsned, VI, 461,
nr. 18804) için takmam dedi.
İsâ b. Hamza (İsâ b. Abdurrahman b. Ebî Leylâ): “Abdullah b. Ukeym (Ebû Ma’bed el-Cühenî)
hastaydı, ziyaretine gittim. Onda kızarıklık (Humre, yılancık) gördüm ve ona “Niye
bir şey (temîme) takmıyorsun?” dedim. O da: “Allah korusun (ölüm ondan daha yakındır)”
Rasûlullah dedi ki; “Kim bir şey takınırsa işlerin vekâleti o şeye devredilir” (Tirmizî,
Tıb, 24, nr. 2072; İbn Esîr, el- Câmi’u’l- Usûl, VII, nr. 5728) şeklinde cevap verdi.
Mâlik b. Enes’e muska ve hırz takınmaktan soruldu. O da bunuları takmanın şirk olduğunu
söyledi. Kendisine İbn Ömer’den gelen bir rivâyeti zikretti: Rasûlullah buyurdu ki;
“Tiryâk (panzehir) içen veya temîme takanın başına gelen şeyden başkaları sorumlu değildir.”
(İbn Esîr, el- Câmi’u’l- Usûl, VII, nr. 5729)
Yine Hâkim’in naklettiği bir rivâyette: “Adı Abdullah b. ‘Ukaym olan Ebû Ma’bed el-Cüheni
hasta olunca oğlu kendisine: “İyileşmek için niye bir şeyler takınmıyorsun? deyince,
babası da: Rasûlullah: “Korunmak için bir şeyler takanın hâli o taktığı şeye havale edilir”
(Müstedrek, V, 306, nr. 7578) diyerek yasaklanan rukye, temime gibi şeylerin mutlak gücüne
inanıp, Allah’ın takdirine ve kudretine tevekkül etmeyen kişinin ihtiyaçlarına Allah’ın
kefil olmayacağını vurgulamıştır.
42 Temîme’nin tedavi veya koruma vasıtası olarak kullanımının yasaklandığına dair
hadisler için bkz.: Ebû Dâvud, Tıbb, 17, nr. 3883; İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3530; İbn Esîr,
el- Câmi’u’l- Usûl, VII, nr. 5633
43 Hâkim, Müstedrek, V, 305, nr. 7576, V, 597, nr. 8338.
44 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28418.
45 Ebû Dâvud, Tıb, 17, nr. 3883; İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3530
Ahmed Kalkan
~ 26~
Câhiliyye tarzında hazırlanıp, zindelik vermesi, kötülüklerden
koruması, güç ve sağlığı tam olarak muhâfaza etmesi
veya huzur ve sükûnet vermesi için, bu anlamları içeren ve
aynı adlarla anılan diğer türlerin de varlığı söz konusudur.
Ûze: Bu sembolik malzeme de câhiliyye geleneksel korunma
ve tedavi inancının izlerini kesin olarak yansıtan
çeşitlerden birisi olup adına “ûze” denilmektedir. Ta’vîz ile
aynı kökten gelen ve “sığınma” anlamında kullanılan bir
türdür. Bu tür sığınma putların ve şeytanların isimleriyle
hazırlanır.46 Dolayısıyla kendisini koruyacak olan varlık
veya varlıkların adıyla hazırlanması, üzerinde durulması
gereken bir durumdur.
Ved’a: Ved’a kelimesi, denizden çıkarılan ve çocukların
boynuna asılan deniz hayvanı kabuğuna verilen isimdir.
Daha ziyade nazar değmesinden korunmak için takılır. Fiil
olarak kullanıldığında, emaneten bırakmak, geçici olarak
terk etmek, kesmek, durdurmak ve bir şeyi bir şey içinde
korumak, muhafaza etmek anlamlarına gelir.
“Temîme (tamamlayıcı)’yi takanın isteğini Allah tamamlamaz,
Ved’a (belayı savuşturan) takana ise huzur ve sükûnet
vermez.”47
Tivele: Fiil olarak kullanıldığında anlamı, sihir
ve büyü yapmak olan tivele, sihir, büyü, tılsım,
sihir boncuğu, musîbet ve âfet anlamlarına
gelir. Bu uygulama genel olarak kadının kocasına
sevimli gösterilmesi için yapılırdı. Genel olarak
46 İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3530, M. Fuâd Abdülbâkî ta’liki, II, 1167.
47 Hâkim, Müstedrek, V, 305, nr. 7576, V, 597, nr. 8338.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 27~
sevgi büyüsü denilen bu uygulamanın en eski örneği
sayılabilir. Bekâr kız ve erkekler arasında sevgi
meydana getirmek üzere başvurulan bir nevi sihir
olup halk arasında rukye ile karıştırılmaktadır.
Aslında, sevgisizliğin hastalık sayılması tartışılır,
ama aşırı sevgi, yani karşılıklı cinslerin arasındaki
aşk, kesinlikle bir hastalıktır. Çünkü âşık olan, ya
kendisine ya da karşı tarafa zarar vermekte veya
zarar verici davranışlara sebep olmaktadır. Bu açıdan
tedavi edilmesi gereken bir hastalık olarak algılanabilir.
Ancak burada yapılmak istenilen şey,
şahısları birbirine meftun kılmaktır… Bunun da
İslâm öncesi Arap kabilelerinde tatbik edilen ve
kadim kültürlerden kalma bir gelenek olduğu anlaşılmaktadır.
Ancak Hz. Peygamber tarafından,
Allah’ın takdirine müdahele anlamı ve amacı taşıyan
bu türlü davranışlar yasaklanmıştır. Tivele’nin
yer aldığı bir rivâyet şöyledir: “Rukye, temîme
ve tivele şirktir.”48
Vâhine: Zayıflık ve gevşeklik anlamına geldiği gibi bu kelimenin
dünyaya aşırı bağlanmak ve ölümden korkmak anlamları
da vardır. Buna göre câhiliyye insanı bu özel halkayı
iki amaçla takmaktadır diyebiliriz. Birisi bedenen güç kazanmak,
diğeri de ruhsal olarak ölüm korkusundan kurtulmak.
Yani bu vâhine ile sadece biyolojik değil, aynı zamanda
psikolojik olarak güç elde etmek istenmektedir. Çünkü
aşağıdaki rivâyetin çeşitli tariklerinde yer alan “Ölürsen
48 Ebû Dâvud, Tıb, 17, nr. 3883.
Ahmed Kalkan
~ 28~
câhiliyye ölümü üzere veya fıtrata mugâyir ölürsün” şeklindeki
ifadeler bu anlamı desteklemektedir. Vâhine hakkında
Peygamberimiz, “Emâ innehâ lâ tezîduke illâ vehnen…, (Bak
dikkat et! o senin zayıflığını artırmaktan başka işe yaramaz)
buyurmuştur. Vâhinenin insana güç ve kudret verdiğine
olan inancın, tevhid inancına aykırı olmasından dolayı
Rasûlullah şöyle buyurmuştur: “Bu şekilde bunun faydalı
olduğuna inanarak ölürsen fıtrata mugâyir ölmüş olursun.”49
Bir rivâyette nakledildiği üzere bir kişi Rasûlullah’ın yanına
geldi. Pazusunda sarı bakır veya tunçtan bir halka vardı
veya elinde sarı bakır ya da tunçtan yüzük vardı. Ona; “Bu
nedir? diye sordu. Adam; “Bu, vâhine’ye karşı koruyucudur”
dedi. Rasûlullah: “Çıkar onu. O senin zayıflığını artırmaktan
başka bir işe yaramaz” dedi.50
Vâhine, omuzda ve elde olan damardır ki ondaki bir
hastalıktan dolayı rukye yapılırdı. Başka bir anlam olarak
vâhine, pazuda oluşan bir tür hastalıktır denilmiştir. Bazen
bundan dolayı pazuya çeşitli taşlardan boncuk takılırdı.
Buna da hırzu’l-vâhine denilir. Arap geleneğine göre
bu maraz kadınlara değil erkeklere ârız olur.51 Bu sebeple
bunu erkekler takınırdı.
Hz. Peygamber’in ‘Imrân b. Husayn’in kolunda görüp de
çıkarttığı sarı renkte (bakır) bir halka olan “Vâhine” (zindelik
verici)52 vardı ki, yukarıdaki hadislere göre Rasûlullah,
Allah’a rağmen takılan bu şeyin insanı tâkatsız bırakacağını
belirtmek istemiştir.
49 Heysemî, Mecme’u’z- Zevâid, V, 103.
50 İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3531.
51 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28421, 28550.
52 İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3531; Müstedrek, V, 305, nr. 7577.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 29~
Tenfîr: Ürkmek, ürkütmek, tiksindirmek, birine kötü
lâkap takmak anlamlarına gelir. Bu anlamların üçünün de
müşterek olduğu kültürel fenomen açısından meseleye bakılırsa,
Câhiliyye Araplarının çocuklarına kötü isim veya
lâkap takmaları âdeti vardı. Çünkü kötü isim veya lâkapla
çağrılan çocuğa cin ve şeytan dokunamaz, göz de değmez53
diye inanılmasından dolayı olduğu kanaatindeyiz. Bu da bir
nevi kötülüğü ve zararlı olanı ürkütmek ve uzaklaştırmak
maksadına hizmet etmesi itibariyle majik (büyü ile ilgili)
tedâvînin bir türüdür.
Bu geleneğe göre çocukları koruma işi, henüz doğumundan
itibaren ve isim veya lâkab koyma ile başlamaktadır.
Zaten en çok şer ve zararından korkulan da cin, şeytan ve
nazardır. Bu durumda Araplar, sağlığa kavuşmak veya sağlıklı
kalabilmek için tedbire önem vermektedirler. Bu tedbirler
bütünü içerisinde henüz çocuğa isim vermekle başlayan
bir korunma ve sağlıklı yaşama beklentisinin göstergesidir.
Gerçi Arapların isim üzerine geliştirdikleri inanç ve
kültür çok yönlüdür. Antlaşma ve savaşlarda, geçim ve yaşamda,
badiye ve çölde, ticaret, ziraat, hayvancılık, avcılık
ve ticarette kazançlı, başarılı, sağlıklı olmak için isimlerin
kişi üzerindeki tesiri bakımından oldukça önemli fonksiyonu
olduğuna inanılmaktadır. Böylece isimlerden hareketle
Câhiliyye Arap folklorunun veya herhangi bir şahsın kültürel
coğrafyasını veya hayat tarzını “taşıdığı isim veya lâkaptan”
tahmin etmek mümkün olabilir.
Câhiliyye ve İslâm döneminde Araplarda isim verme ve
bunun etrafında gelişen inanç ve folklorun tesbit edilmesi,
birçok bilinmeyenin ortaya çıkmasına sebep olacaktır.
53 Mütercim Âsım, Kâmus, II, 718, “tenfîr”; Mevlüt Sarı, Arapça- Türkçe Lügat, “neffera
fülanen”, 1540.
Ahmed Kalkan
~ 30~
Nitekim korunma amaçlı isim vermenin en belirgin örnekleri
arasında onların bazılarının, “abdüluzzâ, abdülmenât
ve abdüllât gibi meşhur putlarla birlikte taşıdıkları isimlerdir.
Bir yönüyle şirk anlamı taşımasından diğer yandan
şifanın ve koruma kudretinin sadece Allah’a ait olduğunu
göstermek bakımından Hz. Peygamber’in, Müslüman olan
birçok kişinin ismini “Abdullah veya Abdurrahman…” şeklinde
değiştirdiğini biliyoruz
Koruma amaçlı isim koyma hususunda Türklerin ve
Kürtlerin de aynen câhiliye Arapları gibi İslâm öncesindeki
bâtıl uygulamaları günümüze kadar uygulaya geldiğini
söyleyelim.54
54 Türklerde de İslam öncesi zamandan bugüne taşınmış isim vermenin koruma inancı
ile ilgili olanları az değildir. Devamlı kız çocuğu olan aile, kızına Döndü veya Döne ismi
verir, artık bu kızdan sonra erkeğe dönme arzu ve inancından dolayı. Hep kız çocukları
olan ailelerin erkek çocuklarının olması için koyduğu isimler ise, Songül, Yeter, Bese, Bes
(kâfi) Soni (son bulmak) gibi isimler oluyor. Çocukları sık sık ölen aile, oğluna veya kızına
Yaşar ismi koyar. Aile pek mutlu olamamışlar ise, çocukları hiç olmazsa mutlu olsun diye,
kızlarına Saadet, oğullarına Mutlu veya Mesut ismi koyar. Kendisi hacca gidemeyen baba,
çocuğuna Hacı, askerde çok uğraştığı halde onbaşı olamayan baba, çocuğuna Albay ismi
koyar. Çok çocukları olmuştur, son çocuklarına kız ise Yeter, erkek ise Soner veya İmdat
adı verirler. Satı ve Satılmış isimlerinin kökeni de yine İslamiyet öncesine dayanıyor: “Bu
isimler genellikle çocuğu olup da çok fazla yaşamayan kişiler tarafından gerçekleştirilen
bazı pratikler neticesinde doğan çocuklara konulmaktadır. Çocuğu olup da kısa sürede
vefat eden kadınlar genellikle yörelerindeki büyük bir kaya parçasına satılmaktadırlar.
Bu satılma işleminde genellikle çocuğu yaşamayan kadın eteğinden bir kayaya çivilenerek
orada bir müddet bekletilmekte ve bu sırada kimi dualar okunmaktadır. Böylece
kadın kayaya satılmış olmaktadır. Böylece kadının ve doğuracağı çocuğunun kaya gibi
sağlam ve uzun ömürlü olacağı düşünülmektedir. Doğan çocuk erkekse Satılmış veya
Kaya, kadınsa Satı ya da Kayahanım adı verilir. Bazıları güya müslümanca yapar bunu,
bir kayaya değil de, bir yatıra satar çocuğunu, ona adamış olur, oğluna Satılmış ismi koyar,
kız ise Satı olur. Evliya ve yatıra adanmış çocuklara Satılmış adı veriliyor ve ziyaret
sırasında bu satma eylemi kabir başında gerçekleştiriliyor. Çocuğa konulan Portakal,
Mandalina, Vişne, Kiraz, Üzüm, Limon, Kayısı, Zeytin gibi meyve isimleri anne çocuğa
hamileyken canının çektiği, ancak yiyemediği meyvelerin isimleri. Çünkü anne eğer bu
adı vermezse bebeğinin sakat doğacağına inanılıyor. Ayna, Fincan, Kıyafet, Şemsiye, gibi
isimler de doğumdan sonra ilk göze çarpan yahut işitilen nesnenin adı olabiliyor. Dadak
(olgunlaşmamış), Dino (deli). Cayle (cahil), Havi (yarı deli), Rendi (hilekâr), Şeviş
(karışık), Zebire (sıkıntı), Rehbet ( korku), Merdes (hizmetçi), Acizer, Adi, Günah, Zorba,
Perişan gibi isimler ise önceki çocukları ölen ana-babaların yeni doğan çocuklarına kötü,
çirkin adlar vererek değersiz, küçük bir varlık gibi gösterip kötü ruhları yanıltmaya çalışmasına
dayanıyor. Kötü ruhlar bu beğenilmeyen isimlere bakacaklar, onlara zarar verip
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 31~
Muska Takınma: Arapların tedavi veya tıbbi amaçlı uygulamalarından
birisi olan muska ve benzeri şeyler taktıklarına
dair rivâyet şöyledir. “Kim bir şey takınırsa, işleri
(âkibeti) ona havale edilir.”55
Teşâüm, Tahayyur: Uğursuz sayma ve hayırlı sayma
şeklinde tercüme edebileceğimiz bu iki uygulama, câhiliyyede
oldukça ilginç ve yaygın bir inanç biçimidir. Bu
uğurlu veya uğursuzluk inancı, bir hayvanın hareketi, bir
kuşun nereye doğru uçtuğu, yapılacak şeyin uğurlu veya
uğursuz olacağı anlayışına geldiğine inanmaktır. Öyle ki,
irade sahibi bir insanın iradesiz ve bilgisiz bir hayvanın
kendince yaptığı hareket ve uçuşuna göre niyet ettiği işten
vazgeçmesi veya ona teşebbüs etmesi, câhiliye insanının
aklını kullanmadığının bir göstergesidir. Bu uğursuzluk
inancı, bir nevi, daha bilgili ve irade sahibi olanın, bilgisiz
ve iradesiz bir hayvana veya onun hareketlerine kendini
ve iradesini mahkûm etmesi anlamına gelmektedir.56
öldürmeye kalkmayacaklar…
55 Tirmizî, Tıb, 24, nr. 2072.
56 Yaratıcı ile insanlar arasındaki ilişkiye başka bir açıdan bakılırsa belki câhiliyyede
buna önem veren birisi, “Her şey yaratıcının elinde ve onun iradesine göre oluşmuyor
mu? Dağdan bir taşın yuvarlanması gibi cansız varlıkların hareketleri bile, ulu iradenin
elinde değil mi? O halde neden bir canlı, bitki veya hayvanın hareketleri yaratıcının bilgi
ve iradesinden müstağni (bağımsız) kalsın? diyebilir. Bu durumu anlamsız sayan bizlere,
câhiliyye aklı veya geleneği de cevaben, “Külli iradenin yönlendirdiği bu kâinat ve
varlıkların hareketleri O’nun bilgisini ve kudretini yansıtamaz mı? İşte ben aslında bu
hayvanın hareketlerine değil; o hareketleri yönlendiren yüce irade ve bilgiye ulaşmak ve
ona böylece danışmak istediğim için önem veriyorum” diyerek bize sorabilir.
Kendi inancı ve geleneği içinde oldukça tutarlı görülen bu davranışa göre Allah, yeryüzünde
insanlarla kendisi arasında aracılar var etmiştir. Bunlar vasıtasıyla icraatta bulunup,
tasarrufunun, bilgisinin, bir şeyi nasıl takdir ve tekvin edeceğinin ipuçlarını ızhar
eder. Allah’ın ileride olacak işler için önceden bazı işaret ve îmâlarda bulunması elbette
beklenen bir lûtuftur. Ancak burada İslâm açısından garip olan ve reddedilen yaklaşım,
bu işâret ve îmâ vasıtalarının tayininin, Allah tarafından değil; insanın kendi tayini ve
zannıyla belirlenmesidir. Yani insanın anlayıp yorumladığı bilgi, zanni bilgi olduğundan
bunun bağlayıcılığı yoktur. Kaldı ki, câhiliyye mantığında kişisel bilgi, tesbit ve kehanetlerin
bağlayıcılığı yani mutlak bilgi olarak kabul edildiğini görüyoruz. Oysa İslâm’a göre
Ahmed Kalkan
~ 32~
de Allah, kullarına belli bilgi ve işâretleri verebilir. Bu rüyâ ile olduğu gibi belli ikaz, işaret,
musibet gibi dış dünyamızda meydana gelen ibret vasıtaları ile ilham, keşf, fütuhât
tabir edilen içe doğan bilgiler yoluyla da mümkündür. Ancak bunlar bile kat’i bilgi olmadığı
için sadece şahsın kendini bağlar. Oysa İslâm dini, temelde ilmin kat’i olmasına önem
verir. Bunun için de Allah Teâlâ, açık bir şekilde kitap ve peygamber gönderip muradını
da açıkça beyan eder. Zanna ve tahmine yer bırakmamak için bilgisinin anlaşılma ve uygulanma
imkânına şahit olsun diye de peygamberler göndererek bunu teyid eder. Allah’ın,
insana inanç, ibadet ve güzel ahlâk düsturlarını bildirmesine rağmen insan kendi
hayatının her aşamasında İlâhî bilgi arayışına girmiş ve bu gerekçe ile kendince o yüce
bilgiye ulaşacağı vasıtalar tasavvur etmeye başlamıştır. Allah’ın gönderdiği bilgilerin dışında
kalan hayatını da kesin bilgiye dayandırma ihtiyacı, insanın bazen hurafe ve bid’at
icat etmesine vasıta olmaktadır. Oysa Allah, insanlardan inanç, ibadet ve güzel ahlâkın
temelleri dışında kendi aklı ve tecrübesine göre çözüm üretmesine müsaade etmişken
ve ona bu konuda irade hürriyeti vermişken, insan kendisini neden üstün bilgi, yanılmaz
teşhis ve kesin sonuç almaya mecbur hissediyor? Bu ihtiyaç, insanı bazı vasıta ve
vesileler icat etmek suretiyle şirke götürmüyor mu? Nitekim tarihte bunun örneklerine
rastlamaktayız. Gerçi hiçbir devirde, hiçbir inançta ve kutsal kitapta insanın isteyerek
ve bilerek şirke girdiğini görmek mümkün değildir. Her zaman iyi niyetli şekilde Allah’a
ortak koşmayı planlayarak vesile ve vasıta üretmemiştir. Kendi ifadesiyle yüce kudrete
her zaman yakın olmaya çalışmış, bu sebeple vasıta ve vesileler icat etmiştir. Ne var ki
Allah, insanın kendisine yakın olmayı, her zaman O’ndan yanılmaz ve kesin bilgi esteğine
sahip olmayı dileyerek ürettiği yöntemleri sapkınlık saymış olup aracı vasıtalar icat etmesini
ise şirk olarak beyan edip kabul etmemiştir. Konunun felsefi teolojik tartışmasına
girmeden şunu söylemek mümkündür: İnsan her halükârda hayatında daha güçlü olmak
istiyor. Bu gücün yollarından birisi de doğru, kesin ve yanılmaz bilgidir. Bu nitelikteki
bilgi ise ancak Allah’ta vardır. Onu elde etmenin çarelerine başvurulmuş ve insanoğlu
kendisine göre bazı vasıta ve yöntemler icat etmiştir.
Câhiliyye Araplarında yerleşmiş geleneksel bilgi vasıtalarından biri de “uğurlu” ve “uğursuz”
sayılan varlık, kişi, hal ve hareketlerdir. Bu işaretler yeryüzü varlıkları üzerine bina
edildiği gibi, gökyüzü cisimlerinin hal ve hareketlerine de dayandırılmaktadır. İşte böylece
nücûm ilmi geliştirilmiştir. Astroloji ve burç fallarından insanlar medet ummuştur.
Bazı rakamlar, sayılar, harfler, kelimeler, bitkiler, mineral ve madenler hakkında da bazı
inançlar oluşturulmuştur. Belki en eski madencilik, hayvancılık, ziraat, simya, kimya ve
eczacılığın ilkel kökenlerini bu türlü inançlar oluşturmaktadır. Elbette diğer zanni bilgi
vasıtaları tarihin her aşamasında ve bütün kültürlerde bir şekilde olagelmiştir. Her ne
kadar bilgi vasıtaları çok olsa da, bunların verdiği bilginin kesinliği tartışılmaktadır. Unutulmaması
gereken bir şey var ki, o da insanın kendi bilgisiyle yetinmediği; daha üstün
olandan, başka birisinden hatta Allah’tan bilgi alma ihtiyacı içinde olmasıdır. İnsanın bu
ihtiyacı, doğal veya fıtri olarak taşıması, kendi bilgisinin her şey için yeterli olmadığını;
kendi dışında üstün bir akla ve bilgiye muhtaç olduğunu göstermesi, eski inançların değerlendirilmesi
için önem arz etmektedir.
Hz. Peygamber’in kesin olarak reddettiği; aksine bir rivayetin yani cevazına dair bir hadisin
varid olmadığı konulardan birisi de bu uğursuzluk inancıdır. Konu ile ilgili rivayetler,
uğursuzluk yanında bulaşıcılık, ölünün ruhunu temsil etiğine inanılan bir tür kuş veya
baykuş (hâme), safer, nev’ ve ğûl inançlarını da birlikte batıl saymıştır. Bu yüzden hepsi
aynı rivayette zikredilmiş ve aynı katiyette yasaklanmıştır. Buna dair rivayetlerin bir kaçını
zikredip kaynaklarını vereceğiz.
“Bulaşıcılık ve uğursuzluk (tıyara) inancı yoktur. Uğursuzluk (şu’m) üç şeyde, kadında,
evde ve hayvandadır.” (Buhârî, Tıb, 43, nr. 5753; Müslim, Selâm, V, 79, nr. 114)
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 33~
“Tıyara yok. Onun en hayırlısı fe’ldir”. Oradakiler, fe’l nedir, dediler. Resûlullah da, “Birinizin
duyduğu salih (iyi) kelimedir” dedi. (Buhârî, Tıb, 43, nr. 5754, Müslim, Selâm, V, 77,
nr. 109)
“Fe’l mürseldir, hapşırma âdil bir şâhittir.” (Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28581)
Fe’l, bir adam hasta olup diğerinin de bunu duyunca: “yâ sâlim” diye seslenmesine, bir
şey arayan bir adam var da başkası da bunu duymuşsa: “yâ vâcid (bulan)” demesine fe’l
denilir. Böyle bir durumda, şununla fe’l yaptı, denilir. Bir hadiste Peygamberimiz’in fe’li
(Türkçe ifadesiyle falı) sevdiği ama tıyarayı kötü gördüğü (Buhârî, Tıb, 43, 44, nr. 5754,
5756) nakledilir. Peygamberimizin sevdiği fe’l’in (fal’ın), bugün bu ülkede fal bakma, fal
açma denilen, kahve falı, iskambil falı, burç falı gibi çeşitleri olan fallarla hiçbir ilgisi yoktur.
Peygamberin sevdiği fal, iyiye yorma anlamına gelir.
“Resûlullah birisinden hoşuna giden bir kelime duyarsa o kişiye, “Falını ağzından aldık”,
derdi (Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3917). “Bulaşıcılık, uğursuzluk, safer ve hâme yoktur.”
(Müslim, Selâm, V, 72, nr. 101; İbn Mâce, Tıb, 43, nr. 3539; Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28603.
Bir yönüyle geleneksel Arap tıbbını da ilgilendiren ama inanç ve itikad şekline bürünmüş
uygulamalarla ilgili aynı rivayetin farklı tarikleri için bkz.: Müslim, Selâm, V, 72- 79, nr.
100- 112). “Bulaşıcılık yoktur, baykuş (hâme) yoktur, yıldız batması- doğması (nev’) yoktur,
safer ayı inancı (safer) yoktur.” (Müslim, Selâm, V, 75, nr. 105; Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr.
3912; Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28598, 28603)
“İmam Mâlik’e, hadiste geçen “Lâ safera”nın ne demek olduğu soruldu. O da, “Câhiliyye
insanları Safer (ayını) helal sayardı (haram aylardan değildi). Ama onlar bunu bir sene
helal bir sene haram saymak yoluna gittiler. Bunun üzerine Resûlullah da “lâ Safera” buyurdu”,
dedi (Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3914).
“İbn Râşid Muhammed b. Musaffâ’ya “hâme” nedir, diye sorulmuş. O da, Câhiliyyede insanlar,
hiçbir insan, kabrinden hâme çıkmadan ne ölür ne de defnedilir” diye inanırdı,
diye cevap vermiştir. Safer hakkında da, “Duyduğum kadarıyla câhiliyye ehli Safer’i uğursuzluk
olarak kabul ederdi. Şöyle derlerdi: O (safer) karında olan bir tür ağrıdır. Bazıları
bunun bulaşıcı olduğunu söyler, demiştir.” (Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3915, 3918)
“İbn Cüreyc: Atâ’ya, hâme nedir diye sordum. O da, “Hâme hakkında insanlar, insanların
hâmesine feryat eden, bağıran hâme’dir, derler. O insan hâmesi değil; hayvandır.” (Ebû Dâvud,
Tıb, 24, nr. 3918)
Hâme inanışının, baykuşun veya ötmesinin uğursuzluk olduğu gibi, baykuşun uğradığı
kabileden daha önce ölmüş olanın ruhunu taşıdığı şeklindeki bir itikat olduğuna dair
anlatımlar da vardır. Ayrıca intikamı alınmamış ölünün ruhunun uçup giden ve kaybolan
kuşuna da hême denilirdi.
Nev’ ise Arap inancında Batıda batmak üzere olan bir yıldızın Doğuda mukabili doğar
ve bu olay belli gün aralıklarında vuku bulur. Buna dayalı olarak geliştirilen inanca da
bu isim verilirdi. Safer terimi Arap aylarından birisinin adı olmakla birlikte bu aya bağlı
olarak geliştirilmiş itikat da vardır. (Bu inanç biçimi Türklere de sirayet etmiş gibidir.
Safer ayında birçok bela, musibet ve şer insanlara ulaşacaktır anlayışı bunlardan biridir.
Yine, Elazığ yöresinde duyduğumuza göre her yıl Safer ayının ikinci haftasında bütün
varlıkların bir yıllık kaderinin yazılıp tayin edildiğine inanılmaktadır.
Yahya Mustafa Keskin’den duyduğumuza göre; Karadeniz bölgesinde yağmur duasına
çıkıldığında veya sis kovma geleneğinde çocuk kafilesi evleri dolaşır, kaymak vs. de toplanır.
Bir yere misafir olan çocuklara burada köyden toplanan malzeme ile tatlı yapılıp
yedirilir. Bu esnada çocukların her biri gelecek günleri kendi adlarına paylaşırlar ve “Kimin
gününde yağmur yağacak” veya “Kimin gününde sis dağılıp güneş çıkacak” diye gün
tutarlardı, şeklindeki anlatımla zamanları kişilere göre paylaşma veya paylaştırma geleneği
benzerlik içermektedir.)
Ahmed Kalkan
~ 34~
Tıyara: Ümmü Kürz’den nakledilen bir hadiste “Kuşu
yuvasında bırakın” denilmektedir.57 Aşağıda Ebû Dâvud Sicistânî’den
aktaracağımız hadiste vurgulanmak istenen,
cahiliyye âdet ve inançlarına göre bir kişi bir işe teşebbüs
edeceğinde, o işin kendisi için hayırlı uğurlu olup olmadığını
önceden kestirmek için gökyüzünde süzülen veya yuvasına
girmiş bir kuş bulur ve onu ürkütürdü. Bu uygulamaya
“tıyara” denilirdi. Eğer kuş sağ tarafa doğru uçarsa kişi, düşündüğü
işin hayırlı uğurlu netice vereceğine inanıp icraata
koyulur, kuş sol tarafa doğru uçarsa vazgeçerdi. Bunun
için Rasûlullah’ın; “bağırıp çağırarak hayvanları ürkütmeyin,
Allah’ın takdir ettiği yerlerinde bırakın. Çünkü onların
ne zararı ne de faydası vardır.”
En- Nihâye’de belirtildiğine göre, nev’, çoğulu envâ, 28 menzilesi olan bir şeydir. Ay her
gün bu menzilelerden birine yerleşir. “Ve’l kamera kaddernâhu menâzile….” (36/Yâsîn,
39) âyeti vardır. Batıda 13 gece menzilesi, fecrin doğuşuyla birlikte düşer. Diğeri bunun
mukabili olarak aynı vakitte doğuda doğar. Bu menzileler yani envaın deveranı, yıl bitince
tamamlanmış olur. Araplara göre bir menzilenin inmesi ile mukabili (rakibi)nin
doğuşu sırasında yağmur olur. Yani yağmurun yağmasını buna nisbet ederek derlerdi ki,
“Şu nev’ vesilesiyle yağmura kavuştuk.” Ancak Peygamberimiz bu envâ’ inancını, Araplar
yağmuru ona dayandırdıkları için kerih görmüştür. Kaldı ki yağmurun yağması Allah’ın
fiillerindendir. “Biz bu nev’ sayesinde yağmura kavuştuk” denilmekle o vakit (zaman)
kastedilirdi. O vakit de “Filanın nev’idir” denilirdi. Eğer bu caiz olsaydı, Allah bu vakitlerde
yağmur yağdırmak konusundaki kanununu mutlaka icra ederdi.” (İbnu’l- Esîr, en-
Nihâye, V, 122)
Bu konu ile alâkalı birkaç rivâyet şöyledir: “Bulaşıcılık tıyara), ğûl ve safer yoktur.” (Müslim,
Selâm V, 75, nr. 106- 107) “Ğavl (ğûl) yoktur.” (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3913)
Bu kelimelerden bazılarını sahabî ravi Câbir b. Abdullah açıklamış ve safer, batn (karın)
demektir, buna da karındaki canlı (devabbu’l- batn) derler, demiştir. Aynı sahabî Ğûl için
bir açıklama getirmemiştir. Ancak hadisin tâbi’în râvisi olan Ebû’z- Zübeyr; “Ğûl, tağavvul
edilen şeydir”, şeklinde tefsir etmiştir (Müslim, Selâm V, 76, nr. 108).
“Ğûl, ğaylândan biridir. Bu da cin ve şeytan tayfasının bir türüdür. Araplar, ğûl’ün çölde
insanlara göründüğünü renkten renge, şekilden şekle girip tanınması müşkül bir varlık
olduğunu iddia eder. Yani ğûl, çift sûretlidir. Araplara göre ğûl insanı yolundan saptırıp
helak eder (Müslim, Selâm, V, 75- 76, nr. 106- 108 ve Nevevî Şerhi). Bunu da Hz. Peygamber
yasakladı ve bâtıl ilan etti.
Câhiliyyede uğursuz sayılıp insanların başına sağlık problemleri dâhil olmak üzere çeşitli
belalar açtığına kesin bir delil olmadığı halde inanılan şeylerin de uğursuzluk sayılıp
terk edilmesi gerektiği anlayışı, aynı şekilde yasak edilmiştir.
57 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28554.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 35~
Yani onların nereye konduğu ve ne tarafa uçtuğu, kuşların
bilinçli ve belli işaretleri vermek maksadıyla yaptıkları hareketler
değildir, demek istemiştir.58
Bu ve benzeri uygulamaların diğer adı da “teşâüm” yani
uğursuz sayma inancıdır. Bunun tam tersi olan anlayışa da
“tahayyur” denilir. Bu da hayırlı sayma inancı demektir. Burada
kullanılan hayvan sadece kuş olmak zorunda değil; geyik,
ceylan gibi hayvanlar da olabilir.
Hadislerde “tıyara” kelimesinin yerine “teşâüm” tabirinin
de kullanıldığı görülmektedir. “Tıyara şirktir”59 hadisindeki
“tetayyur, tıyara”, bir şeyi uğursuz saymak mânâsındadır.
“Tehhayyur, hıyara” ise hayırlı saymak demektir. Tetayyur,
kuş ve geyik gibi hayvanlardan uğurlu uğursuz neticeler
çıkarmaktır. Bu inancın başka kelimelerle ifade edildiği de
olur. Misâl “Sânih”, uğurlu, “Bârih” de uğursuz meş’ûm anlamına
gelir. Böylece câhiliyye Arapları amaçlarından buna
göre vazgeçerlerdi ki, din bunu yasaklamıştır. Çünkü bu faydalı
olanı elde etmede zararlı olanı uzaklaştırmada hiçbir
tesire sahip değildir. Başka bir rivâyet, “Iyâfe, tıyara ve tark
cibttendir (şirktendir).”60 şeklinde gelmektedir.
Kenzu’l-Ummâl’deki açıklamaya göre Iyâfe, kuşun uzaklaştırılması,
kovalanması, ürkütülmesi ve onların isimleriyle,
sesleriyle veya gidiş güzergâhıyla fal bakmaktır. Bu inanç
şekli Arabın yaygın âdetlerinden olup şiirlerinde de çokça
zikredilir. Bu kelime öngörme ve zannetme anlamlarına da
gelir. Cibt kelimesi ise put, kâhin, sihirbaz vs. için kullanılır.”61
58 Kenzu’l-Ummâl’deki diğer birçok tabir hakkındaki izahlarda olduğu gibi buradaki
açıklamalar da en- Nihaye’den alınmıştır. Bkz. İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, III, 152.
59 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28556.
60 Ebû Dâvud, Tıb, 23, nr. 3907; Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28562.
61 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28581.
Ahmed Kalkan
~ 36~
“Rasûlullah hiçbir şeyden uğurlu uğursuz neticesi çıkarmazdı.
Bir memur görevlendirdiğinde adını sorardı.
Görevlinin ismi hoşuna giderse bundan dolayı ferahlardı
ve mutluluğu yüzünden belli olurdu. Yok, eğer görevlinin
adından hoşlanmamışsa o da mimiklerine yansırdı. Yolculuk
yaparken bir yerleşim yerine uğradıklarında o beldenin
adını sorardı, hoşlandığı bir isimse bundan dolayı sevinirdi
ve mutluluğu yüzüne yansırdı. Eğer o yerin adı hoşuna
gitmemişse yüzü asılırdı.62
Fe’l, bir adam hasta olduğunda diğerinin de bunu duyup
“yâ sâlim” diye seslenmesi veya kayıp bir şey arayan
bir adamı gören bir başkasının “yâ vâcid (bulan)” demesidir.
Böyle bir durumda, şununla fe’l yaptı, denilir. Burada
fe’l (fal), bir şeyi hayra yormak, bir kimsenin gelmesini
veya bir sözü uğurlu kabul etmek demektir. Bir hadiste
Peygamberimiz’in fe’li (Türkçe ifadeyle falı) sevdiği ama
tıyarayı kötü gördüğü şu ifadelerle nakledilir. “Kuraşî der
ki, “Rasûlullah’a “Tıyara”yı sordum. O da, “En güzeli, müslümanı
niyetinden (kararından) vazgeçirmeyen fe’ldir. Biriniz
hoşlanmadığı bir şey görürse, “Allahım! İyilikleri ancak sen
yaratırsın. Kötülükleri de sadece sen uzaklaştırırsın. Güç ve
kudret ancak seninle mümkündür” diye dua etsin”63 buyurdular.
Özellikle uğursuz sayma konusunda cahiliyeden kalma
çok sayıda bâtıl anlayış vardır.64
62 Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3920.
63 Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3919.
64 Uğurlu veya uğursuz saymakla ilgili temel rivâyet, bazı tariklerinde ilave veya değişik
lafızlarla birlikte şudur: “şu’m (uğursuzluk) evde, kadında ve attadır.” (Müslim,
Selâm, V, 79, nr. 113; Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3922; Kenzu’l-Ummâl, X, nr. 28558 - 28559.
Şu’m hakkındaki rivâyetlerin muhtelif vecihleri için bkz.: Müslim, Selâm, V, 79- 81, nr.
113- 119). İmam Mâlik’e, at ve evin uğursuzluğu nasıl olur diye soruldu. O da, bazı evler
vardır ki onda oturanlar helak olur. Sonra diğerleri aynı evde oturur, onlar da helak olur.
Ebû Dâvud da Hz. Ömer’den kadınla ilgili olarak, evdeki hasır, doğurmayan kadından
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 37~
daha hayırlıdır” şeklinde bir söz nakleder (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3922). Kanaatimizce
Hz. Ömer, Allah tarafından doğurma imkânı verilmemiş, kısır kadını kasdetmemiştir.
Çünkü o da biliyor ki, çocuk doğurma yeteneği Allah’ın takdiri ile alâkalıdır. Kaldı ki, evli
bir çiftin çocuklarının olmayışı, kadın kadar erkeğin de çocuğun olması için bir hastalığının
olmasıyla ilgilidir. İbareden de anlaşıldığı üzere doğurma kabiliyeti ve imkânı olduğu
halde kendi iradesiyle ve kararıyla veya çeşitli bahanelerle doğurmamayı tercih eden
kadını kasdetmiş olduğunu düşünüyoruz. Zira ibarede “doğurmayan” ifadesi yer almakta;
“doğurgan olmayan” denilmemektedir. “Doğurmayan” olma hali, kişinin şahsi kararı
ve iradesiyle mukayyettir. Oysa “doğurgan olmama durumu” ise kişinin kendi elinde olmayan
bir mazeret (özür) halidir. Ya da, Peygamberimizin söylemediği nice sözü hadis
diye onaylayan zihniyet, Hz. Ömer’e ait olmayan sözü ona isnat etmişlerdir.). Çocuğun
olmamasından kadını sorumlu ve suçlu tutan, kısır olmayı suç gören ve erkeğin bu konuyla
ilgili hastalığını yok sayan anlayış, ilme ters düşer ve Rasul böyle bir söz söylemiş
olamaz. Kur’an şöyle diyor: “Göklerin ve yerin mülkü, egemenliği Allah’a aittir. O dilediğini
yaratır; dilediğine kız çocukları bahşeder, dilediğine de erkek çocukları bahşeder. Yahut erkek
ve kız çocuklarını birlikte verir. Dilediğini de çocuksuz bırakır. Şüphesiz O her şeyi bilir,
her şeye gücü yeter.” (42/Şûrâ, 49-50). Bir diğer hadis rivâyetinde Rasûlullah: “Iyâfe, tark
ve tıyara cibttendir (şirktendir).” (Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28567). “Tark”, özellikle Arap kadınları
tarafından çakıl taşlarıyla yapılan fe’lin bir türü veya şekilidir. Buna kumda çizilen
bir çizgidir diyen de olmuştur.
Enes b. Mâlik’in duyduğuna göre bir adam gelip Rasûlullah’a, “Yâ Rasûlallah! Biz bir evde
kaldık, orada aile fertlerimiz ve mallarımız çoktu. Başka bir eve geçtik, orada aile fertlerimiz
ve mallarımız azaldı?” dedi. Rasûlullah da, “Orayı kötülüğüyle (harap halde) terk
edin”, dedi (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3924). Bu hadisin başka bir naklinde ise “Bulaşıcılık ve
uğursuzluk (tıyara) inancı yoktur. Uğursuzluk (şu’m) üç şeyde olup kadında, evde ve hayvandadır”
(Buhârî, Tıb 43, nr. 5753; Müslim, Selâm, V, 79, nr. 114) denilmektedir.
Üç şeyde uğursuzluk olduğuna dair rivâyetin maksadının, câhiliyye veya o civarda yaşayan
diğer din sahiplerinin inanç meselesi olduğu oysa bunun İslâm’a göre bâtıl (saçma)
olduğu şeklinde anlaşılması aşağıdaki rivâyetle sübut bulmaktadır. Hz. Âişe’nin, yukarıdaki
hadis rivayeti için, Ebû Hureyre’ye çıkışarak; “Rasûlullah bir söz söylerken, başında
o yerde yoktun, sonra gelip sözün yarısını hadis diye rivayet ediyorsun. “Eğer uğursuzluk
olsaydı şu üç şeyde olurdu” demişti Rasulullah, sen sözün yarısını duydun, tamammış
gibi rivayet ettin.” dediğini değerlendirmek gerekir. Peygamberimiz bir Rivâyete göre:
“Hâme, bulaşıcılık ve uğursuzluk yoktur. Şayet uğrusuzluk olsaydı atta, kadında ve evde
olurdu” (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3921) demek suretiyle Rasûlullah, böyle bir şeyin muhal
olduğunu belirtmiştir. Nitekim üç kere tekrarlayarak “Tıyara (uğursuzluk) şirktir. Bizde
de yok değildir. Fakat Allah onu tevekkülle iyileştirir” (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3910; İbn
Mâce, Tıb, 43, nr. 3538) buyurmuştur.
Uğurlu ya da uğursuzluk inancının insanî bir zaaf olduğu şu rivâyetle dile getirilmektedir.
“İnsanda üç özellik vardır: Uğursuz sayma, zanda bulunma ve haset etme. Tayrdan kurtulmak,
çıkmak ona dönmemektir. Zandan kurtulmak, zannını icra etmemektir. Hasetten
çıkmak ise taşkınlık, azgınlık yapmamaktır.” (Kenzu’l-Ummâl, X, nr. 28563)
Rasûlullah zamanında ve elbette ki öteden beri Araplarda var olduğunu bildiğimiz uğurlu
veya uğursuz sayma inancının en çok hangi hususlar etrafında oluştuğunu da yine
hadislerden öğrenmekteyiz. İşte bu geleneği öğrendiğimiz rivâyetlerden birkaçını şöyle
sıralayabiliriz.
“Tıyara yapan ve kendisiyle tıyara yapılan, kehânette bulunan ve kendisiyle kehânette
bulunulan, sihir yapan ve kendisiyle sihir yapılan bizden değildir.” (Kenzu’l-Ummâl, X, nr.
28565).
Ahmed Kalkan
~ 38~
Mânevi tedâvi adıyla kasdettiğimiz, sihir, büyü, dua, afsun
vb. uygulamaların çeşitli örneklerini, kabile hayatı yaşayanlardan
devlet ve medeniyet kurmuş topluluklara kadar
hemen her toplumda görmekteyiz.
Toplumlar, ülkeler, birbirlerine karşı; bir ailenin
komşularıyla ilişkilerine benzer ilişki içindedir.
Karşılıklı etkilenmeler kesinlikle sözkonusudur.
Bu tarz tedavi yöntemlerindeki kültürler arası
benzerliklerin, birbirinden etkileşim sonucu olduğu
büyük ihtimaldir. Din değiştirdiği halde, câhiliye
inanç ve kabullerinden olan, ama İslam’ın kesin
şekilde reddettiği nice hususlar müslümanlar arasında
yaygın şekilde kabul görmeye devam etmiştir,
ediyor. Etraftaki kültürel seviye her zaman etkileşimde
bulunduğu kültürleri tabir caizse aşılamış
veya emzirmiştir. Benzer inanç ve davranışların,
yani geleneksel mirasla ilgili nice şeyin adının bile
çoğu zaman benzer olduğu, bu görüşün delillerindendir.
“Yola gitmek üzere niyet edip de bir kuştan dolayı geri dönen kişi Muhammed’e indirileni
inkâr etmiştir.” (Kenzu’l-Ummâl, X, nr. 28570)
“Bulaşıcılık yoktur uğursuzluk yoktur. Sâlih (inanca uygun) fe’l benim hoşuma gider. Sâlih
fe’l ise güzel sözdür.” (Kenzu’l-Ummâl, X, nr. 28565)
“Bulaşıcılık yoktur, uğursuzluk yoktur, hâme yoktur. Denildi ki Yâ Rasûlallah! Uyuz bir deve
var diğer bütün develeri uyuz ediyor, buna ne dersin? O da; bu gördüğünüz kaderdir. Peki,
o uyuz deveye hastalığı ilk bulaştıran kim?!” (Buhârî, Tıb, 54, nr. 5770; Müslim, Selâm,
V, 72- 73, nr. 100- 103; Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3911; İbn Mâce, Tıb, 43, nr. 3540; Kenzu’l-
Ummâl, X, nr. 28599). “Hasta olana hastalık sağlıklı olduğu halde bulaştırılmamıştır.”
(Buhârî, Tıb, 54, nr. 5771, 5774; Müslim, Selâm, V, 75, nr. 104; İbn Mâce, Tıb, 43, nr. 3541;
Ahmed, Müsned, III, 373, nr. 9274)
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 39~
Bitkisel ve hayvansal ilaçlar gibi maddî vasıtaların, tecrübî
ve geleneksel olması bakımından rukye gibi değerlendirilse
de üzerinde durulmaya değer olan rukyedir. Çünkü
câhiliyye gelenekleri olarak maddî ilaç kültürünün ve tedavi
geleneğinin İslâm döneminde de devam etmesi, hem
itikadî hem de amelî bakımdan bir sakınca içermese de;
rukye, sihir, büyü ve uğursuzluk inancının devam etmesi
önemli problemlere yol açacaktır. 65
KUR’AN’DA RUKYE KELIMESI
Kur’ân-ı Kerîm’de “okuyup üfleme” anlamında Kıyâme
sûresinde66 “râk” (râkī), Felak sûresinde67 “neffâsât” kelimeleri
geçmektedir. Birincisinde ölmek üzere olan kişinin
canı boğazına geldiğinde, “Onu bu durumundan kurtaracak
ve tedavi edecek biri yok mu?” diye seslenen akrabalarının
tabip (kurtarıcı) arama arzuları “okuyup üfleyici” (râkī) kelimesiyle
ifade edilmektedir. Bu kelimeye İkrime el-Berberî
“okuyup üfleyen”, Ebû Kılâbe el-Cermî, Dahhâk b. Müzâhim
ve Katâde b. Diâme “tabip ve şifacı”, İbn Zeyd “tabip veya
muskacı”, İbn Abbas “melek” anlamı vermiştir.68 Zemahşerî
ve Fahreddin er-Râzî ise “tedavi edici” ve “melek” mânalarını
tercih etmişlerdir.69 Elmalılı Muhammed Hamdi, bunun
“çaresizlik durumunda son bir tedbir olarak başvurulan
okuyucu” mânasına geldiğini kaydeder.70
65 Doç. Dr. Veli Atmaca, Hadisler Çerçevesinde Cahiliyyede Majik Tedavi Geleneği’nin
Kavramsal Boyutu adlı makaleden kısmen özetlenip kısmen ilavelerde bulunarak.
66 75/Kıyâme, 27
67 113/Felak, 4
68 Taberî, XXIX, 121; İbn Kesîr, VIII, 307
69 el-Keşşâf, IV, 193; Mefâtîḥu’l-ġayb, XXX, 231
70 Hak Dini, VIII, 5848
Ahmed Kalkan
~ 40~
KUR’AN’IN ŞIFA OLMASI
Çeşitli âyetlerde Kur’an’ın şifa olduğu kaydedilmektedir.
71 Ancak bu âyetler incelendiğinde şifanın inanç ve ahlâk
gibi daha çok mânevî hayata yönelik hastalıklara dair olduğu
anlaşılır. Ayrıca Kur’an’da kötü yaratıkların şerrinden,
özellikle şeytanın, vesveseleriyle insana yaklaşmasından
Allah’a sığınılması öğütlenmektedir.72
Bir ilâcın şifaya vesile olması için, o ilacın kullanılması
gerekir. Sadece reçetenin veya prospektüsün okunmasıyla
şifa beklenemez. Kur’an şifadır. Hem ferdî hastalık,
problem, stres ve buhranlarımıza; hem de sosyal kargaşamıza.
Aynı zamanda devlet yönetiminin ölümcül hastalıklarına
şifadır. Bunun böyle olduğu sayısız deney ve
tecrübelerle kanıtlanmış tarihî ve güncel bir vâkıadır.
Aynı ilaç, bayatlamadan bozulmadan duruyor. Raflarda,
kabından açılmadan tutuluyor. Uygulayacak hastaları
bekliyor. Kur’an’ın nasıl şifa sebebi olduğunu bir örnekle
açıklayalım. Meselâ Kur’an, bozuk ekonomiye şifadır.
Hile, kandırma, kara borsa, tekelcilik, fâhiş fiyat, yalan,
malın kusurunun söylenmemesi ve abartılı reklam gibi haramlardan
kaçınıldığı ve özellikle faizden tümüyle sakınıldığı,
karz-ı hasen, infak gibi yardımlaşmaların yaygın
şekilde uygulandığı ve israf gibi yasaklara riâyet edildiği
durumda Kur’an’ın ekonomi hususundaki şifalarını görmüş
ve yaşamış oluruz. Diğer hususlar için de Kur’an’ın
71 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
72 16/Nahl, 98; 23/Mü’minûn, 97-98; 41/Fussılet, 36; 113/Felâk, 1-5; 114/Nâs, 1-6
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 41~
şifa olması, benzer şekilde Kur’an’daki emir veyasakların
uygulanmasıyla mümkündür.
Kur’ân-ı Kerîm’in insan sağlığına zarar veren şeyleri
yasaklaması, tehlikelerden sakınmayı emretmesi, Hz. Peygamber’in
sağlığın korunması için tedbir alınmasını istemesinin
yanı sıra, şifalı olduğu bilinen bal vb. şeylerle tedavinin
önerildiği bilinmektedir. Kur’an ve Sünnet’te Allah’a
sığınma, okuma ve duâ etme yoluyla ruh ve beden sağlığının
korunmasına yönelik bu tür tavsiye ve işaretlerin psikolojik
destek niteliği taşıdığını söylemek gerekir.
HADIS RIVAYETLERINE GÖRE RUKYE CÂIZ MI,
YASAK MI?
En-Nihâye sahibinin dediği gibi; “Rukyenin cevazına
olduğu gibi, nehyine dair de hadisler vardır.”73 Gerçekten,
rukye hakkındaki hadis kaynaklarında yer alan rivâyetlerin
arasında çok ciddi çelişkiler vardır.
Rukyenin cevazını savunan âlimler şu hadis rivâyetlerini
delil gösterirler:
Rasûlullah’ın rahatsızlığı esnasında Cebrâil gelerek ona
okumuş,74 Rasûlullah da hem kendisine, hem ziyaret ettiği
bazı hastalara okuyup üflemiş,75 torunları Hasan ve Hüseyin
için şeytandan, zehirli haşerattan, kem gözlerden korunmaları
yolunda duâ etmiş,76 vefat hastalığı sırasında
Hz. Âişe, Rasûl-i Ekrem’e okuyup üflemiş ve onun eliyle
73 İbn Esîr, en-Nihâye, II, 255
74 Müslim, “Selâm”, 39-40
75 Buhârî, “Ṭıb”, 33; Müslim, “Selâm”, 46-51; İbn Mâce, “Ṭıb”, 35-36
76 Buhârî, “Enbiyâʾ”, 10; İbn Mâce, “Ṭıb”, 36; Tirmizî, “Ṭıb”, 18
Ahmed Kalkan
~ 42~
bedenini meshetmiştir.77 Hz. Peygamber nazara, yılan ve
akrep sokmasına karşı rukye yapılmasına izin vermiş,78
Câbir b. Abdullah’ın dayısının ve Avf b. Mâlik el-Eşcaî’nin
müracaatları üzerine, içinde şirk unsurları bulunmayan
rukye metinlerine müsaade etmiş,79 misafir oldukları kabilenin
yılan veya akrep tarafından zehirlenmiş reisini rukye
yoluyla iyileştirerek ücret aldıklarını bildiren kafilenin başkanı
Ebû Saîd el-Hudrî’yi onaylamış,80 Ümmü Seleme’nin
evinde gördüğü, yüzü sararmış bir çocuğa rukye tedavisi
yapılmasını istemiştir.81
Rukyenin câiz olmadığını ileri sürenler ise şu rivayetlere
dayanır:
Hz. Peygamber, Allah’a tevekkülleri sebebiyle rukyeye ve
üfürükçülüğe başvurmayanları müjdelemiş,82 tedavi amacıyla
dağlanan ve rukye yaptıran kişinin Allah’a tevekkülü
terketmiş olacağını söylemiş,83 ipe üfleyerek düğüm atanın
büyü yapmış, büyü yapanın ise Allah’a şirk koşmuş olacağını,
muska takanın bu muskasının âhirette kendisine musallat
kılınacağını belirtmiş,84 nazarlık ve “tivele”nin (kadınların,
kocalarının kendilerini sevmesi için yaptırdıkları
rukye), putperest inancı taşıma ihtimali büyük olan Arapça
dışından ve mânaları anlaşılmayan kelimelerle rukye yapmanın,
nazarlık taşımanın, büyü yapmanın ve yaptırmanın
şirk olduğunu beyan etmiştir.85
77 Buhârî, “Ṭıb”, 32, 39; Müslim, “Selâm”, 51-52
78 Buhârî, “Ṭıb”, 17, 33, 37; Müslim, “Selâm”, 55-60; Ebû Dâvûd, “Ṭıb”, 17-18
79 Müslim, “Selâm”, 60-64
80 Müslim, “Selâm”, 65
81 Buhârî, “Ṭıb”, 54; Müslim, “Selâm”, 59
82 Buhârî, “Ṭıb”, 17; Müslim, “Îmân”, 372
83 Müsned, IV, 249, 251-253; Tirmizî, “Ṭıb”, 23
84 Nesâî, “Taḥrîm”, 19
85 Müsned, I, 381; İbn Mâce, “Ṭıb”, 39; Ebû Dâvûd, “Ṭıb”, 17
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 43~
Son hadisi rivayet eden Abdullah b. Mes’ûd, nazardan
korunmak için muska (temîme) bağlayan câriyesinin muskasını
kolundan çekip koparmıştır.86 Her şeyden önce Rasulullah
(s.a.s.) rukye yapmanın şirk olduğunu belirtmiştir.87
ÇELIŞKILER, ÇELIŞKILER…
Rasûlullah, Şirke İzin Verir mi? Birbiriyle Çelişen Bunca
Söz Söyler mi?
“Lâ rukyete illâ min aynin ev hâmetin / Göz değmesi ve
zehirli hayvan sokmasından başka hiçbir hastalıkta rukye
yoktur.”88
“Lâ rukyete illâ min aynin ev hâmetin ev demin yerkau /
Göz değmesi ve zehirli hayvan sokmasından ve kanamadan
başka hiçbir hastalıkta rukye yoktur.”89 Hadisin râvîlerinden
Abbas, göz kelimesini zikretmedi.
“Allah rasûlü, ensardan bir aileye, zehirli hayvan sokması
ve kulak (ağrısından dolayı) rukye yapma izni verdi.”90
Ensardan bir adamın Şifa binti Abdullah’tan rukye yapmasını
istediği, Şifa’nın da Peygamber kendisine izin verinceye
kadar rukye yapmadığı hadis kitaplarında zikredilir.
“Peygamber (s.a.s.) zehirli hayvan sokması, çıban ve göz
değmesinden dolayı rukye yapılmasına izin verdi.”91
86 Fahreddin er-Râzî, XXXII, 190
87 Ebû Dâvud, Tıb 17
88 Buhârî, Tıb 17; Müslim, İman 374; Ebû Dâvud, Tıb 17, h. No: 3884
89 Buhârî, Tıb 17; Müslim, İman 374; Ebû Dâvud, Tıb 18, h. No: 3889
90 Buhârî
91 Sahihu Müslim bi Şerhi’n-Nevevî, 14/184
Ahmed Kalkan
~ 44~
“Peygamber (s.a.s.) Hazm ailesine, yılan (sokması) rukyesi
(yapmaya) izin verdi.”92
Ashab, Rasulullah ile otururken, içlerinden birini akrep
sokar. Bunun üzerine bir adam, “Ey Allah’ın Rasûlü! Ona
rukye yapayım mı?” diye sorar. Allah Rasûlü de şöyle buyurur:
“Sizden her kim, din kardeşine faydalı olabiliyorsa,
olsun”93
Ebû Süfyân’ın Câbir’den rivayetine göre de Rasûl-i Ekrem,
Medine’ye hicret ettiklerinde rukye yapılmasını yasaklamış,
ancak akrebin soktuğu arkadaşlarına okumak
için izin isteyen Amr b. Hazm oğulları uyguladıkları işlemi
kendisine arzedince izin vermiş,94 yine bu işle uğraştığı anlaşılan
Ebü’l-Lahm’ın hizmetçisi Umeyr’den nakledildiğine
göre o da yaptığı işlemi Rasûlullah’a arzetmiş, Rasûlullah
da, “Şu kısmını at, şu kısmıyla rukye yap!” demiştir.95
“Rasûlullah (s.a.s.) Muavvizetân sûreleri denilen Felâk
ve Nâs sûreleri nâzil olunca, diğer okuduğu şeyleri bıraktı
ve bu iki sûreyi okumaya başladı.”96
“Rukye kesinlikle şirktir”97 diyen Rasûlullah, sonra, şirk
olduğu halde iki şeye; göz değmesi ve zehirli hayvan sokmasına
izin verecek; bunlardan başka hiçbir hastalıkta
rukye yoktur diyecek, ancak, râvilerden biri Rasûlullah
“göz değmesi” demedi diyecek, daha sonra, şirk dediği bazı
uygulamalara ayrı ayrı izin verecek! “Göz değmesi ve zehirli
92 Müslim
93 Sahih-i Müslim bi Şerhi’n-Nevevî, 14/186
94 Müslim, “Selâm”, 63
95 Tahâvî, IV, 327
96 Tirmizî, Tıb 16; İbn Mâce, Tıb 33
97 Ebû Dâvud, Tıb 17, h. No: 3883
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 45~
hayvan sokmasından başka hiçbir hastalıkta rukye yoktur.”
dedikten sonra çok sayıda uygulamaya izin vermiştir. “Rukye
yoktur, şirktir” diyen kendisi değilmiş gibi, hemen her
şey için rukyeye izin vermiş. Kanamayı ilâve edecek, sonra
kulak ağrısından dolayı rukyeye izin verecek, çıban için
izin verecek, sonra yasağı tümden kaldırarak; “Sizden her
kim, din kardeşine faydalı olabiliyorsa, olsun”98 diyecek, ama
kendisi Felâk ve Nâs sureleri indikten sonra diğer okuduğu
şeyleri bırakacak. Bununla birlikte nüşreyi şeytan işi, rukyeyi
şirk olarak tanımlayacak. Bütün bu rivayetlerin, birbirleriyle
çelişen ifadelerin hepsi sahih damgası yiyecek ve
hepsi Rasul’ün ağzından bu şekilde çıktı kabul edilecek…
Rasûlullah’a bu kadar birbirini tutmaz, çelişkili sözler isnad
edenlerin, şirk olarak tanımladığı ve şeytan işi olarak
vasfettiği çirkinliklere izin verdiğinin, “yoktur” dediğine
sonra “vardır” dedirten anlayış sahiplerinin, ilimle ve akılla
ilişkilerini sorgulamalarını istemek kalıyor bize. Dolayısıyla
Peygamberimizin izin verdiği rukyeler diye başlayan
ifadelerin hepsine kocaman bir soru işareti koymak gerekiyor.
Kaldı ki, günümüzdeki rukyecilerin hiçbiri, bu izin verilenlerin
hiçbirini yapıyor değil. Onlar basbayağı nüşre yapıyorlar.
Nüşre, cine tutulduğu, cinin musallat olduğu zannedilen
kimsenin cinlerini dağıtmak için yapılan rukyeye
denmektedir. Câbir (r.a.) anlatıyor: “Rasûlullah (s.a.s.)’dan
nüşre hakkında sorulmuştu: “O şeytan işidir!” buyurdu.”99
Günümüzde rukyeci olduklarını iddia edenlerin yaptıkları
şeytan işi rezilliği, sevap diye, sünnet diye halka ilan etmekten
çekinmediklerine şahit oluyoruz.
98 Sahih-i Müslim bi Şerhi’n-Nevevî, 14/186
99 Ebû Dâvud, Tıbb 9, h. no: 3868; Hâkim, Müstedrek 4/217. Hâkim, bu hadis hakkında,
“isnadı sahihtir; ancak Buhârî ve Müslim onu rivayet etmemişlerdir” demiş; Zehebî de
bu konuda ona katılmıştır. Ayrıca bu hadisi, Ahmed bin Hanbel de Müsned’inde (1/381)
rivâyet etmiştir. Hadisi Ebû Dâvud, İbn Mâce, Beğavî (Şerhu’s-Sünne’de), İbn Hibban ve
Taberî de (el-Mu’cemu’l-Kebir’de) rivâyet etmişlerdir. Bkz. En-Nehcu’s-Sedîd, s. 59.
Ahmed Kalkan
~ 46~
Âlimler, her konuda olduğu gibi, bu konuda da ihtilaf
etmişler ve statükoya, mevcut uygulamalara ciddi biçimde
karşı çıkanların sayısı hep az sayıda olmuştur. Kur’an,
kulun kula kulluğunu en büyük suç kabul ettiği ve köleliğin
kaynağını kuruttuğu halde, geleneksel çizgiyi savunan
çoğunluk, bu itikadî konuda net ve cesur adımlar atmadığı
gibi, rukye konusunda da aynı uzlaşmacı ve tavizci tavrı ortaya
koymuştur. Daha önce yaşayanlar, olaya gerekli netlikte
bakıp kesin yasak koymayınca, sonra gelenler de öncekilere
muhalefet etmeye cesaret edememişler. Aslında net
olan nebevî usûl, sahih olmayan rivâyetlerle çelişkili hale
getirilmiştir.
Aynı Rasûl’e, aynı konu ile ilgili birbirine zıt
ifadeler isnad edilmesi, öncelikle bu rivâyetlerin bir
grubunun Rasûlullah’a ait olduğunda ciddi şüpheler
uyandırır. Bu rivayetlerin bir kısmı diğer bir kısmıyla
çelişmektedir. Bundan da önemlisi Kur’an’la
çelişmektedir. Bu tür rivâyetlere göre Rasûlullah,
şirk dediği bir uygulamaya izin vermekte, hatta
tavsiye ve teşvik etmektedir; bu olacak şey değildir.
O yüzden, Rasûlullah’ın bazı şartlarla da olsa
şirk olan bir uygulamaya izin vermesi, onu tavsiye
etmesi mümkün değildir. Akla, çıkarları bozulan
rukyecilerin Peygamberimizin söylemediği sözleri
ona söyletmeleri geliyor. Ve şu geleneksel te’vile
yapışmaktan başka çözüm bulamıyorlar. Rasûlullah,
içinde şirk kelimeleri olan rukyeyi yasakladı,
diğerlerini serbest kıldı. Bu te’vili geçerli saysak
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 47~
bile; dün Peygamberimizin içinde şirk unsuru
olup olmadığı şeklindeki inceleme görevini bugün
kim yapacak ve içinde şirk bulunan rukyelere kim
yasak koyacak? Aynı anlayışa göre, bazılarının
içinde şirk unsuru var diye tümünü yasaklayan
Peygamberimizin yasağına uyulması gerekmez mi?
Bilindiği gibi şirk, en büyük zulümdür. İçinde Allah’ın
affetmeyeceği yegâne suç olan şirk bulunan
rukyeden insanlar nasıl fayda bekleyebilirler? Engel
olunmadığında sedd-i zerîa dediğimiz şirke giden
yol, nasıl tıkanacaktır? Bir kimse, hem mü’min
olacak ve Peygamberimizin sünnetini önemseyecek,
hem de Peygamberimizin şirk dediği uygulamaları,
değişik te’villerle savunacak ve kendisi onu
uygulayacak; bu nasıl olabiliyor, anlayabilmiş değiliz.
Yine, Peygamberimiz rukye yaptıran kişinin
Allah’a tevekkülü terketmiş olacağını söylemesi,100
muska takanın bu muskasının âhirettte kendisine
musallat kılınacağını belirtmesi,101 tivele denilen sevicilik
rukyesinin şirk olduğunu ifade etmesi102 rukyenin
ve rukyeciliğin en küçük çapta savunulmayıp
terk edilmesi gerektiği için yeterli deliller değil
midir?
Rabbimiz (c.c.), Rasulünün (s.a.s.) “ben ancak
bana vahyolunana uyuyorum”103 dediğini
100 Müsned, IV, 249, 251-253; Tirmizî, Tıb 23
101 Nesâî, Tahrim 19
102 Müsned, I, 381; İbn Mâce, Tıb 39; Ebû Dâvud, Tıb 17
103 6/En’âm, 50
Ahmed Kalkan
~ 48~
bildirmektedir. Peygamberine, “Ben, bana vahyolunandan
başkasına uymam. Çünkü Rabbime isyan
edersem elbette büyük günün azabından korkarım”
104 dedirtir Rabbimiz.
Bunlar, Rasulullah’ın da (s.a.s.) ancak vahye
uymak zorunluluğu ve vahyi hayatta uygulamaya
geçirerek şahidlik sorumluluğu olduğunu, asla
vahye aykırı bir söz ve fiilinin olamayacağını açıkça
ortaya koymaktadır.
Peygamberimizin Kur’an’a ters söz söylemeyeceğine
göre ve şirk olan bir uygulamayı tavsiye etmesi beklenemeyeceğine
göre, rukyeye izin verdiği veya onu tavsiye ettiği
görülen rivayetler, senet açısından sağlam bile olsalar, metin
açısından problemli rivayetlerdir. Din, böyle problemlere
dayanmaz. Ayrıca, Fıkıh Usûlü kaidesidir ve Mecelle’de
şu şekilde ifade edilir: “Def’-i mazarrat, celb-i menfaatten
evlâdır.” Bir zararın giderilmesi, faydanın gelmesinden
daha önemlidir. Yani, bazı faydalar elde edilecek diye, şirk
olma ihtimali olan bir uygulama kesin şekilde terk edilmelidir.
Aynen içki ve kumar konusunda olduğu gibi: “Sana
içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: ‘Onlarda hem büyük
günah, hem insanlar için (bazı) yararlar vardır. Ama
günahları yararlarından daha büyüktür.’ Ve sana neyi
infak edeceklerini sorarlar. De ki: ‘İhtiyaçtan artakalanı.’
Böylece Allah, size ayetlerini açıklar; umulur ki düşünürsünüz.”
105 Bazı haramlarda bazı küçük faydalar olsa
bile; Allah’ı sevmediklerinin en başında gelen şirkten hiçbir
104 10/Yunus, 15
105 2/Bakara, 219
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 49~
fayda da yoktur. Şirk olma ihtimali yüzde bir bile olsa, bir
mü’mine yakışan o işi terk etmek, o işten uzaklaşmaktır.
İçki ve kumar yasağını çiğnemek insanı şirke düşürmez.
Ama rukye için aynı şeyi söyleyemiyoruz: “Kesinlikle rukyeler,
temîmeler (muskalar), tiveleler (sevicilik muskası,
muhabbet rukyesi) şirktir.”106 Rukye şirke düşürdüğüne
göre, içki ve kumar gibi değil; onlardan çok daha berbat
olduğu hükmüne varırız. Ebû Süfyan’ın Câbir’den rivayetine
göre Rasûlullah, Medine’ye hicret ettiğinde rukye yapılmasını
yasaklamıştır.107 “Kur’an rukyesi yapıyoruz, Sünnet
olan rukye için bize gelin!” diyenlerin samimiyet testidir bu
rukye yasağı.
Yine, belirtelim ki, Peygamberimiz herhangi bir
kimseye “sana büyü yapılmış”, “sana cinler musallat
olmuş, içinde cinler var” şeklinde bir teşhiste
bulunmamış, yine bugünkü rukyeciler gibi, insanın
içinden cin çıkarma seansları düzenleyip değişik
işlemlerle cin çıkarmaya kalkmamış, muska yazmamış,
suya okuyup üfleyerek bunu iç dememiş,
mürekkepli kalemle duâ yazıp herhangi bir kimseden
o kâğıdın suyunu içmesini istememiş, herhangi
bir kimsenin içinden, olmayan cini çıkarmak için o
kimseyi dövmemiştir. Hasta için duâ edip ondan
hiçbir şekilde para almamıştır. Bugünkü rukyeciler,
hemen herkesin cinlerin kendisine musallat olduğunu
belirtip onun için günlerce devam edecek
sünnette olmayan şekilde ve sünnette olmayan sözlerle
yaptıkları “cin çıkarma” programlarına rukye
106 Ebû Dâvud, Tıb 17, hadis no: 3883
107 Müslim, Selâm 63
Ahmed Kalkan
~ 50~
dediklerine şahit oluyoruz. Hâlbuki cin değmesine
mâruz kaldığı iddia edilen, kendisine cin musallat
olduğu sanılan kimsenin tedavisi için başvurulan
rukye demek olan “nüşre”ye, “o şeytan işidir!”108 diyordu
Rasûlullah. Bugün rukyecilerin yaptığı hemen
hiçbir şeyin, sünnette karşılığının olmadığını,
câiz ve meşrû olmadığını görüyoruz.
Nu’man İbn Beşir (r.a.) anlatıyor: “Rasûlullah (s.a.s.) buyurdular
ki:
“Şurası muhakkak ki, haramlar apaçık bellidir, helâller de
apaçık bellidir. Bu ikisi arasında (haram veya helâl olduğu)
şüpheli olanlar vardır. İnsanlardan çoğu bunları bilmez. Bu
durumda, kim şüpheli şeylerden kaçınırsa, dinini de, ırzını
da tebrie etmiş olur. Kim de şüpheli şeylere düşerse harama
düşmüş olur. Tıpkı koruluğun etrafında sürüsünü otlatan çoban
gibi ki, her an koruluğa düşebilecek durumdadır. Haberiniz
olsun, her melikin bir koruluğu vardır, Allah’ın koruluğu
da haramlarıdır. Haberiniz olsun, cesette bir et parçası
vardır. O sağlıklı olursa cesedin (bedenin) tamamı sağlıklı
olur, eğer o bozuk olursa, cesedin tamamı bozulur. Haberiniz
olsun bu et parçası, kalptir.”109
Bu konuda âlimlerin tavrı nasıl olmuş, kısaca görelim:
Rukye ile ilgili rivayetleri nesih açısından değerlendiren
Hâzimî bu nakillerde görülen çelişkilerin bir kısmının Câhiliye
âdeti olarak devam ettirilmek istenen ve içinde şirk
unsuru bulunan, bir kısmının ise tevhid inancına aykırı
düşmeyen duâlarla yapılan rukyeleri konu edinmesinden
108 Ebû Dâvud, Tıb 9, h. no: 3868
109 Buharî, İman 39, Büyû 2; Müslim, Müsakat 107, h. no: 1599; Ebû Dâvud, Büyû 3, h.
no: 3329, 3330; Tirmizî, Büyû 1, h. No: 1205; Nesâî, Büyû 2, h. no: 7, 241
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 51~
kaynaklandığını söylemektedir.110 Hüseyin Remzi de söz
konusu rivayetleri telif yoluna giderken rukyenin şifayı
okuyanda sanarak hakiki şâfî olan Allah’ı unutan için yasak,
onu bir vesile sayan için câiz olduğunu kaydetmektedir.111
Hadis rivayetlerinin hiçbirinde Peygamberimiz bu tür
bir gerekçe ileri sürmemiş, sadece rukyeyi yasaklamış,
onun şirk olduğunu ilan etmiştir. Rivâyetlere göre, istisnâ
olarak birkaç kişiye özel olarak izin verdiği söylense bile,
Allah Rasulü’nün şirk olduğunu belirttiği bir uygulamaya
izin vermesi mümkün değildir.
Hadislerde yer alan farklı içerikli rivayetlere paralel
biçimde din âlimleri de farklı değerlendirmelerde bulunmuştur.
İbn Abbas, Atâ b. Ebû Rebâh, Mücâhid b. Cebr ve
Ebû Kılâbe el-Cermî hastaya ve yılanın soktuğu kimseye
okumak, muska yazdırıp taşımak, suya okuyup içirmek şeklinde
rukye yaptırmanın mubah olduğunu ileri sürerken
İkrime el-Berberî, Şa’bî, Katâde b. Diâme, Saîd b. Cübeyr,
İbrâhim en-Nehaî, Dahhâk b. Müzâhim ve Hasan-ı Basrî
gibi âlimler okumanın mubah, bunun yanında üfleme, ipe
düğüm atma ve elle meshetme gibi işlemlerin haram veya
mekruh olduğunu söylemişlerdir.112 Öte yandan özellikle
bazı Eş’arî kelâmcıları rukyenin Allah yerine başka şeylere
sığınmaya sebep teşkil ettiğini, O’nun izni olmadan hiçbir
şeyin fayda veya zarar veremeyeceğini belirterek muska
yahut nazarlık taşıma gibi uygulamalara karşı çıkmış,
tevhide aykırı unsurlar bulundurmayan uygulamaları ise
câiz görmüştür. Câhiz bazı kelâmcıların, rukye yapan kişilerin
cinleri kullanmak sûretiyle evlerde yuvalanan yılanları
uzaklaştırmalarının mümkün olduğunu söylediklerini,
110 el-İʿtibâr, s. 238
111 Tıbb-ı Nebevî, s. 71-72
112 el-Fetâva’l-Hindiyye, V, 355-356; Elmalılı, IX, 6391
Ahmed Kalkan
~ 52~
bazılarının ise kendilerine yaklaşan insanlardan kaçan
hayvanlar gibi yılanların da üfürükçülerin çıkardığı sesler
yüzünden deliklerinden çıkıp kaçtığını, ancak insanların
onları üfürükçülerin uzaklaştırdığını zannettiğini kaydetmektedir.
113
İbnü’l-Esîr ve İbn Hacer, Allah’ın kelâmı, isim
veya sıfatlarıyla yapılması, Arapça olması ve faydanın
Allah’tan umulması durumunda rukyenin
câiz olduğunu, zararın ortadan kaldırılması veya
faydanın elde edilmesini Allah yerine rukyeye isnat
etmenin ise şirk sayıldığını bildirmiştir.114 Ebû Süleyman
el-Hattâbî (ö. 388/998) de Rasûlullah’ın,
bazı mânevî hastalıklara karşı temiz kalpli ve güzel
ahlâk sahibi kişilerin Kur’an okumasına müsaade
ettiğini, ancak kendi yaşadığı dönemde bu işin
afsuncu ve cincilerin eline geçtiğini, dolayısıyla
tesirli olmadığı gibi meşrûiyetinin de kalmadığını
ifade etmiştir.115
Fakihler rukye karşılığında ücret alınıp alınamayacağını
da tartışmış, Tahâvî gibi ilk dönem fakihleri bunun ibâdet
değil tedavi olduğunu, bu sebeple ücret alınabileceğini söylemiştir.
116 Ancak bu görüş inançların istismar edilmediği
ve meselenin bir ahlâk problemi haline gelmediği dönemlere
ait iyimser bir bakışın ürünüdür.
113 Kitâbü’l-Hayevân, II, 139; IV, 184-190; V, 397
114 en-Nihâye, “rḳy” md.; Fetḥu’l-bârî, X, 206
115 S. Buhârî Tecrid-I Sarih Tercemesi, XII, 90
116 İbn Âbidîn, VI, 57
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 53~
Kur’an ve Sünnet ile sahâbîlerin uygulamalarında muska
yazılmasının veya taşınmasının cevazına dair güvenilir
bir delil bulunmamaktadır. Okuma duâdan öteye geçmez,
şifayı veren ise Allah’tır. Buna karşılık muskacılık yapanların
içinde kendilerini şifa dağıtan olarak takdim edenler,
insanların yanlış inançlara sapmasına zemin hazırlayanlar
ve kazanç temini yoluna gidenler vardır. Bu kişiler ayrıca
kendilerini hoca diye tanıttıkları için kamuoyunda âlim ve
hoca imajının sarsılmasına sebep olmaktadır.117
HANGI RUKYE CÂIZDIR, HANGI RUKYE
SAKINCALIDIR?
“Rukye hakkında hadis kaynaklarında yer alan rivayetlerin
bir kısmı onun cevazına, bir kısmı da yasaklanmasına
delâlet eder.” diyor TDV İslâm Ansiklopedisi. Bu ifade;
ya serbest bırakan veya yasaklayan hadis rivayetlerinden
bir bölümü zayıftır veya uydurmadır” anlamına gelir. “Peygamberimiz
bazı özellikler taşıyan rukyeleri câiz görmüş,
diğerlerini yasaklamıştır” demek için bir delil gerekir. Böyle
bir delil yoktur; tam tersine; bütün rukyeleri ve muskaları
yasaklayıp bunları şirk ilan eden hadis rivayetleri vardır.
Rukye hakkında câizdir ya da câiz değildir demek yerine;
rukyenin temelde câhiliye kültürünün ürünü olduğunu,
hadislerde yasaklandığını, Medine’de tümüyle yasaklandığını,
ama istisnâ olarak bazılarına izin verildiğiyle ilgili
bazıları sahih kabul edilen zayıf rivayetler olduğundan
yola çıkarak; genel olarak rukyelerin yasak edildiğini kabul
etmek durumundayız. Peygamberimizin rukyeye şirk
117 İlyas Çelebi, TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Y., c. 35, s.219-221
Ahmed Kalkan
~ 54~
demesine118 rağmen, cin musallat olmuş diye iddia olunan
kimsenin tedavisi için başvurulan rukye demek olan
“nüşre”ye, “o şeytan işidir!”119 diye hükmetmesine rağmen,
Peygamber, hâşâ kendisi İslâmî hükümlere isyan edecek,
şirk ve şeytan işi dediği uygulamaları ümmetine tavsiye
edecek… Olur mu böyle şey? Kur’an şöyle diyor: “Andolsun,
sana ve senden öncekilere vahyolundu (ki): ‘Eğer şirk koşacak
olursan, şüphesiz amellerin boşa çıkacak ve elbette sen,
hüsrana uğrayanlardan olacaksın.”120 Allah’ın affetmeyeceği
tek suç olan şirki, Peygamberimiz rukye için hükmetmesine
rağmen uygulamaya devam edecek ve dinle alay edercesine;
hâşâ Kur’an’a uygun şirk, Sünnete uygun şirk, der gibi
yaptıklarına “Kur’an rukyesi”, “Sünnete Uygun Rukye” adı
verecekler… Peygamberimizin şirk dediği uygulamaları Selefî
geçinip rukyeciliği meslek edinen bazıları, “biz Kur’an’a
uygun, Sünnete uygun rukye yapıyoruz!” diye utanmadan
ilanlar verecekler… Cin çıkarma işlemlerine denilen “nüşre”
uygulamasına Rasulullah “şeytan işi” derken bu kimseler
“Sünnete uygun cin çıkarma” diye dini istismar etmeleri
yetmiyor gibi, bir de Rasûlullah’a iftira edebiliyorlar. Cin çıkarma
adıyla uydurdukları programlarda showa dönüştürdükleri
uygulamalardaki okuduklarına da “rukye” diyorlar.
Rukye, onlara göre; olmayan tasallutla ilgili sünnette olmayan
şekilde eski gelenekteki bazı sözleri söylemekten
ve bazen de cinin inatlaşıp çıkmak istemediğini öne sürüp
hastayı dövmekten ibarettir.
Sonunda söylenmesi gereken hükmü, ben baştan ifade
etmiş olayım:
118 Ebû Dâvud, Tıb 17, h. no: 3883
119 Ebû Dâvud, Tıb 9, h. no: 3868
120 39/Zümer, 65
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 55~
Bugünkü rukyecilerin yaptığı rukyeler, Rasûlullah’ın
yaptığı veya izin verdiği rivayet edilen uygulamaların
aynısı veya bir benzeri değildir. Dolayısıyla
bugünkü rukyecilerin yaptığı ne sünnete
uyar, ne geleneksel anlayışa göre ruhsat verilen,
câiz görülen rukye sınıfına girer. Çünkü bugünkü
rukye adıyla yapılanların ekserisi, rukyenin istismarından
başka bir şey değildir. İslâm’ın kabul
etmediği, sünnette ve ashabın uygulamasında hiç
yeri olmayan ve Nebevî ölçüye ve hükme göre şirk
olma ihtimali büyük olan birçok şey, rukye adı altında
icrâ edilmektedir.
Tasavvufçulara, tasavvufun itikadî açıdan nice tehlikelerinden
bahsedince; “tabii, tarikatlara birçok hurafe karıştırmışlar,
nice sapıklıkları tarikat adına yapıyorlar, bunlara
biz de karşıyız. Bizim tarikatımız öyle problemlerden uzaktır,
bizimkisi doğrudur.” diyorlar. Aynen onlar gibi, rukyeciler
de benzer şeyler söylüyorlar. “Başka rukyeciler kötü
olabilir, biz doğruyuz, hak üzereyiz, bizimki câiz” derler.
Ben, sünnette uygulanan, Rasûlullah’ın yaptığı duâların dışına
çıkmayan, rukye diye, nüşre diye şirk uygulamalarına
rağbet etmeyen, sünnette görmediği bir uygulamadan kaçınan
bir rukyeci bilmiyorum, olduğunu da sanmıyorum.
Son yıllarda bu rukyeci geçinenlerin sayısında hayli artış
oldu. Selefi geçinen gençler bu işe merak sardı, dünya açısından
kârlı bir iş olarak görüp insanları istismar etmeye
yöneldiler. İşte, sünnete uygun rukye yaptığını iddia eden
rukyecilerden rukyeyi nasıl yaptıklarını yazılarından takip
etmek hiç de zor değil. Rukyecilerden birinin rukyenin nasıl
yapıldığını anlatan yazısı:
Ahmed Kalkan
~ 56~
BUGÜNKÜ RUKYECILERE GÖRE RUKYE NEDIR,
HANGI DURUMLARDA VE NASIL YAPILMAKTADIR?
Selefi geçinen bir rukyecinin rukyenin ne olduğunu, çeşitlerini
ve nasıl yapıldığını anlatan yazısı:
Rukye; Kur’an’dan bazı sûre, âyet, duâ, şifa ayetleri ve peygamber
(s.a.s.) duâlarını okuyarak duâ edip hastaya sürekli
okumayı tekrar ederek Allah’tan şifa istemeye denir.
Rukyeler, helâllık, haramlık yönüyle 3’e ayrılır:
1. Şirk olan rukye: İçinde Kur’an ve sünnetten olmayan ve
içinde şeytandan, cin isimlerinden, melek isimlerinden yardım
dileyerek çeşitli vefk ve tılsımlar yoluyla cinleri, şeytanları
kullanarak yapılan rukyeler,
2. Haram olan rukye: İçinde şeytana ibâdet olmayan, ancak
çeşitli vefk ve ebced hesaplarıyla yapılan rukye,
3. Helâl olan rukye: Sûre, ayet, duâ, şifa ayetleri ve peygamber
duâlarını okuyup duâ ederek hastaya sürekli okumayı
tekrar ederek Allah’tan şifa istemeye denir.
Yapılış şekliyle ilgili olarak da rukye üç çeşittir:
1. Büyü yapılmış hastada, yapılan büyüyü bulup imha etmek
yoluyla hastaların iyileşmesi yönüyle rukye. Bu, âlimlerimizin
de belirttiği gibi, en kolay yöntemdir.
2. Rukye: Büyü bozan ayetler ve nebevi duâ, esmaul husna
isimleriyle yapılan duâlarla habis ruhları bedenden çıkartmak
selvi ruhlarla mümkündür, selvi ruhlar, melekler rukye
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 57~
ile, büyü bozan ayetler okununca Allah (c.c.) görünmez ordularıyla
büyünün hükmünü iptal edip hastaya şifa verir.
3. Çeşitli bitki ve zeytinyağı sürülerek, hacamat yapılarak
tedavi edilmesi: Rukye yapacak kişi hastaya rukye yaparken,
o esnada hastadaki sihrin çeşidini öğrenip ona göre program
yapar, hastaya da evinde yapacağı programı yapmasını tavsiye
eder. 1 hafta devam edilecek programdan sonra hastayı
tekrar tedaviye alır; iyileşinceye kadar rukyeye devam eder.
Sihir ve cinin âşık olması ise, tedavisi en zor olanlardan biridir,
sabır ve sebatla rukyecinin programına devam etmesi gerekir.
Adım adım iyileşmeler sürer, bazen üçüncü seansa kadar
iyileşmeler yüzde 50 ile yüzde 80 arası olur. Hasta bunu
yüzde yüz zanneder, tedaviyi bırakır. Oysaki bu tür hastaların
3 ilâ 6 ay veya bir sene rukyecinin vereceği programa göre
tedavisi devam eder.
Acemi rukyeciler hastaya fayda vereceğine içindeki cini azdırabilir;
kontrol edemez ve cin hastaya karşı savaşı açıktan yapar.
Kişi kendi kendine de yapmaya kalkarsa yine cin azgınlardansa
hastayı daha sıkıntıya sokabilir. Tecrübesi olan bu ilmi teoriden
öteye geçirip pratikte tecrübeli olanlar bu azgınlaşma döneminde
hastasını nasıl kontrol edeceğini bilir, ona göre davranır.
Sidr (Arap eriği), yaprağını yeşil olarak ya da kurutulmuş
olup toz haline getirilmiş 7 yaprak ezerek ya da toz haline getirip
biraz su alarak sihir bozan ayetler okur, üfler. Rukyecinin
okuduğu verdiği suyu çoğaltır. Bu sudan 3 yudum içilir ve bu
su sidr tozu katılarak çoğaltılır, bu suyla gusül alınır. 7 gün
üst üste tekrarlanır. Gerekirse 21 veya 40 gün de yapılması
tavsiye edilir. Sidr bulamazsa toz halindeki defne yaprağı ile
de yapabilir.
Bugünkü Rukyecilerin Yaptıkları, Rasûlullah’ın İzin
Verdiği Rivâyet Edilen Rukyeler ile Hiçbir Alâkası Olmayan
Uygulamalardır
Ahmed Kalkan
~ 58~
Yukarıda kendilerinin rukye diye yaptıklarını anlattıkları
ifadelerden yola çıkarak, Selefi geçinen veya çıkarları
dışında hiçbir dâvâ ile ilgisi olmayan rukyecilerin rukye
diye tanımlayıp uyguladıkları şeylerin Kur’an ve Sünnetle,
sünnetullahla hiçbir ilgisinin olmadığı gayet rahat anlaşılmaktadır.
Onların rukye diye anlattıkları şeyin yanlışlığını
kısaca açıklayayım:
Tanımda ifade ettikleri gibi “duâları okuyarak, duâ edip
hastaya sürekli okumayı tekrar ederek Allah’tan şifa istemeye
denir.” şeklinde devamlı ve ısrarlı tekrarlamanın hadislerde
tavsiye edildiğini bilmiyorum.
Rukyecilerin kendilerinin de kabul ettiği gibi,
günümüzde uygulanan rukyelerin bir kısmı şirk,
bir kısmı haram. Tabii, “benim yaptığım rukyede
haram veya şirk vardır” diyen çıkmaz. Acaba var
mıdır diye sorgulayan da pek çıkmaz. Günümüzde
yapılan bunca rukye çeşidi arasında “sünnet olan
rukye” diye bir bölüm açamıyorlar. Saydıkları ve
kendilerinin uyguladığı bunca rukye çeşidinin câiz
olduğuna dair delil getiremedikleri halde, kendilerinin
zinhar yanına yaklaşmadıklarını iddia ettikleri
ve başkalarının uyguladığı haram ve şirk olarak
kabul ettikleri rukyelerin dışındakilerde, yani
kendi yaptıklarında hiçbir sakınca olmadığını iddia
edip câiz görüyor ve uygulayabiliyorlar.
Yapılan büyünün nasıl yapıldığını ve hangi çeşit olduğunu
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 59~
anlayıp bilen kimse, o tür işlemleri cüzdanı kalın kimselerin
isteklerini gerçekten geri çevirip başkalarına hiçbir şekilde
büyü yapmayan kimseler mi bunlar diye sorgulanmalıdır,
demiyorum. Çünkü olmayan bir etkinin kaldırılmasından
bahsediliyor, sihir adına tümüyle insanları kandırmaya yönelik
uygulamalar, bunların yaptıkları.
Büyü bozan ayetlerden bahsediliyor. Etkisi bulunmayan,
hile ve kandırmacadan ibaret olan “büyü”yü bozan âyetler
varmış, bunlar okunmalıymış. Kim tespit etmiş olmayan
büyüyü bozan bu âyetleri? “Büyü bozan ayetler okununca
Allah (c.c.) görünmez ordularıyla büyünün hükmünü iptal
edip hastaya şifa verir.” denilmektedir. Peygamberimizin
izin verdiği rivâyet edilen rukyede, sadece bazı âyetlerin
okunması sözkonusu idi. Burada rukyelerden rukye beğenin.
Bu rukye çeşitlerinden hangisinin ne kadar câiz olduğunu
nasıl ispat edebilirler? “Allah (c.c.) görünmez ordularıyla
büyünün hükmünü iptal edip hastaya şifa verir.” denilmiş.
Rukyecinin yaptığı iş, sanki melekler ordusunu harekete geçirip
büyünün hükmünü iptal ettirmek, bir cinle yapıldığı
iddia edilen, insanın içine girip musallat olduğu iddia edilen
bir tek cin için Allah, görünmez ordusuyla da değil; görünmez
ordularıyla, etkisi olmayan büyünün hükmünü iptal
ettirecek…
Deniliyor ki: “Rukye yapacak kişi hastaya rukye yaparken,
o esnada hastadaki sihrin çeşidini öğrenip ona göre
program yapar, hastaya da evinde yapacağı programı yapmasını
tavsiye eder. İyileşinceye kadar rukyeye devam
eder.” Ashâbın uyguladığı rukyenin hiçbirinde böyle günlerce
devam eden bir programdan bahsedilmez. “Sihir ve cinin
âşık olması ise, tedavisi en zor olanlardan biridir, sabır ve
sebatla rukyecinin programına devam etmesi gerekir. Bu
Ahmed Kalkan
~ 60~
tür hastalar 3 ile 6 ay veya bir sene rukyecinin vereceği
programa göre tedavisi takip eder.” Rukyecilere göre cinler,
insanlara düşman idi. İnsanlara musallat olmak için yol
ararlardı. Şimdi de insanlara âşık olan cinler, onlarla evlenmek
isteyenler çıktı. Cinlerle insanların cins ayrımlarından
dolayı böyle bir şeyin olmasının mümkün olmadığını nakil
ve akıl yoluyla ileride cinlerden bahseden 2. kitabımızda
“Cinlerle Evlilik” başlığında genişçe izah edeceğiz. Yine, bu
şekilde aylarca tedavi süresinin olduğu, rukyecinin program
yapıp aylar boyu rukye denilen ne yapıldığı belirsiz şeylere
caiz demek mümkün değildir.
“Acemi rukyeciler hastaya fayda vereceğine içindeki
cini azdırabilir; kontrol edemez ve cin hastaya
karşı savaşı açıktan yapar.” Hastanın içine
cinin girmesinin mümkün olmadığını, Kur’an ve
Sünnetten yola çıkarak ispat edip ikinci kitapta
gündem edeceğim. Cinin insana musallat olduğu
ve bunu çözme iddiasıyla yapılan şey, rukye diye
uygulansa da, rukyecinin kendisini ve hastayı kandırmasından
başka bir şey değildir. “Biraz su alıp
sihir bozan ayetler okur, üfler.” Sihrin etki edeceğini
kabul etmeyen Kur’an’da, “sihir bozan âyetler”
diye âyetler olduğunu iddia etmek, olaya ne kadar
Kur’an ve Sünnet dışından bakıldığını gösterir.
“Rukyecinin okuyup verdiği suyu çoğaltır.” Aslında
suya okumak da ashabın, selefin yaptığı bir
şey değildir. Ne yani, bunlar mı rukye? Peygamberimiz
bunları mı tavsiye etti, bunlar, psikolojik
hasta olan herkesin içinde cin olduğu, sihir yoluyla
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 61~
cinlerin insana musallat olduğu inancına dayanan
ve insanın içinden sihri, cini çıkarmak adına uydurma
işlemlerden ibârettir. Peygamberimizin câiz
gördüğü rivâyet edilen rukye ile bunların ne ilgisi
var?
“Tekrar rukyeli su ile banyo yapılır” deniliyor. Peygamberimiz
rukyeli su ile banyo yapmayı tavsiye etmiş filan değildir.
Ya da bu tür işlemi câiz görmüş değildir.
Acı çehre tohumu, meyankökü şerbeti ve hacamat gibi
işlemler de Peygamberimizin caiz gördüğü rukye kapsamına
girip girmeyeceği tartışılacak uygulamalardır. Ve insana
musallat olduğu varsayılan cinlere, sihre karşı bugünkü rukyeci
diye geçinen üfürükçülerin bir uygulaması olduğu anlaşılmaktadır;
bu uygulamaların rukye ile, Peygamberimizin
caiz gördükleriyle hiçbir ilgisi yoktur.
Rukyeyi Kur’an ve Sünnet yasakladığı halde, bazı hadis
rivayetlerindeki izin verilen istisnâî kısmı öne çıkartan
rukyecilere göre, rukyenin hangi hallerde yapılabileceği
hadis rivayetlerinde belirtilmiştir. Bugünkü rukyecilerin
yaptıkları Kur’an’a uymadığı, ama onların bunu önemsemediği,
Kur’an’dan daha öne çıkarttıkları hadislere de kesinlikle
terstir.
RUKYE KARŞILIĞI KOYUN SÜRÜSÜ ALAN
ASHABLA İLGILI HADIS RIVAYETI
Rukyeciler, rukye yapmayı, âyet okuma ve dua etme
Ahmed Kalkan
~ 62~
karşılığında ücret almayı yasaklayan çok net hükümler içeren
Kur’an âyetlerini ve rukyeyi yasaklayan hadisleri yok
sayarlar; yaptıkları rukyeye delil olarak bu rivayeti ısrarla
gündeme getirirler. Bu hadis rivâyeti dışında rukye karşılığı
para veya mal alma hususunda önemsenecek delilleri
yoktur. Hâlbuki, bu rivayet sahih olsa bile, bu rivayette
sahâbîlerin ücret almalarının gerekçesi vurgulanmış; tedavi
edeceği kimsenin ve çevresindekilerin yüzüne karşı da
bu gerekçeyi söylemişler.
Ebu Said Hudri (r.a.) rivayet etmiştir: Rasûlullah’ın (s.a.s.)
sahabelerinden bir grup seferde idiler. Arap yurtlarından
birine rastlayıp orada misafir olmak istediler. Ancak onlar
bunu kabul etmek istemedi. O sırada kabilenin reisini akrep
sokmuştu. Her ne yaptılarsa çaresini bulamadılar. İçlerinden
bir kısmı “Şu gelen insanlara bir müracat etseydiniz,
belki onlarda bunun bir çaresi vardır.” dedi. Sababelere gelip
dediler ki “Reisimizi akrep soktu. Elimizden geleni yaptık,
fakat çare bulamadık. Siz bir şey yapabilir misiniz?” Sahabelerden
birisi “Vallahi ben hasta okumasını bilirim. Ancak
bizi misafir etmenizi istedik, siz kabul etmediniz. Eğer bunun
karşılığında bir şey vermezseniz hastanıza okumam.” dedi.
Bunun üzerine, bir sürü koyun üzerine anlaştılar. Sonra
gidip hastaya Fâtiha’yı okuyarak üfledi. Hasta (sanki)
bağlandığı ipten kurtuldu, bir deve gibi sapasağlam oluverdi.
Ebu Said der ki: sonra onlar sözlerini yerine getirip
koyunları verdiler. Sahabelerden birisi “koyunları taksim
edin.” dedi. Hastaya okuyan Sahabi, “Hayır! Önce Peygamber’in
(s.a.s.) yanına varalım. Meseleyi anlatalım, bakalım ne
buyuracak? Ondan sonra taksim ederiz.” dedi.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 63~
Rasûlullah’ın yanına geldiler ve hâdiseyi anlattılar. Hz.
Peygamber (s.a.s.) hastaya okuyana “Fâtiha Sûresi’nin böyle
bir duâ olduğunu nereden biliyordun? Payınıza düşen koyunları
aranızda bölüşün, bana da bir hisse ayırın.” buyurdu.
Bir başka rivayet de şöyledir: Bu grup içinde bulunan sahabelerden
bazıları bunu hoş görmeyerek hastaya okuyan
arkadaşlarına, “Allah’ın kitabı karşılığında ücret aldın.” dediler.
Medine’ye geldikleri zaman da Rasûlullah’a “Ey Allah’ın
Rasûlü! Bu, Allah’ın kitabı karşılığında ücret aldı” dediler.
Bunun üzerine Rasûlullah (s.a.s.) şöyle buyurdu: “Allah’ın
kitabı karşılığında alınan ücret, ücretlerin en helâl
olanıdır.”121
Öncelikle belirtelim ki, Allah Rasûlü, Allah’a muhalefet
etmez, Allah’ın kitabının yasakladığı bir şeyi, bir haramı,
“en helâl” ilan etmez. Kur’an’a arzedildiğinde kaç yönden
Kur’an’a ters hususlar içerdiği için bu rivayet, sahih olamaz,
Allah rasûlü bu tür Kur’an dışı, akıl dışı sözü söylemiş
olamaz.
Peygamberimize neler söylettiriliyor, bakalım: Allah’ın
kitabı karşılığında alınan ücret, ücretlerin en helâl olanıdır.”
Peygamberimiz bu sözü söyler mi? “Âyetlerimi az bir
karşılık ile satmayın, yalnız Benden korkun”122 âyetine ters
düşüp âyetin zıddını hüküm olarak ilan eder mi? Rasûlullah’tan
rivâyet edilen şu sözlerine bakalım: “Kim Kur’an
okuyup Kur’an’ı insanların malını yemeye vesile edinirse,
Kıyâmet gününde yüzü etten soyulmuş bir kemikten ibaret
olarak Arasat meydanına gelir.”123 Bu tür sözlerine ters hü-
121 Buhari, Tıb 33; Müslim, Selâm 65; Ebû Dâvud, Tıb 19; Tirmizî, Tıb 20
122 2/Bakara, 41
123 Buhârî, Tecrid-i Sarih Terc. VII, 48; Beyhakî Aynî, Umdetul Kaarî
Ahmed Kalkan
~ 64~
kümler verir mi? Kur’an, kimlere şifâdır? Kur’an’a soralım
bu soruyu: “Kur’an’dan mü’minler için şifa ve rahmet olan
şeyleri indiriyoruz. Zalimlerin ise zarardan başka bir şeylerini
artırmaz.”124 Bu âyetin hükmüne göre, aç yolcuların
karınlarını doyurmayan kâfir ve zâlimlerin zararlarını arttırması
gereken Kur’an, onlara şifa oluyor; bu olmayacak
bir iştir. Kaldı ki, olay, bir akrep sokması, vücuda yerleşen
bir zehir Fâtiha okunur okunmaz iyileşiyor; vücuttaki zehir
Fâtiha okunarak tedavi edilebilir mi? Sünnetullaha uygun
mudur bu beklenti? Vücuda giren zehir cinsinden bir şeyi,
güncel örnekle korona virüsle komalık olmuş birini başka
tedavilere ihtiyaç duymadan sadece Fâtiha sûresi okuyarak
tedavi etmeye kalkmak sünnet mi kabul edilecek? “Bu tür
hastalara Fâtiha okuyalım, tedavi masraflarından hastayı
ve ülkeyi kurtaralım” diyebilir miyiz?
HADIS RIVÂYETININ TAHLILI
Yaptıkları rukyeye ve karşılığında aldıkları yüklü bir bedele
en önemli delil olarak bu rivayeti bulan rukyecilerin
bu rivayetlerin kendi akıllarıyla ve kendi din anlayışlarıyla
da çeliştiğini göstermeye çalışacağım. Bu rivayeti sahih
ve kendi rukye adıyla yaptıkları anormalliklere delil kabul
edenlerin çelişkilerini göstermek sadedinde şunları söyleyebiliriz:
“Sizler bizi konuk edip yemek yedirmediniz. Biz de,
sizler bızim için bir ücret ta’yîn etmedikçe size rukye yapmayız!”
Demek ki, herkesten ücret alarak rukye yapmak
yok, kendilerine insanî muâmele yapmayan, misafir ve aç
oldukları halde önlerine yiyecek koymayan kimselerden
ücret istiyorlar. Kıyas yapıp bu hadisi delil getirmek için
onların ücret aldığı kimseler de mü’min olmamalı, insanî
124 17/İsrâ, 82
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 65~
özelliklerden de mahrum olmalı. Buhârî, bu hadisi Fâtiha-i
Şerîfe ile duâ mukabilinde bir ücretin verilip alınmasının
hükmüne dair bir bâbında sevk etmiştir. Bu rivâyete göre
o sahabi de sadece Fâtiha okumuştu. Bugünküler rukye deyince
sadece Fâtiha’yı okumaktan mı bahsediyorlar?
Tevhid ehli, Allah’tan korkan, kendisine “hoca” denilen
ve dini temsil eden kişiler ağızlarından çıkan ve başkasından
kendisine yönelik sıvıdan insan fıtratı hoşlanmaz.
Kaldı ki, içinde nice mikrop ve zararlı bakteri de olabilir.
Şifa gelsin derken, hastalığa sebep olabilir. Sözgelimi korona
virüs, bu tür yolla çok rahat bulaşabilir. İnsanlar bu tür
sıvı yüzünden para kazanıyorsa ve din adına bunu savunuyorsa
kıyameti beklemek gerekir. Ashab, “Peygamberimize
sormadıkça bu sürüden almayız” dediler. Bu insanlar da
önce Kur’an’a, sonra Peygambere sormadan mı yapıyorlar
rukyede yaptıklarını?
BU HADIS RIVÂYETINDEN ÇIKAN HÜK ÜMLER
Bu hadis rivâyetine ters düştüğü için bazı âyetleri ve bu
rivâyete ters düşen hadisleri yok sayan kimselerin bu rivayetui
esas aldıkları zaman, bu rivayetten kendileri için
ancak şu deliller çıkar:
1- Hastaya sadece Fâtiha sûresi okunmalı. Bu hadis, hastaya
Fâtiha dışında Kur’an’dan herhangi bir âyet ve sûreyi
veya başka bir şey okumayı değil, sadece Fâtiha okumayı
rukyecilere câiz kılar.
Atâ ile Ebû Kâbe’ye göre hastanın üzerine Fâtiha okuduğu
için ve Fâtiha’yı öğretmek mukabilinde ücret almak caizdir.
Ahmed Kalkan
~ 66~
İmam Mâlik ile, Şafiî, Ahmed b. Hanbel ve Ebu Sevr’in mezhebleri
de budur. Zührî ‘ye göre ücret mukabilinde Kur’ân
öğretmek mekruhtur. Ebû Hanife ile diğer Hanefî imamlarına
göre ücret mukabilinde Kur’an öğretmek câiz değildir.
Meseleyi, kendilerinin rukyeci olduğunu ileri sürenler
Peygamberimizin müsaade ettiği Fâtiha sûresi okumakla
sınırlı rukyecilik yapıyorlarsa, yapabilirler, sadece Fâtiha
sûresini okuyarak bunun ücretini alabilirler. Tabii, bunu
yapmak için Allah’ın Kur’an âyetleri konusundaki uyarılarını
yok saymak, Peygamberimizin Kur’an okuma, rukye
yapma karşılığında kalkan ve benzeri bir şey alınca, bunu
cehennemlik bir suç ilan eden kaç tane hadisini görmezden
gelmek gerekiyor.
Fâtiha suresini okumakla yetinmeyip Kur’an’da ve sünnette
olmayan nice şeyleri de rukye adıyla tedavi programlarına
kattıkları, muskacılık yaptıkları, uydurma cin çıkarma
seansları tertip ettikleriyle ilgili en küçük bir delil bu
hadis rivayetinde yoktur. Psikolojisi bozuk veya beyninde
hastalık olan kimselere ya da epilepsi (sâra) hastalığı gibi
tıbbî çözümü olan hastalığa sahip olanlara doktor tavsiye
edeceğine muskalar yazarak tedavi etmeye kalkanların,
Rasûlullah’ın izin verdiği rivayet edilen rukye kalıbına girmeyen
başka şeyler yapanların ve bu vesile ile hastaların
ümitleriyle oynayıp onların sukut-ı hayale uğramasına vesile
olanların ve onların rahatsızlığını kendilerine geçim
kaynağı ve istismar alanı bulanların bu hadis rivâyetinden
veya benzeri başka rivayetlerden bir delil yoktur. Tevhid
ehli bir kimseye bu işleri yapmak bir tarafa, bu tür işleri
savunmak bile züldür.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 67~
FÂTIHA SÛRESI VE K UR’AN ÂYETLERI ŞIFÂDIR
“Kur’an şifadır.”125 Bir ilâcın şifaya vesile olması için, o
ilacın kullanılması gerekir. Sadece reçetenin veya prospektüsün
okunmasıyla şifa beklenemez.
Kur’an şifadır; emir ve yasakları uygulandığı
durumda mânevî hastalıklarımıza, huzursuzluğumuza,
psikolojik sıkıntılarımıza şifadır. Şu kadar
sayıda okuyup üfleyerek, ağzımızdan tükrükler saçarak,
tüh tüh diyerek değil; okuyup amel ederek
Kur’an’dan şifa beklemeliyiz. Kur’an, hidayet kitabıdır,
fal kitabı, üfürük kitabı değildir. Dünyevî
çıkarlara âlet edilecek, okuyup üflenip geçim sebebi
kabul edilecek, rukye adıyla duâ edip para kazanılacak
bir kitap değildir. Kur’an’da şerrinden
Allah’a sığınmamız emredilen üfürükçü kimdir,
rukyeci kimdir? Aralarında nasıl bir fark vardır?
Kimse “ben üfürükçüyüm” demiyor, demez. Üfürükçüler
kendilerini hep rukyeci olarak tanıtırlar.
Hem de Kur’an ve Sünnete göre hacamat ve rukye
yaptıklarını söylerler.
Kur’an’da hacamat kelimesi bile geçmediği halde,
Kur’an’a göre nasıl hacamat yapılıyorsa, Kur’an’da geçmeyen
rukye, nasıl suya üfleniyor, muska yazılıyorsa ve bütün
bunlar Kur’an’a uygun nasıl hacamat ve Kur’an’a uygun nasıl
rukye oluyorsa, bu konudaki uzun sakallı rukyecilerin
Kur’an adını nasıl istismar ettiklerini görmüş oluyoruz.
125 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
Ahmed Kalkan
~ 68~
2- Kendilerinden rukye ücreti alınan kimselerin kâfir
olması gerekiyor. Bu rivayete göre, ashâbın rukye ücreti aldığı
ve Peygamberin bu ücreti onayladığı kimseler kâfirlerden
almıştı bu rukye ücretini. Kıyas yapıp bu hadisten delil
getirmek için rukye karşılığı ücret istenip para veya mal
alınabilecek kimseler de mü’min olmamalı. Peki, kâfirlere
okunan Kur’an âyetleri şifa verir mi? Kur’an şifayı mü’minlere
hasrederken, zâlimlerin hüsranını arttıracağından
bahsediyor. Bunlar aç yolculara yiyecek ikram etmemiş
insanlar, en azından zâlim insanlar. Âyetler ise zalimlerin
zarar ve ziyanını arttıracağını açıklıyor.126 (“Ondan kolay
ne var, çoğumuz tekfirci, olmayanlarımız da tekfirci oluruz,
mü’minlerden para almamış oluruz” derler mi, eh, diyebilirler.
O zaman da biz deriz: Nice mü’minleri dışlarken, kâfirlere
üç kuruş para için bu yardım, onların hidâyeti dışında
onlar için samimi duâlar ne kadar câizdir? Cinleri imana
dâvet ediyorsunuz da, bu garibanları niye imana dâvet
etme ihtiyacı hissetmiyorsunuz? Mü’min olurlarsa, rukye
parası alamayız diye mi?)
3- Ücret alınan kimseler, insanî özelliklerden de mahrum
olmalı. Bu hadis rivâyetinde sahâbîlerin ücret almalarının
gerekçesi vurgulanmış; tedavi edeceği kimsenin ve çevresindekilerin
yüzüne karşı da bu gerekçeyi söylüyorlar: “Sizler
bizi konuk edip yemek yedirmediniz. Biz de, sizler bızim
için bir ücret ta’yîn etmedikçe size rukye yapmayız!” Demek
ki, herkese ücretle rukye okumak yok, kendilerine insanî
muâmele yapmayan, misafir ve aç oldukları halde önlerine
yiyecek koymayan kimselerden ücret istenebilir. Rukye
karşılığı ücret için para alınan kimseler insanî özelliklerden
de mahrum olmalı. Mü’min hastalara değil, insanî özelliklerden
de mahrum kâfirlere sadece Fâtiha okunuyorsa
126 17/İsrâ, 82
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 69~
rukye olarak bu hadisten delil getirip caiz bir iş yaptıklarını
söyleyebilir rukyeciler.
Ayrıca o sahabinin ne yaptığı o hadis rivayetnde açıklanıyordu:
“tükrüğünü topluyor ve o hasta adamın üzerine
tükürüyordu.” (hadisler, insanın hoşlanmayacağı bu tür
ifadeleri barındırmaz. Mevzuat kitaplarındaki ölçüye göre,
bir rivayetin sahih olmadığını anlamak için içinde hoş ve
kibar söz yerine, kaba ve çirkin sözlerin bulunması kastedilir.)
Rukyeci olduğunu söyleyen bugünkü bu tür işler
yapanlar da mı bu rivayetteki gibi yapıyor? Madem bu rivayeti
delil kabul ediyor bir rukyeci, aynen bu şekilde yapmak
zorunda. Hadis rivayetinin bir kısmını kabul edip bir
kısmını kabul etmemek olur mu? Kur’an okuduğu için değil
de, o mübarek ağız suyunu toplayıp hasta adamın üzerine
boca ettiği için para alabilir bir rukyeci. Çünkü hiç olmazsa
bir şey sarf etmiş oluyor, kendinden bir şeyi satmış oluyor.
Allah’ın kitabını satmaya cevaz verilemez, ama rukyeci ağzından
çıkanı satabilir. Tabii, bu şekilde insanı mı hastalandırırlar,
şifaya mı sebep olurlar? Korona virüs gibi bulaşıcı
hastalıklar daha çok insanın ağzından bulaştığına göre, bu
rukye hastalandırıcı rukye olmaz mı? Tevhid ehli, Allah’tan
korkan, kendisine “hoca” denilen ve dini temsil eden kişiler,
insan fıtratının rahatsız olacağı şekildeki bir uygulamayı
savunuyorsa kıyametimiz kopmuş da farkında değiliz
demektir.
4- Bu rivâyeti delil alanlar için; ücret alımı, bir defalık
olmalı, kimse bu işi meslek haline getirmemeli. Kur’an’a ve
sünnete ters düşen bu rivâyeti sahih kabul edip kendileri
için delil kabul edenler, unutmamalı ki, burada belirtilen
sahâbî, bir defa böyle şey yapmış, rukye karşılığı koyunun
caiz olup olmadığı konusunda önce şüpheye düşmüştü; bu
Ahmed Kalkan
~ 70~
şartlarla Peygamberimiz bu rivayete göre bu ücreti onaylamıştı.
Bu sahâbî, rukyeciliği meslek edinmiş ve devamlı
bundan geçimini sağlıyor değildi.
Bu şartlar, bu rivayeti diğer hadislerin ve ayetlerin önüne
çıkaranların bu rivayeti delil olarak alabilmeleri için
uymaları gereken şartlar. Eğer gerçekten bu rivayeti temel
alıyorlarsa, kendi içlerinde tutarlı olmaları beklenir. En
azından kendi vicdanlarında kendi yaptıklarını aklayacak
bir rivayet olmuş olur. Bu şartlara uymadıkları müddetçe
en küçük bir delilleri yoktur, kendilerini ve toplumu kandırmış
olurlar sadeceç Bakın; Buhâri, Tecrid-i Sarih şârihi
de diğer hadislerle ve âyetle bu rivâyetin çeliştiğinin farkında
olduğu için, yaptığı açıklamalarda şunları da söyler:
İzahıyla meşgul bulunduğumuz Ebu Said-i Hudrî hadisi ile
bunların teâruzuna gelince: Buna İbn-i Cevzî şöyle cevap
veriyor: 1) Ebû Said-i Hudrî’nin reislerine duâ ettiği Arab
kabilesi kâfir idi, onların mallarını almak câiz idi. 2) Hakk-ı
dayf (misafirlik hakkı) ve misafirperverlik vâcib iken bunlar
bir İslâm seriyyesini kabul etmemişlerdi.” Bu açıklamaya
göre, bu rivayeti delil almak için, mallarını almanın câiz
olduğu kâfirlere rukye yapılması gerekiyor ve müslümanlara
zulmeden birisine rukye yapılması gerekiyor. Peki,
mü’min kâfire dua edebilir mi? Kâfire ve zâlime rukye câiz
mi? Kur’an, Kur’an’ın zâlimlere şifa olduğunu değil; hüsranını,
zarar ve ziyanını arttırdığını bildiriyor. Bunlara nasıl
cevap verilecek?
Mü’minlerden hastalara karşı, insanî özelliklerini
kaybetmemiş kimseler için ve Fâtiha’dan
başka duâlar okuyup işlemler yaparak, rukyeciliği
meslek edinen kimseler açısından bu rivâyet, delil
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 71~
olmaz. Rukyeciler, sanırım bu sayılan şartların
hiçbirine riâyet etmedikleri halde, bu hadis rivâyetinden
yola çıkarak rukye ücretini câiz görüyorlar.
Meselâ, hiçbir rukyecinin bir hastaya karşı sadece
Fâtiha okuduğunu sanmıyorum. Sadece Fâtiha sûresi
okuyana, kimse “hoca” demez, para da vermez.
Hadis rivâyetini rukyeciler kendilerine delil alıyorlar.
Görüldüğü gibi incelendiğinde bu rivâyetin
rukyeciliği meslek edinmiş kimseler için delil olması
sözkonusu değildir. Peygamberimiz ne kendisi rukye
için bir ücret almış, ne de herhangi bir sahâbînin
rukyeciliği meslek edinmesine, bunu geçim kaynağı
olarak kabul etmesine onay vermiştir. Bu rivâyete
göre ashab, Peygamberimize sormadıkça bu sürüden
almayız dediler. Peygamberimiz de Fâtiha
sûresiyle rukye yapılmasına ve o tür insanlardan
mal alınmasına (Kur’an’a ve kendisinin nice sözlerine
ters olduğu için, izin vermesi, hele “Allah’ın
kitabı karşılığında alınan ücret, ücretlerin en helâl
olanıdır.” demesi, mümkün değildir ve o yüzden
Kur’an’a ve Sünnet’e ters düşün bu rivayet sahih
olamaz.) Sahih kabul edenler için de rukyeciliği
meslek haline getirip duâ ettiği için para talep
edenler için en küçük bir delil yoktur bu rivâyette.
Fâtiha’yı okuma dışında bütün yaptıklarına, Peygamberden
onay almış gibi sesleri nasıl da çıkıyor,
hayret!
Ahmed Kalkan
~ 72~
Mevdûdi şöyle diyor: Bu hadisten muskacılık ve üfürükçülük
dükkânı açmaya cevaz çıkarmadan önce, Arap toplumunun
o zamanki şartlarına göz atalım. Ebu Said Hudrî’nin
hangi şartlar altında bunu yaptığı önemlidir… Arabistan’da
durum şöyleydi. Bir yerleşim merkezi diğerinden 50-100
km uzaktaydı. Ve ikisi arasında hiçbir insan yoktu. O dönemde
yerleşim merkezleri arasında otel, han ve benzeri
yerler de yoktu. Bu durumda günlerce sürecek yolculukta
yiyecek satın alabilmek de sözkonusu değildi. Bunun için
Arabistan’da, bir yere misafir gelen kişiyi ağırlamanın ahlakî
sorumluluğu vardı. Misafirleri ağırlamayıp onlara ikram
etmemek, misafirlerin canına mal olabilirdi. Misafir
kabul etmemek Arabistan’da çok ayıp sayılırdı. Bu nedenle
Rasûlullah, ashabını misafir etmeyi reddeden kabilenin reisini
tedavi etmenin karşılığı olarak olayı değerlendirmiştir…
Rasûlullah burada, Allah’ın kitabı ile amel etmekten
daha iyi ne olabileceğine işaret etmiştir. Bunun yanısıra, bu
yolla Arap kabilesine Hakkın tebliği de yapılmış oluyordu.
Nitekim onlar Allah’ın kitabının bereketinden de haberdar
edilmişlerdi. Bu olay şehirlerde ve yerleşim merkezlerinde
oturan, muska ve üfürükçülük dükkânları açarak bunu
kazanç aracı edinenlere delil olamaz. Böyle bir amelin benzerine
ne Rasûlullah, ne ashab, ne tabiin ve ne de eimme-i
selef dönemlerinde rastlanamaz.127
Rukyeciliği meslek edinmiş, rukyecilik adı altında üfürükçülük
yapan, muska yazan, cin çıkarma işleriyle uğraşan,
Fâtiha dışında duâ diye neler okuduğu belli olmayan bu
kimseler hadis rivayetlerini ve hadis şerhlerini Kur’an’daki
delillerden daha fazla önemseyip buralardan hüküm çıkarttığı
için, delili oralardan vereyim:
127 Mevdudi-Tefhimu’l-Kur’an, İnsan Yayınları: 7/318-321.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 73~
Buhârî’nin şerhinde şunlar ifade edilir: Eimme-i mezâhib
(mezhep imamları) ise bu bâbta ihtilaf etmişlerdir
(Niye ihtilaf etmişler, çünkü bu rivayete zıt, caiz olmadığını
kesin şekilde belirten sahih hadisler ve her şeyden önce
âyetler vardır da onun için). Zührî, ücretle ta’lim-i Kur’an
edilmesini kerih görmüştür ki, İmam Ebu Hanife ile ashâbının
mezhebi de böyledir. Sâdât-i Hanefiyye (Hanefî mezhebinin
önde gelen âlimleri) ta’lim-i Kur’an mukabilinde ücret
alınması caiz değildir, demişlerdir.
Hurmet-i istîcâre kail olan eimmenin mebnâ-yı ictihadları
şu asl-ı fıkhîdir (Ücret karşılığı Kur’an okumanın haram
olduğunu savunan imamların ictihadlarının dayanakları şu
fıkhî esastır): Her tâat ki, edâsı Müslümana hastır; o tâat
üzerine istîcâr câiz değildir. (Edâ edilmesi Müslümana has
olan sevaba girilecek şeylerden olan bütün ameller karşılığında
ücret almak câiz değildir.) Bunların edâsı mukabilinde
Allah’ın (âhirette) ihsan edeceği hazine ve lütfundan
başka bir yerden ücret alınması câiz değildir. Ücret almanın
haram olduğuna kail olan Hanefilerin hüküm çıkarttıkları
naklî deliller de şunlardır:
“Kur’an okuyunuz, fakat Hazret-i Kur’an’ı me’kel ve
vesîle-i intifâ’ edinmeyiniz!” kavl-i şerifidir.
“Kur’an okuyun, onunla amel edin, On(u okumak)
dan asla uzaklaşmayın, onun hakkında haddi aşmayın;
onun karşılığında ücret alıp yemeyin, onunla dünya
menfaati artırmayı talep etmeyin.”128
128 Ahmed bin Hanbel, Müsned II/428; Heysemî, VI/167); Şevkânî, Neylü’l-Evtâr,
V/322; Aynî, Umdetü’l-Kaarî, XII/95; S. Buhari, Tecrid-i Sarih Terc. VII/46
Ahmed Kalkan
~ 74~
Rukyenin, hem de para karşılığı yapılabileceğiyle ilgili
en önemli delil kabul edilebilecek, ancak Kur’an okuma
karşılığında para ve mal almayı yasaklayan âyet ve hadislerin
anlamlarına zıt olan bu hadis hakkında, öncelikle bu
hadisi şerh edenlerin sözlerine yer verelim: Buhârî, bu hadisi
Fâtiha-i Şerîfe ile duâ mukabilinde bir ücretin verilip
alınmasının hükmüne dair bir bâbında sevk etmiştir ki, bu
hadisin ifade ettiği hüküm cevazdır. (Demek ki, Buhârî, bu
rivayeti, Fâtiha’nın duâ olarak okunduğunda ücret konusunda
hüküm için bu hadis kullanılabilir. Fâtiha dışında bir
duâ için ücret alınma konusunda bir delil olmaz. –parantez
içi açıklamalar bana, Ahmed Kalkan’a aittir).
Müslümanın yapması gereken sevap umulan
ibâdet cinsinden bir ameli yapma karşılığı ücret
almak câiz değildir. Çünkü öğretme, hatırlatma,
ezan okuma, imamlık yapma; iyilik, tâat ve Allah’a
yakınlıktır ki, bu amelleri işleyenlerden bunları
yerine getirmelerini şâri olan Allah istemişti.
Bunların işlenmesi karşılığında Allah’ın lütuf ve
ikramının dışında başka bir yerden ücret alınması
câiz değildir.
Kur’an büyü yapanlar felâha ulaşamaz, ne yapsa, nereye
gitse başarıya erişemez129 diyor. Büyüyü bir hile (aldatma)
olarak açıklıyor. Büyüyü hayal olarak ifade ediyor.
Cinlerin ve şeytanın insanlara ve özellikle mü’minlere musallat
olamayacağını belirtiyor.130 Kur’an, Allah’ın ayetlerini
ucuz para karşılığında satmayın131 diyor. Hiçbir peygamberin
yaptıkları karşılığında insanlardan herhangi bir ücret
129 10/Yunus, 77
130 15/Hicr, 42; 17/İsrâ, 65; 16/Nahl, 99; 14/İbrahim, 22
131 2/Bakara, 41; 174-175
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 75~
almadığını132 belirtiyor. Kur’an okuma karşılığında para ve
kalkan gibi eşya almayı, birçok hadis cehenneme gitmek
olarak beyan ediyor. Dinimiz insanları kandırmayı yasaklıyor.
Muskacılığı nice âlim büyük günahlardan sayıyor, hatta
şirk diyen nice âlim vardır.
Rukye ile uğraşan, para karşılığı duâ ederek geçimini
temin edenler! Yaptığınız işleri Kur’an ve Sünnet
aynasında bir tartın. Size yakışmaz bu tür şeyleri
yapmak, savunmak. Adınıza hoca deniliyor, hocaları
muskacı seviyesine düşürüyorsunuz, hocaların vebalini
de sırtlanıyorsunuz. Halkın İslâm’a ve âlimlere karşı
bakışını da olumsuz hale getiriyorsunuz. Bunların
vebalini önemsemeden, onca delili bir tarafa bırakıp
sadece Fâtiha okuyunca ücret alınabileceğini ve bu şekilde
rukye yapılabileceğini hiç kendi mesleğinle ilgili
düşünme. Hayır! Kur’an okuma karşılığında da ücret
alınmaz. Yaptığınız iş ne para almayı hak ettiriyor,
ne savunmayı. Hele bir de kalkıp Peygamberimiz de
benzerini yaptı diye Peygamberimize iftira atmayın.
Bu hadisin Müslim şerhinden önemli bölümlerini aktarayım:
Âyetle yahut menkul duâlarla rukye yapmak caizdir.
Maamafih mesele ihtilaflıdır. Şâbi ile Katâde, Said b. Cübeyr
ve diğer bir cemaate göre rukye mekruhtur. Mü’mine gereken,
Allah’a tevekkül ederek bunu yapmamaktır. Çünkü
rukyenin Allah halketmedikçe bir zarar veya faydası yoktur.
133
132 11/Hûd, 29; 51
133 Sahih-i Müslim Tercüme ve Şerhi, Ahmed Dâvudoğlu, Sönmez Neşriyat, c. 9, s. 629
Ahmed Kalkan
~ 76~
Buhârî Şerhinden Tavsiye
Buhârî muhtasarı Tecrid-i Sarih şârihi Kâmil Miras, sözün
sonunda şu tavsiyelerde bulunur: Muharrir-i âciz bir
Buhârî hâdimi olmak itibarıyla eslâfın nassa müstenid olan
tarik-ı ictihâdını ta’kib ve müteahhirînin istihsan yolundan
udûl etmek kanaat ve mevkiinde bulunuyorum. Size de bu
tarik-ı selefi iltizam etmenizi tavsiye ederek derim ki: Yukarıda
terceme ettiğimiz ehâdîs-i şerifenin bize ilham ettiği
hakikate göre, Rasûl-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz Kur’an-ı
Azimü’ş-Şân’ın bir metâ-ı ticaret gibi îcar ve istîcâra tâbi tutularak
ibtizâlini istemiyor. Maddî hayatımızdaki şerâit edâ
ve istîfâdan müteâlî bulunması ve böylece Allah kelâmının
mevkı-i bülend ve ihtirâmda mahfuz kalması matlûb-ı şâri’dir.
Bu âlî gâyenin tahakkuku için Hz. Kur’an’ın ulüvv-i
şânına izâfetle hamele-i Kur’an’ın yalnız Allah’ın hazîne-i
kerem ü inayetine arz-ı ihtiyaç etmelerini tavsiye ve hamele-
i Kur’an’ı îcâr ve isticar yoluyla halka el uzatmaktan
tenzih ederim. Kur’an için istîcâr, Kur’an ile teberrük değil,
Kur’an’dan ve tilâvet-i Kur’an ile matlûb olan mukaddes gâyelerden
tamâmıyla tebâuddür.134
Belki bu Osmanlıca ifadeyi anlamayanlar vardır. Ben sadeleştirmeye
çalışayım: Buhârî hizmetkârı âciz bir yazar
olarak seleflerin nassa dayanarak tutmuş oldukları ictihad
yolunu takip ve müteahhirînin (sonradan gelenlerin) istihsan
yolundan dönme kanaat ve mevkiinde bulunuyorum.
Size de bu selefin yoluna tutunmanızı tavsiye ederek derim
ki: Yukarıda tercüme ettiğimiz hadis-i şeriflerin bize ilham
ettiği hakikate göre, Rasûl-i Ekrem Efendimiz Kur’an’ın bir
ticaret metâı/eşyası gibi kiralanarak hor kullanılmasını
istemiyor. Maddî hayatımızdaki şartları yerine getirip tümüyle
ihtiyacımızı karşılamaktan çok daha yüce olması ve
134 Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi, D.İ.B. Y., c. 7, s. 45-53
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 77~
böylece Allah kelâmının yüce konumunu ve saygınlığını koruması
Şâri’nin (Allah’ın) isteğidir. Bu yüce gayeye ulaşmak
için Hz. Kur’an’ın yüce şânına izâfetle Kur’an ehlinin yalnız
Allah’ın cömertlik ve yardım hazinelerine olan ihtiyaçlarını
(yalnız Allah’a) arz etmelerini (Kur’an karşılığında başkalarının
eline bakıp şahsiyetlerini rencide ettirmemelerini)
tavsiye ve Kur’an hâfızlarının okuduklarını satar, kiralar
gibi halka el açmaktan onları uzaklaştırırım (sakındırırım).
Kur’an karşılığında para istemek, Kur’an’la teberrük (bereketlenme)
değil; Kur’an’dan ve Kur’an okumakla beklenen
mukaddes gâyelerden tamamıyla uzaklaşmaktır.
RUKYECILIĞI MESLEK EDINMEK VE PARA
KARŞILIĞI HASTALARA DUÂ ETMEK
Büyünün ne olup olmadığını, cinlerin insana musallat
olup olamayacağını, beyinle ilgili sâra gibi hastalıkların istismarını,
rukyelerin içeriğini ve rukye adıyla yapılan muskacılık,
cin çıkarma gibi hurafelerle hastalığı istismar eden
ve hastaları sömüren zihniyeti daha sonra ele almayı düşünüyorum.
Bir hastaya duâ edilecekse, Allah rızası için duâ
edilir. Hiç duâ ettim diye hastadan para talep edilir
mi? “Efendim, biz belirli bir ücret söylemiyoruz.
Verirlerse alıyoruz.” Yani, “yan cebime koy” hesabı.
“Ücreti ne kadar?” “Gönlünüzden ne kopuyorsa…
Tabii biliyorsunuz, malzemeler pahalı, biz
de uzun süre program yapıyoruz. Ne uygun görürseniz…”
Duâ ibâdettir, hem de ibâdetlerin özü,
Ahmed Kalkan
~ 78~
iliği. İbâdet para karşılığı yapılmaz. Para karşılığı
yapılan ibâdetin kabul olacağı düşünülemez.
RUKYE KARŞILIĞINDA ÜCRET ALMANIN CÂIZ
OLMADIĞINA DAIR DELILLER
Ücret Karşılığı Kur’an Okumayla İlgili Âyet ve
Hadisler
“Âyetlerimi az bir karşılık ile satmayın, yalnız Ancak Benden
korkun.”135 Kur’an ile tedavi yaptığını söyleyen bir kimse,
Allah’ın ayetlerini duâ olarak bir kimseye okuma karşılığı,
bir menfaat elde edebilir mi? Ederse bu âyetin hükmüne
girmez mi? Konuyla ilgili diğer iki âyeti de kaydedeyim:
“Onların ardından (âyetleri tahrif karşılığında) şu değersiz
dünya malını alıp, ‘nasıl olsa bağışlanacağız’ diyerek
Kitab’a vâris olan birtakım kötü kimseler geldi. Onlara ona
benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Acaba Allah’a
karşı hakdan/gerçekten başka bir şey söylemeyeceklerine
dair kendilerinden, o Kitabın hükmü üzere mîsak/kuvvetli
söz alınmamış mıydı ve onlar Kitab’ın içindekini ders edinip
okumadılar mı? Hâlbuki âhiret yurdu, takvâ sahipleri/Allah’tan
korkanlar için daha hayırlıdır. Hâlâ akıllanmayacak
mısınız?”136
“...İnsanlardan korkmayın, Benden korkun. Âyetlerimi
az bir bedel karşılığında satmayın. Kim Allah’ın indirdiği
135 2/Bakara, 41
136 7/A’râf, 169
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 79~
ile hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.”137 Bu
âyetler, öncelikle bir çıkar karşılığında Allah’ın âyetlerinin
gizlenmesi ya da uygulamadan kaçınılması yahut da menfaat
temin edenin çıkarına uygun te’vil edilip anlamının
değiştirilmesi ile ilgili olsa da, Allah’ın âyetlerini okuduğu
için karşılık olarak menfaat temin edenler için de anlaşılıp
değerlendirilmesine engel bir şey yoktur.
Zayıf ve uydurma rivayetleri değil, sahih hadisleri bu konuda
delil olarak sunacağım: “Kur’an okuyun, onunla amel
edin, On(u okumak)dan asla uzaklaşmayın, onun hakkında
haddi aşmayın; onun karşılığında ücret alıp yemeyin, onunla
dünya menfaati artırmayı talep etmeyin.” 138
Rukyeci geçinenler rahatlıkla diyebilir ki, “biz para almıyoruz.
Hastaya okuyoruz. Gönlünden kopan ne ise, onu
hediye olarak veriyor. Bunlar gibi yapan sahabiye Peygamberimiz
ne demiş bakalım: Übeyy bin Kâ’b: “Bir adama
Kur’ân-ı Kerim öğrettiydim de, bana bir yay hediye etmişti.
Durumu Rasûlullah’a söylediğimde: “Onu alırsan, ateşten
bir yay almış olursun demektir” buyurdular, ben de sahibine
geri verdim.”139
Sahabi, cehennemde ateşten bir hediyeye döneceğini
duyunca, aldığını sahibine geri vermişti.
Rukyeyi meslek edinenler de, sahabinin yaptığını
yapabiliyorsa, onları örnek şahsiyet olarak ilan
edeceğim. Güya sahabiden delil getiriyor, selefi
çizgi olarak onların yolunu takip ettiklerini iddia
137 5/Mâide, 44
138 Ahmed bin Hanbel, Müsned II/428; Heysemî, VI/167; Şevkânî, Neylü’l-Evtâr,
V/322; Aynî, Umdetü’l-Kaarî, XII/95; S. Buhari, Tecrid-i Sarih Terc. VII/46
139 İbn Mâce, II/157; S. Buhari, Tecrid-i Sarih Terc. VII/47-48
Ahmed Kalkan
~ 80~
ediyorlar, Peygamberimizin sünnetini yaptığını iddia
ediyorlar ya; bu konu onların samimiyet testinden
geçtiğinin delili olsun. Ubâde bin Sâmit: Ehl-i
Suffe’den birçok kimselere Kur’an öğrettim. Bu
öğrencilerimden birisi bana ok atılan bir yay hediye
etti. -Kendi kendime- ‘Bu bir mal/para değildir.
Özellikle bununla ben savaşlarda Allah yolunda
ok atacağım’ dedim. Bununla beraber, Nebî’ye
(s.a.s.) bu olayı arz ettim. Rasûl-i Ekrem cevaben
şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ’nın Kıyamet gününde
boynuna ateşten bir halka takmasını arzu edersen
kabul et!”140
“Kim Kur’an öğretmesi karşılığında bir kavs/yay alırsa,
Allah ona ateşten bir yay kılâde yapıp boynuna takar.” 141
“Kim Kur’an okuyup Kur’an’ı insanların malını yemeye
vesile edinirse, Kıyamet gününde yüzü etten soyulmuş bir kemikten
ibaret olarak Arasat meydanına gelir.”142
“Kur’an okuyan, onunla Allah’tan istesin. Zira birtakım insanlar
gelecek, Kur’an’ı okuyacaklar ve onunla insanlardan
menfaat temin edeceklerdir.”143
140 Ebû Dâvud; S. Buhari, Tecrid-i Sarih Terc. VII/47
141 Dârimî; S. Buhari, Tecrid-i Sarih Terc. VII/48 (Bu hadislerin çoğunda Suffe talebelerinin,
öğretmenlerine hep kavs, ok yayı hediye ettikleri zikredilmiştir. ‘Bunların hediye
edecek başka şeyleri yok mu idi? Bunların hepsi de ok, yay sahibi mi idi?’ Evet, başka
şeyleri yoktu. Bunların tümü, fakir ve ihtiyaç sahibi kimselerdi. Ayrıca, bunların hepsi
mücâhid idi. Hepsinin de mâlik olduğu dünya malı okla yaydan ibaret idi. Ekserisi bâdiye
(çöl) halkından idi. En güzel yay bunlarda bulunurdu. Birbirini görerek hocalarına yay
hediye etmek istedikleri anlaşılıyor. -S. Buhâri, Tecrid-i Sarih Terc. VII/48-)
142 Aynî, Umdetü’l-Kaarî, XII/96; Beyhakî; S. Buhari, Tecrid-i Sarih Terc. VII/48
143 Tirmizî, V/179, hadis no: 2917; S. Buhari, Tecrid-i Sarih Terc. VII/48-49; Şevkânî,
Neylü’l-Evtâr, V/322; Aynî, Umdetü’l-Kaarî, XII/96
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 81~
Buhârî, Sahih-i Buhârî’nin “Fedâilu’l-Kur’an” bölümünde
“Kur’ân’ı; gösteriş, yeme ve övünme için okuyanlar”
diye bir başlık açmış ve ilk olarak şu hadis-i şerifi almıştır:
“Dünyanın sonunda birtakım insanlar gelecek ki, onlar basit
akıllıdırlar. Allah’ın kelâmını okurlar, ama okun yaydan
çıktığı gibi İslâm’dan çıkarlar. İmanları gırtlaklarından öteye
geçmez…”144 Buhârî’yi şerheden âlimlerden Kirmânî, bu
hadisle ilgili şu açıklamayı yapar: “Bu hadisin, konulan başlığın
ikinci kısmıyla, yani Kur’an’ı yeme vesilesi yapmakla
ilişkisi şudur: Kur’an okuma, Allah için olmazsa, elbette ya
gösteriş ya yeme vesilesi ya da benzeri bir şey için olacaktır.”
145
Peygamber ashâbından iki kişi bir gün bir mescide geldiler.
İmam namazdan selâm verince, cemaatten biri, bir
miktar Kur’an okudu; sonra da yardım istedi. Olaydan müteessir
olan sahâbîlerden biri: ‘Hepimiz Allah içiniz, O’na
aidiz ve O’na döneceğiz. Peygamber Efendimiz’i şöyle derken
işitmiştim: “Pek yakın bir gelecekte bir grup insan türeyecek,
bunlar Kur’an’ı âlet edip dilenecekler. Bu işi kimin
yaptığını görürseniz, sakın ona bir şey vereyim demeyiniz.”146
ÜCRETLE KUR’AN OKUMANIN FIKIHTAKI YERI
Âyet ve Hadislerden delilleri görmüş olduk. Şimdi Fıkıhtaki
yerini görelim: Allâme İmam Birgivî bu konuda şunları
söyler: “Onlardan kim âhiret işini dünyalık için yaparsa,
artık âhirette onun hiçbir payı yoktur.” O yüzden böyle bir
okuyuşun sevabı olmadığına göre gerçekte sevabın satışı
olan bu ücret nasıl câiz olabilir? Ma’dûmun (olmayan
144 Buhâri, Tecrid-i Sarih IX/301; XI/248
145 Kirmânî, Şerhu’l-Buhârî XIX/49; Kastalânî, İrşâdü’s-Sârî, VII/388
146 Fudayl bin Amr’dan, et-Tıbyân fî Âdâb-ı Hameleti’l-Kur’an, Muhyiddin Nevevî, s. 29
Ahmed Kalkan
~ 82~
bir şeyin) satışı ise câiz değildir. Var olduğu kabul edilse
bile, teslimi mümkün değildir.” Teslimin de mümkün olduğu
kabul edilse bile, bu, menfaatin bir şey karşılığı temlik
edilmesidir. Buradaki menfaat ise sevaptır, kıraat değildir.
Zira ücret veren sevabın hâsıl olmadığını bilse, mücerred
okuma karşılığı bir kuruş bile vermez. O yüzden sevap teslim
edilmeden ücrete hak kazanılamaz. Verdiğinin kıraat
şartına bağlı olmayan bir sıla (hediye) olması, okuyanın da
sırf Allah için okumuş bulunması mümkün değildir. Çünkü
veren verdiğini, ancak muradına göre okunması için verdiğindendir
ki, okunup okunmadığını izlemektedir. Okuyan
da bir şey verilmemesi halinde okumayacaktır.147
Kur’an-ı Kerim okumak da, bedenî bir ibâdet olma bakımından,
namaz ve oruç gibidir. Onun için, nasıl namaz ve
oruca ücret almak câiz değilse, Kur’an okumaya ücret almak
da câiz değildir. Bu, gerçekte bir sevap satma işidir ki,
insanın geçmiş zamanlarda yaptığı amellerin sevabını satışa
çıkarmasına benzer. Bunun da câiz olamayacağı nasıl
ihtilâfsız bir gerçekse, berikinin de câiz olmadığı aynıdır.148
El-İhtiyâr ve Mecmau’l-Fetâvâ’da: “Kur’an için herhangi
bir şey almak câiz değildir. Zira bu, ücret gibidir” denmektedir.
Ücrete benzeyen câiz olmazsa, ya ücret olarak alınan
nasıl câiz olacaktır?149
Hayreddin Karaman, bu konuyla ilgili şu açıklamayı
yapar: “Pazarlıklı veya pazarlıksız menfaat
karşılığında başkalarına Kur’an okumanın ve
okutmanın, Kur’an’a ve sünnete uygun ve faydalı
147 İbn Âbidin, Şifâu’l-Alil, s. 182 Naklen F. Beşer, s. 77
148 Birgivî Muhammed; Şerh’u Hadis-i Erbaîn, s. 75; İbn Âbidin, Şifâu’l-Alil, s. 182
149 İbn Âbidin, Şifâu’l-Alil, s. 179
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 83~
telâkki edilmesine imkân yoktur. Çünkü dört mezhebin
müctehid âlimleri ve mûteber kitapları şu
noktalarda ittifak etmişlerdir:
1- İbadette ihlâs, yani ibâdeti Allah rızası için
yapmak şart olduğu için menfaat karşılığı yapılanlar
ibâdet değildir.
2- Menfaat karşılığı okumak ve okutmak câiz
değildir. Alan ve veren günah işlemiş olur.150
“Rukye sünnettir” diyerek rukyeciler yaptıklarını Peygamberimiz’e
mal etmeye kalkamazlar. Peygamberimiz
Kur’an’dan âyet okudu ve şifa için duâ etti. Onun okuduklarının
ve onun duâlarının dışına çıkmak meşrû rukye sayılmaz.
Sünnet hiç değildir. Peygamberimiz duâ ettiğinden
dolayı kimden para aldı, kimden duâ gibi bir ibâdet karşılığı
hediye aldı? Rukyeyi meslek edinip geçim kapısı yapmak;
bu yol, yolmaktır, ama doğru yol değildir.
KENDILERINE RUKYECI DIYEN ÜFÜRÜKÇÜLERE
TAVSIYELERIMIZ
Daha önce, sosyal medya üzerinden kendisine uyarıda
bulunduğum bir rukyeciye, daha doğrusu rukyeciyim diyen
üfürükçüye yazdığım bir tavsiye yazısını buraya aynen
aktarıyorum.
150 Hayreddin Karaman, İslâm’ın Işığında Günün Meseleleri, 1. cilt, s. 113
Ahmed Kalkan
~ 84~
Yapılan işin bir müslümana, özellikle tevhid ehli şahıslara
yakışmayacak, ciddi anlamda vebali olan iş olduğunu
hatırlatıyorum. Zaten cinlerin insana ve özellikle Müslümanlara
musallat olamayacağını, büyünün etki etmediği
anlayışını kabul etmediğinizden yola çıkarak; anlaşılıyor
ki, nice hasta insanlara, “senin içine cin girmiş” diyerek
tuhaf tuhaf uygulamalar yaparak onların hastalığını istismar
edenlerden biri olabilirsiniz. Çoğunlukla üfürükçülüğü,
muskacılığı kabul etmez ve rukyeci olduğunuzu iddia
edersiniz. Siz yaptığınız işe rukye deseniz de, sizin ne yaptığınızı
tam olarak bilmemekle birlikte; savunduğunuz ve
yaptığınız işin, Peygamberin müsaade ettiği Fâtiha sûresi
okumakla sınırlı rukyecilikten öte şeyler içerdiğini, Fâtiha
okuduğunuz için ücret aldığınızı iddia edemeyecek, bir
sürü problemler içinde olduğunuzu sanıyorum. Ve bunları
savunmak yerine, ahiretinizi öne çıkartarak bir muhasebe
yapın, özeleştiri ile düşünün; siz o hasta ve cahil insanların
yerinde olsaydınız, sizin gibi birinin eline düşmek ister
miydiniz? İnsanları kandırmayın, onların hastalığını istismar
ve geçim kaynağı yapmayın. Ruhsal tedavi adıyla insanların
psikolojisiyle oynamayın, yanlış yere onlara ümit
vermeye kalkmayın. Dinimizin müsaade etmediği uygulamaları
terk edin. Ey rukyecilik yaptığını söyleyenler! Sizin
ne yaptığınızı siz daha iyi bilirsiniz. Ama ben sizin çoğunuzun
muskacılık yaptığınızı biliyorum. Uydurma cin çıkarma
seansları tertip ederek cin çıkarmaya kalktığınızı, hatta çoğunuzun
cin çıkarma işlemlerine rukye diye ad verdiğinizi
biliyorum. Büyü ile hiç uğraşmadığınızdan emin değilim.
En azından büyü bozduğunuzu iddia etmediğinizi sanmıyorum.
Korkarım, cinlerle iş yaptığınızı, belki gaybla ilgili
bazı şeylere muttali olduğunuzu da iddia edebilirsiniz.
Bunların bir kısmını yapıyor, bir kısmını yapmıyor da olabilirsiniz.
Ama, sizin gibi şahıslar bunları da, daha fazlasını
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 85~
da yapıyor, gariban cahil hastaları kandırıyorlar. Hastalar,
hoca dedikleri muskacı ve üfürükçülere ümit bağlıyorlar,
bu üfürükçülerin ise, o zavallıların hastalıklarını arttırmaktan
ve paralarını almaktan başka bir faydaları olmuyor.
Günahtır bunlar! Psikolojisi bozuk veya beyninde hastalık
olan ya da epilepsi (sâra) hastalığı gibi hastalığı olanları
doktora yönlendirmeniz gerekmez mi? O hastaların çoğu,
beyinlerinde hastalık bulunan ve tıp açısından bazılarının
tedavi imkânı olduğu kimseler.
Hastalara doktor tavsiye edeceğinize muskalar yazarak
tedavi etmeye kalkmanız, bilmiyorum başka rukye kalıbına
girmeyen daha neler yapmanız ve bu vesile ile hastaların
ümitleriyle oynayıp onların sukut-ı hayale uğramasına vesile
olmanız ve onların rahatsızlığını kendinize geçim kaynağı
edinip istismar fırsatı bulmanızdan bahsetmek gerekiyor.
Hacamatın ücretinden, rukye diye iddia ettiğiniz üfürükçülükten
para alınması caiz mi, demekten önce; insanları
kandırmak, onların zor durumlarından yararlanmak caiz
mi, büyü diye, cin insan içine girmiş diye olmadık şeyleri var
diye göstermeniz caiz mi, bunu hesaba katın. Sizi bilmem,
siz bunları yapmıyorsanız bile, rukye adıyla bu tür şeyleri,
hatta daha da çirkinlerini yapanları savunur durumda olmayın.
Bâtıl ve haramlara kapı aralayacak şekilde üfürükçülüğü
(size göre rukyeciliği) savunmaya çalışmayın. Önce,
tevhid ehli bir kimseye bu işleri yapmak bir tarafa, bu tür
işleri savunmak bile züldür. Kur’an şifadır; emir ve yasakları
uygulandığı durumda mânevî hastalıklarımıza, huzursuzluğumuza,
psikolojik sıkıntılarımıza şifadır. Şu kadar sayıda
okuyup üfleyerek, ağzımızdan tükrükler saçarak, tüh
tüh diyerek değil; okuyup amel ederek Kur’an’dan şifa beklemeliyiz.
Kur’an, hidayet kitabıdır, fal kitabı, üfürük kitabı
değildir. Dünyevî çıkarlara âlet edilecek, okuyup üflenip
Ahmed Kalkan
~ 86~
geçim sebebi kabul edilecek, rukye adıyla duâ satılıp para
kazanılacak bir kitap değildir. Kur’an şöyle dememizi emreder:
“Düğümlere üfüren üfürükçülerin şerrinden (Allah’a
sığınıyorum).”151 Kur’an’da şerrinden Allah’a sığınmamız
emredilen üfürükçü kimdir, rukyeci kimdir, aralarında fark
var mıdır, varsa ne kadardır? Bu eleştiri ve soruları gönlünüzün
tatmin olacağı, yarın hesaba çekileceğiniz hususlar
ışığında ele almaz, Kur’an ve Sünnet merkezli araştırmalar
yapmazsanız, yarın çok geç kalmış olabilirsiniz.
RUKYE KONUSUNDA UYARILAR
Hastalanınca Tedavi Olmak: İnsanın bedeni hastalandığı
gibi, beyni de hastalanır, iç dünyası, psikoloisi de rahatsız
olur. Her çeşit hastalık için tedavi olmak dinin tavsiye ettiği
husustur.
“Ey Allah’ın kulları! Tedâvi olun, çünkü Allah, yarattığı
her hastalık için mutlaka bir şifâ veya devâ yaratmıştır. Ancak
bir dert müstesnâ; o da ihtiyarlıktır.”152
Kendi hatamız veya imtihan vesilesi olarak hastalanınca,
hem sabretmeli, hem duâ etmeli, hem de esas olarak tedâvi
olmalıyız: “Her derdin bir devâsı vardır. Onun için, derdin
devâsı bulunduğu zaman o dert iyi olur.”153
Rasûlullah, Mescidinin yanında bir çadır hastane yaptırmıştı.
İslâm tarihinde ilk hastane sayılan bu çadırda, Rufeyde
isimli bir hanım sahâbî, hastabakıcılık görevi yapar,
yardıma muhtaç olanların yardımına koşardı. Rufeyde, ilk
151 113/Felak, 4
152 Tirmizî, Tıb 2; Ebû Dâvud, Tıb 1; İbn Mâce, Tıb 1; Ahmed bin Hanbel, III/156
153 Buhârî, Tıb 1; Müslim, Selâm 69, Fedâil 92; Ebû Dâvud, Tıb 1
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 87~
müslüman hemşire ve doktor kadın sayılır.154 Hendek Savaşında
kol damarı kesilmiş bulunan Sa’d ibn Muâz da bu
hanım sahâbînin çadırında tedâvi görmekte iken, Kurayza
olayında hakem olarak atanınca buradan alınıp Kurayza
yurduna götürülmüştür.
2- Şifanın; ilaçta, doktorda, rukyecide tedavi
cinsinde olmadığını, şifanın Allah’ın elinde olduğunu
kabul edip ona inanmak. Şâfî olan, şifa veren
sadece Allah’tır. “(O Allah) Hastalandığım zaman
bana şifâ verendir.”155 “Ben şöyle bir tedavi uygularım,
hiçbir şeyin kalmaz. Ben seni iyi ederim, şunu
yapınca iyileşirsin.” gibi ifadeler yanlış ve tevhidî
inanca zarar veren sözler olduğu gibi; rukye yapılan
yere “şifa merkezi” gibi adlar vermek, “ben
rukye yapayım, sâra hastalığından kurtulursunuz”
gibi sözler de câiz olmayan sözlerdir. Hele, “sana
cin musallat olmuş, bunu ben çıkaracağım”, “sana
büyü yapılmış, ben etkisiz hale getireceğim” gibi
Kur’an’da cin ve büyü hakkındaki hükümlere ters
sözler söylemek, insanları kandırmak, mümkün ki
cenneti dünya karşılığında satmak anlamına gelebilir.
“Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, hiç kimse onu
gideremez. Ve eğer sana bir hayır ihsan ederse, zaten O her
şeye kadirdir.”156
154 Sîretu İbn Hişâm, II/5-6
155 26/Şuarâ, 80
156 6/En’âm, 17
Ahmed Kalkan
~ 88~
“Ağrıyı kaldır ey nâsın rabbi! Şifa ver, Sen şifa verensin. Senin
şifandan başka şifa yoktur.”157 diye duâ ederdi Peygamberimiz.
3- Tedavi için öncelikle tıp alanında uzman olanlara müracaat
edilmelidir. Yaralanıp kanı kesilmeyen bir adam için
Hz. Peygamber Benû Enmâr kabilesinden iki kişiyi çağırıp
“Tıp ilmini hanginiz daha iyi biliyor?” diye sorunca, birisi
“tıbbın faydası var mıdır?” diye sormuştu. O zaman Rasûlullah
şöyle buyurdu: “Derdi veren dermânını da vermiştir.”
158
4- Hastalıklar için öncelikle ilaç kullanmak, bu ilaçlardan
da bitkisel ilaçları tercih etmek tavsiye edilir. “Allah
Teâlâ hastalığı da ilâcı da indirmiş ve her hastalığa bir ilâç
var etmiştir. Öyleyse tedâvi olun. Ancak, haram olan şeyle tedâvi
olmayın.”159
5- Kur’an da mü’minlere şifadır. Kur’an sûreleri ve âyetleri
de, mü’minler için şifâ ve rahmettir.160 Kur’an, doğru
yolu gösteren bir kılavuz ve şifâdır.161 O, Rabbimizden bir
öğüt, gönüllerde olan (dertlere) bir şifâdır, mü’minler için
bir hidâyet ve rahmettir.162
Kur’an, mü’minlerin imanlarını kuvvetlendirip,163 onlara
devâ olurken, münâfıkların da kalplerindeki hastalıklarını
arttırmaktadır,164 Kur’an, zâlimler için şifâ olmak bir
157 Buhârî, Merdâ 20, 38, 40; Müslim, Selâm46-49
158 Muvattâ, Ayn 16
159 Ebû Dâvud, Tıb 11
160 17/İsrâ, 82
161 41/Fussılet, 44
162 10/Yûnus, 57
163 9/Tevbe, 124
164 2/Bakara, 10; 9/Tevbe, 125
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 89~
tarafa, onların yalnızca ziyanını arttırır.165 İman etmeyenler
için Kur’an bir körlüktür.166
Kur’an, mü’minlere şifa iken, zâlimlerin ziyanını artıran
bir fonksiyon icrâ ettiğine göre,167 rukyecilerin zâlim, fâsık,
hatta müşrik kimselere rukye olarak âyetler okuyup tedavi
etmeye kalkmasında hiçbir fayda beklenmemelidir.
6- Kur’an’a göre esas önemli olan hastalık, kalplerde
olan mânevî hastalıktır, inanç hastalığıdır. Münâfıkların
kalplerinde hastalık (nifak ve haset hastalığı) vardır. Allah
da onların bu hastalığını çoğaltmıştır.168 Kur’an açısından
hastalığın en önemlisi, mânevî olduğu gibi; şifâ da, esas
olarak mânevî alan için sözkonusudur. Onun dışındaki hastalıklar,
nice hikmetlerle ilgili olarak peygamberlere de verilmiştir.
Bu hastalıkların imtihan, günahlara keffâret, derecelerin
arttırılması, sabır ve direnme gücü vererek insanı
olgunlaştırması... gibi olumlu yönleri de vardır. Hâlbuki
kalbî hastalıkların hiçbir olumlu yönü yoktur.
7- Cihad, şifa sebebidir. Kâfir ve münâfıklarla savaş, onların
mü’minler eliyle rezil edilip Allah’ın azâbına uğramaları
için gerekli olduğu gibi, Allah’ın mü’minleri gâlip
kılması ve mü’min toplumun kalplerine şifâ vermesi için
de bir sebeptir.169 Bu sünnetullahtan yola çıkarak, bugünkü
toplumun stres gibi çeşitli bunalımlar ve problemler içinde
yüzmesinin bir sebebi de Allah yolunda cihadı terk etmeleridir
diyebiliriz.
165 17/İsrâ, 82
166 41/Fussılet, 44
167 17/İsrâ, 82
168 2/Bakara, 10
169 9/Tevbe, 14
Ahmed Kalkan
~ 90~
8- Tedavi için ilaç gibi sebeplere yapışmakla birlikte,
duâ etmek de ısrarla tavsiye edilen hususlardan biridir.
Duâ ibâdettir. Her insan, nasıl ibâdet olan namazını kendisi
kılıyorsa, duâsını da kendisi yapar; esas olan budur. Peygamberimizin
kendisi için duâ ettiği gibi; “Allah’ım! Bedenime,
gözlerime ve kulaklarıma sıhhat bahşet.”170 Hz. Âişe (r.a.)
şöyle diyor: “Rasûlullah hastalandığında kendi üzerine
muavvizât sûreleri (İhlâs, Felak, Nâs sûreleri) okumak îtiyadında
idi.”171 Osman bin Ebi’l-Âs, müslüman olduğu günden
beri vücudunda bir rahatsızlık hissettiğini söyleyince
Hz. Peygamber (s.a.s.) ona: “Kendi elini vücudunda ıstırap
duyduğun yerin üzerine koyarak üç defa ‘bismillâh’ de, yedi
defa: ‘Eûzü billâhi ve kudretihî min şerri mâ ecidü ve ühâziru’
(Hissetmekte olduğum ve sakınıp sığınmaya çalıştığım
şeyin şerrinden Allah’a ve O’nun kudretine sığınıyorum)
de” buyurdu. Ben de bu şekilde yaptım ve Allah bendeki
ağrıyı giderdi. Şimdi âileme ve başkalarına hep bunu tavsiye
ediyorum.”172 Rasûlullah bir müslüman hastayı ziyâret
etmiş, ona şöyle duâ etmeyi öğretmiştir: “Allahumme Rabbenâ
âtinâ fi’d-dünyâ haseneten ve fi’l-âhireti haseneten ve
gınâ azâbe’n-nâr (Allah’ım, bize dünyada her çeşit güzellik
ve iyilik ver, âhirette de güzellik ve iyilik ver ve bizi cehennem
azâbından koru).”173
9- Ama Peygamberimiz ve ashâb gibi istisnâlar
hâriç hiç kimse, bir başkasının iyileşmesini, kendi
iyileşmesi kadar önemsemeyeceğinden, kendisi için
yaptığı duâ kadar başkasının duâsı samimi olmaz.
Tamam, Allah rızâsı için mü’minin mü’mine duâsı
170 Ebû Dâvud, Edeb 101; Ahmed bin Hanbel, V/42
171 Müslim, Selâm 51
172 Müslim, Selâm 67; Tirmizî, Tıb 29, Deavât 125; İbn Mâce, Tıb 36; Ebû Dâvud, Tıb 19
173 2/Bakara, 201; Tirmizî, Deavât 112
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 91~
değerlidir ve gereklidir. Ancak, esas önemli olan
hasta ile Allah arasında duâ ile bir diyalog, bir
iletişim oluşturmaktır. Başkası onun yerine duâ
edince, duâdan beklenen nice hikmetler gerçekleşmemiş
olacaktır. Hele, para karşılığı duâ yapanların
gönül dünyalarını duâya katmaları beklenemez.
Kaldı ki, Arapça duâ metinlerinin hemen
hepsinde “bana şunu ver, benden şunu gider” diye
birinci tekil şahıs zamiri kullanılır. Duâyı kim yapıyorsa,
kendisi için bir şey istemiş olur. Meselâ,
Felak ve Nâs sûrelerini birisi, başkası için okuyunca
“İnsanların rabbine sığınıyorum” der, kendisi
sığınmış olur, karşıdaki hasta sığınmış olmaz Allah’ın
kalesine.
Felak ve Nâs sûresini tekrar örnek vereyim: Psikolojik
hastalıklar için okunması tavsiye edilen Felak ve Nâs sûrelerini
kişi kendi rahatsızlığı için okunması gerektiği gibi
okursa hemen tedavi olmuş olur. Bu sûreler, İhlâs sûresiyle
birlikte tevhidî bilinç sûreleridir. Bu sûreleri inanarak ve
Allah’a gönülden duâ ederek okuyan kimse, ameliyatlık bir
tedavi görmüş olur ve iyileşmeyi beklemek için belirli veya
belirsiz zaman geçmesini beklemeden hemen iyi olmak demektir.
Bu netice, “koruyan sûreleri” tam bir iman ve teslimiyet
içerisinde ve samimi bir duâ edâsı içinde okumakla
gerçekleşir. “Gul”: Allah böyle deyin dediğine göre, Allah
kabul edeceği duâyı yapmamızı ister. “İnsanların Rabbine
sığınıyorum.” Kendisine sığınılan, kendisinden sığınılandan
sığınan kimseyi korumaya gücü yeten biridir. Çünkü O,
tüm insanların Rabbidir. Aynı zamanda meliki, yöneticisidir,
Ahmed Kalkan
~ 92~
ilâhıdır. Bu vasıflara sahip sığınılan zât, sığınan kimseyi bütün
zararlı ve şerli şeylerden korumaz mı hiç?
Bu okuduğu âyetlerdeki kavramları doğru şekilde öğrenip
“Rab”, “Melik”, “İlâh” insan hayatında nasıl bir yer kapladığını
ve Allah’ın nasıl her şeye hükmeden ve her şeye kaadir
olduğunu imanla birlikte diliyle ve gönlüyle dillendiren
ve bu inancını tazeleyen kimsenin zihninde ve gönlünde
oluşan bütün korkular, rahatsızlıklar, düzelmeyeceğini düşündüğü
şerli ve zarar verdiğini değerlendirdiği her şey küçülecek
ve kendisine sığındığı Allah’ın yardımını ve kendi
kalesine sığınanları açıkta bırakmayacağını, onları koruyup
gözeteceğine imanını vurgulayan kimse, bütün korku ve
vehimlerinden, şeytanî düşünce ve vesveselerin etkisinden
kurtulur. Eğer düşüne, düşüne, inana inana okursa Felak ve
Nâs sûrelerini, psikolojik açıdan tedavi olmuş olur.
Allah’ın rahmeti, insanın da gayreti olmadan kimse kötülüklerden
korunamaz. Ne var ki para için insanlara okuyan
rukyeciler, sanal koruyucu konumundadır, bu yaptığı okuma
işi de, içine gönlün ve samimiyetin girmediği formaliteden
öte gitmez.
10- Başkası için yapılan duâlar, anlaşılmayan kelimelerle,
âyet ve hadislerdeki duâlardan farklı başka ifadelerle olmamalıdır.
11- Suya okumak, okunmuş suyu içmek gibi uygulamalar
sünnette yoktur.
12- Mürekkeple yazılan duânın mikroplu suyunu içmek
veya kullanmak şeklinde sünnette bir uygulama yoktur. Din,
temiz olan yiyecek ve içeceklerden yararlanmayı emreder.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 93~
13- Muska ile tedavi olmaz. Bir duâyı veya uydurma ve
hurafe simgeleri bir muska şeklinde boyna asmak yoktur.
Hiçbir rivâyette Peygamberimiz’in, duâ cümlelerinin herhangi
bir şeye yazılıp boyuna veya vücudun herhangi bir
yerine asılmasını tavsiye ettiğini görmemekteyiz.
“Hiçbir devenin boynunda kılâde/gerdanlık kalmasın.”
Mâlik: Zannederim bu yasak nazardan dolayı olacak” demiştir.
174 Ebû Ubeyd’in beyanına göre halk nazar isabet
etmesin diye develerin boynuna kirişten gerdanlık takarlarmış.
Peygamber (s.a.s.) onların hiçbir işe yaramadığını
göstermek için takılmasını yasak etmiştir.
“(İçerisinde sihre ya da küfre ihtimali bulunan anlaşılmaz
sözleri) okuyarak (hasta) tedavi etmek (rukye yapmak),
muska takmak ve sevgi rukyesi yapmak şirktir.”175
“Düğüm atarak üzerine üfleyen kimse sihir yapmıştır. Sihir
yapan ise şirk koşmuştur. Üzerine (muska, nazarlık gibi)
bir şey takan kimse, (Allah’a değil; taktığı şeye) güvenmiş
olur.”176
Kur’an âyetlerinin yazılarak insan üzerinde taşınması
Rasûlullah’tan bize ulaşmış bir sünnet değildir. Sünnet
olan, hasta kimseye okunmasıdır, boyuna asılması değil.
14- Cinciliğin her çeşidi sakıncalıdır. Cin çıkarma, cinlerle
evlenme iddiaları, cinlerle konuşma vb. hususların hemen
hepsi hastaları kandrırıp onları sömürme araçlarıdır.
174 S. Müslim, Libâs 105; Buhârî, Cihad; Ebû Dâvud, Cihad; Nesâî, Siyer
175 Ebû Dâvud, Tıb, 17
176 Nesâî, Tahrîmu’d Dem, 199
Ahmed Kalkan
~ 94~
Cinlerin nasıl bir varlık oldukları, insana musallat olup
olamayacağı, büyünün insana etki edip etmeyeceği, hastalık
için duânın önemi gibi konuları, inşaAllah bu kitabın
devamı mâhiyetindeki bu serinin diğer kitaplarındaileriki
sayfalarda istifadenize sunulacaktır.
15- Üfürükçülük gibi şerlerinden Allah’a sığınılacak
çirkinlikler: Üfürükçülük, câhiliyye Araplarının kendilerini
âfetlerden koruduğu inancıyla, cinlerden yardım dileyerek
söyledikleri bazı yabancı ve anlamsız ifâdelerdir.
Kur’an, üfürükçülük ve sihir yapanları, “düğümlere üfleyenler”
177 olarak tanıtır ve şerlerinden Allah’a sığınılmasını
tavsiye eder. Düğümlere üfleyenler, sihir ya da büyü
yapan kimselerdir. Bunlar, insanların duyu ve sinir sistemlerini
etkileyerek yanıltabilirler; daha doğrusu, telkine
müsait olan kişileri kandırabilirler. Bunu gerçekleştirmek
için, büyülerinde iplik veya mendil gibi bir şeye düğümler
atarak üzerine üflerler.
“İnne’r-ruka ve’t-temâime ve’t-tivelete şirkun /Kesinlikle
rukyeler, temîmeler (muskalar), tiveleler (muhabbet
muskası) şirktir.”178
“Her kim dağlama yaptırır veya başkasından
kendisine rukye yapmasını isterse, tevekkülden
uzaklaşmış olur.”179
177 113/Felâk, 4
178 Ebû Dâvud, Tıb 17, h. No: 3883
179 Tirmizî, Ahmed bin Hanbel rivayet etmiş; İbn Mâce, İbn Hibban ve Hâkim de sahih
olduğunu söylemişlerdir. El-Elbânî de bu hadisin sahih olduğunu söylemiştir (bkz.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 95~
RUKYECILIĞI MESLEK EDINMENIN ZARARLARI
Rukyeyi savunan, onun câiz olduğunu ileri süren neoselefî
Suud’lu profesörlerden el-Uleyyânî, rukyeciliği savunsa
bile, rukyeciliği savunamıyor ve rukyeciliği meslek edinmenin
birçok zararı olduğunu şu şekilde gündeme getiriyor:
“Rukyede esas olan; hasta kişinin kendisinin Allah’ın kitabından
bir şeyler okuyup duâ etmesidir. İbâdet olan duâ,
para karşılığı yapılmaz. Para karşılığında ibâdet satılacak
yerler açılmaz. Rukyeciliği meslek edinen kişiler hem kendilerine
ve hem de diğer insanlara birçok zarar verir. Bunlardan
bazılarını sayalım:
Rukye yapan kimselere çok sayıda gelen gidenin olması
dolayısıyla, halk kalabalığa bakara, rukye yapan kimsenin
çok özel bir kimse olduğunu zanneder. Bu durumda insanların
gözünde; okuyan kimse, okunan şeyden, yani Allah’ın
kelşâmından daha önemli bir konuma gelmiş olur. Hatta pek
çok insan, okunan kelâmın önemini ve faydasını düşünmez
bile. Aksine gözler, sadece okuyana çevrilir.
Hem Peygamber ve ashâbının, hem de ilim ve faziletine
güvenilen İslâm âlimlerinin hayatlarını incelediğimizde, onların
hiçbirinin işini gücünü bırakıp sadece rukye yaparak
hastaları tedavi etmekle uğraştığını görmemekteyiz. Aynı
şekilde onlardan birinin bu işi meslek edindiğini ve bu alanda
insanlar arasında adı bu işle anılacak derecede meşhur
olduğunu da görememekteyiz. Halifelerden hiçbirinin hâkim
tayin ettikleri gibi hastalara rukye yapması amacıyla “okuyucular”
tayin ettiklerini bilmiyoruz. Hele bu işten para kazanıp
geçimini rukyecilikten temin eden hiç kimse bilmiyoruz.
Es-Silsiletu’s-Sahiha, s. 244).
Ahmed Kalkan
~ 96~
Şayet kendini hastaları rukye ile tedavi etmeye adamak,
bu işi meslek edinmek ve insanlar arasında bu işle şöhret
bulmak iyi bir şey olsaydı, bunu bizden önce yapan birileri
olurdu.
Hiç kimse sanmasın ki bu zamandaki hastalar diğer
zamanlardaki hastalardan daha fazladır. Büyük âlimlerin,
mezhep imamlarının kapısına yığılmadıkları halde, günümüz
insanlarının rukye yapmakla meşhur olan insanların
kapısına yığılmalarının sebebi, hasta sayısının çoğalması
değildir. Rukye yapanlara şöhret kazandıran esas neden;
onların özel bir mekânlarının olması, hastaları orata istedikleri
zaman karşılamaları ve onlara doktor ve fabrikatörlerin
yaptıkları gibi randevu vermeleridir.
İbn Teymiyye, hastalara rukye yapmak amacıyla bir
dükkân açsaydı, istedikleri zaman onları orada karşılasaydı,
bir satır bile kitap yazamazdı. Dolayısıyla ehl-i sünnet
âlimleri, bu işi sırf ince anlayışları ve derin bilgileri nedeniyle
yapmamışlar.
Bazen şeytanlar, insanların herhangi bir şahsa bağlandıklarını
gördükleri zaman, o şahsa -hem de o farkına varmadan-
yardım ederler. Nitekim insanlar, hastalara okuyan
birinin yanına, ancak onun hakkında anlatılan ilginç hikâyeleri
işittikleri zaman gidip kapısında izdiham oluştururlar.
Bu hallerin şeytanların hile ve aldatması olmadığından
emin olunmaz.
İnsanların kapısına akın ettiği bir “okuyucu”, yaptığı
rukye ile iyileştirdiği(!) hastaların çokluğunu gördüğü zaman,
kendisinin önemli bir kişi olduğunu zannedip gurur
ve kibre kapılabilir.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 97~
Sözünü ettiğimiz türden bir rukyecinin durumu, insanların
kapısına yığıldığı bir doktor gibi değildir. Çünkü doktor,
belli bir ilaçla tedavi uygular ve ilacın sadece kendisi
tarafından tarif edilirse faydalı olacağını düşünmez. Aksine
tedavinin kendi şahsına değil, ilaca bağlı olduğuna inanır.
Fakat rukye yapan şahsın durumu böyle değildir. Zira o,
tedavinin, okuduğu Allah kelâmına değil de kendi şahsına
bağlı olduğunu düşünebilir. Çünkü bütün müslümanların
evinde Kur’an-ı Kerim vardır ve çoğu kimse de Kur’an okuyabilir.
Buna rağmen onlar, ille de o şahsın okumasını arzu
ederler. Bu da o şahsın gurur ve kibre kapılmasına ve kendi
kendine farklı düşüncelere kapılmasına neden olabilir.
Böyle bir durumdan uzak kalmak ise hiç kuşkusuz daha
hayırlıdır.
Bazı sahabîler duâlarının makbul olmasıyla meşhur olmuşlardır.
Meselâ Allah rasûlünün duâsının makbul olması
için duâ ettiği Sa’d bin Ebî Vakkas gibi. Buna rağmen müslümanların
duâ talep etmek amacıyla grup grup bu şahısların
kapılarına yığıldıklarına dair bir bilgi bize ulaşmamıştır.
Bir şahsa aşırı ilginin o şahsı fitneye düşürmeyeceğinden
ve kibre yöneltmeyeceğinden emin olunamaz. Bu tür
durumlar; gurur, kibir ve riyâya sebep olur. Bu, tıpkı bir kişiyi
yüzüne karşı övmek gibidir, hatta ondan daha tehlikelidir.
Rukyecilik, insanlar için, özellikle avam tabakası için zararlıdır.
Çünkü onlardan bazıları, Allah’tan ve O’nun kelâmından
daha çok rukyeciye güvenip bağlanmakta, hatta
şifanın rukyecinin zâtıyla alâkalı olduğunu zannetmektedir.
Bunun nedeni ise, onların, pek çok sâlih âlim dururken
hastaların o şahsın kapısında izdiham oluşturduklarını
Ahmed Kalkan
~ 98~
görmeleridir. Bu tür okuma, rukyecinin kendisi için de zararlıdır.
Çünkü bu tür okumada şöhret, gurur, kibre kapılma
ve rukye konusunda selefin uygulamadığı bir yöntemlere
başvurmak sözkonusudur.
Sadece insanlara rukye yapma işiyle meşgul olan bir kişinin
durumu, yalnızca insanlar için duâ etmekle meşgul
olan birinin durumuna benzemektedir. Zira rukye ve duâ
aynıdır. Dolayısıyla bir ilim ehlinin insanlara; “gelin, sizin
için duâ edeyim!” demesi ve (sonra onların para vermelerini
beklemesi) hiç yakışır mı? Selefin yolu bu mudur?
Ömer bin Hattab, diğer sahâbîler ve tâbiîn, kendilerinden
duâ istenmesinden hoşlanmazlar, “biz peygamber miyiz?”
derlerdi.
Bu tür okuma yönteminin yaygınlaşması, halk tabakasının
ve ilim sahibi olmayan insanların, rukye konusunda
doğru olanın bu yöntem olduğunu zannetmelerine neden
olabilmektedir. Böylece insanlar, hep başkalarından rukye
talep eder hale gelmekte ve bu konudaki sünnet unutulmaktadır.
Nitekim sünnet olan, insanın kendi kendine
rukye yapması, göklerin ve ve yerin Rabbinin huzurunda
boyun bükerek O’ndan şifa talep etmesidir.”180
RUKYECILERIN TERK ETMELERI GEREKEN
YANLIŞLARI VE BIRAKMALARI İCAP EDEN
MESLEKLERI
Tedaviyi, tıbbı kabul etmeyip uzmanlığı önemsememek
ve ehil olmadığı alanda doktorluk yapmaya kalkmak,
180 Ali b Nufeyyi el-Uleyyânî, Ehl-i Sünnet Akîdesine Göre Rukye, Guraba Y., s. 151 vd.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 99~
Şifayı sadece Allah’a ait kabul etmemek, kendisinin hastaları
iyi ettiğini ilan ve reklam ederek eş-Şâfi’ye ortak olmaya
kalkmak,
Tedavinin öncelikle tıp ağırlıklı olması gerektiğini kabul
etmemek,
Hastanın sağlığına kavuşması için fiilî duâ cinsinden şifa
talebi olarak ilaç ve ameliyat gibi tedavileri terk etmek,
Kur’an’ın şifa kaynağı olduğunu kabul edip onu yaşamayı
önemsememek, İlacın nasıl kullanılacağını tarif eden
âyetleri yaşayıp hayata yansıtmanın gerekliliğini önemsememek
ve hastalara bu yolda nasihat etmemek,
Kur’an’ın hastalık deyince esas olarak mânevî hastalıkları
önemsediğini, onun da nifak ve şirk gibi hastalıklar
olduğunu; onların tedavisinin çok daha önemli olduğunu
unutmak,
Allah yolunda cihadın stres gibi psikolojik hastalıklar
için önemli bir ilaç kabul edildiğini yok saymak,
Duâda esas olanın, hastanın kendisinin veya en yakınlarının
duâsı olduğu, Rabbimizin mü’minlerden kendilerinin
dua etmesini istediğini, bunun daha önemli olduğu gerçeğini
gizlemek,
Başkasının (özellikle para karşılığı ve meslek icabı) duâsının
Peygamber ve ashabın duâsı gibi istisnalar dışında kişinin
kendi duâsından daha önemli ve emredilen cinsten
olmadığını değerlendirememek,
Ahmed Kalkan
~ 100~
Rukyecilik yaparken, yaptığı duâların Kur’an’daki duâlar
ve sünnette Peygamberimizin yaptığı duânın dışına taşmaması
gerektiğini düşünmemek,
Suya okumak, okunmuş suyu hastaya içirmek gibi uygulamalar
yapmak, mikroplu suyu şifalı diye hastaya içirmek,
Yazı mürekkebi, zaferan veya filan hayvanın kanı gibi
yazı araçlarıyla yazılan yazıyı hastaya içirmek,
Dinimizin yasak saydığı muskacılıkla uğraşmak,
Cin çıkarma, büyü önleme görüntüsü altında cinlerle iletişim
gibi yalana dayalı uygulamalar yapmak,
Kur’an’da kendisinden Allah’a sığınılması istenen üfürükçülük
yapmak gibi sapkınlıklardan sakınmaları gerekiyor.
Cinlerin iman edip Allah’a tevekkül edenlere hiçbir
nüfuzları, etkileri olmayacağından, hastalara tevhidî bilinç
vermeye çalışmaları gerekir. Rukyeci geçinen ve bu işi meslek
edinen kimseler, rukyecilik gibi bir mesleğin hiç tavsiye
edilmediğini ve hele bugünkü uygulandığı şekilde hiçbir
şekilde câiz olmadığını bilmeleri gerekiyor.
Şa’bi, Katade, Said b. Cübeyr ve diğer bazı âlimlere göre
ise, rukye tedavisi mutlak şekilde mekruhtur.181 Onlara göre;
sihir şâibesi olmamak şartıyla ruhî ve bedenî kurtuluş için
tesirli duâlarla kişinin kendi kendisine rukyesi (okuyup
üflemesi) câiz olmakla beraber, istirkâ yani kendini başkasına
okutmak, okuyup üfleme talep etmek, Allah’a sığınıp
duâ etmek için başkasının aracılığını dilemek manasını
içine almış olması itibarıyla dinen hoş görülmüş değildir.
Hele bugünkü uygulamalar kesinlikle câiz değildir.
181 Hasan Karakaya, İslam Akaidi, s. 226
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 101~
KUR’AN’DA RUH SAĞLIĞI, PSIKOLOJIK DENGE VE
HUZUR
Kur’ân-ı Kerim, hastalık nedenleri olarak rûhî etkilere
büyük ölçüde yer verir. Üzüntü ve rûhî bunalımları hastalıkların
baş nedeni sayar: “Dediler ki: ‘Vallahi sen, Yusuf’u
ana ana hasta olacaksın yahut öleceksin!”182 Hastalıkların
nedenlerini genellikle rûhî etkenlerde gören Kur’an, ruh
hekimliğinin önemine işaret etmiştir. İnsanları özellikle
psiko-somatik hastalıklardan korumayı hedeflemiştir. Ruh
hastalıkları daha çok, sıkıntı, elem, çatışma, kaldıramayacak
kadar ağır yük yüklenme gibi nedenlerden kaynaklanır.
Kur’an Allah’a, kadere, âhirete imanı, tevekkül ve sabrı
emrederek, ruhsal gerilimleri hafifletici, sıkıntıları giderici,
bunalımları yok edici esaslarıyla psikoz ve nevroz gibi hastalıkların
büyük ölçüde önüne geçer.
Kur’anda ruhsal hastalıkları önlemeye yönelik genel
esaslar vardır: “De ki: ‘Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım,
Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin. Allah bütün günahları
bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayan ve çok merhamet
edendir.”183
“Sapıklardan başka kim Rabbinin rahmetinden umut keser?”
184
“Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa onu, yine O’ndan
başka kaldıracak yoktur ve eğer sana bir hayır dilerse,
O’nun keremini de geri çevirecek yoktur. Hayrını, kullarından
dilediğine verir. O bağışlayan, merhamet edendir.”185
182 12/Yûsuf, 85
183 39/Zümer, 53
184 15/Hicr, 56
185 10/Yûnus, 107
Ahmed Kalkan
~ 102~
Kur’an, insanın ruh sağlığının esası olan iç huzurunun
sağlanması yolunda somut adımlar atar.
Bu somut adımların başında “zikrullah” gelir.
İman eden insanlar Allah’ı zikredip anmakla, Allah’a
bağlılıklarını hissetmekle iç huzuru elde ederler.
Yalnızlıktan doğan tedirginlik ve gerginlikten
kurtulurlar. Bu iddiâyı özellikle hastalar ve yaşlılar
üzerinde yapılan gözlemler isbat etmektedir.
Yalnız kimselerin “zikrullah”ın verdiği iç huzuru
sâyesinde psikolojik bir dinamizm kazandıkları
görülmüştür. Ruhun dinçleşmesi insan bedenine de
müsbet bir şekilde yansımaktadır.
Bu gerçek Kur’an’da şöyle ifâdesini buluyor:
“Onlar iman eden ve Allah’ı zikretmekle gönülleri huzur
bulan kimselerdir. İyi bilin ki ancak Allah’ı zikretmekle gönüller
huzur bulur.”186
Bu âyet-i kerimede, ancak Allah’ın zikriyle gönüllerin
mutmain olup huzur bulacağı belirtiliyor. Gönüllerin huzur
bulacağı, doyuma ulaşacağı zikir; Kur’an okumak, namaz
kılmak, sübhânallah, elhamdü lillâh, Allahu ekber, lâ ilâhe
illâllah gibi ifâdelerle Allah’ı hatırlayıp anmak, Allah’la beraber
olmak veya Allah’ı kalpte ve zihinde tutmaktır. Allah’ı
zikir, insanın gönlüne sevinç ve huzur verir.
Sıkıntı, bunalım ve huzursuzluklar ise ruh sağlığını tehdit
eden en büyük etmenlerdendir. Bu etmenlere ve bunları
doğurabileceği psikolojik hastalıklara şifâ olarak Kur’an reçetesi,
“zikrullah” ilâcını teklif ve tavsiye eder.
186 13/Ra’d, 28
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 103~
Her çeşit ibâdet ve zikir, insanı Rabbine yaklaştırır. Kendisinin
O’nun koruma ve gözetiminde olduğu duygusunu
verir; bağış umudu güçlenir, içinde gönül rahatlığı oluşur,
üstüne sekînet ve huzur iner. “İyi bilin ki kalpler, ancak Allah’ın
zikriyle tatmin olur, huzur bulur.”187; “Allah’ı çok zikredin;
umulur ki bu sâyede kurtulursunuz.”188
Rasûlullah (s.a.s.) da, Allah’ı zikretmenin insanın içinde
huzur ve sükûnet yaydığını dile getirmiştir: “Bir topluluk
Allah’ı zikretmek üzere otururlarsa, melekler onları kuşatır,
rahmet onları kaplar, üzerlerine sekine (huzur, feyiz) iner ve
Allah onları yanındakilere (meleklere) zikreder.”189
Allah’ı zikretmeyen kâfir veya gâfiller, dünyada da ıstırap
ve stresden, bunalım ve şikâyetlerden kurtulamaz,
huzûr-ı kalp denilen saâdeti yakalayamaz. Ve esas mutluluğun
âhirette olduğunu bilen ve unutmayanlar için, bu istekleri
de zikir sâyesinde olacaktır: “... Allah’ı çok zikreden
erkekler ve zikreden kadınlar için Alla bir mağfiret ve büyük
bir mükâfat hazırlamıştır.”190 Şeytanın vesvese ve tuzaklarına,
haramları güzel gösterip mü’mine Allah’ı ve kendisinin
müslümanlığını unutturmasına karşı en etkili silâh; kişinin
diliyle, kafasıyla, gönlüyle ve her organı aracılığıyla yaptığı
eylemleriyle zikretmektir, duâ etmektir.
Allah’ın zikri, kulunu kendine yaklaştırır, onu gözetimine
alır, nimet ve rızâsıyla dolar, kendini güven ve huzur
duyguları kaplar. Zikir, kesinlikle ruhu canlandırır. Allah’ın
rızâsı ve bağışı yolunda umudunu güçlendirir, rahatlama
ve mutluluk duyguları verir. Rasûl-i Ekrem (s.a.s.): “Allah’ı
187 13/Ra’d, 28
188 62/Cum’a, 10
189 Müslim, Zikir 25, 30, hadis no: 2689, 2700; Tirmizî, Deavât 7, hadis no: 3375
190 33/Ahzâb, 35
Ahmed Kalkan
~ 104~
zikredenle zikretmeyen, diri ile ölü gibidir.”191 Zikir, stres ve
kaygıya sebep olan anlayış ve psikolojiyi giderir. Kalp, âdeta
Allah’ı zikretmek için yaratılmıştır. Zikir, kalbin kasvetini,
katılık ve karanlığını giderir; Gam ve kederi, hüzün ve
tasayı, gönül darlığı ve can sıkıntısını dağıtır. Allah’ı zikreden
insan, nimetlerin farkına varıp şükreden insandır, zikir
ve şükrü yüzünden anlaşılan, devamlı tebessüm içinde
olan kimsedir.
Kalplerin ancak Allah’ı zikretmekle tatmin olabileceğini
bildiren Ra’d sûresi 28. âyetini açıklarken,
Bayraktar Bayraklı şunları söyler: “Âyette
yer alan “zikir” kavramı, Allah’ı anmak ve düşünmek
mânâlarını ifade etmektedir. İnsanın Allah’ı
düşünmek üzere yoğunlaşması, kalpte bazı değişimleri
meydana getirmektedir. Bu değişimlerin en
önemlisi, en dirini ve en kalitelisi, tatmin denen
doyum merhalesini yakalamasıdır. “Kalp”, gelişme
ve değişme süreci içinde daima yeni merhalelere geçer
ve geçmeye de âşıktır. Doyuma ulaşmadan, onu
daha aşağı bir seviyede tutmak ve onu orada hapsetmek,
ona yapılacak en büyük zulümdür. Mânâsı
değişim olan “kalp”, daima daha şerefli merhalelere
uzanarak huzurunu bulacaktır. Madde âleminde
duyulacak olan lezzet ve doyumun ötesinde
daha kaliteli lezzet ve doyumların olduğunu kalp
bilir ve daima onlara sevdâlı olduğunu insana hissettirir.
Kalp ile akıl, beraberce ilâhî bilgi ve ilâhî
nur sâyesinde bu merhaleleri aşmak isterler. Bu
191 Buhârî, Deavât 67
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 105~
merhalelerin en sonu, Allah’ı düşünerek varılan
doyum noktasıdır. Kalp o noktada bir karara ulaşır.
Bütün değişimlerden geçerek değişmeyene ulaşma
merhalesi dediğimiz bu mertebe, mutluluğun en
son noktası olmaktadır.”
Zikir şuurları diri tutar, gönülleri gafletten korur. Zikir
ilaçtır, zikir iksirdir, zikir âb-ı hayattır, zikir canlara can
katan merhemdir. Zikir yoksullukları kanaat zenginliğine,
yalnızlıkları ebedi ve bitmez dostluğa, mahrumiyetleri ilâhí
ilgiye dönüştürür. Zikir dünyalık korkuları giderir, endişeleri
umuda çevirir, hayalleri götürür; onun yerine solmaz
gerçekleri yerleştirir. Zikir boş kuruntular (ümniyye) yerine
Allah’ı bilme, takdir etme, önünde kul olarak eğilme
ve O’ndan isteme cesareti arama ümidini verir. İnsan, zikir
sâyesinde, iç dünyasında oluşan huzur, sükûnet, doygunluk,
tatmin ve ilâhî aydınlığın yardımıyla, hayatın geçici ve
iğreti çemberini yarıp zorlukları aşarak, geldiği yer olan
ana vatanı, baba ocağı Cennet’e geldiği gibi saf ve temiz bir
şekilde geri dönme imkânını elde eder. Zikirle insan ayrı
bir güç ve olgunluk kazanır. Allah’ın da insanı zikretmesi,
ancak kişinin gereği gibi Allah’ı zikretmesiyle mümkün
olacaktır.192 İnsan, Allah’ı zikretmez, unutursa; Allah da onu
terkeder, hidâyet ve rahmetini keser; yani mecâzi anlamda
Allah da onu unutur:
“Onlar Allah’ı unuttular, Allah da onları unuttu!”193
Zikir çeşitlerinin en üstünü, Kur’an okumaktır. Bu yüzden,
kalbin temizlenmesinde, psikolojik problemlerinin
çözümünde ve ruhun şifa bulmasında büyük yeri vardır.
192 2/Bakara, 152
193 9/Tevbe, 67
Ahmed Kalkan
~ 106~
“Biz Kur’an’dan mü’minlere şifa ve rahmet olan şeyler indiriyoruz.
Zâlimlerin ise ancak hüsrânını/ziyanını artırır.”194
“Ey insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerindekine
bir şifâ, mü’minler için bir hidâyet ve rahmet gelmiştir.”195
“... De ki: ‘O, iman edenler için hidâyet/doğru yolu gösteren
bir kılavuzdur ve şifâdır. İman etmeyenlere gelince, onların
kulaklarında bir ağırlık vardır ve Kur’an onlara kapalıdır...”
196
Günahların bağışlanması, Cehennemden kurtulmak,
Cennete girmeyi başarmak için Kur’an okumanın faziletini
ortaya koyan hadisler, günahkârlık duygusundan doğan
nefisteki stresten kurtulmak için, Kur’an’ın çok önemli bir
ilaç olduğunu gösteriyor. Kur’an, yalnızca günahkârlık hissinden
dolayı insanın içinde oluşan gerginliğin değil; aklî
ve psikolojik bunalımlar ve ruhî rahatsızlık durumlarının
hepsi için bir ilaçtır. Kur’an, kalplerde olanın, gönüllerdeki
şüphe ve aşırılıkların şifasıdır.
Onda hakkın bâtılı nasıl giderdiğinin, eşyayı olduğu gibi
görmeyi sağlayan bilgi, düşünce ve kavramayı bozan şüphe
hastalıklarını nasıl yok ettiğinin açıklaması vardır. Onda
hikmet, korkutma, özendirme ve kalbin iyi olmasını sağlayacak
ibret alınması gerekli şeyleri hikâye etme yollarıyla
güzel öğüt verme vardır. Kalbi kendisine yararlı şeylere
teşvik eder, zararlı olacak şeylerden uzaklaştırır. Kalp, daha
önce yanlışın bağımlısı, doğrunun düşmanı olsa bile, böylece
doğruyu sever, yanlıştan nefret eder.
194 17/İsrâ, 82
195 10/Yûnus, 57
196 41/Fussılet, 44
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 107~
Kur’an, bozuk irâdenin nedeni olan hastalıkları giderir.
Kalp düzelince, irâde de düzelir, yaratıldığı hale, fıtrata döner.
Ayrıca beden de normal haline kavuşur. Vücudun, gelişim
ve güçlenmesi gibi kalp de, temizleyici ve güçlendirici
olmaları sebebiyle iman ve Kur’an’la beslenir. Kalbin gelişmesi,
bedenin gelişmesi gibidir.
Müslüman, Allah’ın zikrine devam ettiği zaman, kendisinin
Allah’a yakın, O’nun himayesi ve gözetiminde olduğunu
hisseder; bu durum da, içinde metânet ve güce bağlı
bir şuur ile güven, dinginlik ve mutluluk duymasına neden
olur. Allah’ın zikri, insanın gönlünde güven ve tatmin hissi
uyandırdığı için, hayatın sıkıntı, zahmet ve tehlikelerinin
önünde zayıflık ve âcizlik duyulduğu ve hiçbir güvence ve
yardımcı bulunamadığı zamanda, insanın hissettiği stresin
ilacı olmaktadır.
“Kim Benim zikrimden (Beni zikretmekten) yüz çevirirse,
şüphesiz onun sıkıntılı bir hayatı olacaktır (onun dar bir geçimi,
geçim sıkıntısı vardır).”197
Başta namaz olmak üzere bütün ibâdetler, zikirdir veya
zikre yardımcı birer unsurdur. Namaz kılan kişi, namazda,
her biri birer zikir olan tekbir getirmekte, Kur’an okumakta,
tesbih etmekte, Allah’a hamd ü senâ etmektedir.
“... Bana ibâdet/kulluk et; Beni zikretmek için namaz
kıl.”198
Zikretmeyenler, ya da zikirden yüz çevirenler ebedî
açlığa, doyumsuzluğa, mutsuzluğa, sıkıntılı bir hayata ve
yalnızlığa mahkûmdurlar. Kur’an; bedenin, kalbin ve toplumun
mutluluğunu şu veciz ifadeyle ortaya sermektedir:
197 20/Tâhâ, 124
198 20/Tâhâ, 14
Ahmed Kalkan
~ 108~
“Dikkat edin, kalpler ancak Allah’ın zikriyle tatmin olur
(doyar).”199
“İman edenlerin Allah’ı zikretme ve O’ndan inen hak/gerçek
için kalplerinin saygıyla yumuşaması zamanı daha gelmedi
mi?...”200
DUÂNIN PSIKOLOJIK CEPHESI
Tatmin edilmemiş sonsuz istek ve arzularımız
şuur altına atılarak bizde umulmayan zamanlarda
çeşitli buhranlara, çeşitli iç sıkıntılarına yol açar.
Duâ ile en gizli, en mahrem duygularımızı dile getirir,
içimizi boşaltır, ümidimizi kuvvetlendirir, korkularımızı
hafifletiriz. İçimize eşsiz bir rahatlık
verir, gerginlikleri gideririz. Duâ ile kendimizi Allah’a
daha yakın hissederiz. Duâsız bir insan, ışıksız
bir mahzene benzer. Duâsız insan, yalnızlığın
karanlık hapishanesi içinde çırpınan bir zavallıdır.
Duâ ile benlik duvarlarını aşabiliriz. Çünkü duâ,
engel ve uzaklıklar tanımaz. Zaman ve mekânlar
ona engel olamaz. Duâ ile sonsuz aczimizi Yüce
Allah’ın sonsuz kudretine bağlama saâdetine ereriz.
Duâ ile ruh gücümüzü kanatlandırırız. Duâda
iç varlığımız aydınlanır. Duâda kendi gücümüzle
değil, Allah’ın sonsuz gücüyle iç ve dış düşmanlarımıza
meydan okuruz.
199 13/Ra’d, 28
200 57/Hadîd, 16
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 109~
Dolayısıyla duâ; ruhun, kalbin ve gönlün, kısacası insanın
mânevî varlığının Allah’a yönelişidir. Duâ esnâsında
insanın, bu yönelişe engel olan hususlardan ilgi ve alâkayı
kesip duâ için hazır hale gelmesi gerekir. Duâ, çağırmak,
dâvet etmek anlamında olduğu için, iç dünyamıza Rabbimizi
dâvet edeceğimiz zaman, dâvetten önce, gelecek misafirin
rahatsız olacağı şeylerden iç mekânımızı temizlememiz
gerekiyor. İçimizde O’na aykırı duygular olmaması gerekir.
Meselâ, parayı her şeyden çok seven bir insan, bu putu içinde
taşıdığı müddetçe Allah’ı kalbine nasıl yerleştirecek?
Evimize çok saygı duyduğumuz bir kimse geleceği zaman
tedirgin oluruz. Bu tedirginliği “acaba gereken hürmeti,
saygıyı gösterebilecek miyiz? Rahat ettirebilecek miyiz?
Bu konuda bir yanlışlık yapar mıyız?” diye yaşarız. İşte
Rabbimiz gibi, varlığımızın kendisine fedâ olduğu ve karşısında
bir “hiç” olduğumuz varlık karşısında duâ ederken
aynı his ve duyguları duymamız gerekir.
Duânın hakikati, kulun Rabbinden yardım dilemesidir.
İstenilen varlık, her zaman isteyenden üstündür. Kul, isteyen
makamında olduğu için, acziyet ve zaafını Allah’a arz
etmeli ve duâ ederken bu makamda olduğunu unutmamalıdır.
İhtiyaçlarını sevgi ve saygıyla Allah’a sunmalıdır.
Nevzat Tarhan, Duânın psikolojik faydaları konusunda
şöyle diyor: “Kulluğunu anlayan, gücünün sınırlarını bilen
bir kimse, duanın faydalarını hemen görür. Birinci faydası
yalnız olmadığını hissetmesi, ikinci faydası ümidi ayakta tutabilmesi,
üçüncü faydası bir şeyler yapabilme konusunda
ilk adımı atmış olması, dördüncü faydası tüm gücü ile uyanık,
dopdolu olabilmesidir.
Ahmed Kalkan
~ 110~
Ayrıca, psikolojik bütünlüğü bozulan ve kontrol duygusunu
kaybetme hissi ile şiddetli sıkıntı yaşayan insan eğer
zihinsel bir sığınak oluşturabilirse kaygısını azaltabilmektedir.
İnsan gücü sınırlı, ihtiyaçları sınırsız, arzuları sonsuz olan
bir varlıktır. Sınırlı gücü olan varlık, sınırsız, mutlak güç, irade
ve ilim sahibi ile münasebet kurmaya niyet etmeli. Böylece
ilahî güç tarafından korunduğu duygusu oluşur. Sınırsız
güç kaynağı ‘’Kadir-i Mutlak”la bağlantı kurma arzusu sarsılmaz
bir güven ortaya çıkarır. Böyle bir yöneliş ve yakarış,
özlü ibadet anlamına gelir.
Harwardlı Dr. Herbert Benson ‘’Handbook ofReligion and
Health’’ isimli kitabında inanmanın hastalıklar üzerinde %
60-90 iyileştirici etkisi olduğunu aktarmıştır.
Benson, bu kitabında: “İbadetine düşkün ve düzenli dua
eden insanlar daha seyrek hasta oluyorlar, hastanede kalma
süresini dindarlık azaltıyor, kalp ameliyatı sonrası ölüm riski
hiçbir dinî aktivitesi olmayanlara göre 14 misli daha az.’’
tespitlerini yazmıştır. Dr. Benson son 30 yılını duanın insan
fizyolojisi üzerindeki etkilerine adamış bir araştırmacıdır.
Dua halindeki insanların beyin MR görüntülemelerinde
kompleks aktivitelerin gerçekleştiğini de rapor etmektedir.
Bu anlattıklarınız, günümüz insanının en çok mağdur olduğu
konulardan biri olan stresi hatırlatıyor.
Hasta kişinin Yaratıcının kendisine yardım edeceği
inancı, O’na güvenme, yalnız O’na inanma, yalnız O’ndan
yardım isteme duyguları, kendini O’na teslim etmesi yani
inanç ve güven, iyileşme beklentisini artırıyor. İyileşme
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 111~
beklentisinin artması, beyindeki serotonin, noradrenolin,
noropeptid gibi ruh halini düzenleyen salgıları artırıyor. Bu
salgılar da çeşitli yollarla savunma sistemini kuvvetlendiriyor.
Böylece organizmamız kendi kendine yardım ve tamir
işlevini başlatıyor.
Dua ve ibadete yoğunlaşmış bir hastayı gören hekim, o
hastanın iyileşme ihtimalinin daha yüksek olduğunu görür.
Duanın kapı çalmak olduğunu, bir yöneliş olduğunu, iyi ve
güzel olmaya zihinsel bir hazırlık olduğunu bilmek, olumlu
sonuçlarını beraberinde getirir.”201
İYILEŞMEK İÇIN MORALINIZIN İYI OLMASI
GEREKIR
Yüksek bir moralle birlikte maddî tedâvi için de mümkün
olan her yola başvurmak gerekir. Bunun için ilk önce
hastalığın doğru teşhisi gerekir. Bazen uzun süren hastalıklarda
yanlış teşhis konabiliyor. Bunu yenmek için farklı,
ama uzman doktorlara gidilebilir, iyi tahliller ve araştırmalar
yaptırılabilir. Yanlış teşhis, hastalığın ilerlemesini
ve tedâvisinin başarısızlığını netice verir. Doğru teşhisten
sonra tedâvinin muntazaman sürdürülmesi gerekir. Bunun
için de sürekli arayış içinde olunmalıdır. Çünkü, alternatif
tıp denilen, farklı tedâvi usullerini bilmek, yeni gelişmeleri
izlemek, kısa sürede iyileşmeyi sağlayabilir. Ağır ve uzun
süren hastalıkların tedâvi giderleri çok fazladır. Bu konuda
da arayış içinde bulunmak, sürekli fırsatları kollamak yeni
ufuklar açabilir.202
201 Nevzat Tarhan, Diyanet Aylık Dergi, Mart 2010
202 Cemil Tokpınar, Hastalık Hikmet Deposu, Beyan 39, Mayıs 2002, s. 50
Ahmed Kalkan
~ 112~
Bitkisel ilâçların yan etkisi sıfıra yakın olduğundan, yan
etkileri olan ve pahalı ilâçlar yerine onları tercih etmek gerekir.
Hastayı huzurlu ve mutlu edecek davranışların, duâ ve
ibâdetlerin insan psikolojisi üzerinde çok büyük olumlu etkileri
vardır ve fiziksel hastalıklar dâhil her çeşit rahatsızlığın
kesinlikle psikolojik boyutu vardır. Yaşadığımız zaman
diliminde psikolojik hastalıklar, fiziksel hastalıklardan
daha yaygın. Bu tür rahatsızlıkların ıstırabı ve olumsuz etkisi
de daha büyük olduğu gibi, fiziksel hastalıkların birçoğunun
ortaya çıkması, iyileşme süreci ve şiddeti de kişinin
ruhsal durumuyla bire bir irtibatlıdır. “Haberiniz olsun ki,
vücutta bir et parçası vardır, o sağlam olursa bütün vücut
sağlam olur, o bozuk/kötü olursa bütün vücut bozuk olur.
Dikkat edin o kalptir.”203 hadisini konumuz yönüyle de değerlendirebiliriz.
Devamlı olarak sabır, şükür, duâ ve arayışla morali yüksek
tutmak gerekir. Moral; sevinç, mutluluk, huzur ve gülümsemek
demektir. Ağır bir hastalık geçiriyorsanız, ne yapıp
edip sizi üzüntüye sevkedecek unsurlardan uzak durmalı,
sizi sevindirecek yolları keşfedip uygulamalısınız. Tek
başına “tebessüm”ün bile en zor hastalığı iyileştirdiği çokça
görülen olaylardandır. Ağır hastaya kesinlikle kızmadan,
onu kırmadan, sürekli iyi davranmak, güleryüzlü ve tatlı
dilli olmak gerekir. Eğer hasta duâ ve tevekkülle kendisini
besliyorsa iki kat mutlu olur.
203 Buhâri, İman, 39; Müslim, Müsâkât, 107; İbn Mâce, Fiten 14
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 113~
RUKYECILIK AYRI ŞEYDIR; HASTANIN KENDISI
VEYA YAKINLARININ DUÂ ETMESI AYRI
DUÂ ILE TEDÂVI; HASTA İÇIN DUÂNIN ÖNEMI
Doktora gidip tedâvi olmak, hastalığın ilâcını bulup kullanmak
önemlidir, ama bunun yanında Allah’a duâ edip
O’ndan şifâ dilemek de ihmal edilmemesi gereken öneme
sahiptir. Hz. Muhammed (s.a.s.), hastalık ânında hem kendisi
için, hem de âilesi için duâ ettiği gibi, kendisine gelen
bazı hastalara da duâ etmiş ve duâ etmelerini tavsiye etmiştir.
Çünkü duâ, hem şifâ kaynağını doğru bilip O’na yönelmeye,
sabır, kader ve tevekkül gibi inanç ve sâlih amelle
ilgili prensiplere kapı açar, hem ibâdet sevâbına ulaştırır ve
hem de en azından hasta için çok önemli olan ruh sağlığına
büyük katkıda bulunur. Duâ, insana moral verir. İnsan gönülden
duâ eder de duâsının kabul edileceğine inanırsa bu
hal, ondaki ruh gücünü, hastalığa karşı savunma sistemini
faâliyete geçirir. Yani insanın moral gücünü işleve geçiren
duâ, vücutta da bir doping yapar. Zaten Yüce Allah, insan
organizmasını son derece mükemmel yaratmış, dışarıdan
gelecek mikroplara karşı gayet güzel, düzenli bir savunma
sistemiyle donatmıştır. Ama bu savunma sistemi tam çalışmazsa
hastalıklar başgösterir. Bedende mikroplara karşı
antikorlar vardır. İşte duâ, bu savunma sistemini tam kapasite
ile işler duruma sokabilir. Psikologlar, psikiyatristler,
duânın moral gücü üzerindeki olumlu etkisini tecrübe
etmiş ve kanıtlamışlardır.
Normal insan beyninin, ancak % 7-10 kadar bir kapasitesi
kullanılmaktadır. Beynin % doksanı kullanılmamaktadır.
En zekî insanlarda bile kapasite kullanımı, %12-15’i
Ahmed Kalkan
~ 114~
geçmez. Belki peygamberlerde ve Allah’ı hakkıyla tanıyan
takvâ sahibi mücâhid âlimlerde daha yüksek oranda beyin
kapasitesi kullanılınca basîret, ferâset, hikmet, irfan dediğimiz
açılımlar olmaktadır. İhtimal ki, bedendeki savunma
sisteminin de tamamı kullanılmış olsa, insan vücudu, her
hastalığı yenebilir. İşte duânın, savunma sistemi kapasitesini
arttırmada büyük rolü vardır.
Peygamberimiz’in hadislerine ve uygulamalarına
bakarak rahatlıkla diyebiliriz ki, Allah’tan
şifâ istemek için duâ etmek ve âyet okumak câizdir,
güzeldir. Ama, Peygamberimiz’in ve ashâbın
hastaya nüsha (muska) yazdıklarına veya muska
taşıdıklarına veya buna cevaz verdiklerine dâir
hiçbir delil yoktur. Şifâyı Allah’tan değil de, afsuncudan,
muskacıdan beklemek, Allah’a tevekkülü
bırakıp üfürükçülerin peşine düşmek de câiz
değildir. Duâ ve Kur’an okumak, ruhsal bir telkin
ve tedâvidir, duâ, şifâ vermesi için Allah’a niyazdan,
yalvarmadan ibârettir. Şifâyı veren Allah’tır.
Bunun ötesinde muskacılık, üfürükçülük yapıp bu
yolla geçim sağlamak, İslâm dinine ve Peygamber
yoluna aykırıdır. Muska yapanları görüp onların
şahıslarında müslümanlıkla alay edenlerin câhilliğine
şaşmamak mümkün değildir. Bunlar, İslâm
dininin muskacılığı, üfürükçülüğü emrettiğini;
muskacılığın, bir İslâm geleneği veya emri olduğunu
sanarak İslâm ile alay etmeye kalkarlar.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 115~
Onların bu tutumu, cehâletlerinin sonucudur. Düğümlere
okuyup üfleyenlerden Allah’a sığınmayı emreden, büyüyü
haram kılan, büyü yapanı da en ağır biçimde cezâlandıran
İslâm dininin, muskacılıkla ve üfürükçülükle ilgisi
yoktur. O telkinden yararlanıp cin çıkarttığını iddia edenler,
yazdıkları muskaların mikroplu mürekkeplerini hastalara
içirip onları daha da perişan durumlara sokanlar elbette
günah işlemektedirler. Peygamberimiz (s.a.s.): Bir düğüm
bağlayıp ona üfleyen büyü yapmış olur. Büyü yapan şirk
koşmuş olur. Vücuduna muska asan, ona havâle edilir (Allah
ondan elini çeker, onu astığı muskaya bırakır).”204 buyurmuştur.
Bununla birlikte, iyi niyetle bir hastalığa Allah’tan
şifâ dilemek için okumak, duâ etmek böyle değildir, bunu
üfürükçülük ve muskacılıkla, büyücülükle karıştırmamak
gerekir. Her şey Allah’ın yasaları çerçevesinde olur. Allah’a
gönülden bağlılık ve içtenlikle O’na duâ, nice darlıkları, sıkıntıları
kaldırmaya; nice onulmaz hastaları şifâya kavuşturmaya;
nice umutsuzlara gönül ferahlığı, umut ve yaşama
şevki vermeye vesile olur.205
SAVAŞIYORSANIZ YENECEĞINIZE İNANIN!
Evham, gereksiz korku, telâş ve panik, bir hastalığı belki
de on katına çıkaracak kadar zararlıdır. Kişinin Allah’ın izniyle
hastalığını yenebileceğine inanması ve onu küçük görmesi
gerekir. Eğer savaşıyorsanız, karşınızdakini yenebileceğinize
inanmalısınız. Basit bir nezle veya grip hastalığına
yakalandınız diyelim. Eğer onu gözünüzde fazla büyütür,
çalışmaya isteksiz görünürseniz yataktan kalkamazsınız.
204 Nesâî, Tahrîm 19
205 S. Ateş, Kur’an Ansiklopedisi, c. 7, s. 496
Ahmed Kalkan
~ 116~
Ama onu yenebileceğinize inanır, azimli olursanız hastalığı
ayakta atlatabilirsiniz.
HASTALAR, DUÂDAN ÖNCE TEDÂVI OLMALIDIR
Yüksek bir moralle birlikte maddî tedâvi için de mümkün
olan her yola başvurmak gerekir. Bunun için ilk önce
hastalığın doğru teşhisi gerekir. Bazen uzun süren hastalıklarda
yanlış teşhis konabiliyor. Bunu yenmek için farklı,
ama uzman doktorlara gidilebilir, iyi tahliller ve araştırmalar
yaptırılabilir. Yanlış teşhis, hastalığın ilerlemesini
ve tedâvisinin başarısızlığını netice verir. Doğru teşhisten
sonra tedâvinin muntazaman sürdürülmesi gerekir. Bunun
için de sürekli arayış içinde olunmalıdır. Çünkü, alternatif
tıp denilen, farklı tedâvi usullerini bilmek, yeni gelişmeleri
izlemek, kısa sürede iyileşmeyi sağlayabilir. Ağır ve uzun
süren hastalıkların tedâvi giderleri çok fazladır. Bu konuda
da arayış içinde bulunmak, sürekli fırsatları kollamak yeni
ufuklar açabilir.206
Bitkisel ilâçların yan etkisi sıfıra yakın olduğundan, yan
etkileri olan ve pahalı ilâçlar yerine onları tercih etmek gerekir.
Hastayı huzurlu ve mutlu edecek davranışların, duâ ve
ibâdetlerin insan psikolojisi üzerinde çok büyük olumlu
etkileri vardır ve fiziksel hastalıklar dâhil her çeşit rahatsızlığın
kesinlikle psikolojik boyutu vardır. Yaşadığımız
zaman diliminde psikolojik hastalıklar, fiziksel hastalıklardan
daha yaygın. Bu tür rahatsızlıkların ıstırabı ve olumsuz
206 Cemil Tokpınar, Hastalık Hikmet Deposu, Beyan 39, Mayıs 2002, s. 50-51
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 117~
etkisi de daha büyük olduğu gibi, fiziksel hastalıkların birçoğunun
ortaya çıkması, iyileşme süreci ve şiddeti de kişinin
ruhsal durumuyla bire bir irtibatlıdır. “Haberiniz olsun
ki, vücutta bir et parçası vardır, o sağlam olursa bütün vücut
sağlam olur, o bozuk/kötü olursa bütün vücut bozuk olur.
Dikkat edin o kalptir.”207 hadisini konumuz yönüyle de değerlendirebiliriz.
“Ey Allah’ın kulları! Tedâvi olun, çünkü Allah, yarattığı her
hastalık için mutlaka bir şifâ veya devâ yaratmıştır. Ancak
bir dert müstesnâ; o da ihtiyarlıktır.” 208
“Her derdin bir devâsı vardır. Onun için, derdin devâsı bulunduğu
zaman o dert iyi olur.” 209
“Allah Teâlâ hastalığı da ilâcı da indirmiş ve her hastalığa
bir ilâç var etmiştir. Öyleyse tedâvi olun. Ancak, haram olan
şeyle tedâvi olmayın.” 210
Yaralanıp kanı kesilmeyen bir adam için Hz. Peygamber
Benû Enmâr kabilesinden iki kişiyi çağırıp “Tıp ilmini hanginiz
daha iyi biliyor?” diye sorunca, birisi “tıbbın faydası
var mıdır?” diye sormuştu. O zaman Rasûlullah (s.a.s.) şöyle
buyurdu: “Derdi veren dermânını da vermiştir.” 211
“Kim, âilesi emniyette ve vücudu sıhhatli olarak sabahlarsa,
yanında günlük yiyeceği de bulunursa, sanki bütün dünya
ona verilmiştir.” 212
207 Buhâri, İman, 39; Müslim, Müsâkât, 107; İbn Mâce, Fiten 14
208 Tirmizî, Tıb 2; Ebû Dâvud, Tıb 1; İbn Mâce, Tıb 1; Ahmed bin Hanbel, III/156
209 Buhârî, Tıb 1; Müslim, Selâm 69, Fedâil 92; Ebû Dâvud, Tıb 1
210 Ebû Dâvud, Tıb 11
211 Muvattâ, Ayn, 16
212 Tirmizî, Zühd 34; İbn Mâce, Zühd 9
Ahmed Kalkan
~ 118~
“Allah, sıhhatte ve âfiyette olmanı sever.” 213
“İnsanlardan çoğunun aldandığı (kıymetini bilemediği)
iki nimet vardır: Vücut sıhhati, boş vakit.” 214
“Allah’a göre, kuvvetli mü’min, zayıf mü’minden daha hayırlı
ve daha sevimlidir.” 215
Rukyeciler Gibi Doktorluğa Soyunanlar:
“Kim tıptan anlamadığı halde tabîblik (doktorluk) yapmaya
kalkarsa, zararı kendisine ödettirilir.” 216
Yapılmaması Gerekenler:
“Bu (bulaşıcı vebâ) hastalığın bir yerde çıktığını işittiğiniz
zaman oraya gitmeyin. Hastalık sizin bulunduğunuz yerde
ortaya çıkarsa ondan kaçmak için sakın o yerden ayrılmayın.”
217
“Muska asan, ona bırakılır (Allah ondan elini çeker).” 218
“Yarasını dağlayan, afsun yaptıran tevekkülden uzak olmuştur.”
219
KUR’AN VE HADISLERDE HASTALIK VE DUÂLAR
Allah, sığınılacak tek Rabdir. Çünkü O, kendisine
sığınanı korumaya kadirdir, O’na karşı
koymak imkânsızdır. İnsan, canlıların akıllısıdır.
213 Tirmizî, Zühd 59
214 Buhârî, Rikak 1; Tirmizî, Zühd 1; Ahmed bin Hanbel, I/258
215 Müslim, Kader 34; İbn Mâce, Zühd 14
216 Ebû Dâvûd, Diyet 23
217 Buhârî, Tıb 30; Müslim, Selâm 98
218 Tirmizî, Tıb 24
219 Tirmizî, Tıb 14
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 119~
Ama onun akıllıların hayırlısı (iyisi) olması, iman
yönünden gelişmesine, Allah’a ibâdeti en kutsal
görev bilmesine, Allah sevgisini ve rızasını da en
yüksek gaye edinmesine bağlıdır.
Şâfî olan, şifâ veren sadece Allah’tır. O, hastalanan
kimseye şifâ verendir.220 Kur’an sûreleri
ve âyetleri de, mü’minler için şifâ ve rahmettir.221
Kur’an, doğru yolu gösteren bir kılavuz ve şifâdır.
222 O, Rabbimizden bir öğüt, gönüllerde olan
(dertlere) bir şifâdır, mü’minler için bir hidâyet ve
rahmettir.223
Kur’an, mü’minlerin imanlarını kuvvetlendirip224 onlara
devâ olurken, münâfıkların da kalplerindeki hastalıklarını
arttırmaktadır.225 Kur’an, zâlimler için şifâ olmak bir tarafa,
onların yalnızca ziyanını arttırır.226 İman etmeyenler için
Kur’an bir körlüktür.227
Bazı yiyeceklerde şifâ olduğu ve bu şifâ kaynağında Rahmânî
vahiy ve ilhâmın, İlâhî rahmetin olduğu da Kur’an’dan
anlaşılmaktadır. Vahiy/ilham gereği meyvelerin her birinden
yiyip onların içindeki özlerden bal çıkaran arının bu
ürününde insanlar için bir şifâ vardır.228
220 26/Şuarâ, 80
221 17/İsrâ, 82
222 41/Fussılet, 44
223 10/Yûnus, 57
224 9/Tevbe, 124
225 2/Bakara, 10; 9/Tevbe, 125
226 17/İsrâ, 82
227 41/Fussılet, 44
228 16/Nahl, 68-69
Ahmed Kalkan
~ 120~
“Allah’ım! Bedenime, gözlerime ve kulaklarıma sıhhat
bahşet.”229
Osman bin Ebi’l-Âs, müslüman olduğu günden beri vücudunda
bir rahatsızlık hissettiğini söyleyince Hz. Peygamber
(s.a.s.) ona: “Kendi elini vücudunda ıstırap duyduğun
yerin üzerine koyarak üç defa ‘bismillâh’ de, yedi defa: ‘Eûzü
billâhi ve kudretihî min şerri mâ ecidü ve ühâziru’ (Hissetmekte
olduğum ve sakınıp sığınmağa çalıştığım şeyin şerrinden
Allah’a ve O’nun kudretine sığınıyorum) de” buyurdu.
Ben de bu şekilde yaptım ve Allah bendeki ağrıyı giderdi.
Şimdi âileme ve başkalarına hep bunu tavsiye ediyorum.”230
Hz. Âişe diyor ki: “Bir kimse hastalandığı zaman Rasûlullah
onu sağ eli ile mesheder ve şöyle derdi: “Ezhibi’l-be’se
Rabbe’n-nâsi, ve’şfi ente’ş-Şâfî lâ şifâe illâ şifâüke, şifâen lâ
yüğâdiru sakamen’ (Ey insanların Rabbi! Şu hastalığı gider.
Şifâ ihsan et. Ancak Sen şifâ vericisin. Senin şifândan başka
hiçbir şifâ yoktur. (Yâ Rabbi, bu hastaya) öyle bir şifâ ver ki,
hasta üzerinde hiçbir hastalık izi bırakmasın.)”231
“Kim, henüz eceli gelmemiş bir hastayı ziyâret eder de
onun başucunda yedi kere; ‘Es’elullahe’l-azîm Rabbe’l-arşe’l-
azîm en yeşfiyeke (Büyük arşın sahibi Yüce Allah’tan
seni iyi etmesini dilerim)’ diye duâ ederse, Allah o hastayı iyi
eder.”232
İbn Abbas (r.a.)’den rivâyet edildiğine göre, Nebî (s.a.s.),
hasta bir bedevîyi ziyâret etti. Her hastayı ziyâret ettiğinde
229 Ebû Dâvud, Edeb 101; Ahmed bin Hanbel, V/42
230 Müslim, Selâm 67; Tirmizî, Tıb 29, Deavât 125; İbn Mâce, Tıb 36; Ebû Dâvud, Tıb 19
231 Buhârî, Merdâ 20, 38, 40; Müslim, Selâm 46-49; Ebû Dâvud, Tıb 18, 19; Tirmizî,
Deavât 111; İbn Mâce, Cenâiz 64, Tıb 36, 39
232 Ebû Dâvud, Cenâiz 8; Tirmizî, Tıb 32
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 121~
yaptığı gibi ona da şöyle buyurdu: “Geçmiş olsun, hastalığın
günahlarına keffâret olur inşâallah!” 233
“Hangi müslümana hastalık isâbet ederse ağacın hazan
vakti yaprakları döküldüğü gibi, Allah onun hatâ ve günahlarını
döker.”234
“Müslümana fenâlık, hastalık, keder, hüzün, eziyet ve iç sıkıntısından
tutun da bir diken batmasına kadar uğradığı her
musîbete karşılık Cenâb-ı Hak onun suçlarını ve günahlarını
örter.”235
Rasûlullah bir müslüman hastayı ziyâret etmiş, ona şöyle
duâ etmeyi öğretmiştir: “Allahumme Rabbenâ âtinâ fiddünyâ
haseneten ve fi’l- âhireti haseneten ve gınâ azâbe’nnâr
(Allah’ım, bize dünyada her çeşit güzellik ve iyilik ver,
âhirette de güzellik ve iyilik ver ve bizi cehennem azâbından
koru).”236
“Kendisine isâbet eden bir zarardan dolayı sizden biriniz
ölümü istemesin. Eğer mutlaka istiyorsa şöyle desin: ‘Allah’ım!
Benim için hayat hayırlı ise bana hayat ver, ölüm hayırlı
ise beni öldür.”237
“Ölmek üzere olanlarınıza ‘lâ ilâhe illâllah’ demeyi telkin
ediniz!”238
233 Buhârî, Tevhid 31, Menâkıb 25, Merdâ, 10, 14
234 Buhârî, Merdâ 13
235 Müslim, Birr 52
236 2/Bakara, 201; Tirmizî, Deavât 112
237 Buhârî, VI/157
238 Müslim, Cenâiz 1, 2; Ebû Dâvud, Cenâiz 16; Tirmizî, Cenâiz 7; Nesâî, Cenâiz 4; İbn
Mâce, Cenâiz 3
Ahmed Kalkan
~ 122~
SÖZLÜ VE FIILÎ DUÂ
Dille duâ, vazifelerimizden sadece biridir. Sebeplere
yapışmadan sadece dille yapılan duâ ile
yetinmek, sünnetullahı, Allah’ın kanununu bilmemek
ve ona uymamak demektir. İslâm’ın yeryüzüne
hâkim kılınması, sadece duâ etmekle olacak
olsaydı, insanlar içerisinde duâsı en çok kabul edilmesi
gereken Hz. Peygamber’di (s.a.s.). O bu kadar
eziyetlere katlanmak yerine duâ ederdi ve görevini
tamamlardı. Yani o Mekke günlerini yaşamaya gerek
yoktu. Fakat O böyle yapmadı. Önce üzerine
düşen sorumluluğu fiilî olarak yerine getirdi. Arkasından
da ellerini açıp duâ etti. Allah da onu mahcup
etmedi. Hastalıktan kurtulmak için de böyle.
Sadece dille duâ yeterli olsaydı, Rasûlullah tedâvi
olmaya gerek duymaz ve kimseye bunu tavsiye de
etmezdi.
Biz bu noktadan hareketle duâyı iki kısma ayırabiliriz:
Fiilî duâ, Sözlü duâ. Fiilî duâ, kişinin herhangi bir arzusu
karşısında elinden gelen her şeyi tamamen yapmasını ifade
eder. Meselâ, hastasına Allah’tan şifâ dileyen kimsenin
tıbbın gerektirdiği şeyleri, imkânları çerçevesinde yerine
getirmesidir fiilî duâ. Bunu yerine getirmedikçe, ellerini
açıp Allah’tan şifâ dilemesi yeterli olmayacaktır. Çünkü Allah
yeryüzündeki her şeyi birtakım sebeplere bağlamıştır.
Gerçi Cenab-ı Hak, bazen sebepsiz de yaratır, sebepsiz de
verebilir, ama bunu beklemek, Allah’ın hayata koyduğu kanunlara
aykırıdır. Biz o sebepleri yerine getirmekle mükellefiz.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 123~
Sözlü duâ ise, kişinin elinden geleni yaptıktan sonra Allah’tan
yardım istemesidir. Fiilî duâ her zaman sözlü duâdan
önce gelir. Ama ikisini birbirinden ayrı düşünemeyiz.
Çünkü fiilî duâ bedenin eylemi ise; sözlü duâ da rûhun
eylemidir. Zaten insan bu beden ve ruh ikilisinden oluşan
bir varlıktır. İslâm, duâyı sorumluluktan veya işten kaçmak
için emretmemiştir. İslâm’ın emrettiği duâ, tüm hazırlıklardan
ve işten sonra yapılan duâdır. Ancak tüm hazırlıkları
eksiksiz yerine getirdikten sonra “artık bu iş tamamdır”
deyip de duâdan uzaklaşmak da yanlıştır. İşler ancak duâ
ile tamam olur.
Duâyı, sorumluluktan kaçan, tembel, acz içerisinde olan
insanların ellerinden alarak sorumluluğun bilincinde olan
ehil insanların ellerine verirsek, o zaman duâ bir anlam ve
aksiyon kazanacaktır. Duâ mert çehrelerde güzellik kazanır.
Hz. Ali gibi, kılıcı savaş alanında ölüm yağdırırken, dili
âcizliğini, Allah’a yakarışını duyurur, gözleri yaş döker.
VE DUÂ…
Dr. Alexis Carrel diyor ki;
“Dua dünyanın çekim kuvveti gibi gerçek bir kudrettir.
Hiç bir tedavinin fayda etmediği vak’alarda insanların sadece
dua gücü ile hastalıklarından ve melankoliden kurtulduklarını
gördüm. Her gün içten gelen bir coşkuyla dua
ederseniz yaşayışınızın bütün bütün değiştiğini sezersiniz.
Dua bütün davranışlarınızda silinmez izler bırakır. Devamlı
bir huzur ve iç ferahlığı vardır.”
Gandhi daima dua eder ve şöyle söylerdi: “Dua ve ibadet
olmasaydı çoktan çıldıracaktım.”
Ahmed Kalkan
~ 124~
Günde beş vakit namaz kıldığımız zaman Fâtiha okuduğumuzda
ve her rekâtta bunu söylemiyor muyuz: “Yalnız
sana ibadet eder yalnız senden isteriz.”239
Kimin vermeye gücü var ki? Güç onun varlık o’nun. Onun
verdiğini kimse geri çeviremediği gibi vermediğini de kimse
veremez.
DUÂ İBÂDETTIR; İBÂDETTE ASIL OLAN, İBÂDETI
KIŞININ KENDISININ YAPMASIDIR
Duânın özü, kişinin kendisini Allah’ın karşısında acziyet
içerisinde hissedip O’na yönelmesi ve taleplerini O’na arzetmesidir.
Zaten ibâdet, bir varlığa boyun eğmek, O’nun
karşısında küçülmek, O’na itaat etmek manalarını içerir.
Kısacası duâ ile ibâdet mana olarak aynı şeyleri ifade etmektedir.
Biz her ne kadar duâ ile ibâdeti birbirinden ayrı iki olaymış
gibi görüyorsak da aslında bu ikisi özde aynı şeydir.
İbâdet olarak bildiğimiz namaz, oruç, zekât, hac gibi Allah’ın
emirleri aslında duânın harekete dönüşmüş şeklidir.
Bilindiği gibi Kur’an’da da geçen şekliyle Arapçada, namazın
adı salât’tır. Fakat bu salât kelimesinin aynı zamanda
duâ manasına gelmesi çok manidardır ve bir tesadüf değildir.
Salât kelimesinin hem namaz, hem duâ manasına gelmesini
şöyle izah etmek mümkündür:
Namaz, tüm ibâdetleri bünyesinde toplayan ve insanla
Allah arasındaki ilişkiyi en net ve sık bir şekilde (günde en
239 1/Fâtiha, 4
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 125~
az beş defa) sağlayan ibâdettir. Zaten duâ da Allah ile kul
arasındaki bir diyalog idi. Yani her ikisi de kulu Allah’a bağlaması
yönüyle aynı kapıya çıkıyor. Rasûlüllah (s.a.s.) bu
konuda şöyle buyuruyor: “Duâ ibadetin ta kendisidir.”240
Çünkü duâ ile kişi ihtiyacını teminde aczini idrak etmiş,
bunu ancak her şeye kadir olan Rabbinin temin edeceğinin
şuuruna ermiş ve bu sebeple O’na sığınmış olmaktadır.
Esasen ibâdet de bundan başka bir şey değildir. Yine Rasûlüllah
(s.a.s.) “duâ ibadetin özüdür, iliğidir.”241 buyurmak
suretiyle duâ ile ibâdetin özde aynı şey olduklarına dikkat
çekmiştir. Biz bu özü kulluk olarak ifade edebiliriz. Bu aynı
zamanda insanın yaratılış amacı olmaktadır: “Ben cinleri ve
insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.”242
Bizler kul olarak üzerimize düşeni yapmalı, gereken
gayreti göstermeli, sebepler âleminde yapılacakları yaptıktan
sonra ellerimizi açıp O’na yalvarmalı, halimizi O’na
arz etmeliyiz. O şöyle buyuruyor: “Bizim uğrumuzda gayret
gösterenleri Biz yollarımıza iletiriz.”243
Kur’ân-ı Kerim, hastalık nedenleri olarak rûhî etkilere
büyük ölçüde yer verir. Üzüntü ve rûhî bunalımları hastalıkların
baş nedeni sayar: “Dediler ki: ‘Vallahi sen, Yusuf’u
ana ana hasta olacaksın yahut öleceksin!”244 Hastalıkların
nedenlerini genellikle rûhî etkenlerde gören Kur’an, ruh
hekimliğinin önemine işaret etmiştir. İnsanları özellikle
psiko-somatik hastalıklardan korumayı hedeflemiştir. Ruh
hastalıkları daha çok, sıkıntı, elem, çatışma, kaldıramayacak
kadar ağır yük yüklenme gibi nedenlerden kaynaklanır.
240 Tirmizî, hadis no: 3247; Ebû Dâvud, Kitabu’d-Duâ, hadis no: 1479
241 Tirmizî
242 51/Zâriyât, 56
243 29/Ankebût, 69
244 12/Yûsuf, 85
Ahmed Kalkan
~ 126~
Ve bunun çözümünün de rukyecilerde olduğunu söylemez;
psikolojik hastalıklara şifâ olarak Kur’an reçetesi,
“zikrullah” ilâcını teklif ve tavsiye eder: “Onlar iman eden
ve Allah’ı zikretmekle gönülleri huzur bulan kimselerdir. İyi
bilin ki ancak Allah’ı zikretmekle gönüller huzur bulur.”245
Bu âyet-i kerimede, ancak Allah’ın zikriyle gönüllerin mutmain
olup huzur bulacağı belirtiliyor. Gönüllerin huzur bulacağı,
doyuma ulaşacağı zikir; Kur’an okumak, dinlemek,
sübhânallah, elhamdü lillâh, Allahu ekber, lâ ilâhe illâllah
gibi ifâdelerle Allah’ı hatırlayıp anmak veya Allah’ı kalpte
ve zihinde tutmaktır. Allah’ı zikir, insanın gönlüne sevinç
ve huzur verir.
Psikolojisi bozuk olanlara rukyeciler, imanî durumuna
bakmadan hemen duâ edip kendilerine göre tedavi edeceklerine;
o kişiler önce Allah’ın istediği gibi bir imana çağrılmalıdırlar.
Rukyecinin okumasıyla değil; gerçek anlamda
iman ederek iyileşebileceklerini, Kur’an’a iman etmeden,
Kur’an’ın ahkâmı doğrultusunda yaşamadan Allah’ın sağlık
ve afiyet vermesinin beklenmemesi gerektiği hatırlatılmalı.
İmanî bir teslimiyet ve tevhidî bir bakış açısı kazandırmadan
başkasının çıkarı için dilinin ucuyla yapacağı dua ile
şifa aramaması gerektiği hatırlatılmalıdır.
“Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir. Sonra
derileri de kalpleri de Allah’ın zikriyle yumuşar. İşte Bu Kitap
Allah’ın insanlar için gönderdiği bir rehber (huden)dir. Allah
onunla dilediğini hidâyete erdirir. Kimi de Allah saptırırsa
ona hidâyet edecek yoktur.”246
“İman edenlerin Allah’ı zikretmekten ve inen haktan dolayı
kalplerinin saygı ile ürpermesinin zamanı gelmedi mi?
245 13/Ra’d, 28
246 39/Zümer, 23
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 127~
Daha önce kendilerine kitap verilip de, üzerinden uzun zaman
geçen, böylece kalpleri katılaşanlar gibi olmasınlar. Onlardan
birçoğu fâsık kimselerdir.”247
“De ki, bu, mü’minlere doğruluk rehberi ve şifâdır.”248 Bir
ilâcın şifaya vesile olması için, o ilacın kullanılması gerekir.
Sadece reçetenin veya prospektüsün okunmasıyla şifa beklenemez.
“Kur’an şifadır.”249 Hem ferdî hastalık, problem,
stres ve buhranlarımıza; hem de sosyal kargaşamıza. Aynı
zamanda devlet yönetiminin ölümcül hastalıklarına şifadır.
Bunun böyle olduğu sayısız deney ve tecrübelerle kanıtlanmış
tarihî ve güncel bir vâkıadır. Aynı ilaç, bayatlamadan
bozulmadan duruyor. Raflarda, kabından açılmadan tutuluyor.
Uygulayacak hastaları bekliyor.
Kur’an’a ve Önderimizin hayatına baktığımızda duâ olgusunun
merkezî bir konum arzettiğini görürüz. Yüzlerce
âyet, insanın Rabbiyle bağlantı kurması ve iletişime geçmesi
diyebileceğimiz duâ örneklerinden oluşmaktadır. Aynı
şekilde hadis külliyatında duânın önemine dikkat çekilmekte
ve pek çok güzel duâlar bu eserleri süslemektedir.
RUKYENIN FAYDA EDIYOR GIBI GÖZÜKMESI
Cin çıkarma esnasında okunan duâların insanı o anda
rahatlatması tamamen hipnozdur, bir nevi Plasebo etkisi
göstermektedir. Kişi o şeye inandığı için plasebo gibi kişiye
etki etmekte, bunu bilmediği için rukyeci veya cinci hoca,
“Kuran’dan ilgili âyetleri okuduğum için benim vasıtamla
247 57/Hadîd, 16
248 41/Fussılet, 44
249 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
Ahmed Kalkan
~ 128~
Allah şifa verdi” diyerek kendini kandırıyor o anda. Abdulkadir
Geylânî’nin kabrine götürün hasta olduğu zaman ve
o kişi şifa bulacağına bütün gönlüyle inansın, büyük bir ihtimalle
o kişi orada ciddi şekilde rahatlayıp gelir, belki hastalığını
da yener. Bu, kabirdekinin kimliğiyle ilgili değildir,
bir papazın kabrine de şifa burada diye inansın, mümkün
aynı neticeyi alacaktır. Niye? Çünkü o inanç, beyni olumlu
etkiliyor. Olay tamamen psikolojik etki, o kadar.
Kur’an şifadır; burası kesin. Ama, bir ilacın içindeki
prospektüsü okuyarak şifa beklenmez. O açıklama yazısını
okuyup uygulayarak şifa beklenir. Kur’an ekonomiye şifalıdır;
o konuyla ilgili ayetleri on kere, yüz kere okuyarak
ekonomi kalkınsın diyemeyiz. Ekonomi ile ilgili ayetleri
uygulayarak, meselâ faizin, hırsızlığın, yalancılığın, hilenin
yasaklandığı ayetleri uygulayarak ekonominin şifa bulmasına
dua etmiş oluruz.
Plasebo etkisine gelince... Telkin diyelim bunun adına.
Kişi, Adıyaman’a gidiyor, içkiyi bırakıp geliyor. Niye? Kendi
kendisine içkiyi bırakmaya karar verdi, daha önce. Bu kararını
kesinleştirdi ve Adıyaman artık onun için bir sembol
oldu, zaten kafasında bırakmıştı. Bir cincinin, üfürükçünün
medhini, övgüsünü duydu kişi, onun kendisine faydalı olacağına
inandı, kapısından adımını atar atmaz, psikolojik
olarak hastalığı belirli düzeyde iyileşecektir. Bu böyledir.
Rukyeciler de bunu biliyor ve bundan yararlanıyor. Ama
gerçekten Allah’a gönlünü açıp samimi olarak yalvaran
kimsenin, öncelikle psikolojisi düzelir, her şeye gücü yeten
bir kimseden yardım istediğini idrâk ederek iyileşmek için
büyük bir adım atmış olur. O’nun yardım edeceğini düşünerek
güçlenir, öncelikle manevi destek bulmuş olur. Sonra,
Allah dilerse, olmazlar olur, kapalı kapılar açılır. Ama
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 129~
elbette Allah her şeyi sebeplere bağlamıştır. Bazı şeyler yapılmadan
dua uygun olmaz. Tarlaya tohum ekmeden ürün
için dua etmek, ameliyatlık bir yaramız varsa, ameliyat olmadan
şifa beklemek, Allah’ın sünnetine uygun değildir.
RUKYECI GIBI BAŞKALARI DEĞIL; HASTA,
KENDISI DUÂ ETMELI
Kur’an ve Sünnet, Hasta veya Sağlıklı, Kişinin Kendisinin
Duâ Etmesini Emreder
“Kullarım sana, beni sorduğu vakit, de ki: Ben yakınım.
Bana duâ edenin duâsını, bana duâ ettiği anda işitir, ona
karşılık veririm. O halde kullarım da Benim dâvetime uysunlar
ve Bana inansınlar. Umulur ki doğru yolu bulurlar.”250
“Rabbiniz buyurdu ki. ‘Bana duâ edin, sizin için (duânızı)
kabul edeyim. Şüphesiz Bana ibâdet (duâ) etmeyi büyüklüklerine
yediremeyenler alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir.”
251
“Ve de ki: ‘Rabbim, şeytanların dürtüklemelerinden Sana
sığınırım.”252
“Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürterse, hemen Allah’a
sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”
253
250 2/Bakara, 186
251 40/Mü’min, 60
252 23/Mü’minûn, 97
253 7/A’râf, 200
Ahmed Kalkan
~ 130~
“De ki: Duânız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?”
254 Gerçek böyle olduğu halde, yani insan istese de istemese
de zorunlu olarak Allah’a muhtaç olmakla beraber
amaç; bu “muhtaç”lığı bilinçli olarak fark edip yaşamak,
şuur haline dönüştürmektir. İnsan kendini Allah karşısında
ne kadar muhtaç hissederse Allah’a o kadar yakın olur.
Alexis Carrel: “Duâyı açıklamak zorundayım. Duâ yoksulluk
ve aşktır” derken herhalde bunu kasdetmiş olmalı.
İnsan, duâsıyla değerlidir. İnsan Allah ile tanışık
olmanın, dost olmanın ve O’na kul olmanın
şerefi için duâ etmeli, duâ ile iç içe olmalıdır. Yoksa
insan, Allah ile arasındaki ilişkiyi tamamen koparıp
atsa geriye kıymetli hiçbir şey kalmayacaktır.
İnsan, Allah ile beraber ancak bir değer ifade eder
ve insan Allah’a yakın olduğu derecede insandır.
İşte bu nedenle de; duâyı asıl geldiğimiz yer ile
bizim aramızda doğal bir bağlantı aracı olarak algılamak
ve onu, varlığımızın oluşumunda etkin
olan herhangi bir faâliyetimiz gibi kabul etmek
zorundayız. Bir başka deyişle, duâyı ruh ve cismimizin
doğal bir pratiği, bir faâliyeti gözüyle bakmalıyız.
İnsanın ilâh edindiği varlıkta aradığı vasıflardan biri
de, onunla bir münâcaat gerçekleştirebilmektir. İnsanın,
en mahrem bir şekilde kendisini açacağı varlık, Allah’tır.
Hiç kimseye söyleyemediğini O’na söyler. Ancak gaye,
254 25/Furkan, 77
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 131~
sadece “açılmak”tan ibaret tek taraflı bir konuşma sürdürmek
değil; karşıdakinden cevaplar, mutmainlikler, feyizler
de alabilmektir. Böylece sıbğa (fıtrat, boya)sının özlemini
gideren, ebedîlik karışık bir sohbete, fâni dünyada nâil olmaktır.
Allah, O’dur ki, insanın diliyle yaptığı duâları işitir.
Diliyle yapmasa bile, haliyle ifade ettiğini bilir. Hatta kalbinin
en derin köşelerinde yatan arzularına da muttalî olur
ve bütün bunların gereğini yerine getirebilir.
Allah, kulunun duâ etmesini ister; bunu yapmazsa kendisine
değer vermeyeceğini bildirir.255 Kendisini unutmuş,
yabancı ellere düşmüş olanların hidâyete ermeleri için,
“yalvarsınlar diye” musibetler gönderir.256 “Beni çağırın,
Bana duâ ederek benden isteyin, duânıza icabet edeyim.”
der.257; “İçten yalvararak, gizli gizli Rabbinize niyaz edin, O
duâda aşırı gidenleri sevmez.”258 Hikmeti gerektirirse, kulunun
faydasına göre istenileni verir O.
Duânın ana hedefi, insanın halini Allah’a arzetmesi ve
O’na niyazda bulunması olduğuna göre, duâ kul ile Allah
arasında bir diyalog anlamını taşır. Bir başka söyleyişle
duâ; sınırlı, sonlu ve âciz olan varlığın sınırsız ve sonsuz
kudret sahibi ile kurduğu bir köprüdür. Duâ, insanın kendi
kendine yetmediğinin ifadesidir. İstisnasız, mü’min olan ve
olmayan her insan duâ eder. Çünkü duâ ruhun ihtiyacıdır.
Her insan, ruh ve beden ikilisinden oluştuğu için her ruh
sahibi varlık için duâ gereklidir. “Rabbinize alçak gönüllü
olarak ve yüreğinizin ta derinliklerinden için için yalvarıp
gizlice, sessizce dua edin. Doğrusu O, aşırı gidenleri sevmez.”
259
255 25/Furkan, 77
256 7/A’râf, 64
257 40/Mü’min, 60
258 7/A’râf, 55
259 7/A’râf, 55
Ahmed Kalkan
~ 132~
“Ey insanlar! Allah’a muhtaç olan fakirler sizsiniz. Zengin
ve övülmeye lâyık olan ancak Allah’tır.”260
Ebû Zer’den (r.a.) rivâyet edildiğine göre Rasûlullah
(s.a.s.) şöyle buyurdu: “Allah azze ve celle buyurdu ki: ‘Ey
kullarım! Hepiniz açsınız; ancak Benim yedirdiklerim müstesna.
O halde sizi yedirmemi isteyin ki, yedireyim. Ey kullarım!
Benim giydirdiklerim dışında hepiniz çıplaksınız;
o halde sizi giydirmemi isteyin ki, giydireyim. Ey kullarım!
Sizin öncekileriniz ve sonrakileriniz, cinleriniz ve insanlarınız,
yüksek bir yerde toplansalar da hepsi Benden (ayrı ayrı
şeyler) isteseler, Ben onlardan her birine isteğini versem; bu,
Benim yanımdaki (hazine)lerden ancak denize daldırılan bir
iğnenin (sudan) eksilttiği kadar eksiltebilir.”261
Bir başkası için dua eden veya ettiği varsayılan birisi,
Kur’an ayeti olarak, dua cümlesi şeklinde “Allah’ım beni affet!”
demiş olsa gerçekten gönülden istese ve duası kabul
olsa, Allah o duayı eden kimseyi affeder, kendisi için dua
edilen kimse için böyle bir duadan bir fayda beklenilmez.
Felak ve Nâs surelerini başkası için okumak da nasıl bir
şeydir, kısaca tahlil edelim: “De ki: Sığınırım Felakın Rabbine...”;
“De ki: Sığınırım insanların Rabbine…” Öncelikle Allah,
tek tek bütün mü’minlere sesleniyor: “De ki…” Rukyeciler
kendileri dua ettiği için, hasta mü’min bu emri yerine getirmemiş
oluyor. Kim sığınıyor? Hasta mı, rukyeci mi? Kimden
sığınılıyor? Cinlerden ve insanlardan olan şeytanların
şerrinden. Vesvâsi’l-hannâs (sinsi vesveseci) olan Şeytanın
şerrinden; “cinlerden ve insanlardan olan şeytanın şerrinden.”
Zaten bu âyetler şeytanın özelliklerinde bahsediyor
ve şeytanların insanlardan da olduğunu belirtiyor. Bir
260 35/Fâtır, 15
261 Müslim, Birr 55
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 133~
insan, nasıl başkasının içine giremez ve ona musallat olamazsa,
cinlerden olan şeytanın da insanın içine girip ona
musallat olması, bu âyetlerden yola çıkarak düşünülemez.
Ve bu âyetlerde kendisinden Allah’a sığınılan varlık olarak
“üfürükçüler”den bahsediliyor. Rukyeci geçinenlerin çoğunun
“üfürükçü” kategorisinde olmadığını iddia etmek,
ispatı zor bir konudur. Kendilerinden Allah’a sığınılması
gerekenler, senin için Allah’a sığınmış olacaklar, Allah’ın da
böylesine şerli varlıkların senin yerine dualarını kabul etmesini
bekleyeceksin, öyle mi?
Felak ve Nâs Sûreleri, üfürükçülerin para karşılığı okuyup
üfleyerek hastaların şifa bulmaları beklenen sûreler
olarak kabul görüyor. Hâlbuki Felak ve Nâs sûreleri, anlamından
koparılarak ve başkasının okuyup üflemesiyle
şifa beklenecek sûreler değil; insan gerçekten inanarak,
okuduklarını düşünerek, tasdik ederek okuduğunda şifaya
kavuşacağı % 100 olan tevhidî iman, dua ve çözüm sûreleridir.
Nasıl mı? Cevabı: “Felak ve Nâs Sûreleri, Köklü Bir
Tedavidir” başlıklı yazıda.
Bir başkasının, rukyeci veya üfürükçünün okuyuşu ise,
bu etkileri kesinlikle oluşturmayacak, o, hastayı kandırmış
olacaktır. Rukyeci bu sûreleri okurken, Rabbine kendisi sığınmış
olacaktır. Hasta olana ne faydası olsun, onun “Ben
sığınırım…” diye başlayan sûreleri okumasının? Okudukları
kabul görse, kendisine faydası olacaktır; hastaya değil.
Çünkü okuduğu sûrenin anlamları hastayla ilgili değil; okuyanın
Allah’a sığınmasıyla ilgilidir.
Ayrıca, rukyecinin para için, müşteri gibi gördüğü
herhangi bir hastaya yönelik, ağzında tekerlemeye
dönmüş ruhsuz şekilde telaffuz edilen dua
Ahmed Kalkan
~ 134~
metni ile hastanın duasını karşılaştıralım. Hastanın
kendisi, iyileşmeyi candan isteyerek ve gönülden
Allah’a dua edip yalvardığını düşünün bir de.
Dilencilerin çoğunun kendinizden daha zengin
olduklarını ve merhamet istismarcılığı yaptıklarını
düşünerek dilencilerin hiçbirine para vermemeyi
kararlaştırmış olun. Sonra bir dilencinin, sanatını
kullanarak öyle yanık şekilde yalvarmasına şâhit
oluyorsunuz ki, dilenciyi geçtikten sonra o yalvaran
ses, sizi geri döndürebiliyor ve o sesin sahibine
sadaka verme ihtiyacı hissediyorsunuz. Allah,
samimiyetle gönülden yapılmış duâları kabul eder.
Duâ edip karşılığını para olarak hastadan alan
kimselerin formalite icabı sadece diliyle duâ kelimelerini
mırıldanması “miş gibi yapması”… Hangi
duânın kabul edilme ihtimali daha büyük olur? Elbette
gönülden duâ edenlerin.
Hastaya bir başkası okuyacaksa, hastanın en yakınlarından
birileri okusun. Hastanın annesi veya kardeşi gibi
şahısların hastayı cidden sevdiklerini ve iyileşmesini çok
istediklerini ispatlar şekilde duâ etmelerini düşünün. Hastanın
iyileşmesini candan isteyen kişilerin gönüllerini de
işin içine katarak samimiyetle Allah’a duâ etmelerini karşılaştırın
ve tercihinizi yapın. Her halde (her durumda)
rukyecinin duaya benzemeyen üslûbunu tercih etmezsiniz,
etmemelisiniz.
Hz. Âişe de (r.a) Rasûlullah’ın (s.a.s) yatağına girdiğinde
iki eline üfleyip muavvizât (İhlâs, Felâk ve Nâs) sûrelerini
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 135~
okuduğu ve vücuduna sürdüğünü rivayet etmiştir.262 Vefat
hastalığı sırasında Hz. Âişe, Rasûl-i Ekrem’e okuyup üflemiş
ve onun eliyle bedenini meshetmiştir.263
Kur’an’a göre yaratma, yönetme, mülk ve hâkimiyet Allah’a
aittir. Ancak yaratılmışlar içinde insanın merkezî bir
yeri ve önemi vardır. İşte insanın bu özelliğine işaret etmek
için, Allah âlemlerin Rabbi olduğu halde bunu beyanla yetinilmemiş,
ayrıca onun insanların Rabbi olduğu da belirtilmiştir.
Çünkü insanı yaratan, onu akıllı, iradeli ve duygulu
bir varlık haline getirip eğiten Allah’tır.
HASTA OLARAK KIŞININ KENDISININ DUÂ
ETMEYE İHTIYACI VARDIR
Duânın ana hedefi, insanın halini Allah’a arzetmesi ve
O’na niyazda bulunması olduğuna göre, duâ kul ile Allah
arasında bir diyalog anlamını taşır. Bir başka söyleyişle
duâ; sınırlı, sonlu ve âciz olan varlığın sınırsız ve sonsuz
kudret sahibi ile kurduğu bir köprüdür.
Duâ, insanın kendi kendine yetmediğinin ifadesidir. İstisnasız,
mü’min olan ve olmayan her insan duâ eder. Çünkü
duâ ruhun ihtiyacıdır. Her insan, ruh ve beden ikilisinden
oluştuğu için her ruh sahibi varlık için duâ gereklidir. Ama,
duâ edilmeye tek yetkili ve hak sahibi varlık Allah olmasına
rağmen, insanlar farklı mercîlere duâ edebilirler. Fakat
herkesin tartışmasız bir şekilde kabul etmesi gereken bir
gerçek vardır, o da; duâ edilen varlığın hiçbir konuda acziyet
göstermemesi için sonsuz bir güce sahip olması gerekir.
262 Buhârî, Deavât, 12
263 Buhârî, “Ṭıb”, 32, 39; Müslim, “Selâm”, 51-52
Ahmed Kalkan
~ 136~
İnsan, sürekli yaratıcısına muhtaç olan, O’nsuz yapamayan
ve O’nsuz bir değeri olmayan bir varlıktır. Allah’ı kendi
varlığının dışına taşırmaya çalışan insan, Allah’ın karşısında
bir “hiç”tir; bir “şey” değildir. “De ki: Duânız olmasa Rabbim
size ne diye değer versin?”264 Gerçek böyle olduğu halde,
yani insan istese de istemese de zorunlu olarak Allah’a
muhtaç olmakla beraber amaç; bu “muhtaç”lığı bilinçli olarak
fark edip yaşamak, şuur haline dönüştürmektir.
İnsan, duâsız bir hayatın Allah katında değeri olamayacağından
hareketle kendine değer katmak, varlığını anlamlı
kılmak ve Allah katında bir “hiç” yerine, bir “şey” olmak
için duâ etmeli. Duâ, ibâdet olduğu için sağlıklı ve huzurlu
günlerinde de duaya devam etmeli. Hele hasta iken bile Allah’a
kendimiz duâ etmezsek, Allah nazarında ne değerimiz
olur ki… İbadetler bireyseldir, kendi duamızı kendimiz
yapmalıyız.
FELAK VE NÂS SÛRELERI; KÖKLÜ BIR TEDAVIDIR
Felak ve Nâs sûreleri, vesveselerden, psikolojik rahatsızlıklardan
korunmak için en önemli ilaçtır. Kesin çözümdür,
sonradan faydası beklenecek bir duâ olmaktan öte,
okur okumaz hemen faydası görülmeye başlanacak kesin
bir tedavidir, köklü bir çözümdür. Nasıl mı? Anlamını tüm
derinlikleriyle düşünerek, anlayarak inanarak okursanız,
kendinizi tedavi etmiş olursunuz. Evet, bilgisayar CD’sinin
okuması gibi anlamı bilinmeden isterse yüz defa okunsun,
faydasını görmek zordur. Felak ve Nâs sûresini tekrar etmekten
bahsetmiyorum; gerçekten Rabbimiz’in bu iki sûrede
bahsedilen özelliklerini kabul edip inanarak, ondan
264 25/Furkan, 77
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 137~
ne konuda nasıl yardım istediğimizi düşünerek, en azılı
düşman bile olsa, bizi düşmanlarımızdan koruyan bir sığınak
ve kale olarak Rabbimiz’e sığınmış olsak, kendisine
sığınılan o Rabbimiz bizi düşmanımızdan korumaya güç
yetiremez veya bizi sığınağına kabul etmez mi? O ki, sadece
bizim değil, tüm insanların Rabbi, eğiteni, tüm ihtiyaçlarını
karşılayanı. Herkesin ihtiyacını karşılar da bizim ihtiyacımız
olan sağlığı bize vermeye kadir değil mi? Tüm insanlara
hükmünü geçiren melik olan, sultan olan Rab O. Tüm
insanların meliki, yöneticisi, tek ilâhı. Çözümün kaynağı O.
Kime sığınıyoruz, nasıl bir zâta müracaat ediyoruz? Bunları
tefekkür edip inanarak O’na yönelen kulunu O boş çevirir
mi hiç? Kabul etmeyeceği duâyı niye bizim okumamızı istesin?
Yardım etmeyecekse, niye Bana sığının desin? Zaten
O’nun bu vasıflarını kabul edip O’na yönelince insan tedavi
olur. Bütün sıkıntıları o anda gider.
Biz bu teslimiyet ve yaklaşımla okumadığımız için faydasını
görmemiş olabiliriz. Bir de bu şekilde içselleştirerek
okuyalım bu sûreleri: Psikolojik hastalıklar için okunması
tavsiye edilen Felak ve Nâs sûrelerini kişi kendi rahatsızlığı
için okursa hemen tedavi olmuş olur. Bu sûreler, İhlâs sûresiyle
birlikte tevhidî bilinç sûreleridir. Bu sûreleri inanarak
ve Allah’a gönülden duâ ederek okuyan kimse, ameliyatlık
bir tedavi görmüş olur ve iyileşme ümidiyle belirli veya belirsiz
zaman geçmesini beklemeden hemen Allah’ın izniyle
iyileşir. Bu netice, bu koruyan sûreleri tam bir iman ve teslimiyet
içerisinde ve samimi bir duâ edâsı içinde okumakla
gerçekleşir. “Gul / De ki”: Allah böyle deyin dediğine göre, Allah
kabul edeceği duâyı yapmamızı ister. “İnsanların rabbine
sığınıyorum.” Kendisine sığınılan, kendisinden sığınılandan
sığınan kimseyi korumaya gücü yeten biridir. Çünkü O tüm
insanların Rabbidir. Aynı zamanda meliki, yöneticisidir,
Ahmed Kalkan
~ 138~
ilâhıdır. Bu vasıflara sahip sığınılan zât, sığınan kimseyi bütün
zararlı ve şerli şeylerden korumaz mı hiç? Bu okuduğu
âyetlerdeki kavramları doğru şekilde öğrenip “Rab”, “Melik”
ve “İlâh” olan zâtın insan hayatında nasıl bir yer kapladığını
ve Allah’ın nasıl her şeye hükmeden ve her şeye
kaadir olduğunu imanla birlikte diliyle ve gönlüyle dillendiren,
bu inancını tazeleyen kimsenin zihninde ve gönlünde
oluşan bütün korkular, rahatsızlıklar, düzelmeyeceğini,
şerli ve zarar verdiğini düşündüğü her şey küçülecektir.
Kendisine sığındığı Allah’ın yardımını ve kendi kalesine
sığınanları açıkta bırakmayacağını, onları koruyup gözeteceğine
imanını vurgulayan kimse, bütün korku ve vehimlerinden,
şeytanî düşüncelerin etkisinden kurtulacaktır. Eğer
düşüne düşüne, inana inana okursa Felak ve Nâs sûrelerini
okuduğu anda psikolojik açıdan tedavi olmuş olur.
Ne diyoruz, nasıl sığınıyoruz Rabbimize Felak ve Nâs sûreleriyle?
FELAK SÛRESI
“Rahman ve Rahim olan Allah’ın Adıyla!”
1. Ey Müslüman! Tehlikelerle dolu şu hayat yolculuğunda,
insanlığa dünya ve âhirette kurtuluş yolunu göstermek
üzere de ki: “Ben, felak’ın Rabb’ine sığınırım. Gönderdiği
Kur’an sayesinde inkâr ve cehalet karanlıklarını paramparça
eden, böylece aklımı ve gönlümü iman ve Kur’an nuruyla
aydınlatan yüce Rabbimin benim için belirlediği kulluk sistemini
bireysel ve toplumsal hayatıma egemen kılarak O’nun
himayesi altına girerim. Bunun için:
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 139~
2. O’nun yarattığı şeylerin şerrinden O’na sığınırım.
O’nun yarattığı ve kullanılış amacına göre hem hayır hem de
şer olabilecek bütün varlıkları O’nun talimatları doğrultusunda,
O’nun isteğine uygun bir şekilde kullanarak dünya ve
âhiret tehlikelerinden korunurum.
İşlenen fiil, İslâm’a uygun ise hayır; aksi halde
şer olur. Allah için yapılan her meşrû amel hayır;
bunun dışındaki ameller ise şerdir. Kul, Allah
Teâlâ’nın yarattığı imkânları, emirlerine uygun
olarak kullanırsa, hayır; emrinin aksine kullanırsa
şer olur. Olaylara ve fiillere “hayır” veya “şer” gibi
bir vasıf verebilmek için, elimizde sağlam bir ölçü
olmalıdır. Bu ölçü, ancak “din”dir.
Hayır ve şerrin ölçüsü bellidir: Allah’ın râzı olacağı şeyler
hayır; râzı olmadıkları da şer. Hayrın tümü elinde olan
Allah (3/Âl-i İmrân, 26; Müslim, Müsâfirîn, 20) sadece hayırlı
şeyleri emreder ve şerleri yasaklar; O’nun her emrettiği
hayırdır; yasakladığı her şey de şer. Haramlara hayır
denilemeyeceği gibi; harama sebep olacak, sonucu haram
olan şeyler de hayır değildir. Mü’minin ölçüsü, nefsi/hevâsı
değildir. O, duyu ve duygularının, hevâsının değil; Allah’ın
kuludur. Hoşlandığı ve hoşlanmadığı her konuda Rabbine
itaat edecektir müslüman. İmanı oranında duyu ve duygularını
da selim kılacak, onları da Rabbine teslim edecek,
o zaman nefis de mutmain olacak, Rabbinin emirlerinden
râzı ve hoşnut olma seviyesine çıkacaktır. O anda, Allah’ın
emirlerindeki hayrın hikmetlerine vâkıf olacaktır.
Hayır sanılan şeyler, ancak Allah rızâsı gözetilerek yapılırsa
hayır sayılır. Helâl yoldan kazanılmayan para, kişi
Ahmed Kalkan
~ 140~
için hayır olmadığı gibi; mal ve servet, ne kadar çok olursa
olsun, Allah’ın rızâsı olmayan yerlere harcanırsa yine hayır
değil; şer olur. Gerçek hayır, neticesine göre hüküm alandır.
Hoşlanmadığımız şeyleri Allah hayırlı kılmış olabilir.265 Hayırlı
bir ümmet/toplum olmanın yolu, hayırlara yapışmakla
olacaktır; Kur’an bunun şartlarını açıklar.266 Müslüman,
Allah’ın hayır olarak gösterip emrettiğine teslim olmalı,
kendisi ve insanlık için hayrı istemeli, hayırda yarışmalı,
insanları hayra teşvik etmeli, Allah’ın yasakladığı her çeşit
şerden uzaklaşıp başkalarını da uzaklaştırmaya çalışmalıdır.
Hastanın durumuna göre ilaç verilmesi gerektiği bir vâkıadır.
Aynı doktor, bir hastaya su içmeyi yasaklarken, başka
bir hastaya bol su içmeyi tavsiye eder. Hatta aynı hastaya,
bir zaman yasakladığı bir şeyi başka bir zaman tavsiye
edebilir. Bu durum, doktorda çelişki ile izah edilemez.
3. İnsanlığın başına bir kâbus gibi çöken inkâr ve cehalet
karanlığının şerrinden O’na sığınırım. Gerek bâtıl ideolojilerle,
gerek din adına uydurulan bid’at ve hurâfelerle
yıkıma uğratılan gönüllerin yeniden iman nuruyla aydınlanması
için “Kur’an eğitimi” seferberliği başlatarak her türlü
bağnazlığa, cehâlete, hurâfeye karşı topyekûn mücadeleye
girişirim.
4. Düğümlere üfleyen üfürükcülerin şerrinden O’na sığınırım.
Cincilik, muskacılık, kâhinlik, medyumluk, falcılık,
astroloji gibi safsatalarla halkı aldatan sahtekârların,
şeytanî taktiklerle kitleleri uyutarak hakkı bâtıl, bâtılı
hak göstermeye çalışan “büyücülerin”, erkeklerin nicelerini
265 2/Bakara, 216; 4/Nisâ, 19
266 3/Âl-i İmrân, 110
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 141~
yoldan çıkaran kadınların büyüleyen tavırları, yani aklı
devreden çıkaran işvelerinin, yaldızlı kelimelerle insanların
gözünü boyayarak gerçekleri çarpıtan sözde bilim
adamlarının, türlü yol ve yöntemlerle kitleleri uyuşturup
yönlendiren güç odaklarının, şerrinden Allah’a sığınırım.
5. Ve kıskançlığının etkileri ortaya çıktığı zaman, kıskancın
şerrinden Allah’a sığınırım. Kin, haset, kıskançlık, çekememezlik
ve benzeri ahlâki zaaflara düşmekten ve böyle
kimselerin şerrine uğramaktan O’na sığınırım. İnsanı açgözlü
bir canavara dönüştüren kin, haset, kıskançlık, çekememezlik
gibi ruhsal hastalıkların tedavisi için Allah ve âhiret
inancını yaygınlaştırırım. Farklı ırklar, kültürler arasında
kin ve nefret duyguları yerine barış ve kardeşlik duygularının
egemen olması ve her alanda toplumsal adaletin sağlanması
için çaba gösteririm. Ve bu mücadelemde beni başarıya
ulaştırması için, tüm kalbimle Rabbime yönelir, O’ndan yardım
diler ve yalnızca O’na sığınırım.
İşte bunları başarabildiğim takdirde Allah’ın koruması
altına girmiş, dünyada ve âhirette kurtuluşu hak etmiş olurum.
267
VE NÂS SÛRESI
Bir önceki sûrede, kendilerinden Allah’a sığınmamız gereken
kötülükler tanıtılmıştı. Burada ise, bu kötülüklerden
kendisine sığınılan Allah’ın Rab, Melik, İlâh özellikleri vurgulanıyor
ve bütün kötülüklerin kaynağı olan insan ve cin
“şeytan”larına işaret ediliyor.
267 Kısa Açıklamalı Kur’an-ı Kerim Meali, Mahmut Kısa, Felak Sûresi meali.
Ahmed Kalkan
~ 142~
Rab, terbiye eden, yetiştiren, eğiten, hayatın programını
yapan yetkili otorite demektir. Buna göre insanın yaptığı
şeyleri ona yaptırtan, yapmadıklarını da yaptırtmayan güç
onun Rabbidir.
Melik ise hükümdar, kral, padişah demektir. Bu kelimenin
kökünde, sahip ve hâkim olma anlamı vardır. Varlık
O’nun olduğu için, varlık üzerinde yönetim hakkı da O’nundur.
İlâh, kulluk ve itaate lâyık kutsal varlık, yani Allah demektir.
Rahman ve Rahim olan Allah’ın Adıyla!
1. Ey Müslüman! Dünyada ve âhirette kurtuluşa ulaşabilmek
için Rabbine el açıp yalvararak de ki: “Ben insanların
Rabbine, onları yaratan, besleyen, terbiye eden, yetiştiren,
yöneten, yönlendiren ve koruyan Allah’a sığınırım.
2. İnsanların mutlak Hükümdarına.
3. Tüm varlıklara hükmeden, her şeyi kontrolü ve otoritesi
altında bulunduran, kulluk ve ibâdete lâyık olan biricik
İlâh’a, insanların İlâhına.
4. O sinsi şeytanın şerrinden ki,
5. Türlü taktik ve yöntemlerle hakkı bâtıl, bâtılı hak göstermeye
çalışarak insanların kalbine şeytanî dürtüler, kötü
düşünceler fısıldayıp durur.”
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 143~
6. Onlar zannedildiği gibi sadece “cin şeytanlarından”
ibaret değildir. Bu şeytanlığı yapanlar hem cinlerden, hem
insanlardandır.”
Peygamber (s.a.s.) her gece yatağına girdiğinde avuçlarını
birleştirir ve İhlâs, Felak, Nas sûrelerini okuyup avuçlarına
üfler, sonra da ellerini vücudunun ulaşabildiği her
tarafına sürer ve bunu üç kez tekrarlardı.268
RUKYE ILE KARIŞTIRILAN ŞEYLER
Rukye ile duâ karıştırılıyor.
Peygamberimizin izin verdiği rukye ile, haram olan birçok
uygulama karıştırılıyor.
Peygamberimiz rukyeyi belirli bir zaman için bile olsa
niye yasakladı? Medine ortamı ile bugünkü câhiliyye ortamı
birbirine karıştırılıyor.
İnsanı şirke götüren veya şirke ve haramlara benzeyip
şirk ve haram yönüyle şüpheli rukye uygulamaları ile, şirkten
uzak tevhidî duâlar karıştırılıyor.
Karşılıksız olarak hastaları okuyarak tedavi etmek ile,
birçok istismara açık şekilde bu işin ticaretini yapmak karıştırılıyor.
Peygamberimiz zamanında rukye, cin çıkarma işinin
aracı olarak kullanılmıyordu, Günümüzde insana musallat
268 Buhârî, Deavât 12; Kısa Açıklamalı Kur’an-ı Kerim Meali, Mahmut Kısa, Nâs Sûresi
meali.
Ahmed Kalkan
~ 144~
olduğu iddiasıyla cin çıkarma aracı olarak kullanılan rukye
ile sünnetteki rukye karıştırılıyor.
Rukye, ibâdet değildir, tedavi şeklidir. Doğrusu da vardır,
yanlışı da. Mubah olanı da vardır, haram olanı da. Câiz olanı
da vardır, şirk olanı da. Ama, sünnet ve ibâdet olan duâ
şekliyle karıştırılıyor.
İbâdet olan duâya sonuna kadar tavsiye; içine câhiliye
sözleri karışma ihtimali olan veya câhiliye anlayışı ile okunduğu
veya okutulduğu ihtimal olan rukyeye sedd-i zerîa
olarak yasak koymak; ikisini birbirine karıştırmamak…
CIN, BÜYÜ, RUKYE KONULARINDA KUR’AN’DAN
ANLAŞILANLAR
Allah insanı yeryüzünde halife olarak yaratmış,269 ona
çokça ikram etmiş, cinlerden üstün kılmıştır. “Andolsun Biz,
Âdemoğullarını yücelttik, üstün ve saygıdeğer kıldık. Onları
karada ve denizde (bineklerle ve araçlarla) taşıdık. Temiz
şeylerle rızıklandırdık ve onları yarattıklarımızın çoğundan
üstün kıldık.”270; “O, yerde ne varsa hepsini sizin için yarattı”
271
Allah’tan başka güç ve kuvvet sahibi kimse yoktur. Cinler
ve şeytan Allah’a rağmen, O’ndan habersiz ve Sünnetullahla
bağlantısız bir güç sahibi değildir. Şeytana hitâben Rabbimiz
şöyle der: “Şüphesiz, kullarım üzerinde senin hiçbir
269 2/Bakara, 30
270 17/İsrâ, 70
271 2/Bakara, 29
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 145~
hâkimiyetin olmayacaktır. Vekil olarak Rabbin yeter!”272 Bilindiği
gibi; bu âyetlerde geçen “sultân” kelimesine, mealler;
“hâkimiyet, ağırlık, yaptırım gücü, nüfuzu, etkili gücü,
sulta, saltanat, musallat olma, etki, kandırma gücü, etkin
gücü” şeklinde anlam vermişler. “Gerçek şu ki; şeytanın,
iman eden ve yalnız Rablerine tevekkül eden kimseler üzerinde
bir hâkimiyeti yoktur.”273 Bu âyette bahsedilen şeytandır.
Şeytan, cinlerin en şerlilerinin adıdır. Şeytanın gücü bu
ise, diğer cinlerin daha büyük değildir.
Yine, şeytanın ahiretteki itirafı: “İş bitirilince şeytan da
diyecek ki: “Şüphesiz Allah, size gerçek olanı söz verdi. Ben
de size söz verdim ama yalancı çıktım. Zaten benim sizi zorlayacak
bir gücüm yoktu. Ben sadece sizi çağırdım, siz de
hemen bana geliverdiniz. O hâlde beni kınamayın, kendinizi
kınayın. Artık ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız.
Şüphesiz ben, daha önce sizin, beni Allah’a ortak koşmanızı
kabul etmemiştim. Şüphesiz, zâlimlere elem dolu bir
azap vardır.”274
Kâinatta Sünnetullah denilen Allah’ın değişmez ve değiştirilemez
yasaları hâkimdir. Her şey Allah’ın koyduğu bu
kurallara, sebeplere bağlıdır. Sünnetullah, Allah’ın dosdoğru
yolu, Allah’ın uyulan örneği, Allah’ın âdetidir. Allah’ın
yasası, kanunu demektir. Allah’ın sünneti, Allah’ın hareket
tarzını belirtmek için kullanılır. Sünnetullah, Allah’ın koyduğu
toplumsal yasalar, toplumları yönetme yöntemidir.
Sünnetullah ifâdesi, Kur’an’da beş âyette sekiz kez kullanılmıştır:
33/Ahzâb, 38, 62; 35/Fâtır, 43; 40/Mü’min, 85; 48/
Feth, 23.
272 17/İsrâ, 65
273 16/Nahl, 99
274 14/İbrâhim, 22
Ahmed Kalkan
~ 146~
“(Bu) yeryüzünde büyüklük taslamaları ve kötü tuzak
kurmaları (dolayısıyladır). Kötü tuzak ise ancak sahibine
dolanır. Onlar öncekiler hakkındaki uygulamadan başkasını
mı bekliyorlar? Sünnetullah’ta (Allah’ın sünnetinde) bir değişiklik
bulamazsın. Allah’ın sünnetinde bir sapma da bulamazsın.”
275
Kur’ân-ı Kerim’de Cenâb-ı Allah’ın birçok sünneti (sünnettullah)
zikredilmiştir. “Onun yanında her şey bir ölçü
iledir.”276; “Kullarım sana Benden sorarlarsa, Ben onlara yakınım.
Duâ eden Bana duâ ettiği zaman onun duâsına karşılık
veririm.”277; “Tevbe edip durumlarını düzeltenleri, gerçeği
açıklayanları bağışlarım; çünkü Ben tevbeyi çok kabul
edenim, çok merhamet edenim.”278; “Siz şükreder, inanırsanız
Allah size azâb edip ne yapacak! Allah şükrün karşılığını veren,
(her şeyi) bilendir.”279 Yine, şu âyetler de sünnetullah’ın
gereği olan örneklerdendir: 13/Ra’d, 11; 21/Enbiyâ, 34,
35; 12/Yûsuf, 109; 36/Yâsin, 40.
İnsan iradeli varlıktır; âhirette karşılığını görmek şartıyla
dilediğini yapabilecek durumdadır. “De ki: ‘Hak, Rabbinizdendir.
Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin...”280;
“Dinde zorlama yoktur. Çünkü doğruluk sapıklıktan iyice ayrılmıştır.
O hâlde, kim tâğûtu inkâr edip Allah’a iman ederse,
kopmak bilmeyen sapasağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah,
hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”281
275 35/Fâtır, 43
276 13/Ra’d, 8
277 2/Bakara, 186
278 2/Bakara, 160
279 4/Nisâ, 147
280 18/Kehf, 29
281 2/Bakara, 256
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 147~
Allah kullarına zerre kadar zulmetmez. Daha büyük suçlular
varken daha az suçluları cezalandırmaz. “Şüphesiz
Allah, insanlara hiçbir şekilde zulmetmez…”282; “…Rabbin,
kullara (zerre kadar) zulmedici değildir.”283; “Allah buyurdu
ki: ‘Ben zulmü kendime haram ettim; Onu, sizin aranızda da
haram kıldım. Öyleyse sakın birbirinize zulmetmeyin!”284 Büyük
günah işleyen fâsıklar, tağutlar, müşrikler varken onları
cinleriyle cezalandırmayıp gariban mü’minlerin içine cinleri
salmaz. Müslümanları cezalandırmak için asker olarak cinleri
kullanmaz. Şeytanlar kendi dostlarına yaklaşır.
Dünya ödül ve ceza yeri değildir. “(Allah), Din gününün
(ceza ve ödül gününün) mâliki (gerçek sahibi)dir.”285; “Din
günü” kavramı, “gün” anlamına gelen “yevm” kelimesiyle;
“itaat, hesap, ceza (yapılan işin tam karşılığının verilmesi)”
gibi anlamlara gelen “ed-dîn” kelimesinden oluşur. Din günü:
Yapılan işlerin tam karşılığının verilip görüleceği hesap günü
anlamına gelir. Din gününden kastedilen, âhirettir, hesap günüdür.
“Sonra din gününün ne olduğunu nereden bileceksin?
O gün, kimsenin hiç kimseye hiçbir fayda sağlayamayacağı bir
gündür. O gün emir yalnız Allah’a aittir.”286 Gelecekte, yapılan
işlerin tam karşılığının verileceği son gün demektir. Bu
günde herkes, dünyada yaptıklarının karşılığını mutlaka görecektir.
“Tek bir çığlık. Birden bire gözleri açılıverecektir. ‘Eyvah
bize!’ derler; işte bu, ceza ve hesap günüdür. Onlara, ‘İşte
bu, yalanladığınız hüküm günüdür’ denilir.”287 Dünya imtihan
alanı, âhiret ödül ve ceza yeridir. Cinlerle cezalandıracağı da
Kur’an’da yer almaz. Cinler, Allah’ın mü’min kullarının günahlarına
ceza veren görevliler değildir.
282 10/Yunus, 44
283 41/Fussılet, 46
284 Müslim, Birr, 15, hds. no: 2577
285 1/Fâtiha, 3
286 82/İnfitâr, 17-18
287 37/Saffât, 19-21
Ahmed Kalkan
~ 148~
Allah bir kimseye herhangi bir zarar verecek olursa,
O’ndan başka o zararı giderebilecek yoktur. Cin çıkaranlara
kimseyi Allah mecbur etmez. “Eğer Allah sana herhangi bir
zarar verecek olursa, bil ki onu, O’ndan başka giderebilecek
yoktur. Eğer sana bir hayır dilerse, O’nun lütfunu engelleyebilecek
de yoktur. O, bunu kullarından dilediğine eriştirir. O,
çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”288
Allah izin vermeden hiçbir varlık insana zarar veremez,
Allah’ın kalesine sığınan kimse, her türlü şerden uzak kalır.
Allah’a iman eden, O’na tevekkül eden için O yeterlidir, kâfidir.
“Allah kuluna yeterli değil midir?”289
En zararlı cin şeytandır; onun da neye gücünün yettiğini
Allah Kur’an’da açıklamıştır.
Cinler hakkında Kur’an’da ve hadislerde bize lâzım olacak
kadar bilgi ile yetinilmiştir. İnsanoğlunun gerekli-gereksiz
merakı gereği, cinlerle ilgili nice uydurmalar din kılıfıyla
da gündemleşmiştir. Bu konuyu istismar eden nice
insan, dini küçük düşürme pahasına insanları çok eski zamandan
beri sömürmektedir.
Bazı insanlar, dinin ve aklın tasvip etmediği uygulamaları
âyetlerden ve duâlardan geçinme mesleğini “Kur’an Terapisi”,
“Furkan Rukye”, “Kur’an ve Hadis Rukyesi”, “Kur’an
ve Hadislerle Şifa Merkezi” gibi adlar altında Kur’an kavramlarını
mesleklerine âlet edip istismar etmekte ve sanki
faziletli bir iş yaptıklarını iddia edebilmekte, selefin yolunu
takip ettiğini söyleyenler de bunları desteklemektedir.
288 10/Yûnus, 107
289 39/Zümer, 36
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 149~
Bir Müslümana “sende cin var”, “sen cinlenmişsin” demek,
müşriklerin Peygamberimize söylediği benzer sözü
çağrıştırmaktadır. “(O müşrikler) ‘Gerçekten sen cinlenmişsin’
dediler.”290 Bu sözü hiçbir sahabi, içlerinden biri için
söylememiştir.
İnsanın bedeni hastalandığı gibi beyni de hastalanır;
psikoloisi de bozulur, iç dünyası huzur ve tatminden uzak
olabilir. Böyle bir durum, onun içine cin girdi diye hükmedilmesini
gerektirmez.
Psikolojik rahatsızlıklarda ne yapılması gerektiği
Kur’an’da açık şekilde beyan edilmiştir. Bu konuda Kur’an’ın
tavsiye ettiği duâ ve zikir çok önemlidir.
Hasta olan kimsenin kendisinin duâ etmesi esastır. Rabbimiz
duâ ettirmeyi değil; duâ etmeyi emretmiştir.
Para ile Kur’an okumak, okunanı ibâdet olmaktan; para
için başkasına duâ etmek de duâdaki ihlâstan insanı uzaklaştırır.
Peygamberimizin hastalara duâsı O’na has bir durumdur.
Meselâ kimse Hz. Ebû Bekir’e gidip de hastasına rukye
yaptırıyor değildi.
Rukyeyi ve özellikle rukye karşılığı ücret almayı yasaklayan
çok sayıda hadis vardır. Âyetlerin de dünyevî değerler
karşılığında satılmasını Allah yasaklar.
Selef âlimlerini örnek aldığını, onların fetvasıyla amel
ettiğini söyleyen rukyecilere sormak gerekir: Hangi selef
290 15/Hicr, 6
Ahmed Kalkan
~ 150~
âlimi rukyeciliği meslek edinmiş, cin çıkarma seanslarıyla
geçimini temin etmiş veya bunun meslek olarak geçim
kaynağı görülmesine fetva vermiştir, söyleseler de biz de
öğrensek. Bu işi meslek edinen, bundan geçinen bir tane
selef âliminden bahsedilebilir mi? Bu işin Selefîlikle ilgisini
kurmak için hem selefi tanımamak, hem bu mesleği tanımamak
gerekir.
Bir tasavvufî tarikatın şiş sokma gösterisi ne ise; rukyeci
geçinenlerin cin çıkarma gösterisi de odur. Birini nasıl izah
ediyorsanız, ötekini de öyle anlamalısınız. Videolar sayesinde
olay bir şova dönüştürüldü. Roller o kadar içten oynanmaktadır
ki, çok geçmeden Hollywood da bu sahneleri kullanır,
korku filmi adıyla İslâm’la alay ederse şaşmamak gerekir.
Müslümanların otoritesi olmadığı için bu ticaret, gittikçe
rağbet görüyor. Meselâ Hz. Ömer zamanında bu hasta sömürücüleri
bu tür meslek icrâ etseydi, o bunlara nasıl davranırdı?
Öyle iddia edildiği gibi her üç-beş kişinin içine cin girmiş
olsa idi, din bu konuda bu insanlara nasıl yardım edilmesi
gerektiğiyle ilgili hükümler vaz ederdi. Cin çıkarma ile ilgili
Allah’ın Kitabında ve Rasûlün sahih sünnetinde ümmete
yönelik bir emir ve tavsiye yoktur; Azaim ve Havas ilmi denilen
tılsımlar, tütsüler, büyüler, simgeler, cincilik, cin çıkarma,
suya okuma, farklı hastalara farklı duâ ile rukye, muska
yazma… Kur’an ve Sünnet kaynaklı değildir; hurafelerden
ibarettir.
İnsanları, “içinize cin girmiş, size cin musallat olmuş” diye
cinlerle korkutup onların korkularından rant elde etme, İslâmî
ahlâkla bağdaşmaz. Fetişizm291 denilen korku dini üret-
291 Fetişizm: İbtidaî toplulukların inanma faaliyetleri, onların put olarak kabul ettikleri
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 151~
tiler. Cinleri de her kötülüğü yapan, insanı ele geçiren, insana
istediğini yapan kötülük Allahsı icat ettiler.
Rabbim, hepimize Kur’an inancı nasip etsin. İnançlarımızı
Kur’an’la tashih etmeyi, Kur’an’a uymayan inançlarımızdan
uzaklaşmayı lütfetsin.
“Rabbiniz şöyle dedi: “Bana duâ edin, duânıza icâbet edeyim,
cevap vereyim. Bana kulluk etmeyi kibirlerine yediremeyenler
aşağılanmış bir hâlde cehenneme gireceklerdir.” 292
Günde beş vakit namaz kıldığımız zaman Fâtiha okuduğumuzda
ve her rekâtta bunu söylemiyor muyuz: “Yalnız Sana
ibâdet eder yalnız Senden isteriz”293
Kimin vermeye gücü var ki? Güç onun, varlık o’nun. Onun
verdiğini kimse geri çeviremediği gibi vermediğini de kimse
veremez.
“De ki: ‘Ey mülkün sahibi olan Allah’ım! Sen mülkü dilediğine
verirsin. Dilediğinden de mülkü çeker alırsın. Dilediğini
aziz/şerefli kılarsın, dilediğini zelil edersin. Hayır Senin elindedir.
Şüphesiz Sen her şeye hakkıyla gücü yetensin.”294
“Eğer Allah sana herhangi bir zarar verecek olursa, bil ki
onu, O’ndan başka giderebilecek yoktur. Eğer sana bir hayır
dilerse, O’nun lütfunu engelleyebilecek de yoktur. O, bunu kullarından
dilediğine eriştirir. O, çok bağışlayandır, çok merhamet
edendir.”295
sûretler, aşırı tutkunluk gösterilen eşya veya kişi.
292 40/Mü’min, 60
293 1/Fâtiha, 4
294 3/Âl-i İmran, 26
295 10/Yûnus, 107
Ahmed Kalkan
~ 152~
“Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa onu, yine O’ndan
başka kaldıracak yoktur ve eğer sana bir hayır dilerse,
O’nun keremini de geri çevirecek yoktur. Hayrını, kullarından
dilediğine verir. O bağışlayan, merhamet edendir.”296
“Bu gece bana birkaç âyet indirildi ki onların bir benzerini
görmüş değilim: Kul eûzü bi-Rabbi’l-felâk (sûresi) ile,
Kul eûzü bi-Rabbi’n-nâs (sûresi)dir.”297
SONUÇ
RUKYECILIK YAPMAK CÂIZ DEĞILDIR
1- Ebû Süfyân’ın Câbir’den rivayetine göre de Rasûl-i
Ekrem, Medine’ye hicret ettiklerinde rukye yapılmasını
yasaklamıştır. Rivâyetlerde, istisnâî olarak bir-iki durumda
izin verdiği söylenmiştir.
2- Rasûlullah’ın rukye yapmayı şirk olarak açıkladığı,
Kur’an okuma karşısında ücret almayı Kur’an’ın yasakladığı,
Peygamberimizin de cehennemlik ilan ettiği esas
alınması gereken hususlar olduğu halde ve yine Kur’an’ın
mü’minlere şifa, zâlimlere hüsran olduğu hükmüne rağmen
bütün bunların aksini ifade eden Ebu Said el-Hudrî’nin
rivayet ettiği ashabın yaptıkları rukye ve karşılığında
aldıkları koyunları Peygamberimizin onayladığı rivayetin
sahih olma ihtimali yoktur. Buna rağmen hadisi sahih kabul
edenler açısından değerlendirdiğimizde; Fâtiha sûresi
ile yapılan rukyedir. Rasûlullah: “Fâtiha Sûresi’nin böyle bir
duâ olduğunu nereden biliyordun?” demiş, Fâtiha dışındaki
rukyeye onay vermemiştir.
296 10/Yûnus, 107
297 Müslim, Tirmizi, Nesai, İstiaze: 1; Dârimi, Fezail-i Kur’an: 25.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 153~
3- “Rasûlullah (s.a.s.) Muavvizetân sûreleri denilen
Felâk ve Nâs sûreleri nâzil olunca diğer okuduğu şeyleri bıraktı
ve bu iki sûreyi okumaya başladı.”298
4- Rivâyetlere göre izin verildiği söylenip câiz görülen
rukye nerde, günümüzde rukyecilerin yaptığı, adına rukye
dedikleri şeyler nerde? Günümüzde rukye adıyla Fâtiha
veya Felâk-Nâs sûreleri okumanın dışında, ne tür hurafeler
işlenildiği bilinmekte, dinin câiz görmediği nice çirkinlikler
rukyecilik adı altında icrâ edilmektedir.
5- Rukye, Cahiliyyede de uygulanan bir tedavi
metodudur. İslâm’ın başlattığı, İslâm’a ait bir tedavi
usûlü değildir. Rasulullah’ın rukyeyi yasakladığına
dair çok sayıda sahih hadis vardır. Yılanın
ısırması, akrebin sokması gibi bazı istisnâî konularda
birkaç kişiye izin verdiğine dair bazı rivayetler,
Kur’an’a aykırı olduğu gibi, aynı zamanda Felak
ve Nâs sûreleri indikten sonra diğer okuduğu
şeyleri bıraktığına dair hadislere de aykırıdır. Bundan
da öte, Rasûl, Kur’an’dan yola çıkarak rukyenin
şirk olduğunu ilan etmiştir. Peygamberimizin
şirk olan bir şeyin uygulanmasına izin vermesi
mümkün müdür? Rukyenin bazı şartlara uyulduğunda
câiz olduğunu iddia eden âlimlerin ittifak
ettiği husus, henüz câhiliyye âdetleri tümüyle yok
edilmeden rukyeye izin verilmediği şeklindedir. Bu
toplumda da câhiliyyenin çok baskın mirası, uygulaması
sözkonusu olduğundan rukye yapmanın bu
298 Tirmizi, Tıb 16; İbn Mace, Tıb 33
Ahmed Kalkan
~ 154~
rivayetlere göre de câiz olmadığı kesinlik kazanır.
Bütün bu delillere baktığımızda rukyeyi câiz görmeyip
soğuk bakmamız tevhidî sorumluluğumuzun
gereğidir. Kaldı ki, Peygamberimizin istisnâî
olarak izin verdiği rivayet edilen durumlar ile bugün
rukye yapılan durumlar tümüyle farklılaşmış,
rukyede okunan âyet ve duâlar da değişmiştir. Rivayetleri
öne çıkaran kimseler, o günkü şekliyle
rukyeye câiz demiş olsa bile; buralarda bugünkü
uygulandığı şekliyle rukyeye câiz diyemezler. Duâ
etmek yasak değildir; tam tersine, duâ, ibâdetin
özüdür. Kişinin kendisi için Allah’a duâ etmesi,
kişinin hastalığına şifa vermesi için Allah’a (c.c.)
niyazıdır, yalvarmasıdır. Bu duâlara, Kur’an rukye
gibi bir ad vermez, duâ der; dolayısıyla bunları
rukye kabul etmek de yanlıştır.
6- Ebû Süleyman el-Hattâbî (ö. 388/998), kendi yaşadığı
dönemde bu işin afsuncu ve cincilerin eline geçtiğini, dolayısıyla
tesirli olmadığı gibi meşrûiyetinin de kalmadığını
ifade etmiştir.299
7- İbnü’l-Esîr ve İbn Hacer, zararın ortadan kaldırılması
veya faydanın elde edilmesini Allah yerine rukyeye isnat
etmenin şirk sayıldığını bildirmiştir.300
8- İkrime el-Berberî, Şa’bî, Katâde b. Diâme, Saîd b. Cübeyr,
İbrâhim en-Nehaî, Dahhâk b. Müzâhim ve Hasan-ı
299 S. Buhârî Tecrid-i Sarih Tercemesi, XII, 90
300 en-Nihâye, “rḳy” md.; Fetḥu’l-bârî, X, 206
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 155~
Basrî gibi âlimler okumanın mubah, bunun yanında üfleme,
ipe düğüm atma ve elle meshetme gibi işlemlerin haram
veya mekruh olduğunu söylemişlerdir.301 Yani, bu âlimler de
duâ ile rukyenin arasını ayırmışlar, birine câiz, diğerine haram
demişlerdir.
9- Rivâyetleri, Kur’an’a ve Rasul’ün şirk demesine
rağmen kabul edenler açısından da; rukyeciliği
meslek haline getirmek, ibâdet olan duâyı para
karşılığı yapmak, suya okumak, okunmuş suyu
içmek gibi uygulamalar câiz değildir. Mürekkeple
yazılan duânın mikroplu suyunu içmek veya kullanmak
şeklinde sünnette bir uygulama yoktur.
Muska ile tedavi olmaz. Rukyecilik denilen, içine
üfürükçülük, cin çıkarma, daha nice şeyler giren
bir işin bir müslümana, özellikle tevhid ehli şahıslara
rivâyetleri tümüyle sahih kabul etseler bile
yakışmayacak, ciddi anlamda vebali olan meslek
olduğunu hatırlatıyorum.
10- Bu rivâyetleri tümüyle sahih kabul edenler açısından
ele alırsak; Rasûlullah, bugünkü rukyecilerin rukye yaptığı
hususlarda rukye yapılmayacağını bildirmiştir. Peygamberimizin
“şu hususların dışında rukye yoktur” dediği halde,
çok farklı konularda ve esas olarak da herhangi bir şahsın
içine cin girmiş, ona musallat olmuştur iddiasıyla güya o
cini çıkarmak için rukye yapılmakta, böyle bir uygulamayı
yasaklayan Rasûlullah’a muhâlefet edilmektedir:
301 el-Fetâva’l-Hindiyye, V, 355-356; Elmalılı, IX, 6391
Ahmed Kalkan
~ 156~
11- Rasûlullah rukyeyi şeytan işi, şirk ve Allah’a tevekkülsüzlük
olarak niteler. “İnne’r-rukã ve’t-temâime v’ettevelete
şirkun / Kesinlikle rukyeler, temîmeler (muskalar), tiveleler
(muhabbet muskası) şirktir.”302
Câbir (r.a.) anlatıyor: “Rasûlullah’tan (s.a.s.) nüşre hakkında
sorulmuştu: “O şeytan işidir!” buyurdu.”303 Nüşre, rukye’nin
bir çeşididir. İbnu’l-Esîr, bunu “Cin değmesine mâruz
kaldığı sanılan kimsenin tedavisi için başvurulan bir
rukyedir. Yani, nüşre, cine tutulduğu zannedilen kimsenin
cinlerini dağıtmak için yapılan rukyeye denilir.
Rukyeciler, yaptıkları işlerin insanların faydasına yönelik
olduğunu söyleyip rukyeyi sadece hastaya yapılan
büyüyü çıkartmak için kullandıklarını ifade ediyorlar. Bu
konuda hadis rivâyeti şöyledir: Câbir (r.a.) diyor ki: Sihri
bozmak için okunan dua, yani nüşre denilen rukye hakkında
Rasûlullah’a (s.a.s) sorulduğunda şöyle buyurdu: “O bir
şeytan işidir.”304
Yine, Rasûl-i Ekrem şöyle buyurmuştur: “Rukye eden kişi
mütevekkil değildir”305 Özellikle kendilerinin selefin izinde,
hadis ehli ve ehl-i sünnet olduklarını iddia edenlerin “hadis
inkârcısı” olmadıklarını bu nebevî yasaklamalar karşısında
göstermeleri gerektiğini düşünüyoruz.
Okuma duâdan öteye geçmez, şifayı veren ise Allah’tır.
Buna karşılık rukyecilik ve muskacılık yapanların çoğu,
kendilerini şifa dağıtan olarak takdim ederler, nice insanın
yanlış inançlara sapmasına zemin oluştururlar ve
302 Ebû Dâvud, Tıb 17, h. no: 3883
303 Ebû Dâvud, Tıb 9, h. no: 3868
304 İbn Mâce, Tıb 40; Ebû Dâvud, Tıb 9, h. No: 3868; Ahmed bin Hanbel, Müsned, II, 294
305 S. Buhârî Muhtasarı, Tecrid-i Sarih Tercemesi, D.İ.B. Y., c. 12, s. 88
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 157~
rukyeciliği bir kazanç kapısı, bir meslek görenler var. Bu
kişiler ayrıca kendilerini hoca diye tanıttıkları için kamuoyunda
hoca ve âlim majının sarsılmasına sebep olmaktadır.
Bugünkü Rukyelerin Yapılma Sebebi ve Yapılma Tarzı
Açısından Rasûlullah zamanındaki Rukyelerle Hiçbir Benzer
Yönü Olmamasından Dolayı Bugünkü Rukyeler Câiz
Olamaz.
Selefi meşrep meşhur bir rukyeci internette yayınladığı
ve bana da gönderdiği yazısında “yapılış şekliyle ilgili
olarak rukyenin üç çeşit” olduğunu söylüyor. Yani, bugün
rukyeciler üç çeşit rukye yapıyorlarmış. Yaptıkları ve rukye
dedikleri şey, şu şekilde imiş:
1. Rukye: Büyü yapılmış hastada, yapılan büyüyü bulup
imha etmek yoluyla hastaların iyileşmesi yönüyle rukye,
2. Rukye: Büyü bozan ayetler ve nebevi duâ, esmaul husna
isimleriyle yapılan duâlarla habis ruhları bedenden çıkartılmak
selvi ruhlarla mümkündür,
3. Rukye: Rukye yapacak kişi, hastaya rukye yaparken, o
esnada hastadaki sihrin çeşidini öğrenip ona göre program
yapar.”306
Büyünün gerçek olmadığını, hayal ürünü ve göz aldatması
olduğunu beyan eden Kur’an’da “büyü bozan âyetler”-
le rukye yapacaklar, habis ruhları bedenden çıkartıp selvi
ruhlarla bu işi yapacaklar. Sihrin çeşidini öğrenip ona göre
program yapacaklar. Peygamberimizin okuduğu hastalar,
Fâtiha ve Felak-Nâs sûresi okuma ve şifa talebi için kısa bir
306 Rukyeci Adil Ramazanoğlu
Ahmed Kalkan
~ 158~
duâ yapması ve toplam 2-3 kişiye istisnâî anlamda izin verdiği
rivayet eilmesiyle, bugünkü rukye adıyla yapılanların
kıyas kabul edilecek bir benzerliği var mı ki, bugünkülere
de rukye diyelim ve rivâyetlere göre izin verilenlerden sayalım,
bu mümkün mü?
Sedd-i Zerâi (veya Sedd-i Zerîa) Açısından Bugünkü
Rukyeler Câiz Değildir. Sedd-i Zerâi: Fıkıh
usûlü terimi olarak, kendi başına mubah olan bir
fiilin şer’an sakıncalı bir sonuca götüreceğinden
emin olunması veya bunun kuvvetle muhtemel bulunması
sebebiyle yasaklanmasını ifade eder. Günümüzde
tam bir câhiliyye ortamı mevcuttur. Tevhidin
inancı, yaşayışı, ahlâkı kalmadığı gibi, tevhidî
bakış ve tevhidî teslimiyet de istisnaları dışında
görünmez. Şirk anlayışının en belirgin ortaya çıkıp
yaygınlaştığı alanlardan biri; cincilik, büyücülük,
üfürükçülük, rukyecilik denilen ortak alandır. Cinlerin
ve cincilerin hâkimiyetini kabullenen halk,
nasılsa müslüman olarak bu kapıya müracaat etse,
kapı eşiğinden içeri adım atar atmaz, inanç yönüyle
kimliği hemen orada değişime başlamaktadır.
Kur’an’ın açık bir fetih dediği Hudeybiye Antlaşması
sürecinde yapılan bey’at hakkında şu âyet inmişti: “(Ey
Muhammed!) Andolsun ki Allah seninle ağaç altında biat
ederlerken mü’minlerden râzı olmuştur...”307 Bundan dolayı
bu biata “Bey’atü’r-rıdvân” (rıdvân -râzı olma- biatı) veya
“Bey’atü’ş-şecere” (ağaç altındaki biat); biat eden sahâbî-
307 48/Fetih, 18
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 159~
lere “Ashâbü’ş-şecere” (ağaç altında Hz. Peygamber’e biat
edenler); gölgesinde bu biatın yapıldığı ağaca da “Şeceretü’r-
rıdvân” denilmiştir. Altında biat yapılan ağaç hakkında
kaynaklarda açıklanan rivayete göre müslümanlar ertesi
yıl veya Hz. Ömer’in hilâfeti zamanında (634-644) Hudeybiye’ye
giderek bu ağacı aramışlar, fakat bulamamışlar.
Sebebi ise, müslümanların ziyaretleri sebebiyle bu ağacın
kutsiyet kazanmasından endişe eden Hz. Ömer, hilâfeti sırasında
onun kesilip imha edilmesini emretmiştir. Kur’an’da
ismi geçen ağacın putlaştırılması, onu ziyaret yeri haline
getirmeye kalkmaları endişesinden dolayı ağacı kestirmişti
Hz. Ömer. Bugün rukye adıyla yapılanları görmüş olsaydı,
aynı Hz. Ömer sanırım rukye yapılan bütün yerleri kapatır,
rukye işiyle uğraşanları tümüyle cezalandırırdı.
Ahmed Kalkan
~ 160~
Bölüm 2
BÂTIL DİNLERİN VE CÂ HİLİYYENİN
MİRASI; MUSKACILIK
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 161~
MUSKA
“Muska” kelimesi, sözlükte “yazılı şey” anlamına gelen
Arapça “nüsha” kelimesinin Türkçeleşmiş şeklidir. Muska,
bazı hastalık ve âfetlerden koruduğuna ya da bunları giderdiğine
inanılarak üstte taşınan, suda eritilerek içilen veya
yakılıp tütsülenen yazılı kâğıdı ifade eder. Çoğunlukla insanlar
tarafından taşınan, bazen de belli mekânlara yerleştirilerek
kötü güçlerin etkisinden koruma sağladığı kabul
edilen muska, prehistorik / çok Allahlı dinlerden tek Allahlı
dinlere kadar pek çok inançta yaygınca görülen büyü ile
yakından alâkalı kült nesnelerinden biridir. Taşıdığı mâna
bakımından muskanın antik dinlerden günümüze kadar
fazla değişmeden geldiğini söylemek mümkündür. Buna
göre muska, sahip olduğuna inanılan sihrî güç aracılığıyla,
taşıyan kişiyi hem kötülüklerden koruyan hem kısmet getiren,
çoğunlukla bir nesneden, bazen de yazı veya sembol
şeklindeki gizemli karakterlerden oluşan özel objeleri ifade
eder.308
Duâ, kulun kendisini sürekli Allah’a muhtaç hissedip, Allah’ın
huzurunda zillet ve yoksulluk duyguları içinde elini
açıp O’nunla diyaloga geçmesi ve O’na ihtiyaçlarını arzetmesidir.
Rasûlüllah’ın bir rahatsızlık duyduğu zaman, eğer
tedavi olunması gereken boyutta ise, tedavi olduğu, başka
hastalara da tedavi olmalarını tavsiye ettiği bilinmektedir.
Hiçbir rivâyette Peygamberimiz’in, duâ cümlelerinin
herhangi bir şeye yazılıp boyuna veya vücudun herhangi
bir yerine asılmasını tavsiye ettiğini görmemekteyiz. Ancak,
ne zaman başladığını bilmemekle birlikte, Rasûlullah’tan
yıllar sonra, duâların herhangi bir cisme yazılarak
308 Kürşat Demirci, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 31, s. 265
Ahmed Kalkan
~ 162~
muska şeklinde vücudun herhangi bir yerinde (genellikle
boyunda) taşıma uygulamasının başladığını biliyoruz. Bu
mesele, âlimler arasında tartışmalı olup, böyle bir uygulamaya
câiz diyen birtakım âlimler olmakla birlikte, cevaz
vermeyen âlimlerin delilleri daha kuvvetlidir. Kadı Ebûbekir,
Tirmizî şerhinde şöyle diyor: “Kur’an âyetlerinin yazılarak
insan üzerinde taşınması Rasûlullah’tan bize ulaşmış
bir sünnet değildir. Sünnet olan, hasta kimseye okunmasıdır,
boyuna asılması değil.”309
Sünnet olmayan ve bazı âlimlerin de cevaz vermediği
âyet ve duâların (veya belirsiz işaretlerin) yazılıp muska
şeklinde taşıma uygulaması, daha sonraki dönemlerde birtakım
kötü niyetli insanların istismarına yol açmış ve bu
insanlar tarafından kazanç yolu haline getirilmiştir.
Hayatlarını hevâları istikametinde sürdürürken
Allah’a pek ihtiyaç duymayan, Allah’ın, hayatına
müdâhale etmesine müsaade etmeyip istediği gibi
yaşayan insanlar bile, satılan bu muskaları alıp
çeşitli durumlarda bu muskaların veya Allah’ın
kendilerini korumasını bekliyorlar. Bilindiği gibi,
duâ bir çağrıdır, dâvettir. Bir varlığa ne kadar çok
ihtiyaç hissediyorsanız onu o kadar çağırırsınız
(duâ edersiniz). Duâ, boyuna asılmakla yapılmaz.
Duâ, hissetmektir; duymaktır. Tamamen ruhun
bir eylemidir. Duâ olayını maddîleştirmek doğru
değildir. Duâyı muskacılık şeklinde uygulamanın
bir başka sakıncası da şudur: Muska taşıyan kimseler
başlangıçta şifayı Allah’tan beklemiş olsalar
309 A. Rıza Karabulut, Ruhlar Âlemi, s. 103
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 163~
bile, zamanla bu duygular, takınılan muskaya yönelerek
o cisim kutsallaştırılıyor. Sanki şifanın Allah’tan
değil de; o cisimden kaynaklandığına dair
duygular oluşuyor ki, bu çok tehlikeli ve tevhide
aykırı hususlar içermektedir.
Hatta, bazen insanlar arasında, birbirlerine muska verip
de, “al bunu tak; bu çok iyi bir muskadır. Ben çok faydasını
gördüm.” gibi ifadelerin sarf edildiğini çoğumuz biliriz.
Böylece o cisimler kutsallaştırılmaktadır.
Kısacası; biz duâ olayının Kitap ve sünnetin ruhuna uygun
bir şekilde asr-ı saâdette Peygamberimiz’in uyguladığı
şekilde ve istismar etmeden ve istismarcılara fırsat vermeden
icrâ edilmesini tavsiye ediyoruz.
Hz. Peygamber’in sünnetinde muska ve temâim
yasaklanmış,
buna inanan kimselerin şirk koşmakta
oldukları
ifade edilmiştir. Çünkü Tevhid düşüncesi
ihlâl edilmektedir.
Şifayı da hastalığı da veren
Allah’tır. Allah inancı gölgede
bırakılarak muska
ve benzeri şeylere önem vermek, tevhid
ilkesine zıt, içinde şirk unsuru taşıyan bir inançtır. 310
Üfürük ve muskadan medet ummak, Hz. Peygamber tarafından
şirk olarak tanıtılmıştır. Rasûlullah şöyle buyurur:
“İnne’r-rukã ve’t-temâime ve’t-tevelete şirkun / Şu bir gerçek
ki rukye, muska, muhabbet ve kısmet açma muskası şirktir.”
311
Şu sözler de onun: “Korunma ve kurtulma ümidiyle üstüne,
giysisine bir şey asan, şirke bulaşmış olur.”; “Üstünde
310 Ebû Dâvud, Tıb 9/IV, 201; Hâkim, Müstedrek, IV, 217; Ali Çelik, İslam’ın
Kabul veya Reddettiği Halk İnançları, Beyan Y., 288-289
311 İbn Mâce, Tıb 39; Elbânî; Sahîha, 1/648
Ahmed Kalkan
~ 164~
muska taşıyanın Allah hiçbir işini tamamlamasın; üstünde
nazarlık, boncuk taşıyanı
Allah korumasın!” 312
“Kesinlikle rukyeler, temîmeler (muskalar), tiveleler (muhabbet
muskası) şirktir.”313
Yusuf el-Karadavî’nin muska konusunda yazdıklarından
kısa bir alıntı yapalım: “Tevhid inancı, Allah’ın kâinatta
yarattığı sebeplere başvurmayı reddetmez. Ancak, tevhid
inancına ters düşen; belâyı defetmek veya belâ gelmeden
ondan korunmak maksadıyla Allah’ın câiz görmediği gizli
sebeplere sığınmaktır. Meselâ, mavi boncuk takmak veya
asmak şirktir. Araplar, câhiliye döneminde cinlerin şerrinden
korunmak veya göz değmesini önlemek amacıyla mavi
boncuk takarlardı. İslâm, bu inancı ortadan kaldırdı. Ve Allah’tan
başka hiçbir şeyin ve hiçbir kimsenin zarar ve musibetleri
kaldıramayacağını onlara tebliğ etti. İmam Ahmed
bin Hanbel, şu hadisi nakleder: “Kim temîme (nazar için
boncuk) takarsa, Allah, onun işini tamamlamasın. Kim bir
bir ved’at (katır boncuğu) takarsa, Allah onu korumasın.” 314
Başka bir rivâyette, “Kim temîme (nazar boncuğu) takarsa
müşrik olur.” 315
Temîme takmanın anlamı: Nazar boncuğunun hayır getirip
şerri defedeceğine inanarak kalbini ona bağlamaktır.
Bunun şirk olmasına gelince, zararı defetmek için Allah’tan
başkasına yapılan bir istek vardır. Hâlbuki Allah şöyle buyurur:
“Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, hiç kimse
onu gideremez. Ve eğer sana bir hayır ihsan ederse, zaten O
312 Heytemî; Zevâcir, 1/130
313 Ebû Dâvud, Tıb 17, h. no: 3883
314 Ahmed İbn Hanbel, Müsned, IV, 154; İbn Hıbbân, Sâhîhu İbn Hıbbân, c. 13, s. 450
315 Ebû Dâvud, Tıb, 17, hadis no: 3883
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 165~
her şeye kadirdir.”316 Halkın muska çeşitlerine isim verdiği
“camia”, “hirz”, “hicap” ve bunlara benzer şeyler; mavi boncuk
kabilinden olup şirke götüren büyük suçlardandır. Güç
yetiren her müslümana, bunları kaldırıp atmak vâciptir.
Muska, sadece Allah’ın âyetleri veya yüce isim ve sıfatları
ile yazılmışsa, yasaklanan muskalar arasına girer mi,
yoksa onlardan istisna edilip takılması câiz mi? Bu konuda
selef ihtilâf etmiş, kimi ruhsat vermiş, kimi de men etmiştir.
Bizim tercih ettiğimiz görüş ise, ileri süreceğimiz delillerden
dolayı, Kur’an âyetleri yazılmış olsa da, bütün muskaların
câiz olmadığıdır.
HIÇBIR MUSKA CÂIZ DEĞILDIR. ÇÜNKÜ;
1- Muskaların her çeşidi yasaklanmıştır. Bu konudaki
hadisler, âyetle yazılan muskaları istisna etmemiştir.
2- Sebeplerin önünü kapatmak ilkesi (seddü’z-zerîa):
İçinde Kur’an yazılan muskaların takılması câiz görülürse,
diğer muskaların takılmasına kapı açılır. Şer kapısı açıldı
mı, bir daha kapanması zor olur.
3- İnsanları Kur’an’a önem vermemeye sevk eder. Çünkü
böylece insanlar, yazılan âyetleri pis yerlerde, tuvalette,
cünüp, hayız ve benzeri durumlarda üzerlerinde bulundururlar.
4- Muskacılıkta Kur’an’la istihzâ etme ve onun amacına
316 6/En’âm, 17
Ahmed Kalkan
~ 166~
ters faâliyet gösterme durumu da vardır. Çünkü Allah, insanları
karanlıktan çıkarıp, nura kavuşturmak ve en doğru
yola iletmek için Kur’an’ı indirdi. Nazardan koruması, kadınlara
ve çocuklara muska veya tılsım olarak asılması için
indirmedi.
MUSKA VE TILSIMLARIN MENŞEI
Muska ve tılsımların menşei, putperestliğin en ilkel şekli
olan “fetiş”tir. Bu inançta olanlar, bazı nesnelerde uğur
veya uğursuzluk bulunduğuna inanırlar. Kişi, uğurlu saydığı
nesneyi boynuna asar veya yanında taşır. Bu nesne bir
bitki, kurt dişi, ayı tırnağı, leylek kemiği, kartal tırnağı olduğu
gibi, bazen kurumuş bir böcek hatta bazı taş parçaları
vb. olabilir.
Bu nesneleri taşıyanlar, çeşitli hastalıklardan, belâ ve
kazalardan korunacaklarına inanırlar. Hâlâ bazı nesneleri
“uğur getiriyor” inancıyla boynunda ya da yanında taşıyanlar
bulunmaktadır. İslâm’ın fıtrata, akla ve ilme uyan güzel
esaslarına inanmamakta direnen nice insan, böyle safsatalara
kolaylıkla inanabiliyor, dolayısıyla Kur’an’ın “onlar
akıllarını kullanmazlar, düşünmezler”317 ifadesini her an farkında
olmadan doğruluyorlar. Günümüzde üniversite gençliği
ve sosyete semtlerinin kültürlü geçinen kesimlerinde
gittikçe bu tür “uğur taşları” vb. yaygınlaşmakta, İslâm’dan
uzaklaşan insan ne kadar gülünç olabilmekte ve ne kadar
aşağı konumlara kolayca düşebilmektedir!
Daha sonraki dönemlerde kâğıt parçaları üzerine
317 2/Bakara, 171; 7/A’râf, 179; 8/Enfâl, 22; 10/Yûnus, 100
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 167~
yazılmış dinî formüller veya tuhaf işaretlerle çizilmiş
muska ve tılsımlar, fetişlerin yerini aldı. Muska
ve tılsımların en eski şeklinin Mısır’da bulunduğu
belirtilir. Eski Romalılar da, hastalıklardan
ve zehirlenmeden korunmak için acayip işaretlerle
yazılmış veya çizilmiş muska tılsımları kullanmışlardır.
İsrâiloğullarına gönderilen peygamberler de,
putperest kavimlerden geçen, kendi dönemlerinde
yaygın olarak kullanılan fetiş ve tılsımları yasaklamışlardı.
Buna dair eski Ahid’de (Tevrat’ta)
rivâyetler vardır.318 Hıristiyanlıkta da muska ve
tılsımlara inanmak çok yaygındı. Hıristiyan din
adamları muska taşıma âdetleriyle mücâdele etmişler,
başarılı olamayınca tâviz vermeye başlamışlardı.
Şimdi çok sayıda papaz rukye yapmakta,
muska yazmaktadır.
Milâdî 366 yılında toplanan “Laodice” dinî kurultayı,
muska ve tılsım taşımayı yasaklayan bir karar çıkartıp ilân
etmiştir. Fakat hıristiyanları bunları taşımaktan bir türlü
vazgeçirememişlerdir. 8. Yüzyılda Papa II. Gregoare bu
bâtıl inançlara karşı şiddetle karşı koydu. Ancak halk bildiğinden
ve gördüğünden şaşmadı. Sonuçta hıristiyan din
adamları bu hurâfeye tâviz vermeye mecbur kaldılar. Muskaların
yerine “haç”, hıristiyanlık sembolü olan balık resmi,
“Agnus Dei” (Allah Kuzusu) yazılı levhacıkları taşımayı tavsiye
ettiler, giderek halkı buna alıştırdılar.319
İslâm’ı kabulden evvel yaşamış Türk boylarında da
318 Meselâ, bak. Kitab-ı Mukaddes, Tekvin, Bab 35, s. 35
319 Abdülkadir İnan, Hurâfeler ve Menşeleri, Diyanet İşleri Başkanlığı Y., s. 44
Ahmed Kalkan
~ 168~
muska-tılsım kullanma âdeti vardı. Sekiz ve dokuzuncu
yüzyıllarda Budist ve Maniheist Türklerin yaşamış olduğu
Doğu Türkistan’da yapılan arkeolojik araştırmalarda elde
edilen malzemeler arasında “tılsım-muskalar”, çeşitli dinî
formüller yazılı levhalar, tahtalar vs. eşya bulunmuştur. Budist
Uygurların dinî kitaplarında da tılsım şekillerine rastlanmıştır.
Bunlardan üç şekil Alman Türkologu F. W. K. Müller
tarafından neşredilen eski Türkçe Uygur metinlerinden
birinde açıklamalarıyla gösterilmiştir. Müslüman olduğunu
iddiâ edenlerin de kullandıkları muskalardaki tılsımların
bir benzeri olan bu şekillerin ifade ettikleri anlamlar olarak,
bunlardan biri için, bir kadın bu muskayı vücudunda
taşısa, kolay doğurur, rahat ve sevinç bulur; diğerinde, Pars
yılı doğmuş olan (şimdiki burçların bir benzeri olsa gerek)
kişi, bu tılsımı saklarsa çok mutlu olur; üçüncüsünde de,
herhangi bir kişinin hayvanları çok ölüyorsa, bu tılsımı kapıya
yapıştırsın denilmektedir.320
Günümüzde muska, tılsım ve sihir yapma işleriyle uğraşan
bazı inanç sömürücüsü kişilerin ellerinde bulunan
kitaplar, eski Babil, Asur, Mısır müşriklerinin, eski Budist
ve Şamanist Türklerin kullandıkları kitaplardan yararlanılarak
yazılmıştır. Bu kitaplara inandırıcılığı kuvvetlendirmek
için Kur’ân-ı Kerim’den âyetler, Esmâü’l-Hüsnâ ve bazı
duâlar da ilâve edilmiştir. Muska ve tılsımla ilgili kitaplarda
yazılan muska ve afsunlar incelendiğinde görülüyor ki, birçoğunda
bazı âyet ve duâlarla beraber, hiçbir dile benzemeyen
kelimeler de bulunmaktadır. Tılsımcılar, mal ve mülkün
tılsım-muska ile her türlü âfet ve kazalardan korunacağını
da telkin ediyorlar. Bu tılsımlarda Esmâü’l-Hüsnâ, âyet-i
kerime ve duâlar sû-i istimal edilmektedir. Bunların, câhil
halkı kandırmak için kullanılmakta olduğu şüphesizdir. Bu
320 A. İnan, a.g.e., s. 46-47
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 169~
hurâfeler, mü’minlerin inancına, sağlığına, malına ve canına
zarar verecek zırvalardır. İmanı tam olan müslümanlar,
bunlara inanamaz.
Tılsımlar, harfler ve rakamlar ile yapılmaktadır. Afsun
ve tılsım kitaplarına göre harfler ve onların ifade ettikleri
rakamlar tabiatüstü esrârengiz kudrete sahiptir. Harfler;
“ebced, hevvez...”deki sıraya göre adet (sayısal değer) ifade
ederler. Yazı tarihi araştırmalarıyla ispat edilmiştirki, “ebced,
hevvez...” aslında hece harflerinin sırasını göstermek
ve sırf harfleri hatırda tutmak için tertip edilmiş, mânâsız
sözlerden (mühmelât) ibârettir. Her şeyde esrâr arayan
uydurma meraklıları bu “ebced”deki mühmelât hakkında
birçok hurâfe icad etmekte zorlanmamışlardır. Aslında bu
“ebced...” Aramî alfabesindeki harflerin sırasını gösteren
mânâsız sözlerdir. Bu alfabe sırası Aramîlerden Nabatilere,
onlardan da câhiliyye çağı Araplarına geçmiştir. Aynı kaynaktan
gelen İbrânî, Süryânî, Yunan ve latin alfabelerinde
de bu sıra, gelenek olarak muhâfaza edilmiştir. Araplar, birbirine
şekil bakımından benzeyen harfleri yanyana koymak
maksadıyla bu “a, b, c...” sırasını bozmuşlarsa da, eski sırayı
“abced hevvez” altı mühmelâtından muhâfaza etmişlerdir.
Harfleri, rakam gibi kullanırken de bu “ebced”deki sıraya
riâyet etmişler ve Arapçaya mahsus altı harf için de iki mühmel
söz uydurup ilâve etmişlerdir. Üfürükçülük kitaplarında
gördüğümüz harflerin büyük bir kısmı, Esmâü’l-Hüsnâ
harfleri ve rakamları da, bu harflerin “ebced” hesabına
göre ifade ettikleri sayıyı göstermektedir. Bazı tılsımlarda
ise bu “ebced” hesabı tutmuyor.
Bu arada şu küçük açıklamayı da ifade edelim: Yazı işaretlerinin
(hiyeroglif, harf, rakam) esrârengiz sihrî kuvvet
içerdiğine inancın en eski kaynağı, tarihin karanlık
Ahmed Kalkan
~ 170~
devirlerine kadar uzanmaktadır.
Yazının mâhiyetini bilmeyen kavimler, yazıyı
keşfeden kavimlerin deri, tahta, tablet ve başka
nesnelere çizdikleri çizgilerle konuşup gâipten haber
aldıklarına ve bu acâyip çizgilerde tabiatüstü
esrarlı kudret bulunduğuna inanıyorlardı. Bu inanç
ve korkunun câhil halk arasında bugün bile tesirini
sürdürdüğünü görüyoruz. Bazı okuma-yazma
bilmeyen câhil kimseler, herhangi bir muskayı alıp
atmak, ya da kâğıdını yırtmak istediğiniz zaman,
“aman çarpılırsın!” diyerek size muskalarını vermek
veya açtırmak istemezler. Muska ve tılsım
kitapları incelendiğinde öyle anlamsız melek, cin,
şeytan ve peygamber adlarına rastlarsınız ki anlamlarını
hiçbir dil ve lügatta bulamazsınız. Bunların
hiçbirisinin İslâm’la ilişkisi yoktur. Tümü
uydurma ve hayali adlardır, hurâfedir. Bunların
yahûdilerin Kabbalah (Kabala) denilen mistik ve
skolastik felsefelerinden geçmiş olduğu belirtilir.
Bu felsefeye göre yahûdi alfabesindeki 22 harfin ve ifade
ettikleri rakamların mistik ve sihrî mâhiyetleri vardır. Bu
yahûdi anlayışına göre, yahûdi din kitaplarında zikredilen
Allah adları ve sıfatlarını iyi kullanmak şartıyla, her türlü
hârikalar icad etmek mümkündür. Bu kabbalah mârifetleri
nesilden nesle gizli bilgi olarak, seçkin çömezlere öğretildi.
13. y.y.dan sonra kitap halinde yazılmaya başlandı. İspanya
yahûdilerinden de müslümanlara geçti.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 171~
İNSANLAR MUSKACIYA NIYE GIDER?
Çokça görülen olaylardan biri, diğerlerinin kopyası şeklinde
şöyledir:
Karı-koca veya iki nişanlı, aralarında anlaşmazlık çıkar,
sonra problemler sık sık tekrarlanır. Büyük ihtimalle
aralarında uyum problemi, fikir ayrılığı, kültürel farklılık
gibi sebepler vardır. Bu problemler üzerinde durup çözüm
üretmek yerine; işin kolayına kaçılır. Mümkün bazı büyüklerin
de teşhisi odur. Kendileri de buna inanır: Bu, hocalık
bir problemdir. Etraftan herkes bir değil belki on adres
gösterir. İçlerinde reklamı en fazla yapılan kimse üzerinde
kararlaştırılır. İyileşme beklentisi, halkın dolduruşuna gelmek
ve her şeyden önceliklisi ve önemlisi şeytanın amelleri
süslemesi ile Hoca denilen bir cincinin, üfürükçünün yanındasınızdır.
O nereye bakıyorsa bakmış, (sizi inandırmış)
ve muska yazıldığını tespit etmiştır. Veya sizin için mükemmel
bir muhabbet muskası gerekiyordur. O muskayı takarsanız,
eşiniz size deli gibi âşık olacaktır.
Gaybı bilen sadece Allah’tır. İki kişi arasında
bir başkası muska yazıyorsa, bunu bir başkası nasıl
görüp anlayabilir? Bunlar dinin ve aklın kabul
etmeyeceği şeylerdir. İki kişi arasındaki geçimsizlik
ve anlaşmazlığın sebebinin kâğıt üzerine yazılmış
bir yazı olduğunu, muska denilen bir yazının
insan kaderini değiştirip insanları oyuncak haline
getirebileceğini, insanın istemeden bazı şeyler
yapmasına sebep olduğunu nasıl kabul edebiliriz?
Veya geçimsiz karı-kocanın arasını, adına muska
Ahmed Kalkan
~ 172~
denilen bir kâğıt parçası nasıl düzeltecektir? Bırakın
muska denilen içinde ne yazdığı belli olmayan
bir yazıyı, o yazının içinde Kur’an âyetleri olsa ne
olur? Allah’ın kelâmı olan Kur’an-ı Kerim’in yazılı
olduğu mushaf dediğimiz kitap bir kimsenin
evinde, arabasında bulunursa, ya da küçük şekilde
yazılmış şekliyle boynuna asılırsa, o insanın kaderi
değişir mi? Ameliyata boynunda Kur’an asılı olarak
girse bir kalp hastası, ameliyattan yüzde yüz
kurturulur mu? Yanında devamlı Kur’an taşıyan
bir kimsenin başına hiç belâ, hastalık, geçimsizlik
gelmez mi?
Evi yanan kimsenin demek ki evinde çeyiz sandığında
veya duvarında asılı, güzel kılıflara sarılı bir Kur’an, mushaf
yokmuş ki, evi yanmış; yoksa yanmazdı diyenler doğru
mu söylüyor? Belâların böyle kolay def edilmesi sözkonusu
olsaydı, Peygamberimiz ve âlimler muska gibi, ondan daha
etkili olacak şekilde müslümanlara Kur’an taşımaları, küçük
Kur’an şeklinde boyunlarında Allah’ın kitabını taşımalarını
isteyip emretmesi gerekmez miydi? Siz hastalıktan
korunmayın, eşinizle veya nişanlınızla kavga edin. Boynunuzdaki
yazı veya kitap problemi çözsün; oh ne güzel ve
kolaycı anlayış... Müslüman sebeplere yapışmaz, doğru çözümler
aramazsa, böyle yanlış şeylere inanır ve gülünecek
bir duruma düşer.
Eline düşmüşsün bir kere. Rukyeci diye geçinen üfürükçünün
kapısına gelmişsin bir müşteri olarak. Sizden yararlanacak
elbette. “Sizde bir şey yok, gidin aklınızı kullanın,
problemlerinizi konuşun, anlaşmaya çalışın” demesini
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 173~
beklemezsiniz tabii. Böyle deyince kim para verir? Bu tür
insanlar, her müracaat edene “sana muska yapılmış” derler,
derler ki, yollarını bulsunlar. İnsanlar da dini de psikolojiyi
de insan ilişkilerini de hayatı da tam bilmediklerinden ve
bu tür problemlere kolay çözümler aradıklarından kandırılmaya
müsait olurlar. Ne bilsin halk, büyünün ve muskanın
ne olduğunu, şifa hocası diye bir hocalığın olmadığını.
Hoca denilen o muskacı, üfürükçü, cinci kimseler, güya hem
büyüden kaçınır, büyü bozmaktan anlamaz, hem de (tabii
senin ısrarınla, “senin hatırın için” diyerek) çözüm(!) üretir.
Büyüyü bozmayı bilmediğini söyleyen hoca, büyüyü
bozmak için genellikle ona birşeyler yedirmeni istiyordur.
Bir kâğıtla büyü yapılması kötü ise, bir şey yedirilerek insana
etki edilmesi de aynen büyü gibi kötü sayılmalı değil
mi? Aslında ne büyü vardır ortada, ne cinlerin herhangi bir
karıştırması. Sadece istismar edilip kandırılmaya aday biri
vardır ve birisi de bundan yararlanmak istiyordur.
Muskacıya gidenin bu olağanüstü işler yapan, olağanüstü
kişi için düşündüğü bir husus şudur: Evinde saklı olan
muskaları nasıl gördü acaba? Çoğunlukla cevabı şu şekilde
verir: “O görür tabii. Olağanüstü birisi. Senin, benim
göremeyeceğimi görür ve bilir.” Böylece hocam diye saygı
duyduğu ve bilinmeyenleri bilen, çözümsüz problemlere
çözüm bulan o kimseyi, muskaların saklandığı yeri, yani
gaybı bildiği anlayışıyla onu yarı Allah şeklinde değerlendirmeye
başlar. “Ben büyü yapmam; hatta ben büyü bozmasını
da bilmem” ayaklarına yatıp sonra “ben okurum,
şifa hocasıyım, sünnet olan rukye yaparım, okuyarak düzeltirim”
diyen ve naza çeken birisi. O, ayağına gelmiş bir
fırsat, herkesin olmayan muskasını görür. Kandırılmaya
müsait olanları kandıracak olanlar çok çıkar.
Ahmed Kalkan
~ 174~
Böyle hurafelere inanacak kadar saf, enayi olunca karşısındaki;
bu tür şarlatanlar da onların hem umutlarıyla, hem
inançlarıyla, hem paralarıyla rahat bir şekilde oynarlar.
İnsan, sözgelimi eşiyle bir problem yaşıyorsa,
aralarındaki problemleri konuşarak çözmeye çalışmalıdır.
İki akıllı, olgun insan gibi birbirini ikna
etmeye gayret etmelidir. Kendileri güzel geçinecekler
de aralarına bir kâğıt parçası girmiş, o izin vermiyormuş,
muska denilen o kâğıt parçası geçimlerini
bozuyormuş. Aklı başında olan kimseler böyle
uydurma gerekçelere nasıl inanabiliyor, anlamakta
zorlanıyoruz. Yok, eğer eşiyle anlaşamıyorsa, fikirleri
çok farklı ise, ayrı kültür ve inanca sahiplerse
zaten bu beraberlik hayır getirmez. Kâğıdın, üfürüğün
getireceği sevgiden, birlikten ne olur? Üfürmeyle
gelen bir sevgi bir üfürüklük sevgi, onun bunun
bir üfürmesiyle, ya da küçük bir tartışmanın
nefislere yansıyan üfürüğüyle de yok olur gider.
MUSKACILARIN DAYANAĞI
Her şeye bir dayanak, bir gerekçe arayan insanoğlu, kendi
görüşünü kuvvetlendirmek için bazen kutsal değerleri
bile istismar edebilmiştir. Nitekim muskacılardan bazıları
İsrâ sûresindeki Kur’an’ın şifâ olduğunu belirten âyeti,
muska yazmaya delil olarak göstermişlerdir. Oysa zikredilen
âyette muska yazma için hiçbir işaret yoktur. Bu âyette
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 175~
Allah şöyle buyurmuştur: “Biz Kur’an’dan mü’minlere rahmet
ve şifâ olan şeyler indiriyoruz. O, zâlimlerin ise sadece
husrânını/kaybını arttırır.”321 Kur’an, ruhları terbiye ederek
mü’minleri psikolojik problemlerden ve rûhî hastalıklardan
korur. Mü’minler, o sâyede bâtıl akîdelerden, kötü huylardan
kurtularak mânevî sıhhatlerini temin edebilirler.
Yine, tıbbî tedaviden sonra Allah’a duâ edip şifa dilemenin
ve Fâtiha gibi sûreleri hüsnüniyetle okumanın bazı bedenî
hastalıklar için de bir şifâ vesilesi olabilir. Kur’an, beşeriyete
yücelme sebeplerini, takip edilecek kurtuluş yolunu
göstermiş, onları maddî ve mânevî helâke sebep olacak
şeyleri yasaklamış, kendilerine dünya ve âhirette huzura
götürecek şeyleri emretmiş rahmet kitabıdır. Fakat Kur’an,
zâlim için, Kur’an’ı inkâr eden, onun hükümlerine karşı
gelen kimseler için ise, zarardan başka bir şey arttırmaz.
Çünkü bu kimseler Kur’an’ın beyanlarına karşı düşmanlıkta,
hürmetsizlikte bulunur, her türlü ahlâksızlığı yaparak,
kendileri için mânevî felâketleri çağırırlar. Elbette, tedâviye
muhtaç olan insan, kendisine verilen en faydalı bir ilacı
terk eder de midesini zehirli şeylerle doldurursa kendi
hayatına kasdetmiş, kendisini helâke mâruz bırakmış olur.
Kur’an hükümlerinin, yanlış yolda olanlara ve kötü huy
sahiplerine gerçeği görme ve doğruyu bulma yolunda şifâ
ve rahmet olduğunu, ama kötü niyetli zâlimler için ise, bir
helâk sebebi olabileceğini anlıyoruz. Ancak, âyette ne sûretle
olursa olsun, muska yazılacağına dair hiçbir işâret
yoktur.
Kur’ân-ı Kerim, muska yazmak, büyü yapmak, fal bakmak
için değil; “insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu
eğriden ayırmanın açık delilleri olarak”322 gönderil-
321 17/İsrâ, 82
322 2/Bakara, 184
Ahmed Kalkan
~ 176~
miştir. Allah’ın Kitabının âyetlerini rastgele yerlere yazarak
çöplüklere gitmesine sebep olmak veya beşerî çıkarlar için
istismar etmek, İslâm’a ve İlâhî Kitaba ihânettir. Bu işi yapanlara
fırsat vermek gaflettir, hıyânettir. Hatta mü’minlerin
itikadını zedelemeye hizmettir. En üzücü tarafı ise bunu
yapanların kendilerini, dâvetçi âlim anlamında “hoca” olarak
lanse etmeleridir. Oysa İslâm’da “hoca” dinin hükümlerini
bilen, ilmiyle amel eden, Allah’tan korkan, Allah’ın
âyetlerini az bir dünya metâına satmayan örnek ve önder
bir şahsiyettir, öyle olmalıdır. İslâm’ın yasak kıldığı işleri
yapan ve bu tür davranışlara cevaz veren insan, hoca olamaz.
Böyleleri ancak fâsık ve münâfık olur; bunlara dense
dense cinci, üfürükçü, din tüccarı, hurâfe pazarlamacısı
muskacı denilir.
MUSKACILARIN SONU
Ömrünü muska yazarak, fal açarak, sihir yaparak geçiren
pek çok insanın sonu hüsran ile noktalanmıştır. Bunlardan
kimisi hapishane köşelerinde, kimisi de feci hastalıklara
yakalanarak fakr u zarûret içerisinde ölmüşlerdir.
Vakitlerini muskacılıkla geçirenler, bu yoldan her ne kadar
dünyevî menfaat temin ediyorlarsa da bu iş, dinen kınanmış
olduğu için iflâh olmuyorlar. Daima hayatları sıkıntı
ve sefâletle, beş kuruşa muhtaç olarak geçmekte olduğu
müşâhede edilmektedir. Bir büyücü ne amaç güderse gütsün,
asla kalıcı bir başarı elde edemez. “Büyücü nereye gitse
iflâh etmez, başarılı olamaz.” 323 Hayatlarının sonunda perişan
bir vaziyette, miskinlik içinde yaşadıkları görülmektedir.
Bu çektiklerinin tümü, yaptıklarının avans cinsinden
dünyadaki küçük cezâsıdır. Esas cezaları, ceza gününde
323 20/Tâhâ, 69
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 177~
verilecektir. Çünkü bakılması haram olan nice göbeklere
muskalar yazmışlardır. Nice genç kızları veya evli insanları
muhabbet muskalarıyla aldatmışlar, ümitleriyle oynamışlardır.
Allah’ın men ettiği şeyleri insanlara aşılamışlar,
imanın temelini sarsmışlar, İslâm akîdesini bozmuşlardır.
Böylelikle yahûdi ve hıristiyan âdetlerini canlandırarak ve
bunları birkısım insanlara kabul ettirip onların itikadlarını
bozarak imanlarını sarsmaları ile İslâm âleminde tedâvisi
imkânsız olan yaralar açmışlardır.324 Her aklı başında
mü’min, insanları bu tür cinci, muskacı, üfürükçü sahtekârların
tahribatından korumak için elinden gelen gayreti
esirgememelidir.325
Unutmamak lâzım ki, dindarlık, dinî olanı işlemektir;
dinde olmayanı değil. Nice insan, hem de din adına, dini
de küçük düşürerek ve sevap yapıyorum zannıyla günaha
girerek bu tür hurâfe ve bid’atler, bâtıl inançlar peşinde
kendisine sıkıntı vermekte, hayatını daha da çekilmez
hale getirmektedir. Bazı insanlar, Cumartesi ve Salı günleri
çamaşır yıkamıyor, bazıları da kırılan bir ayna veya evinin
yakınlarında öten bir baykuş nedeniyle kâbuslar görüyor.
Bâtıl inanç, hurâfe ve bid’atlerden ancak sağlıklı ve doğru
dinî bilgiyle, Kur’an’ın hayata geçirilmesiyle korunulabilir.
Bu tür sapıklıklara yönelmenin nedeni, insandaki inanç
ihtiyacının doğru ve gerçek bilgilerle doldurulamaması, İslâm’ın
hâkim değil mahkûm olması, câhiliye düzeni, medya
ve çevre şartlarının doğruyu eğri, eğriyi doğru diye göstermesidir.
Dini; bazı çıkarcı, istismarcı, cinci, câhil ve bağnazların
elinden kurtarmadıkça, bu tür insanlara ilgi gösterilip
“hoca” diye iltifat edildikçe bu sorunlar küçülmeyecek, aksine
büyüyecektir.
324 Recep Aktaş, Bâtıl İnanışlar, Bahar Y., s. 39-40
325 Kemalettin Erdil, Yaşayan Hurâfeler, T. Diyanet Vakfı Y., s. 19-32
Ahmed Kalkan
~ 178~
Şifâyı Allah’tan değil de afsuncudan beklemek, Allah’a
tevekkülü bırakıp üfürükçülerin peşine düşmek caiz olmadığı
gibi, başkasına kötülük yapmak, zarar vermek amacıyla
okuyup üflemek, düğüm bağlamak da haramdır. Bu gibi
insanlar, şerlerinden Allah’a sığınılması emredilen “Düğümlere
üfleyen şerli büyücüler” zümresine girerler.
Şunu da belirtmek lâzımdır ki Peygamber’in kendisi
rahatsız olduğu zaman kendisine ve ağrıdan şikâyet eden
kimselere duâ ettiğine dair rivayetler vardır; ama ne onun,
ne de sahâbîlerinin, hastaya nüsha (muska) yazdıklarına
veya muska taşıdıklarına veya buna cevaz verdiklerine dair
hiçbir sağlam delîl yoktur.
Okumak, ruhsal bir telkin ve tedavidir, birini
şifâya kavuşturması için Allah’a du’â ve niyazdan
ibarettir. Şifâyı veren Allah’tır. Bunun ötesinde
muskacılık, üfürükçülük yapıp bu yolla geçim sağlamak,
İslâm dînine ve Peygamber yoluna aykırıdır.
AYDIN GEÇINENLERIN MUSKASI: CEVŞEN
Nedir Cevşen? Muska, Kolye, Tılsım, Duâ, Hırsız Kovar,
Nurculuğun Simgesi…
Cevşen, hem muskadır, hem kolyedir, hem duâdır, hem
vahiydir, hem okunması Kur’an’dan daha faziletlidir. Yangına
engel olur, hırsızı kovar. Daha neler neler yapar? Savaş
kazandıran kalkandır o. Allah’ın vahiyle gönderdiği bir hediyesi.
Dört kutsal Kitabın harfleri sayısınca sevaba, büyük
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 179~
peygamberlerin hayat boyu kazandıkları sevap kadar sevaba
ulaştırır.
Eh, insanı bu kadar sevaba ulaştıran şey, okunmaz, boyna
asılmaz, muska yapılmaz da ya ne yapılır?
Farsça asıllı olduğu kabul edilen “cevşen” kelimesi sözlükte
“bir tür zırh, savaş elbisesi”326 anlamına gelmektedir.
Terim olarak Şiî kaynaklarında Ehl-i beyt tarikiyle Hz. Peygamber’e
isnat edilip Cevşen-i Kebîr (el-Cevşenü’l-kebîr)
ve Cevşen-i Sagîr (el-Cevşenü’s-sagîr) diye bilinen, metinleri
birbirinden farklı iki duânın ortak adıdır.327 Adı geçen
duâ şiî kaynaklar vasıtası ile gelmiş328 ve çok geç dönemlerde
sünnî dünyada şöhret bulmuştur.329 Halkın yoğun ilgisine
rağmen Türkiye’de Cevşen üzerinde fazla bir araştırma
yapılmamıştır. İlk defa Ahmed Ziyâuddin Gümüşhanevî330,
Mecmûatu’l-Ahzâb adıyla derlediği duâlar arasında Cevşen
duâsı ile senedine de yer vermiş, daha sonra Saîd Nursî
(1878-1960) eserlerinde adı geçen duânın önemi üzerinde
durmuş, Münacaat Risâlesini331 Cevşen’in tefsiri şeklinde
kaleme almıştır. Esasen Nursî’nin yazmış olduğu eserlerde
özellikle tevhîd konusunda Cevşen duâsından ilham almış
olduğu söylenebilir. Bu sayede Risâle-i Nûr okuyan büyük
bir kitle Cevşen’le tanışmıştır.
326 Muhammed b. Mükerrem b. Manzûr el-İfrîkî el-Mısrî Cemâlü’ddîn Ebu’l-Fadl, Lisânü’l-‘
Arab (IXV), Dâru Sâdır, Beyrût, 2015, II, Cim Maddesi. Bu maddede kavramın Arapça
“Demirden yapılmış savunma amaçlı zırh” olduğu kaydedilmektedir.
327 Türkiye Diyanet Ansiklopedisi, TDV, Ca’fer es-Sâdık-Ciltçilik, Ankara, 1993, V. 559.
328 Abbâs Kumî, Miftâhu’l-Cinân, Tahran 1319, s. 84-102; Ahmed Ziyauddin Gümüşhanevî,
Mecmûa’tu’l-Ahzâb, I-III, İstanbul 1298R, s. 231-261; DVA
329 Şiî kaynaklarda Ehl-i Beyt tarikiyle Hz. Peygambere isnat edilen ve Cevşen-i Kebîr
ve Cevşen-i Sağîr olarak bilinen, metinleri birbirinden farklı iki duayı ifade eder. Ancak
Cevşen-i Kebîr daha meşhurdur ve “Cevşen” denilince ilk akla gelen Cevşen-i Kebîr’dir.
Cevşen-i Kebîr, Mûsa el-KâzımCafer es-Sâdık-Muhammed Bakır –Zeynelabidîn-Hz. Hüseyin
ve Hz. Ali tarikiyle Hz. Peygamber’e isnat edilir.
330 Ahmed b. Mustafa b. Abdurrahman el-Gümüşhanevî (1228/1813-1311/1893)
331 Nursî, Şuâlar, Şahdamar Yayınları, İstanbul 2011, Üçüncü Şuâ, s. 36.
Ahmed Kalkan
~ 180~
CEVŞEN’IN KAYNAĞI
Cevşen-i Kebîr duâsına ilk olarak Şii yazar el-
Kef’amî’nin bir duâ kitabında rastlanmaktadır.
Duâ ondan sonra tarikat şeyhi Gümüşhanevî’nin
eserinde görülmektedir. Şu halde denebilir ki, Cevşen-
i Kebîr, el-Hıllî’den sonra ortaya çıkmıştır.
Cevşen-i Kebîr bundan sonra pek çok kitapta veya
müstakil nüsha olarak görülmektedir. Son durum
olarak Cafer-i Sâdık’a nisbet edilen ve hicrî 11.
asırda yazıldığı bilidirilen bir Duâu’l-Cevşen nüshasını
örnek olarak zikredebiliriz. Yani bu seneddeki
son ravi ile kayda geçtiği eser arasında 7 asra
yakın bir zaman boşluğu bulunmaktadır. Bu durumda
baş tarafı eksik olan (muallak) bu senedin
hem Şiiler hem Sünniler için hiçbir ilmî değeri olmamalıdır.
Dolayısıyla bu senede bakarak duânın
“Şii imamlar vasıtasıyla geldiğinden” bahsetmek
isabetli değildir. Diğer bir ifadeyle sorun, duânın
Şii imamlar vasıtasıyla gelmiş olması değil, böyle
bir durumun hiç olmamasıdır. Ayrıca senedi böyle
olan bir haber için muttasıl, mütevâtir gibi nitelemelerin
yapılması da asılsız ve gerçek dışı beyanda
bulunmak demektir.”332
Cevşen diye bilinen duâ ile ilgili olarak mutlaka söylenmesi
gereken; bugün çokça meşhur olmuş bu “duâ”nın İslâm
kaynaklarında yer almadığıdır. Yer almayan bir şeyin
faziletinden de bahsetmenin mümkün olmadığıdır.
332 Prof. Dr. Abdullah Aydınlı, Cevşen Duâsı -Kaynakları Hakkında Bir İncelemeRukyecilik
ve Muskacılık
~ 181~
Elbet duâ hak, elbet duâlarımız olmasa hiçbir ehemmiyetimiz
olmaz. Ancak, din duâdan ibaret değildir. Hayatta
yapılacak önemli nice hususlar var. Rasûlullah’ın örneğine
baktığımızda tüm hayatına yayılmış bir çaba görüyoruz. İstese
mescidde ashabı ile duâ eder, her şeyi duâ ile çözmeye
çalışırdı; o öyle yapmadı, devamlı bir çabayı yürüttü, bununla
birlikte duâ da etti. Fakat Cevşen diye bilinen özel bir
dua ettiğine dair kuvvetli veya zayıf hiçbir rivâyet yoktur.
CEVŞEN SEKTÖRÜ
Dünyada her türlü beladan, âfet, hastalık yangın ve soygundan
korunmak, Allah ile aranızda herhangi bir perde
kalmayıp tüm isteklerinizin yerine getirilmesini ister
misiniz? Asla cehenneme uğramadan cennetteki köşklerde
saltanat sürmeyi garanti altına almaya ne dersiniz?
Dileyenler için Bedir’de şehid olan ashabın derecesinden
900.000 kat daha fazlasına sahip olmak pek uzak (bir ihtimal)
değil! Diyar diyar dolaşıp nefesi güçlü, her derde
deva muskalar yazan cinci ve büyücü hoca efendiler aramaya
gerek kalmadı artık. Bu zikredilen kudsi sonuç ve
derecelere ulaşmanın yolu size en yakın kitapçıya uğrayıp
bir adet “Cevşen-i Kebir” satın almaktan geçiyor. Çünkü
Türkiye yaşadığımız günlerde İslâmi(!) cemaat ve çevrelerin
üstün gayret ve fedakârlıkları sonucu “nur topu” gibi
bir “cevşen sektorü”nün doğuşuna şahit oldu. Tabii sadece
cevşen sektörünün doğuşuna değil, insanları adaletli ilişkiler
bütününe teşvik eden İslâm’ın da ucuzlatılmış ticarî
bir meta haline getirilmesine de şahit oldu Türkiye halkı.
Nedir Cevşen? Cevşen hakkında Allah katından bir
bilgi indirilmiş midir? Cevşen’i hangi sapkın zihniyet
Ahmed Kalkan
~ 182~
gündeme sokmaktadır? Bu türden ifsad edici bir zihniyet
bireysel ve toplumsal bünyede itikadî, siyasî ve ekonomik
sömürgeciliği nasıl etkin kılmaktadır? İnsanları Furkan
olan Kur’an’a değil de, hakkında Allah katından hiçbir
bilgi indirilmemiş hurafelerin peşine takan ulema kılıklı
büyücülere, gaybdan haber getirdiğini iddia eden “hoca
efendi” sıfatlı samirilere karşı nasıl daha ciddi ve kuşatıcı
önlemler alabileceğimizi düşünmeyecek miyiz? Bu sebeple
bir örnek olarak “Cevşenü’l Kebir” hakkında tarihsel veri ve
rivayetleri de içine alan genel bir değerlendirme yaparak
bu tür sapkın inançların kurulu zâlim düzen ve müdâfîlerinin
lehine, müslümanca yaşamaya çabalayan fakat cehaletle
kuşatılmış geniş halk kesimlerinin aleyhine nasıl bir
işleyişe sahip olduğunu ele almaya çalışacağız.
Cevşen; 100 farklı bölümden ibaret oldukça uzun bir
duâdır. Duâ Allah’a atfedilen 250 isim ile 750 sıfat ve
münacaatı içerir. Şii ve Sünni hadis külliyatlarında mevcut
olmayan 15 sahifelik uzun bir metni vardır. Cevşen’in metni
hakkında çok farklı kanallardan oldukça mübalağalı rivayetler
mevcuttur.
Rivayetlerde anlatıldığına göre Uhud Savaşı sırasında
Hz. Peygamber’in üzerindeki zırhın kendisini fazlasıyla
sıktığı bir sırada Hz. Peygamber ellerini açarak Allah’a duâ
etmiş, bunun üzerine gök kapıları açılarak Cebrail gelmiş
ve “Ey Muhammed! Rabbin sana selam ediyor. Ve üzerindeki
zırhı çıkarıp bu duâyı okumanı istiyor. Bu duâ hem
sana hem de ümmetine zırhtan daha sağlam bir emniyet
sağlayacaktır” demiştir. Kaynaklar Cebrail’in peygamber’e
duâ öğretmekle birlikte duânın önemi ve faziletleri hakkında
oldukça ayrıntılı bilgiler aktardığını da kaydederler.
Tabii ardından bu duânın kudsiyeti ve kerameti babından
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 183~
onlarca rivayet nakledilerek. İki örnek olarak şu rivayetler
zikredilebilir; “Allah dünyayı yaratmadan 50.000 yıl önce
Cevşen-i Kebir’i arşın direkleri üzerine yazmıştır.” “Cebrail,
Hz. Peygamber’den duâyı kâfirlere öğretmemesini, sadece
mü’min ve takva sahibi kişilere talim etmesini istemiştir.”
Cevşen, rivayet kanalları itibarıyla her ne kadar
İmam Musa Kâzım’dan itibaren yukarı doğru Hz.
Muhammed’e isnad edilmiş olsa da kaynak niteliğindeki
Şii ve Sünni eserlerde yer almadığını ifade
etmiştik. Cevşen, ancak Şii literatürde kaynak
olma özelliği taşımayan duâ mecmualarında yer
almıştır. Cevşen duâsı sûfilerin zikir ve virdlerinde
oldukça önemsenir. Türkiye’de ilk defa kendisi de
mutasavvıf ve tarikat şeyhi olan Ahmet Ziyaettin
Gümüşhanevi’nin “Mecmuatü’l-Ahzâb”ında yer
almıştır. Sonra Said Nursi’nin “Emirdağ Lahikası”
isimli eserine de girmiştir. Şii dünyada Cevşen’e
şerh ve haşiyeler yazanlar genelde Ahbari kanaldan
gelenler olmuştur. Sünni dünyada ise Said
Nursi’nin talebeleri -özellikle Fetullah Gülen ve
cemaati- Cevşen’le ilgili itikadî veya ticarî bütün
işleri fedakârca omuzlamışlardır.
Önce Cevşen mevzuu itikadî bir gereklilik haline getirilip,
ilgili tüm bilgi ve malzemeler, mutlak sûretle elde
bulundurulması gereken ihtiyaçlar haline dönüştürüldü.
Bu, işin teorik tarafıydı. Cevşen’le ilgili teoriler vaazlarda
işlendi. Teyp ve video kasetleriyle daha geniş kesimlere
ulaştırıldı. Daha sonra yazılı metin haline getirilip basıldı.
Ahmed Kalkan
~ 184~
İşte Cevşen’e dair yazılanlardan bir kaç not: “Cevşen manası
itibariyle Efendimiz’e ilham veya vahiy yoluyla gelmiştir.
Daha sonra da Ehlullah’tan birisi, bu Cevşen’i keşif yoluyla
Efendimiz’den almış ve Cevşen bize kadar öyle ulaşmıştır.
Onlar “keşfen aldık “ dediklerini mutlaka öyle almışlardır
ve dedikleri de katiyyen doğrudur.”333
Fetullah Gülen’in oluşturduğu mantık örgüsünü olaylara
yaklaşım ve çözümleme zihniyeti olarak yürürlüğe soktuğumuzda
ister istemez bizden de şöyle bir mantık silsilesi
sâdır olacaktır: “Rasûlullah’a gelen vahiylerin bir kısmı
Kur’an’da yer almamıştır. Rasûlullah gelen vahyi insanlara
duyurmak yerine kendinde rezerv ederek Kur’an’ı tamamlanmamış
bir kitap derecesine düşürmüştür. Rasûlullah’a
gelen vahiyleri “ehlullah’tan olmayan sahabiler farkına
varıp kavrayamamış, ancak birkaç yüzyıl sonra tasavvuf
ehli bir sufi “gayri metluv vahiy”den bir kısmını içeren
“Cevşen-i Kebir’i keşif yoluyla elde etmiştir. Sufi “keşfen
aldık” diyorsa, katiyyen doğrudur. Fetullah Efendi ve onun
efendisi Said-i Nursi de “vakıa budur, iman edeceğiz” diyorlarsa,
doğru diyorlardır. Mükellefiyetimiz “işittik ve itaat
ettik” demektir.
Bu sapkın mantık örgüsüyle insanlar dünyada rezilliğe,
âhirette ise kötü âkibete mahkûm olurlar. Bu mantık
örgüsünün aştığı yol, te’vil adı altında Kitab’ın apaçık
hükümlerini ayaklar altına alır. Bu sapkın yol, İlahi bildirimle
iletilen tüm ölçü ve kriterleri kaale almayan, yok sayan
bir zihniyetin ürünüdür. İki örnek olarak yine Fetullah
Efendi’nin kitabından yararlandık “İmam Rabbani der ki:
“Ben İbn Mesud’dan muavvizeteyn (Felak ve Nas Sûrelerinin
Kur’an’dan olmadığına dair rivayetini görünce, bu
333 F. Gülen, Prizma I, s. 121
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 185~
sûreleri farz namazlarında da okumamaya başladım. Ne
zaman ki, Efendimiz’den onların Kur’an’dan olduğuna dair
ihtar aldım ancak o zaman bu sûreleri farz namazlarında
da okumaya başladım.” Fetullah Efendi ise “bazılarının
bizim Kunut duâsı olarak okuduklarımızı, Kur’an’dan kabul
etmesi, yukarıda işaret etmek istediğimiz hususa ayrı
bir delil kabul edilebilir”334 diyen (biri tasavvufu, diğeri
nurcuları temsil eden iki zihniyetin hurafelerde birleştiği
gibi Kur’an’a ilave yapan ve Kur’an’daki bazı sûrelerin
Kur’an’dan çıkarılması gerektiğine inanacak kadar inançları
Kur’an’la çelişkilidir.)
Bu sapkın düşüncelerin mümessilleri halen kıyasıya
yarış ve rekabet içinde birbirleriyle mücadele
ediyorlar. Nurcuların Batıni-Şii kaynaklardan
devşirdiği Cevşen ile itikadî ve iktisadî sektördeki
tekelciliğini kırmak üzere Nakşibendiliğin Halidiyye
kolu temsilcilerinden Cübbeli Ahmet Efendi
de bir karşı atak oluşturdu. Cübbeli Efendi “Na’l-i
Şerif”i keşf ederek, “Na’l-i Şerif”in faydalarını tüm
ümmetin faydasına olmak üzere piyasaya sürdü.
Böylece hem imanımızı korumak, hem de bin bir türlü
bela ve musibetlerden emniyette olmak için müslüman
birey ve toplumların tüm işlerini sufistik geleneğin Türkiye’deki
güçlü iki temsilcisi konumundaki Nurcuların ve
Nakşibendilerin hararetle sahiplendiği muskalara havale
etme noktasına geldik. İtikadî, siyasî, iktisadî veya sosyal
alanlardaki gerek bireysel gerekse toplumsal bünyedeki
küfrü, şirki, zulmü ve nifakı gidermek üzere Allah katından
indirilmiş olan Kur’an, bizzat bu sapkın ve saptırıcı “Hoca
334 Prizma 1, s. 121
Ahmed Kalkan
~ 186~
efendiler” tarafından muskalar için basit bir malzeme
haline dönüştürülüyor. Kalpleri ve akılları Kur’an’la şekillendirmeye
değil; muskalarla şekillendirmeye kalkışan bu
hoca efendiler, insanları Allah’a değil, âdeta kendilerine
kul yapma çabasındadırlar. İnsanları Kur’an’da önerilen
sâlih amellere değil de; Yahudi ve Şamanist kültürlerden
ithal edilen büyü, tılsım ve cifrden sentezlenen muskalarla
oluşturulan “sahte İslâm” havasıyla bu hoca efendiler hem
yürürlükteki zulmün devamını sağlıyorlar, hem de otoriter
ve ekonomik bir getiriyle bir statü elde ediyorlar.
Yazılıp çizilenlerden, anlatılıp konuşulanlardan etkilenen
kitleler mutlak sûrette bir Cevşen-i Kebir veya Na’l-i
Şerif edinmenin yollarını arar oldular. Gerek Na’l-i Şerif gerekse
Cevşen-i Kebir kolye ve maskot şeklinde hazırlanmış,
altın yaldız serigrafili, deri kaplı, gümüş kaplama, eşantiyon
olarak dağıtım için firma isimlerini işleme imkânı vb. gibi
özelliklerle çok amaçlı ve çok fonksiyonel hale getirilmiş.
İçerdiği bu özellikler sayesinde hem itikadınızı sağlamlaştırıyor
hem de yakışıklılığınızı arttırıyorsunuz. Yani her
şey ümmet için.
Cevşen-i Kebirin ve Na’l-i Şerifin işlevi şimdilik bu kadarla
sınırlı; fakat “Bu duâyı kefeninin üzerine yazan mü’min
azap görmez” rivayetinin henüz hoca efendiler tarafından
keşf edilmediğini sanıyoruz. İran’da bazı özel matbaalarda
kefen bezi üzerine baskı yapılmakta, ölü bu özel baskılı
bezle kefenlenmekte ve böylece defnedilerek azabdan emniyete
alınmaktadır. Türkiye’deki hoca efendiler de derhal
bu konuyu tetkik edip ülkemizde de bu uygulamayı
başlatırlarsa hem matbaacılık ve tekstil sektörü açısından
hem de ölen vatandaşlar açısından sayılamayacak kadar
faydaya vesile olacaklar. Hoca efendiler ve bağlısı sektörler
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 187~
de hayırlarda yarışmayı ne de çok severler ya! Bakalım bu
hayır yarışını Cübbeli Efendi’nin bağlıları mı yoksa Fethullah
Efendi’nin takımı mı kazanacak!? Bunu zaman gösterecek.
335
Hâlbuki, tarihî vâkıa hiç de Cevşen’cilerin dediği gibi
değildir: Uhud savaşına katılırken Cebrail’in gelip zırhını
çıkar, onun yerine cevşen muskası tak, cevşen oku dediği
şeklinde bir rivayet gündeme getiriyor Cevşenciler. Özellikle
Bedir Savaşı’na katılmamış olan genç sahâbîler düşmanı
Medine dışında karşılamak ve meydan savaşı yapmak istediler.
Bunların ısrarlı istekleri üzerine Hz. Peygamber şehrin
dışına çıkmaya karar verdi, 1000 kişilik bir ordu hazırladı,
zırhını giyerek ordusunun başına geçti. Durumun ciddiyetini
sonradan kavramış olan gençler Hz. Peygamber’in
ictihadına aykırı bir görüşte ısrar edip onu istemediği bir
işe razı ettikleri için pişman oldular, bu durumu Hz. Peygamber’e
arzettilerse de Rasûlullah, “Bir peygamber, zırhını
giydikten sonra, Allah (onunla düşmanı arasında) hükmünü
verinceye kadar, savaşmadan onu çıkarması doğru değildir”
buyurdu.336 Hz. Peygamber ordusuyla düşmanı karşılamak
üzere Medine dışına çıktı.
CEVŞEN’IN YERE GÖĞE SIĞMAYAN FAZILETLERI
Said Nursi, bir kitabında şöyle diyor:
“Aziz, sıddık kardeşlerim! Nazif büyük bir hayır yapmak
için Nurcuların ehemmiyetli bir virdi olan Cevşenü’l-Kebir’i
makine ile teksir etmiş. Bunun sevabına dair, haşiyesindeki
pek hârika ve müteşabih hadîslerden faziletine dair olan
parçayı beraber teksir etmek için bana yazmıştı. Ben de
335 Kenan Alpay, Cevşen Sektörü, Haksöz Dergisi 70, Ocak 1997
336 Buhârî, İ’tisâm 28; Müsned, III, 351
Ahmed Kalkan
~ 188~
dedim: Otuz beş seneden beri her gün Cevşen’i okuduğum
halde o haşiyeyi üç-dört defadan ziyâde okumadım. Onun
için onun aynı münasib olmaz. Tâ muârız ve zındıklar itiraz
parmaklarını uzatmasınlar. İnşâallah yakında o mübarek
Cevşenü’l-Kebir, Nurcuları şavkıyla tenvir edecek.” 337
Bu kadar abartı, bu kadar gerçek olmayan vaadler
var diye değil; küçük bir amele bu kadar büyük
sevap verilemez diye de değil; bu rivayetleri
sahih kabul etmeyen, bu kadar uydurma olmaz
diyen muârız (karşı çıkan) ve zındıklar (inkârcı,
ateist, dinsiz, münâfık) kimseler itiraz parmaklarını
uzatmasınlar diye bu faziletlerin Cevşen’e
yazılmasını onaylamaz Said Nursî. Yazılmasını
istemediği şeyler de nedir? Ona göre pek hârika ve
müteşâbih hadislerdir. Neymiş bu dinsiz, inançsız
kimselerin karşı çıkacağı hârika hadis diye takdim
edilen rivâyeti görelim.
Tarikat şeyhi Gümüşhanevî’nin Mecmuâtü’l-Ahzâb
adlı eserinde tam beş sayfa uzunluğunda olan ve tercüme
edilmiş şekli ile Cevşen’in faziletinden bahsedilen pek hârika
hadis diye takdim edilen, Peygamberimizden çok sonraları
uydurulan, sahih hadis kaynaklarının hiçbirinde yer
almayan uydurma rivâyet şudur:
Kıymeti ve tesiri çok yüce olan bu mübarek duâ bize Ebu
Ümame’den rivayet edilmiştir. O, Câfer-i Sâdıktan, O babasından,
O dedesi Hazreti Hüseyin’den, babası Hazreti Ali
(R.A.) kanalı ile rivayet etmiştir.
337 Emirdağ Lâhikası II, 40
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 189~
“Hazret-i Ali Efendimiz, oğlu Hz. Hüseyin Efendimize: “Evladım,
sana şânı çok yüce olan Allah’ın sırlarından bir sır öğreteceğim.
Bu ilâhî sırları bana Rasûl-i Ekrem (sav.) öğretmiştir.
Bunun üzerine Hz. Hüseyin (r.a.): “Her şeyim size feda
olsun, haber veriniz babacığım.”
“Çok sıcak bir günde Rasûlullah ile Uhud’a doğru orduyu
naklediyorduk. Bir ara başını kaldırıp gökyüzüne
baktı. Allah’a duâ ve niyazda bulunurken açılmış gök
kapılarından Cebrail’i gördü. Cebrail Rasûl-i Ekrem’e:
‘Allah Teâlâ’nın sana selamı var. Zırhını çıkarıp bu duâyı
okumanı emir buyurdu. Onu okuyup taşıman senin
için daha güç kaynağıdır.’ Peygamberimiz (s.a.s.) sordu:
Ey kardeşim Cebrail, bu hususiyet yalnız benim için mi?
Ümmetim için de bir özelliği var mıdır?”
Kur’anî hakikatlere inanmakta zorlanan, ama böyle
uydurmalara kolay cennet dağıtıldığı için çok rahat iman
eden bilgisiz olduğu kadar aklını da müslümanca kullanmayan
insanları bu tür masallarla nasıl da kandırabiliyorlar.
Hâlbuki Rasûlullah, “Bir peygamber zırhını giydikten
sonra, Allah (onunla düşmanı arasında) hükmünü verinceye
kadar savaşmadan onu çıkarması doğru değildir.”338 buyurmuştu.
Ayrıca, tedbir peygamberimizin önemli bir uygulamasıdır.
Savaşta düşman oklarına ve kılıç darbelerine karşı
zırh giymesi ve giydiği zırhı çıkarmaması onun sünnetine
uygun olan davranıştır.
Uydurma rivâyet bol keseden sevapları ve
ödülleri dağıtıyor: “Cebrail Aleyhisselam: ‘Yâ
338 Buhârî, İ’tisâm 28; Müsned, III, 351
Ahmed Kalkan
~ 190~
Rasûlallah! Bu duâ size ve ümmetinize Allah tarafından
gönderilmiş bir hediyedir. Bunun sevabını
Allah’tan başka kimse bilmez. Kim evinden çıkarken
bu duâyı okur veya (yazıp yanında) taşırsa
Allah Teâlâ onu güzel ameller yapmaya muvaffak
kılar.
Kur’an’ı, İncil’i, Tevrat’ı, Zebur’u okumuş gibi
ecre nâil olur. Her harfine mukabil de iki cennet
hûrisi verilir.
Cennette kendisi için bir ev bina edilir. Kur’an’ın,
İncil’in, Tevrat’ın, Zebur’un harfleri sayısınca Allah
Teâlâ onlara İbrahim (a.s.) İsa Rûhullah (a.s.)
ve Peygamberlerin sonuncusu Muhammed Habibullah’ın
(a.s.v.) sevabı kadar sevap ihsan edecektir.”
Rivayet devam ediyor: “Yedinci kat semada bulunan
Beyt-i Mamur’u her gün 70 bin melek ziyaret eder. Bir daha
ziyaret için kıyamete kadar sıra gelmez. Allah Teâlâ bu meleklerin
adedi kadar da sevap ihsan eder. Bu duâyı okuyanın
evine katiyyen hırsız girmez, yangın çıkmaz. Hasta bir kimse,
bu duâyı safran ve yağmur suyu ile yazar, aç olarak içerse
hasta ise şifaya kavuşur. Geceleyin okuyanda perdeler aralanır.
Allah’ın tecellisine mazhar olur. Allah (c.c.) her muradını
ihsan eder.”
“Ey Muhammed! Kim hâlis bir niyet, temiz bir nefesle bu
duâyı 70 defa okursa sedef, cüzzam ve delilikten emin olur.
Kâfur ve misk ile bir cam tabağa yazılarak su ile imha edilip
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 191~
ölünün kefenine serpilirse kalplerine yüz bin nur iner, münker
ve nekir korkusundan ve kabir azabından emin olur.
Kabrindeyken Allah ona yetmiş bin melek gönderir. Her meleğin
yanında nurdan bir örtü vardır. Onu üzerine yayar ve
onu cennetle müjdelerler
Allah Teâlâ kabrine yetmiş bin melek gönderir. Her
meleğin elinde bir tabak nur bulunmaktadır. Bu nurlar
o kişinin üzerine dökülür. Cennetlik olduğunu da müjdeler.
Rabbimden işittim, Rabbim şöyle buyurdu: Bu duâ
dünya yaratılmadan 500 sene evvel arşın üzerine yazılmıştı.
Hangi kul Ramazan’ın başında, sonunda veya her
gece veya Cuma günü veya gecesi bu duâyı okuyarak
bana duâ ederse, Kadir Gecesi ona gösterilir. Kadir Gecesi,
Allah Teâlâ 70 bin melek yaratır. Her semada 70 bin melek
bulunur. Mekke-i Mükerreme ve Medine-i Münevvere’de,
Maşrıkta, Mağrib’de 70 bin melek vardır. Her meleğin çeşitli
dilleri vardır. Cenab-ı Hakk’ı tesbih ederler. Hâsıl olan sevabı
bu mübarek duâyı okuyana bağışlarlar. Böylece oradaki bütün
perdeler ortadan kalkar. İşte bu esnada Allah’tan (c.c.)
ne istenirse dileği kabul edilir.
Üç defa okunur veya bir defa okuyup gereğini yerine getirenin
vücuduna cehennem ateşi haram, cennete girmesi
vâcip olur. İki melek vazifelendirilir. Mâsiyete düşmekten onu
korurlar. Onun için Allah’ı tesbih ve takdis ederler, kötülüklerden
korurlar.
Bu duâ, Allah’ın hazinelerinden bir hazinedir. Cenab-ı
Hakk’ın 1001 ismi mevcuttur. Bu duâyı okuyanı Allah Teâlâ
dünya ve âhiretin her türlü âfâtından emin kılar. Dünya ve
âhiret saadetine nâil olur. Duâyı okuyan bir yardıma muhtaç
veya müşkül bir durumda ise bu meleklerden biri bulunduğu
Ahmed Kalkan
~ 192~
yerden aşağıya inip başındaki keramet tacını çıkarır, Allah’a
secde eder, bütün işlerinde onun şefaatçısı olur. Önden arkadan
gelecek âfâtlardan korur.” Cevşen’i üzerinde bulundurmadan
bir yere gitmeyen, Kur’an okumasa da Cevşen
okumadan yapamayan Fetöcülerin 15 Temmuz’dan sonra
hiçbir âfattan korunmadıklarını görmüyor mu insanlar?
“Bu meleğin yukarısında bin melek daha vardır. İşte bütün
bu melekler bu mübarek duâyı okuyana nazar ederler.
Oturdukları kürsülerinden kalkıp Allah için secdeye kapanırlar.
Duâ sahibine her bakımdan ve her hâceti için; rızkının
genişlemesi, âfiyet içinde yaşaması için yardım ederler…”
(Gümüşhanevî’nin Mecmuâtü’l Ahzab adlı duâ kitabından
kısaltılıp bazı yerleri atlanarak tercüme edilmiştir.)339
Said Nursî, hadis diye inandığı bu uydurma
rivayetin mübalağalı sevap dağıtımı konusunda
şunları söyler: “Bir bîçare vesveseli ve hassas ve
dinsizlerle görüşen bir adam, meşhur duâ-i Nebevî
olan Cevşen-ül Kebir hakkında ve akıl hâricindeki
sevab ve faziletine dair bir hadîsi görmüş, şübheye
düşmüş. Demiş: “Râvi, Ehl-i Beyt’in imamlarındandır.
Hâlbuki hadsiz bir mübalağa görünüyor.
Meselâ içinde der: Bu duâya Kur’an kadar sevab
verilir. Hem göklerdeki büyük melaikeler, o duâ
sahibini gördükçe, kürsîlerinden inip ona pek büyük
bir tevazu ile hürmet ederler. Bu ise, aklın
ve mantığın mikyaslarına gelmez.” diye, Risale-i
Nur’dan imdad istedi.” Ve verdiği uzunca cevabın
339 https://www.nurdanhaber.com/tr-tr/haberler/29504/merak-edilen-
cevsenin-fazileti/
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 193~
bir yerinde şöyle der: “Değil mübalağa, belki onların
nihayetsiz tecellilerinden gelmesi mümkün ve
gelebilen feyizlerin nihayetsizliğini göstermek için
pek az bir kısmını Muhbir-i Sadık (yani Peygamberimiz)
(a.s.m.) haber vermiş ve teşvik için mübhem
ve mutlak bırakmış…”340
ACEM UYDURMA VE ABARTILARINI DIN DIYE
SUNMAK, İSLÂM’LA VE MÜSLÜMANLARLA ALAY
ETMEK DEMEKTIR
Gökten Cebrail’in inmesi ve cevşenin faziletini anlatması
olayı, Peygamberimizin anlatmasıyla değil; Hz. Ali’nin
anlatmasıyla rivayet ediliyor. Hz. Ali diyor ki: Bir ara başını
kaldırıp gökyüzüne baktı. Allah’a duâ ve niyazda bulunurken
açılmış gök kapılarından Cebrail’i gördü. Cebrail
Rasûl-i Ekrem’e: Allah Teâlâ’nın sana selamı var. Zırhını
çıkarıp bu duâyı okumanı emir buyurdu. Onu okuyup taşıman
senin için daha güç kaynağıdır.
Yani, Hz. Ali, Peygamberimiz dua ederken, gök kapılarının
açıldığını görüyor, sonra Cebrail’i gördüğünü görüyor.
Cebrail’in Peygamberimizle konuştuğuna, sözlerine şahit
oluyor. Hz. Ali, Hz. Hüseyin’e söylüyor. Hz. Hüseyin’den kim
duyuyor, hangi kitaba geçiyor; orası bilinmiyor. Ama sonra
tarikat şeyhi Gümüşhanevî ve Risale-i Nur müellifi Said
Nursi’nin bu olaydan haberi oluyor. Peki, Hz. Hüseyin Kerbelâ’ya
giderken bu Cevşen’i niye okumadı, haydi okumaya
340 Emirdağ Lâhikası, s. 162; https://www.nurdanhaber.com/tr-tr/haberler/
29504/merak-edilen-cevsenin-fazileti/
Ahmed Kalkan
~ 194~
fırsat bulamadı diyelim, niye muska gibi, kolye gibi boynuna
takmadı, üzerinde taşımadı. Taşıdı da fayda etmediyse
bütün rivayet çöker. Taşımadıysa, Peygamber dedesinin
tavsiyesine, babası Hz. Ali’nin tavsiyesine uymamış olur.
Peki, Uhud savaşına giderken Cebrail gelip “zırhını çıkar,
bu Cevşen’i oku veya taşı. Sana kimse zarar veremez, sana
yüz binlerce melek yardım eder” demesini nereye koyacağız?
Peygamberimiz Uhud’a katılırken zırhını çıkardı mı?
Çıkarmadıysa bu uydurma rivâyete göre Allah’a isyan etmiş
olacaktır. Çıkardıysa, “Bir peygamber savaşmadan zırhını
çıkarmaz.”341 diye söylediği sözü doğru olmamış olur.
Ayrıca, istişare neticesi meydan savaşına karar verilmiş ve
Rasul zırhını giymişti.
Bu rivâyette bol keseden vaad edilen vaadler ne oldu?
Bunları sormak için aklını kullanması gerekir insanın…
“Allah, akıllarını kullanmayanları pislik içinde bırakır, rezilliğe
mahkûm eder.”342
Duâyı yanında taşıyana da şu kadar sevap var, denilebiliyor.
Sünnette böyle bir uygulama yok. Yanında taşınması
istenen, içinde yazılar bulunan bir kâğıt ve mürekkep.
Kur’an, yaşanmadan, amel edilmeden Kitabı ezberleyip
kafasında taşıyan kimseyi kitap yüklü eşeklere benzetiyor.
Bırak kaynağı belli olmayan bir duâyı, bir kimse Kur’an’ın
tümünü mushaf olarak yanında taşısa, ne kazanır ki? Şimdi
cep telefonlarında Kur’an’ın tümü yazılı olarak var. Cevşen
de var. Öyleyse cebinde telefon taşıyanlar hiç hasta olmayacak,
sahip olmadığı hiçbir nimet kalmayacak?
Küçük bir hâtıramı nakledeyim. Bir Kur’an Okulu’nda
341 Buhârî, İ’tisâm 28; Müsned, III, 351
342 10/Yunus, 100
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 195~
hocalık ve yöneticilik yapıyorum. Bir öğrenci velisi gelmişti.
Öğrencimizin babasına hoşgeldin diye elimi uzattım, o
da elini uzattı, sonra sanki yıldırım çarpmış gibi elini hızla
geri çekti. Ben bir anlam veremedim. Sonra izah etti durumu:
“Hocam, siz hâfızdınız değil mi? Abdestim yok da, unutmuşum
neredeyse tokalaşacaktım.” Şaşkınlığımı çabuk
üzerimden attım ve hemen aklıma gelen sözü söyledim:
“İyi ki senin hanımın hâfız değil. Hâfız olsaydı…” dedim. Bu,
Kur’an’ı yüceltmek, hâfızları ve hâfızlığı önemsemek değil,
bambaşka bir şekilcilik ve kutsalcılıktır. Cevşen yanında
bulundurmayı kutsallaştırmak da aynı damardan besleniyor.
İncil ve Tevrat’ın orijinal metinleri mevcut olmadığı halde,
bu günkü muharref halleriyle okunması fazilet kabul
ediliyor. Bu duâyı kolye olarak boynuna takan Kur’an’la birlikte
diğer İlâhî kitapları okumuş gibi ecre nâil olacağına
göre; insan niye Kur’an okusun ki… Tesettüre bile uymayan
kız kolye diye boynuna taksın, iş tamamdır, bütün sevaplar
onundur. Cevşen’siz kalanlara, onu üzerinde taşımayanlara
acımak lâzım. İyi de Hz. Ali, Hz. Ebubekir, cevşen kolyesi mi
taşıyorlardı diye sormaz bu üstadlar. Ve zaferleri, yardımı
Allah’tan değil de, üstelik hurâfe dolu uyduruk bir dua yazısından,
Cevşen muskasından bekleyecek Müslümanlar. Bu
anlayış, tevhidle bağdaşır mı?
Cevşen’in her harfine iki cennet hurisi verileceğine
göre, Cevşen’de on binden fazla harf vardır. Bir
defa Cevşen okuyana 20 bin huri, on defa okuduysa
200 bin huri… verilecek. Cevşen = Kur’an da
değil; Cevşen = Tevrat + İncîl + Zebûr + Kur’an +
İbrahîm’in Sahifeleri + Mûsa’nın Sahifeleri. Sevap
Ahmed Kalkan
~ 196~
da bu kitapların harflerinin toplamı. Kime verilen
sevabın aynısı verilecek? Halil olan İbrahim’in sevabını,
yetmedi, başka Kelim olan Musa’nın sevabının
aynısı, yetmedi; Rûhullah olan İsa’nın sevabının
aynısı, yine mi yetmedi? Muhammed (a.s.)’ın
sevabının aynısı verilecek.
Bu da yetmez diyorsanız; dördüncü semâda beyt-i
ma’mûr denen bir ev vardır. Ona her gün yetmiş bin melek
girip çıkar ve bir defa ziyaret eden meleğe kıyamet gününe
kadar bir daha sıra gelmez. İşte bu duâyı okuyan veya
yanında taşıyana bu meleklerin tümünün sevabının aynısı
verilecek. İnanmıyorsanız, Said Nursi, sizi Emirdağ Lâhikası’nın
142. ve 143. sayfalarında vereceği bilgilerle iknâ
etsin, 24. Sözün üçüncü dalında asılı olan bilgileri ikram etsin.
Yetmediyse tasavvuf şeyhi Ziyaüddin Gümüşhanevi’nin
Duâ kitabından delil getirsin. Kişi Cevşen kolyesi takmış,
bütün bunları hak etmiş. “Kim bu duâyı evinde okursa ebediyen
ona ne hırsız girer, onu ne ateş yakar. Kim onu temiz
bir kabın içine yazarsa, (sonra) onu yağmur ve safran suyuyla
yıkar ve aç karnına içerse, eğer hasta ise Yüce Allah ona
afiyet verir. Bir gecede bu duâ okunursa Allah onu okuyana
lütufkâr yüzüyle döner ve ona dilediği şeylerin hepsini verir.”
Faziletler anlatılırken; gerçi bir yerde aynen şöyle denmişti:
“Bunun sevabını Allah’tan başka kimse bilemez.” Buna
rağmen sevaplar takır takır sayılıyor. Cevşen okuyan veya
yanında taşıyanların sevabı, insanların sevabıyla değil; meleklerin
sevabıyla ölçülüp veriliyor(!)
Hırsızlığın önünü almak hiç de zor değilmiş. Demek ki,
evine hırsız girmeyen kimseler hep cevşen taşıyorlarmış
da ondan hırsız onların evlerine giremiyormuş. Beyin ameliyatı
mı olacaksın, kanser misin? İç bir bardak duâlı su,
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 197~
Cevşen’li tarafından olsun, hastalğın hemen geçsin. Abartı
ancak bu kadar olur. Allah, az amele çok büyük ecir vermez.
Cevşen oku veya boynuna tak, bütün sevapları al. Böyle şey
olmaz!
“Bu duâyı kâfûr ve miskle bir kaba yazsa (sonra) onu yıkasa
ve bunu bir ölünün kefenine serpse onun kabrine yüz
bin nur iner, Allah ondan münker-nekîr korkusunu kaldırır,
o da kabir azabından emin olur. Kabrindeyken Allah ona
yetmiş bin melek gönderir. Her meleğin yanında nurdan bir
örtü vardır. Onu üzerine yayar ve onu cennetle müjdelerler.”
Demek ki, Cübbeli yanmayan kefeni, Cevşen’le ilgili rivayetten
buldu. Cevşen duâsını 70 defa okuyacak vakitte, duâ 15
sayfa olduğuna göre (70 X 15 = 1050) 1050 sayfalık bir yazı
okumuş olacaktır. Kur’an 600 sayfa olduğuna göre, yaklaşık
iki defa Kur’an hatmi yapılacak bir zaman gerekecektir.
Bu kadar zaman içinde bir müslüman kaç kişiye tebliğde
bulunur, ne kadar hayırlı faaliyetler yapar…)
“Bu duâyı okuyan veya yazılı olarak üzerinde bulunduran
kimse dünyada her türlü belâdan, âfet, hastalık, yangın ve
soygundan korunduğu gibi Allah ile kendisi arasında perde
kalmaz ve bütün istekleri yerine getirilir. Cevşen-i Kebîr ile
Allah’a münâcâtta bulunan kimseye Bedir şehidleri derecesinde
900.000 şehid sevabı verilir. Bu duâyı kefeninin üzerine
yazan mü’min ise azap görmez. Onu okuyan kimse dört semavî
kitabı okumuş gibi olur; her harfi için kendisine cennette
iki ev ile iki zevce verilir; ayrıca insandan ve cinlerden
olan bütün mü’minlerinki kadar sevap kazanır; vücuduna
cehennem ateşi haram, cennete girmesi vâcip olur.”
Sonra da “Nurcular, Fetullahçılar niye Kur’an okumuyor?”
Ahmed Kalkan
~ 198~
diye soruyor bazıları. Anlaşılan bu tür soru soranlar hiç
Cevşen okumamış, faziletini duymamış. Üstadlarından ve
kırmızı kaplı kitaplarından Cevşen okuyunca Kur’an okumaya
verilmeyen nice cennetler verilir, nice cehennemden
de ebediyyen uzaklaştırılırsa bir nurcu, niye Kur’an okusun
ki…
CEVŞEN’IN İLMÎ DEĞERI VE HÜKMÜ
Cevşen Duâsının Hadis İlmi Açısından Kritiği başlıklı bir
yüksek lisans tezi hazırlayan Adnan Yeniay, çalışmasının
“Sonuç” bölümünde Cevşen ile ilgili olarak ulaştığı bulguları
şöyle sıralamıştır:
1- Cevşen duâsı ne Ehl-i Sünnet’in, ne de Şia’nın hadis
kitaplarında yer almaktadır.
2- Cevşen duâsının faziletleri hakkında gelen rivayetler,
İslâm’ın özüne ters düşmektedir. Cevşen duâsı okunduğunda
veya insanların üzerinde taşındığında söz konusu faziletlerin
gerçekleşeceğini söylemek ilmen doğru görünmemektedir.
3- Cevşen duâsıyla ilgili akla-mantığa uymayan rivayetler
bulunmaktadır.
Örneğin; rivayete göre Cebrail’in, Peygamberimizden
duâyı kâfirlere öğretmemesini istediği iddia edilmektedir,
fakat Cevşen duâsı iddia edilen rivayetin aksine herkesin
vâkıf olabileceği bir açıklıkta literatüre geçtiği için, duânın
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 199~
gizli tutulması imkânsızdır. Bu durumdan da anlaşılmaktadır
ki Cebrail, Peygamberimize böyle bir şey söylememiştir.
4- Peygamberimiz ve sahabe döneminde kendisine ümit
bağlanılan, güvenilen ve onunla korunulacağı düşünülen
tek varlık Allah’tır. Allah’tan başka böylesine ümit bağlanılan,
güvenilen ve onunla korunulacağı düşünülen hiçbir
şey olmamıştır. Rasûlullâh’ın sünnetine bakıldığında da
sadece Allah’a güvenildiği ortaya çıkmaktadır. Mesela Hz.
Peygamber, sahabelerine ayakkabılarının bağı koptuğunda,
onu dahi Allah’tan istemeyi talim etmiştir.
5- Peygamberimize nispet edilen bu duânın
Rasûlullâh’ı, sahabeyi ve duâyı okuyan kişiyi koruyacağı
söylenmektedir. Ancak Hz. Peygamber’e
ve sahabeye yapılan onca işkenceler, çektikleri sıkıntılar
ve gazalarda aldıkları yaralar söz konusudur.
Cevşen duâsı madem Rasûlullâh’ı ve sahabeyi
koruyacaksa Hz. Peygamber ve ashabı niçin bu
duâyı okuyup sıkıntılardan, işkencelerden kurtulma
yoluna gitmediler? Oysa Cevşen duâsı Hz. Peygamber’e
gelseydi ve bahsedilen koruma işlevini ifa
edecek olsaydı, Hz. Peygamber bu duâyı hem okur
hem de sahabelerine okumalarını tavsiye ederdi, fakat
böyle bir durum olmadığı için Cevşen duâsının
da Rasûlullâh’a ait olmadığı ortaya çıkmaktadır.
6- Kendisine Arapça vahiy inen bir Peygambere, Farsça
kalkan anlamına gelen Cevşen duâsının geldiğinin iddia
edilmesi tuhaf değil midir? Cevşen, Kütüb-i Sitte gibi birinci
Ahmed Kalkan
~ 200~
derece hadis kitaplarında da, Muvatta, Dârimî, Müsned gibi
ikinci derece hadis kaynaklarında da geçmez. Ancak, Gümüşhanevî’nin
Dua kitabında ve Said Nursi’nin Risalelerinde
geçer.
Cevşen’le ilgili son sözü ve Cevşen hakkındaki
hükmü, bu konuyla ilgili yüksek lisans tezi hazırlamış
olan Adnan Yeniay’a bırakalım: “Peygamber’e
nispet edilmiş bir hadis olarak rivayet edilen
yaklaşık on beş sayfalık Cevşenle ilgili metnin,
yukarıda sıraladığımız sebeplerden dolayı sahih olması
mümkün görünmemektedir. Cevşen duâsının
tamamı peygamberimize ait değildir, bazı bölümleri,
cümleleri hadis veya ayet olarak nitelendirilebilirse
de tamamının peygamberimize aidiyeti imkânsız
görünmektedir.”343
HALKA VE İP TAKMAK
Tevhid, Allah’ın kâinatta koyduğu kanunlar çerçevesinde
sebeplere sarılmaya asla karşı çıkmaz; bilakis teşvik
eder. Elbette ki açlığı gidermek için yemek, susuzluğu gidermek
için su, tedavi için ilaç, savunma için silâh gereklidir.
İnsan hastalandığı zaman doktora gidecektir. Bütün
bunlar ve benzerleri İslâm’da meşrûdur. Ne var ki, meydana
gelen veya meydana geleceği sanılan tehlikeleri defetmek
için, birtakım bilinmeyen ve gizli olan sebeplere sarılarak
esrarengiz yollara başvurmak, asla meşrû sayılmaz.
343 Adnan Yeniay, Cevşen Duasının Hadis İlmi Açısından Kritiği, Cumhuriyet Üniversitesi
İlahiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2008, Danışman:
Enbiya Yıldırım, s: 70-71
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 201~
Bazı toplumlarda görülen madenî halkalar takmak, kollara
ip bağlamak, bu türdendir. Bir keresinde Hz. Peygamber,
zayıflıktan kurtulmak için koluna demir takan sahâbîye
bunu çıkarttırmıştır. Yine Hz. Peygamber, sıtmayı önlediğine
inanıldığı için koluna ip takan hastanın kolundan da
aynı şekilde bunun çıkarılmasını istemiş ve arkasından
şu âyeti okumuştur: “Onların çoğu, şirk koşmadan Allah’a
inanmazlar.”344
Görüldüğü gibi, Rasûlullah’ın bunların üzerinde durmasının
yegâne sebebi, şirkten ve şirke giden yollardan
insanları uzaklaştırmaktır. Burada hatırımıza şöyle bir
soru gelebilir: Acaba deneysel bilim, birtakım araştırmalar
yaparak, kola takılan bu madenlerin fizikî faydasını ispat
etse, yine yasak olur mu? Şüphesiz hayır! Çünkü bunun yasaklanmasının
sebebi, bu gibi şeylere, birtakım bilinmeyen
güçler atfedilerek sığınılmasıdır. Meselâ, bakır bilezik cinsinden
bazı halkaların romatizmanın tedavisindeki faydası
bilimsel olarak ortaya çıktığı için, ilaç kullanılır gibi kola
veya ayağa takılmasında hiçbir sakınca yoktur.
ÜFÜRÜKÇÜLÜK
Üfürükçülük, câhiliyye Araplarının kendilerini âfetlerden
koruduğu inancıyla, cinlerden yardım dileyerek söyledikleri
bazı yabancı ve anlamsız ifâdelerdir. Tevhid inancına
ters düşen hususlardan biri de üfürükçülüktür. Câhiliye
devrindeki insanlar, cinlerden yardım bekleyerek, bazı
musibet ve felâketleri önlemek amacıyla, Arapça olmayan
anlamsız bazı kelimeleri, ağızlarında geveleyip dururlardı.
344 12/Yusuf, 106
Ahmed Kalkan
~ 202~
İslâm geldi, bunları yasakladı. Nitekim, hadis-i şerifte:
“Şüphesiz üfürükçülük, mavi boncuk, muska, her türlü sihir
ve tılsım şirktir.”345 buyurulmaktadır. Kur’an, üfürükçülük ve
sihir yapanları, “düğümlere üfleyenler”346 olarak tanıtır ve
şerlerinden Allah’a sığınılmasını tavsiye eder. Düğümlere
üfleyenler, sihir ya da büyü yapan kimselerdir. Bunlar, telkine
müsait olan kişileri kandırabilirler. Bunu gerçekleştirmek
için, büyülerinde iplik veya mendil gibi bir şeye düğümler
atarak üzerine üflerler.
Abdullah bin Mes’ud’dan rivâyet edildiğine
göre, Rasûlullah şöyle buyurdu: “Şüphesiz üfürükçülük,
nazar boncuğu, muska, sihir ve tılsım şirktir.”
347
Şirk unsuru taşımayan okumada bir sakınca yoktur.
Ama, unutulmamalıdır ki, kişinin kendisi ve çok yakınları,
inanarak, okuduğu duânın anlamını bilip şuurla Allah’a duâ
etmeleri duânın kabulü için daha uygun şartlar oluşturur.
Bununla birlikte bir başkası da âyet ve hadislere dayalı ve
Allah’a yapılan duâ ile ve hiçbir şirk unsuruna bulaşmadan
ve bir ücret almadan hastaya okuyabilir. Rivâyet edildiğine
göre Hz. Peygamberimiz, birisi hastalandığında ona sağ
eli ile mesh eder, sonra da şu duâyı yapardı: “Ey insanların
Rabı! Rahatsızlığı gider, şifâ ver, şifâ veren Sensin! Senin
şifândan başka şifâ yoktur. Hastalık bırakmayan şifâ ver!”348
Kur’an âyetleri dışında yazılar, tuhaf şekiller bulunan
muska takmak, nazar boncuğu takmak, insanı şirke
345 Ebû Dâvud, İbn Mâce
346 113/Felâk, 4
347 Müslim, Selâm 46; Tevhid’in Hakikatı, Yusuf El-Karadavî, Saff Y. s. 70-75
348 Müslim, Selâm 46
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 203~
götüren yollardan biridir. Câhiliyye döneminde Araplar,
özellikle çocuklara boncuk ve muska takarlar, bu yolla cinlerden
ve nazardan korunacaklarını sanırlardı. Halk arasında
nazardan korunmak için, nazarlık, at nalı, at kafası,
çeşitli muskalar takma, kurşun dökme ve tütsü yapma gibi
yollara başvurulduğu görülür. Bu gibi bâtıl yolları Hz. Peygamberimiz
yasaklamıştır.349
Bunların tıbbî hiçbir yararı yoktur. Aynı zamanda, Allah’tan
başkasından zararı defetmesini istemek de söz
konusudur. Hâlbuki Kur’an’da bu konuda önemli ikazlar
vardır. “Allah sana bir sıkıntı verirse, O’ndan başkası bunu
gideremez. Sana bir iyilik verirse, başkası onu engelleyemez.
O, her şeye gücü yetendir.”350
Muska takılması da aynı şekilde câiz görülmemiştir.
Âlimlerin bir kısmı, muskada Kur’an’dan âyetler yazıyorsa
takılabilir demişlerdir. Ama, içinde Kur’an âyetleri yazılı
olsa da takmamak en iyisidir; çünkü hangi muskanın içinde
âyet yazdığını takanların hemen hiç birisi bilmeyeceği gibi;
bilinmiş olsa bile, başka muskalar için de kötü örnek olur,
cinler için, ya da insan kandırmak için yazılmış muskalara
yol açılır. Aynı zamanda, insanda alışma özelliği olduğundan,
zamanla bu, diğer şeylerin takılmasına da yol açabilir.
Yeri gelmişken, Mehmed Âkif’in şu mısralarını hatırlamamak
olmaz:
“Ya açar bakarız Nazm-ı Celîl’in yaprağına,
Ya üfler geçeriz bir ölünün toprağına.
İnmemiştir hele Kur’an, bunu hakkıyla bilin.
Ne mezarlıkta okunmak, ne de fal bakmak için.”
349 İbn Mâce, Tıb 39
350 6/En’âm, 17
Ahmed Kalkan
~ 204~
MUSKA DEĞILDIR KITABIMIZ; KUR’AN’DIR.
MUSKASIZ DEĞIL, KUR’AN’SIZ YAPAMAYIZ BIZ
“Elif, Lâm, Râ. Bu Kur’an, öyle bir Kitaptır ki, insanları Rablerinin
izniyle zulumattan nura, herşeye galip ve hamde layık
olan Allah’ın yoluna çıkarmak için onu sana indirdik.”351; “O
(Kur’an) sizi zulumattan nura çıkarmak için apaçık âyetler
olarak kuluna (Peygamber’e) indirilmiştir.”352; “O bir peygamber
gönderdi; Allah’ın açıklayıcı âyetlerini sizlere okuyor ki
iman edip salih amel işleyerek zulumattan nura çıkasınız.”353
Bu Kitab’ın niçin gönderildiğini açıklayan birçok âyetten
bazıları bunlar. Buna göre Kitabın inzal amacının şu esaslar
üzerine kurulduğu söylenebilir:
Âyetlere göre şeytanın egemenliği altına giren herhangi
bir durum zulumat (karanlıklar) olarak vasıflandırılmaktadır.
Rasûller bu zulumattan nura çıkışı gerçekleştirmek (dönüşüm-
değişim) için seçilmişlerdir. Kitap ve âyetler bu çıkışın
sağlanması için gönderilmişlerdir.
3- Bu çıkış, Allah’ın izniyle Kur’an ve salih amelle, yani
çaba ile gerçekleşecektir. “Zulumattan nura çıkarmak için”
ifâdesi bu Kitabın niçin gönderildiğini en veciz bir şekilde
açıklamaktadır. Kur’an’a göre, aslolan toplumun karanlıklardan
aydınlığa çıkmasıdır. Faziletli toplumun inşa edilmesidir.
Bu arada fertler de bu mücâdele esnasında yetişip ahlakî
351 14/İbrahim, 1
352 39/Zümer, 39
353 65/Talâk, 11
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 205~
faziletlerle donanacaklardır.354
Zulumat, karanlıklar demektir. Zulüm kelimesi
de aynı kökten gelmektedir. Dolayısıyla Nur kaynağından
gelen aydınlığı kendine veya başkalarına
engelleyip karanlıkları tercih, bir zulümdür aynı
zamanda. O yüzden “Allah’ın indirdiği ile hükmetmeyenler,
zâlimlerin ta kendileridir.”355 Nur,
tek olduğu halde; karanlıklar, yanlışların sayısı
kadar çoktur. Allah, yeryüzünü maddî ışık kaynağı
güneşten mahrum yaratmadığı, bir an olsun
mahlûkatını ışıksız bırakmadığı gibi; gönlümüzü
ve yolumuzu aydınlatan nur’dan da bizi mahrum
bırakmamış, elçi ve Kitap göndermiştir. Karanlık,
fıtrî değil; ârızîdir. Karanlıklar, ışık kaynağıyla
irtibatın kesilmesi olduğundan zâlim insanın nur
düşmanlığının neticesi oluşturduğu zindanlardır.
Zindan; ışıktan, nurdan uzak yaşansın diye insanın
kendi eliyle ördüğü duvarlardır. Ahiretteki cezanın
sebebi, dünya hayatını kendine ve başkalarına
zindan etmektir. İnsan, asr-ı saadetteki insanı
mutlu eden kuralları değil de; zindanı, zindanları
tercih ediyorsa, kendisi bilir. Ama, başkalarına
zindan hayatı yaşatmaya kimsenin hakkı yoktur.
Saadet asrı insanının saadetine benzer bir mutluluğu,
burada başlayıp orada bitmeyen mutluluğu, insana çok
354 İtikad Üzerine, Şafak Y., s. 20 vd.
355 5/Mâide, 45
Ahmed Kalkan
~ 206~
gören tâğutlartar tarafından binâ edilmiştir zindanlar. “Allah,
mü’minlerin dostudur, onları karanlıklardan nura (aydınlığa)
çıkarır. İnkâr edenlere gelince, onların dostları da
tâğuttur. O, onları nurdan (aydınlıktan) alıp karanlığa götürür.”
356 Zâlim insan, ışığa karşı gözlerini kapatmış, karanlıklar
içinde yaşamayı tercih etmiş, Allah’ın “gözleri vardır,
onlarla (görülmesi gerekeni) görmezler”357 dediği körlüğü
seçmiş, kendine de yazık (zulüm) etmiş insandır. Zâlimlerin
en büyükleri olan tâğutlar ise, gören göze düşman olan,
başkalarını da körlüğe zorlayan ışık (nur) düşmanı vahşilerdir.
Karanlıklar, korkuyu meydana çıkarır. Bu korku, yanlış
bir korkudur. Allah korkusu, yani takvâ değil; vehimlerden
oluşan korkudur; fobidir, aç kalmaktan, insanlardan... kısacası
korkulmaması gerekenlerden korkmaktır. Karanlıklar,
şeytanların faaliyetleri için uygun bir ortam oluşturur. Karanlıklar,
insanın önünü ve ilerisini (istikbalini) görmesine
engeldir. Yolda ne gibi tehlikelerin olduğunu görüp bilemez
karanlıkların insanı. Işığın yardımını reddettiğinden, nurla,
göz nuruyla görerek işini yapamaz; yapıp ettiklerini ancak
el yordamıyla yapar, körebe gibi tuttuğunu yakalar. Fili de
tuttuğu yeriyle tanır ve tanıtır.
Aydın insan, münevver insan, cahiliyye karanlıklarını
reddedip, bir adı da “Nur” olan Allah’ın Kitabıyla nurlanıp
başkalarını aydınlatmaya çalışan insandır. Kur’an’la bağı
kopmuş insan, aydın değil; olsa olsa kara karanlıkların kapkara
adamıdır. Kur’an’sız hayat, karanlıkların nuru boğduğu
vahşi bir hayattır, zindan hayatıdır, körlerin hayatıdır.
“Kim benim zikrimden (Kur(an’dan) yüz çevirirse şüphesiz
356 2/Bakara, 257
357 7/A’râf, 179
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 207~
onun sıkıntılı bir hayatı olacak ve biz onu, kıyamet günü kör
olarak haşredeceğiz. O: ‘Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin?
Oysa ben, hakikaten görür idim!’ der. (Allah) buyurur
ki: İşte böyle. Çünkü sana âyetlerimiz geldi; ama sen onları
unuttun. Bugün de aynı şekilde sen unutuluyorsun. Doğru
yoldan sapanı ve Rabbinin âyetlerine inanmayanı işte böyle
cezalandırırız. Ahiret azabı, elbette daha şiddetli ve daha
süreklidir.”358
Bugün fert ve toplumları Kitap yönlendirmiyor. Vatandaşa
“Kitapsız!” denildiğinde hemen herkes bu sözü büyük
bir hakaret kabul eder, ama yaşayışıyla bu sözü hak edip
etmediğini düşünmez. Kitapsız toplumdur cahiliyye toplumu.
Devlet, Kitapsız devlettir. Öldükten sonra sorulacak
sorulardan birinin “Kitabın ne?” sorusu olacağı hadis-i şeriflerde
bildirilmiştir. “O gün onların ağızlarını mühürleriz;
yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder.”359
Kitabın ne, sorusuna o gün ellerimiz “falan gazete”, “filânın
nutku”, “falan anayasası”, ya da “şu kanal”, “bu televizyon”...
diyebilir. Ellerimizden cep telefonu düşmüyor. Ashâbın
Kur’an’la ilişkisi nasıl ise, bugünün insanının telefonla ilişkisi
aynı gibi. Yani, Kitabımız diye iddia ettiğimiz Allah’ın
Kitabı yerine, bize yön veren, bizim O Kitap’tan fazla okuyup
baktığımız, etkilendiğimiz, uyduğumuz ne ise vücudumuz
yalan da söyleyemeden onları itiraf edecektir. “Kitabım
Kur’an” sözü bir tekerleme ve bir iddiadan mı ibârettir,
yoksa tümüyle yaşayışımıza yön veren gerçeği mi yansıtmaktadır?
İnanmak, inandığını yaşamaktır. Ateşin yakıcı
olduğuna inanan, kolay kolay elini ateşe uzatmaz.
Tüm peygamberler ve Allah’tan getirdikleri kitapların
358 20/Tâhâ, 124-127
359 36/Yâsin, 65
Ahmed Kalkan
~ 208~
anafikri insanoğlunu uluhiyeyyet ve ubudiyyet konusunda
aydınlatmaktır. Hz. Âdem ve Havva’nın yeryüzüne indirilişinden
bu yana binlerce sene geçmiş ve insan nüfusu altı
milyara ulaşmıştır. Bu rakam şu anda diri olanların sayısıdır.
Geçmişte yaşayıp ölenler de eklenince milyarları bulmaktadır.
Allah, yeryüzünü hiçbir zaman rehbersiz ve kılavuzsuz
bırakmamış, daima elçilerle kitaplar göndererek
insanlara yol göstermiştir. Kitaplar bu rehberliğin yazılı
metinleridir. Allah’ın insanlara çağrısı ve onlar için gösterdiği
hayat tarzı kitaplara kaydedilerek insanoğlunun elinde
vesika olarak bulunması sağlanmıştır. Ancak bu rehberlik
en son “Bu Kitap” ile sona ermiştir. Bir daha Nebî seçilmeyecek,
yazılı metinlerden oluşan Kitap gönderilmeyecektir.
Artık insanlık son Rasûl’ün (s.a.s.) getirdiği Kitapla yükümlü
olacaklardır.
Kur’an, Hz. İsa’dan 610 yıl sonra yeni ve son
bir Rasûl (s.a.s.) ile başlayan zulumattan nura çıkış
hareketinin kılavuz kitabıdır. 23 yıl süren bir
devrim hareketinin yol gösterici metinlerinin (âyetlerinin)
bir araya getirilmesiyle oluşmuştur. Bu
açıdan Kur’an 23 yıllık bir toplumsal değişme mücâdelesi
içinde anlaşılabilir. Âyetlerin inmesiyle beraber
Rasûlullah harekete geçmiş, içinde yaşadığı
toplumu bu âyetlerle değiştirmek için gece gündüz
çalışmıştır. Nihâyet çağrısı kendi doğup büyüdüğü
Mekke’de değil; Medine’de yankı bulmuştur. Orada
toplumun lideri olarak Peygamberliğine devam
etmiş, 10 yıl içinde insanlık için örnek bir toplum
modeli kurulmuştur. Bu esnada yüzlerce âyet nazil
olmuş, ilk günden son güne kadar harekete sürekli
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 209~
Kur’an rehberlik etmiş, Rasûlullah da uygulamış,
âyetlerin pratiğe geçirilmesinde Kur’an’ın mücessem
bir ifâdesi olmuştur.
Kur’an’a göre, Peygamberimiz’e verilen tek mûcize vardır;
o da Kur’an’dır. Diğer mûcizeler, belirli bir zamanda ve
belirli bir yerde yaşayan sınırlı sayıdaki insanın şahid olduğu
olağanüstülükler olduğu halde; Kur’an, her coğrafyada,
Peygamberden sonra her tarih diliminde yaşayanlar için
apaçık görülen bir mûcizedir. Edebiyat yönüyle mûcizedir,
benzerinin yazılamayacağı için mûcizedir, problemlere çözüm
getirip ölümcül hastalıklara şifa olduğu için mûcizedir,
evrensel hakikatleri ihtiva etmesi yönüyle mûcizedir. Değiştirilmesi
gerekmeyen, eskimeyen ve en âdil kanunları
içermesi yönüyle mûcizedir.
Tarih, coğrafya, cinsiyet, maddi farklılıklara rağmen tüm
insanları her yönüyle kuşatması, her topluma ve her bireye
çıkış yolları göstermesi yönüyle mûcizedir. Okunmasıyla,
kolay öğrenilmesiyle, okunuşunda ruhları arındıran, dinlendiren
âhengi, musikisi ile, ruhları huzura kavuşturan,
gönülleri titreten nağmeleriyle mûcizedir. En çok okunan
kitap olması, en çok ve en kolay ezberlenen kitap olması
yönüyle mûcizedir. Anlamlarının derinliğiyle mûcizedir. En
doğru, en güzel kelam olması, bıktırmaması, okundukça
güzelliğinin artması yönüyle mûcizedir. Bitmeyen hazineleriyle,
gaybdan verdiği haberlerle mûcizedir...
Bütün mûcizelerinin yanında Kur’an, tarihin
akışını değiştirmiş, en köklü değişiklikleri gerçekleştirmiş,
en sağlam nizamı oluşturmuş, pratikte
muhteşem meyvelerinin görüldüğü, her isteyene
Ahmed Kalkan
~ 210~
nimetlerini sunan bir ağaçtır. Kendisine yönelenlere
sırlarını açan, hazinelerini saçan gökten inen
muazzam bir sofradır. Göklere doğru tırmanmak,
yükselmek isteyenlere Allah’ın uzattığı kopmaz
bir iptir. Tarihin şahid olduğu en büyük devrim,
Kur’an’ın gerçekleştirdiği inkılabdır. Kur’an, kişileri
kısa zamanda, tepeden tırnağa değiştirdiği
gibi; toplumları da nuruyla ihya etmiş, diriltmiş,
değiştirmiş, dönüştürmüştür.
Fert planında sözgelimi, Ebu Cehil’in samimi arkadaşı,
eli silahlı katil adayı Ömer, Peygamber’i öldürmeye giderken
kendisi dirilmiş, dinlediği Kur’an onu bir anda değiştirivermiştir.
Kızını toprağa diri diri gömen Ömer, Kur’an
sayesinde insanları ihya eden, karıncayı ezmemek için yere
dikkatli basan merhamet ve adalet timsali Hz. Ömer oluvermiş.
Fert planında tek tek yaşanan bunun gibi sayısız
örnekler yanında, Kur’an, toplumu da, düzeni de kökten
değiştirmiştir. Kabile halinde yaşayıp, sık sık birbirlerine
saldıran, o güne kadar tarihte ciddi varlık gösteremeyen,
devlet ve medeniyet nedir bilmeyen baldırı çıplak insanlar,
Kur’an’ın gerçekleştirdiği inkılap sayesinde çok kısa bir zaman
içinde üç kıtada at koşturan, en büyük devlet ve medeniyet
olmuşlar.
Kur’an çağ kapatıp çağ açmıştır. Hemen her konuda olduğu
gibi, cahiliyyenin çağ anlayışı da cahilcedir. İnsanlığın
hattındaki en büyük fay kırılmasını da hakkı görmek
istemediği için görmezden gelir, farklı çağ anlayışını zanna
ve uydurmalara dayanarak değerlendirir. İslâm’ın çağ
anlayışı, tevhid mücâdelesini yansıtan olaylarda, vahyin
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 211~
verdiği doğru haberler ışığındadır. İlk insan, aynı zamanda
ilk peygamberdir. Ülü’l-azm denilen büyük peygamberler
de çağ kapatıp çağ açmış devrimci liderlerdir. Nuh tufanı,
o tarihte ve sonraki etkileriyle yeni bir çağı belirler. İbrahim
(a.s.) putperest çağa destansı meydan okumaları ve
mücâdeleleriyle tevhid çağını yeniden oluşturan inkılabın
köşe taşıdır. Musa (a.s.) ve İsa (a.s.) da öyle. Ve en büyük
inkılab, Kur’an’ın yaptığı inkılab; en büyük inkılabçı da Hz.
Muhammed (s.a.s.)’dir. Kur’an’la cahiliyye çağı kapanmış;
mutluluk çağı başlamıştır. Kur’an’la birlikte Kur’an’ın oluşturduğu
yeni çağın adı asr-ı saadet; inkılabçı insanın adı da
müslüman’dır artık. Diğer devrimler, adına inkılab denilemeyecek
basit, sınırlı, sahte, avutucu değişimlerdir. Daha
doğrusu zindanları değiştirmenin adına devrim denilmeye
başlanmıştır. Karanlıklar, zulümler, zindanlar arasındaki
değişikliğin adına devrim; kaçük değişikliklerin veya tahmine
ya da uydurmaya dayanan zaman dilimlerinin adı çağ
olamaz.
İnsanlık, bugün bilmem kaçıncı cahiliyye çağının karanlıklarında
yaşıyor. Kur’an’da “cahiliyye” kelimesi dört yerde
geçer. Bu dört âyet, cahiliyyenin dört özelliğini belirtir.
Cahiliyye, İslâm’a zıt, putçu bir inanç sistemidir.360 Cahiliyye
bir hayat felsefesi, taassup içeren bir yaşam biçimidir361.
Cahiliyye ahlaksızlık, hayâsızlıktır.362 Ve cahiliyye bir devlet
anlayışı, bir yönetim biçimidir: “Yoksa onlar, cahiliyye hükmünü,
idaresini mi istiyorlar? İyi anlayan bir topluma göre,
hükmü Allah’tan daha güzel kim var?”363 Cahiliyyenin temel
vasıflarından kölelik hâlâ hükmünü sürdürmektedir. İnsanlar
bugünkü modern cahiliyyede şeytanın, nefislerinin,
360 bkz. 3/Âl-i İmran, 154
361 bkz. 48/Fetih, 26
362 bkz. 33/Ahzâb, 33
363 5/Mâide, 50
Ahmed Kalkan
~ 212~
heva ve heveslerinin kölesi durumunda yaşarlarken; bir
yandan da kullara kulluk-kölelik yapmaktalar. Yabancı emperyalistler
ve yerli sömürücüler modern köleliği devam
ettiriyorlar. Eski cahiliyye devrinde bazı insanlar kızlarını
diri diri toprağa gömüyorlar, kızlarının dünya hayatlarını
yok ediyorlardı. Günümüzdeki modern cahiliyyede kız-erkek
bütün çocuklar, öldürülmelerin en kötüsüne mahkûm
ediliyor. Çocukların fıtratları bozulduğu ve mü’mince yaşatılmadığı
için âhiretleri, ebedî hayatları mahvediliyor. (Tabii,
kürtaj, intihar, uyuşturucu gibi şeyleri saymaya gerek
görmüyorum.) Kısaca, Kur’an gelip cahiliyyeyi değiştirmeden
neler varsa, modern biçimde bugün de, buralarda da
arz-ı endam etmektedir.
Peki, Kur’an, aynı Kur’an olduğuna göre, bugünkü cahiliyyeyi
niye değiştiremiyor? Bugünkü insanlar Kur’an
okudukları halde, niçin karanlıklardan sıyrılıp değişik bir
kimliğe bürünemiyor? Yani Kur’an, niye artık inkılab yapamıyor?
Kur’an değişmemiştir, ama Kur’an okuyanlar başkalaşmıştır.
Kur’an anlayışı, Kur’an’a bakış, Kur’an’a yaklaşım
değişmiştir. Kur’an, aynı Kur’an’dır, ama Kur’an’a yönelmesi
gereken insan, Kur’an’a sahabe gibi yönelmiyor. Çeşme,
bindört yüz yıldır akmaktadır. Bu güne kadar onun hayat
veren lezzetli suyunu içenleri suladığı, nimetlendirip dirilttiği
gibi, hâlâ canlandıran rahmet suyunu sunmaya devam
etmektedir. Ama biz, kabımızı o çeşmenin altına tutmuyor,
çeşmeden yararlanmayı bilmiyorsak suç elbette çeşmenin
değil; bizimdir. Karanlıklarda yaşayan insan çeşmenin yolunu
unutmuş olabilir, ama çeşmenin suyundan az da olsa
tatmış olanların yapmaları gereken büyük görevleri olmalıdır.
Hele o çeşmenin yanı başındaki yangınları fark eden itfaiyeci
(davet ve tebliğci) görevini yapmıyorsa, karanlıktan
yararlanarak yangını çıkaran ve değişik araçlarıyla yangını
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 213~
körükleyenler kadar, o da suçlu değil midir? Kendilerini
ve toplumlarını değiştirmek isteyenlere Kur’an yardıma
hazırdır; referansları, örnekleri ortadadır. Değişim ve dönüşüm
projelerini, kendisine yöneleceklere sunmaya, yol
göstermeye, yollarını aydınlatmaya hazır beklemektedir.
Bir ilâcın şifaya vesile olması için, o ilacın kullanılması
gerekir. Sadece reçetenin veya prospektüsün
okunmasıyla şifa beklenemez. “Kur’an şifadır.”364
Hem ferdî hastalık, problem, stres ve buhranlarımıza;
hem de sosyal kargaşamıza. Aynı zamanda
devlet yönetiminin ölümcül hastalıklarına şifadır.
Bunun böyle olduğu sayısız deney ve tecrübelerle
kanıtlanmış tarihî ve güncel bir vâkıadır. Aynı
ilaç, bayatlamadan bozulmadan duruyor. Raflarda,
kabından açılmadan tutuluyor. Uygulayacak
hastaları bekliyor.
Kur’an okuyor veya dinliyor olmamız, tek başına, bizi
aldatmasın. O İlahi Kelam’ı okurken, dinlerken, üzerinde
düşünürken, sahih bir niyet taşıma gereği de unutulmasın.
Bilelim ki Kur’an’a gerçekten muhatap olmamız, doğru bir
niyetle, samimiyet ve ihlasla ona yönelme şartına bağlanmış
bulunuyor.
Bizatihi Kur’an’ın tarifiyle, âlemlerin Rabbinden gelen365;
insanları hidâyete erdiren ve hakkı bâtıldan ayıran366; sonsuz
hikmetler yüklü367; sonsuz derecede kerim368; bir Ezelî
364 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
365 56/Vâkıa, 80
366 2/Bakara, 185
367 36/Yâsin, 2
368 56/Vâkıa, 77
Ahmed Kalkan
~ 214~
Kelâm’dır Kur’an. “Onun ahlâkı Kur’an’dı”369 diye tarif edilen
Ümmî Nebî (s.a.s.) kendi hayatıyla, Kur’an’ın bu sıfatlara
hakkıyla mazhar olduğunun en birinci delilidir. Keza,
ondan aldıkları hidâyet dersiyle bütün insanlık tarihine
manidar ubudiyet örnekleri sunan sahabiler de. Ve her
biri ondan aldığı hakikat nuruyla kemale eren milyonlarca
salih kullar ile, hayatları onunla nurlanan yüz milyonlarca
mü’min de onun tüm bu özellikleri hakkıyla taşıdığının şahidi
ve delilidir.
Kur’an, gerçekten âlemlerin Rabbi namına bir İlâhî hitaptır.
Bütün kâinatın Sahibi, bütün mahlûkatın Hâlikı namına
bir ezelî konuşmadır. Hakîm, Kerîm ve Rahîm bir Rabbin
kelam-ı Ezelîsi olarak sonsuz hikmet, kerem ve rahmet
yüklüdür. Furkan’dır ve mu’cizü’l-beyandır. Dolayısıyla onu
okumak, okumaların en güzelidir. Onu dinlemek, dinlemelerin
en güzelidir. Onunla düşünmek, tefekkürün en güzelidir.
Ona göre yaşanan bir hayat, hayatların en güzelidir.
Tüm bunlarla birlikte, unutulmaması gereken husus, eşsiz
bir hidâyet rehberi olan Kur’an’ın doğru bir niyetle okunmasıdır.
Kur’an’ı, her bir harfine hakkını vererek, tane tane okumalıyız.
“Kur’an’ı tertil ile, tane tane oku”370 Her sûresi, her
âyeti, her kelimesi ve her harfi böylesine i’cazlı ve îcazlı bir
Kitab, ancak ve ancak tane tane okunur. Düşüne düşüne,
sindire sindire okunur. Onu hızla okuyup geçmek, dil kıpırdarken
aklı, kalbi ve pek çok duyguyu hissesiz bırakmak
demektir. “Kur’an’ı tertil ile, tane tane oku” buyrulması; sözkonusu
özümsemenin usûlünü de bildirmektedir. Hızlıca
okunup geçilen hangi şey özümsenir ki? Tane tane okuma,
369 Müslim, Musâfirîn, B. 18, Hds. 139; Ebû Dâvud, Tatavvu, B. 26, Hds. 1342;
Nesâî, K. Leyl, B. 2, Hds. 1601; Dârimî, Salât B. 165, Hds. 1342
370 73/Müzzemmil, 4
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 215~
okunan şeyi özümseme, sindirme, benimseme ve hayatının
her anını ona göre yaşama niyetini yansıtır. Nitekim,
Kur’an, nûrânî sırlarını, “fıtratımın kemâli sensiz olamaz”
diyerek ona ciddiyetle muhatap olanlara açmaktadır.371
“Gerçekten bu Kur’an, insanları en doğru yola iletir. (Bildirdiği)
hayırlı amelleri yapan mü’minlere kendileri için pek
büyük mükâfatın olduğunu da müjdeler.”372
Mü’min, Kur’an insanıdır. O’nu okumak, anlamak
ve yaşamakla emrolunmuştur. İnandığı ve
hayat nizamı edindiği Kur’an’a karşı mü’minin
ilk vazifesi, O’nu sık sık okumaktır. Kur’an’ın ilk
emri “oku” iken O’nu okuyamamanın mâzereti
olamaz. Her mü’min, asgari olarak günde beş defa
namaz aracılığı ile Kur’an’la doğrudan doğruya bir
bağlantı kuracaktır. İslâm’ın iman, ahlak, iktisat,
hukuk vs. düsturlarını teşkil eden Kur’an âyetlerini,
Rabbinin huzurunda, Rabbinden indirildiği
şekliyle okuyarak ve dinleyerek Allah’a ibâdet
edecektir. Kur’an’ı okumak, mü’min için ne derece
lüzumlu ise, öğrendiklerini korumak ve unutmamak
da o nisbette zarûrîdir. Kur’an’ı okumaktan
asıl gaye, onu anlamaktır. İslâm, ana kanunlarını
teşkil eden Kur’an’ın anlaşılmasını belirli bir zümrenin
tekeline bırakmamıştır. Kur’an, her bir kişi
için gönderilmiştir ve Kur’an mesajı ana hatlarıyla
herkes tarafından anlaşılacak kadar açıktır.
371 M. Karabaşoğlu, Kur’an Okumaları,Karakalem Y., s. 15 vd.
372 17/İsrâ, 9
Ahmed Kalkan
~ 216~
“Andolsun ki biz, Kur’an’ı anlaşılması; üzerinde düşünülmesi
için kolaylaştırmışızdır. O halde bir düşünen (ibret alan)
var mı?”373 Kur’an’ı biraz olsun anlayarak okumuş olmak
için, Kur’an’ın orijinal harfleriyle yazılmış metnini ihtivâ
eden meal ve tefsirlerden sıra ile günlük dersler takip etmeliyiz.
Bir sayfa metin, akabinde de okunan sayfanın meal
ve tefsirini okumalıyız. Ayrıca, çeşitli konulardaki Kur’an
âyetlerini açıklayan ilmî eserleri de ciddi bir gayretle takip
etmeliyiz. Kur’an’ı okumanın, onu anlamak için olacağı gerçeğini
kavrayamayan birçok mü’min, Kur’an’ı yıllarca okudukları,
defalarca hatmettikleri halde, meal ve tefsirlere
rağbet etmedikleri için, Kur’an’ın mana zenginliklerinden
feyz alamamışlar, ellerindeki Kitab’ı hayatlarına geçirememişlerdir.
Biz, bu duruma düşmemeliyiz.
Kur’an’ımızı okumak, anlamak için olacağı gibi; anlamak
da şüphesiz tatbik etmek için olacaktır. Mü’minin Kur’an’a
imanı, zaten onu yaşamak içindir. “İşte bu Kur’an, indirdiğimiz
mübarek bir Kitabdır. Artık Kur’an’a uyun, (onun emir
ve yasaklarına aykırı davranıştan) sakının ki merhamet olunasınız.”
374 Mü’min, Kur’an’ı, musikisinden yararlanmak ve
kültürünü artırmak için okumayacaktır. Onu yaşamak için
öğrenecek, okuyacak ve dinleyecektir. “Allah, şu Kur’an’la
amel eden toplumları yükseltir. Onun izinden gitmeyenleri
de alçaltır.” 375
Tatbik olunmayan bilgilerden bir menfaat edinilemeyeceği
gibi; inanılan, okunan, anlaşılan, fakat yaşanmayan
Kur’an’dan da özlenen faydalar sağlanamayacaktır.
“Benim zikrimden (Kur’an’ımdan) yüzçeviren kişi(ler) için
373 54/Kamer, 17
374 6/En’âm, 155
375 Riyâzü’s-Sâlihin ve Terc. II, 341
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 217~
(buhranlarla dolu) dar bir hayat ve geçim sıkıntısı vardır.” 376
Bir ilke, bir kanun fert ve cemiyet hayatında ilgi ve saygı
görüyor, tatbik olunuyorsa onun varlığının anlamı ve değeri
vardır. Yok sadece varlığına ve gerekliliğine inanılmakla
yetiniliyor da fertlerin irâdelerine ve toplum hayatının
akışına yön vermiyorsa onun mevcudiyetinin fiilî bir önemi
yoktur. İnanılan ve kabul edilen bu ana kaideyi iman ve
amel hayatımıza uygulayarak şu soruları kendimize yöneltebiliriz:
Biz bugün kişilerin putlaştırıldığı, düzenlerin ilâhlaştırıldığı
modern câhiliyede yaşıyoruz. Dünya ve âhirette hor
ve hakir olmaktan kurtulmak için ashâbın Kur’an’a yaklaştığı
gibi yaşamalıyız. Sadece Allah’a kul olabilmek, özgürlüğe
kavuşup yükselmek için Kur’an’ı harfiyyen ve aynı heyecanla
hayatımıza geçirmeliyiz. “(Siz) O’nun Kitabı Kur’an’a
uyun. O’nun emirleri ve yasaklarına aykırı gitmekten de sakının
ki merhamet olunasınız (da dünya ve âhirette mutluluğa
eresiniz.)” 377
Ne mutlu Kur’an gölgesinde hayatını sürdüren canlı
Kur’an’lara!
“DÜĞÜMLERE ÜFLEYIP TÜKÜREN BÜYÜCÜ
KADINLARIN ŞERRINDEN.”
Ayet-i kerimede geçen “düğümlere üfleyenler”
duyu organlarını yanıltma, sinir sistemini bozma
376 20/Tâhâ, 124
377 20/Tâhâ, 98; 6/En’âm, 155; A. R. Demircan, İslâm Nizamı, Eymen
Y., 1/88 vd.)
Ahmed Kalkan
~ 218~
yoluyla insanın iç âlemine mesajlar gönderen, psikolojik
olarak insana ve duygularına etki etmeye
çalışan, bu hususta insanları kandıran üfürükçülerdir.
Bunlar ip, mendil gibi şeylere düğümler atar
ve üfürürler. Büyü eşyanın yapısını değiştirmez ve
ona yeni bir gerçeklik kazandırmaz. Sadece insanın
duyu organlarını ve hislerini büyücünün istediği
tarafa doğru yönlendirir. Zihninde canlandırır.
İşte Kur’an’ın Hz. Musa’nın kıssasını verirken
tasvir ettiği büyü de budur.
Tâhâ sûresinde Kur’an şöyle buyurmaktadır: “Büyücüler
`Yâ Musa, ya sen önce hünerini göster, ya da biz hünerimizi
ortaya koyalım’ dediler. Musa `Önce siz hünerinizi gösterin’
dedi. O sırada adamların yere attıkları ipler ve değnekler büyülerinin
etkisi ile Musa’ya yürüyorlarmış gibi göründüler.
Bunun üzerine Musa’nın içine korku düştü. Allah ona dedi ki:
`Korkma, üstün gelecek olan sensin: Sağ elindeki değneğini
yere atıver de onların gösterdikleri marifetleri yutuversin.
Onların hünerleri bir büyücü hilesinden ibarettir. Büyücü
hiçbir yerde başarılı olamaz.”378
İşte bu şekilde onların ipleri ve değnekleri gerçek yılanlara
dönüşmemişlerdi. Fakat uyguladıkları hilelerle insanlara,
onları hareket eden yılanlar şeklinde hayal göstermişlerdi.
Öyle ki Hz. Musa’nın içinde de bir korku meydana gelmişti.
Sonra yüreği yatışınca Hz. Musa’nın asası gerçekten
yılana dönünce hak ortaya çıktı. Büyü ve yanıltma tesiriyle
yılan diye gösterilen ipleri ve değnekleri Asa yutuvermişti.
378 20/Tâhâ, 65-69
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 219~
İşte büyünün gerçek mahiyeti, göz boyamadan, hileden,
el çabukluğundan, illüzyondan ibarettir. Biz onu bu şekilde
kabul etmeliyiz.
MÜNECCIMLIK, FAL VE FALCILIK
Sihrin bir çeşidi de müneccimliktir. Müneccimlik, gelecekte
meydana gelecek, özel ve genel olayları, yıldızlara ve
burçlara bakarak haber vermektir. Günümüzde astroloji
adıyla, gök cisimlerinin konumu, horoskop denilen haritalarla
ve yapanlara göre bilimsel olduğu ileri sürülen, insanların
geleceğiyle ilgili uydurma bilgiler veren medyumluk
veya astrologluk da modern müneccimliktir.
Bu hadisler, yıldızların uzaklığını, yerlerini, yörüngelerini
gözlem ve araçlarla inceleyen astronomi ilmi hakkında
değildir. Bu ilim, ilkeleri, kuralları ve araçları olan bir ilimdir.
Kur’an zaten, baştan sona insanları gözleme, düşünmeye,
araştırmaya ve evrenin sırlarını keşfetmeye dâvet
etmektedir. Ancak, ilimleri, gaybı biliyormuş gibi yorumlamak,
Kıyametin ne zaman kopacağı gibi gelecekle ilgili kesin
yargılarda bulunmak insanı şirke götürür. Çünkü gaybı
bilen sadece Allah’tır.
MÜNECCIMLIK
Müneccimlik sanıldığı gibi tarihe karışmış değil; sadece
modernleşmiştir o kadar. (Müneccim: Yıldızların hareketlerinden
ahkâm çıkaran kimseye verilen addı. Şimdi bu
işle uğraşanlara astrolog veya medyum deniliyor. Astrolog:
Ahmed Kalkan
~ 220~
Yıldız falına bakan kimse demektir. Horoskop denilen yıldızların,
burçların bulundukları yerin haritasını çıkarıp, falına
bakacakları kimsenin doğum tarihleriyle kıyaslayarak
geleceği -gayb- hakkında hüküm çıkartırlar. İlm-i nücum
denilen bu bilime (!) şimdi astroloji denilmektedir.) Eski
Yıldızname’lerin yerini günlük burçlar, astrolojik hurafeler
almış; müneccimin adı da astrolog veya medyum olmuştur
artık. (Yıldızname: Yıldızların hareketleri ile insanların kaderi
arasında var olduğu iddia edilen ilişkileri konu edinen
kitap, astroloji kitabı, horoskop vb. haritalar, fallar)
GÜNÜMÜZ VE YILDIZLARI PUTLAŞTIRMA
Açıkça kâfir olanların yanında, nice müslümanım diyen
insan, hâlâ yıldızların, burçların insan kaderinde etkili olduklarına
inanmaktadır. İki kişi, birbirleriyle iyi anlaşıp
geçinemiyorsa suç onların değildir; sebep yıldızlardır: Yıldızları
barışmıyordur da onun için. Birisi, ün mü kazanmıştır,
talihi açılıp meşhur mu olmuştur; öyleyse onun yıldızı
parlamıştır. Herkesçe sevildiği için onun yıldızı dişidir de o
yüzdendir bu sempatiklik. Yok, itibardan düşer, ününü yitirerek
eski şöhreti kalmazsa, sebep; onun yıldızı sönmüştür.
Artık o yıldızı düşük biridir. Biri ölünce, onun yaşayında etkili
olan yıldızı, onu terkederek başka diyara göçtüğü için
o ölmüştür. O zaman bir yıldız kaydı denilir. Müneccimin,
kâhinin; geleceği (her şeyi değilse bile, çok şeyi) bileceğine
hâlâ inanılır ki, gelecekle ilgili değerlendirmelerde bulunanlara
sen müneccim misin, nereden biliyorsun, diye sorulur;
‘adam sanki kâhin’ denilir.
Yine, bu sapık düşünceye göre yıldızlar konuşur, vahyeder;
onların rasülleri / elçileri ise astrologlar, medyumlar
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 221~
ve cincilerdir. Yıldızların konuşma dilini anlayan bu sivri
akıllılar, bu mesajları “yıldızınız diyor ki...” , “burcunuzun
durumuna göre başınıza şu, şu gelecek” diye insanlara para
karşılığı tebliğ edilir ki, bu mesaja göre bilinçlensinler ve
ona göre davransınlar.
Medyada; medyumlardan, falcılardan, astrologlardan
yani modern müneccimlerden, cinci ve büyücülerden geçilmiyor.
Boyalı basın dediğimiz, yazıdan daha çok resimlerin
yer aldığı gazetelerin tümünde her gün burç ve fal köşeleri
yayınlanmaktadır. Buralarda “yıldızınız diyor ki” , “burcunuz”
, “elektronik burç falı” , “bilgisayarlı astrolojik fal” gibi
köşelere ne demeli? (Bu hurâfeler, irticâ kavramına girmediğinden
kimsenin bir şey dediği yok. Peki müslümanların
da mı diyeceği yok?!)
Günümüzde başta televizyon kanalları olmak üzere
medya, yani dünkü adlandırma ile sihirbazlık/büyücülük,
halkın bağlılığını sağlamak ve sürdürmek yolunda Firavunların
ve firavunî düzenlerin vazgeçemedikleri bir araçtır.
Konuyla ilgili yanlış itikad veya hurâfeler sebebiyle dilimize
giren deyimlerden bazıları: “Cadı kazanı”, “gözün faltaşı
gibi açılması”, “müneccim misin?”, “kâhin gibi”, “yıldızı
kaymak”, “yıldızları barışmak”, sanatçılara: “star/yıldız”,
“yıldızınız diyor ki”, “burcunuza göre…”, “felek” , “cingöz”,
“cini tepesine çıkmak”, “cin fikirli”, “cin çarpması”, “denize
düşen yılana sarılır”, “tahtaya vurup eli kulağa götürmek”
vb.
Müneccimlik, gelecekte meydana gelecek, özel ve genel
olaylara, yıldızlara bakarak haber vermektir.
Kur’an’ın hükmü, bu konuyu da kapsar: “Onların çoğu,
Ahmed Kalkan
~ 222~
şirk koşmadan Allah’a inanmazlar.”379
Hz. Peygamber’in bu konuyla ilgili bazı ikazları vardır:
“Bazı insanlar, Allah’ın nimetiyle geceyi geçiriyor, sabah
olunca da, ‘bize şu yıldız sebebiyle yağmur yağdırıldı’ diyor.
Böyle demeleri sebebiyle onların çoğu kâfir olmuştur.”380
Yine bir başka hadis rivâyeti de benzer bir ikazdır: “Allah’a
yemin olsun. Allah hiç kimsenin ne yaşamasını, ne ölmesini,
ne de rızkını herhangi bir yıldıza bağlamıştır. Bunu
söyleyenler Allah hakkında yalan düzüyorlar ve kendilerine
bahaneler uydur(up avun)uyorlar.”381
“Kim yıldızlarla haber vermeye çalışırsa, sihir ile haber
vermiş olur.”382
Gelecekte olacak şeyler hakkında bilgi sahibi olmak için
başvurulan çeşitli yolların en belirginlerinden biri faldır.
Daha çok baht, uğur ve talihi, genel olarak da gelecekte olacak
şeyleri anlamak için birtakım garip yollara başvurma,
atılan boncuk ve baklaya, tesadüfen açılan bir kitabın bir
satırına, koyunun kürek kemiğine, kahve fincanına vb. şeylere
bakıp bunlardan anlam çıkarma ve kişilik okuma işine
fal; bu işi yapmaya da falcılık denir. Gelecek zamanda vuku
bulacak olayları haber vererek gayb sırlarını bildiğini iddia
edene de falcı, medyum denir.
Câhiliyye Arapları, bir yolculuğa, bir savaşa, bir ticarete,
379 12/Yusuf, 106
380 Buhâri, Megazi 35; Müsned, Ahmed b. Hanbel, II/525
381 Rezin tahriç etmiştir. Buhârî, önceki kısmı, başından “...bilgisi olmayan” ibaresine
kadar muallak olarak kaydetmiştir. Buhârî, Bed’ü’l-Halk 3; İbrahim Canan, Kutub-i Sitte
Tercüme ve Şerhi, Akçağ Y., 16/188
382 Ebû Dâvud, Tıb 22, hadis no: 3905
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 223~
evlenmeye yahut herhangi önemli bir işe teşebbüs edecekleri
zaman üç zar (veya ok) çekerler yahut kuş uçururlardı.
Bu zar veya okların birinde, “Rabbim emretti”, yahut “yap”
diye emir; diğerinde “Rabbim nehyetti” veya “yapma” diye
nehy kelimeleri yazılı olurdu; biri de boş bulunurdu. Birisi
torbaya elini sokar, zarlardan birini çeker, emir çıkarsa yaparlar,
nehy çıkarsa yapmazlar, boş çıkarsa bir daha çekerlerdi.
Kur’an, bunu şiddetle yasaklamıştır. “Ey iman edenler!
İçki, kumar, putlar ve fal okları şeytan işi birer pisliktir;
bunlardan kaçının ki, kurtuluşa eresiniz.”383
BURÇ VE YILDIZ FALI
Bugün yaygın olan fal çeşitlerinden biri de, modern cahiliyyenin
itibar ettiği yıldız falıdır. Gökteki burçlardan yola
çıkılarak yapılan bu falcılığın aslı, Sâbiîlere dayanır. Sâbiîler,
İdris’in (a.s.) mucizesi iddiasıyla gökyüzünü on iki burca
taksim etmişler ve eflâkten/göklerden yalnız tapındıkları
ve heykellerini diktikleri “sebaî” gezegenlerin durumlarına
göre, yeryüzünde meydana gelecek olayları bildireceği
iddiasıyla yıldızlarla ilgili birtakım hükümleri yazmışlardı.
Onların bu inançları, günümüze kadar gelmiş bulunmaktadır.
384
İnsanoğlu, yüzyıllardır gökyüzüne, yıldızlara, gezegenlere
ve takımyıldızlarına merak sarmış, inançları ve Allahlarını
gökyüzünde aramıştır. Tarihin tozlu sayfalarına göz
attığımızda, astroloji tarihinin Mezopotamya’ya dayandığını
söylemek mümkün. Sümerler, Asurlar ve Babillerin
inanç gereği inşa ettikleri tapınaklar, Allah inancına sahip
383 5/Mâide, 90
384 Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili: VII/ 5208; Halid Erboğa,
Şamil İslam Ansiklopedisi: 2/143-144
Ahmed Kalkan
~ 224~
olduklarına işaret ediyor. Sümerlerin çivi yazısını bulmalarıyla
birlikte tabletlere resmettikleri astroloji kökenli çizimler
ve yazılara dayanarak, ilk astrologlar Sümerli rahipler
diyebiliriz.
Bu küfür ve şirk inancına göre; doğum tarihine denk gelen
burç karakterimizi, doğduğumuz saat ve gezegenlerin
konumu sosyal hayattaki davranışlarımızı belirler.
Burç falı, “insanları, doğdukları burçlara göre
gruplayarak geleceğini okumaya, kaderine dair
konuşmaya” denir. Olaya tevhidî açıdan baktığımızda
durum şudur: Gökyüzündeki takımyıldızlarından
oluşan burç adı verilen Allah kabul edilen
yıldızlar vardır. Bu, ta Keldanîlerden, Babil ve
Sümerler tarafından Allah kabul edilmiştir. Türklerin
de Allah anlayışlarının gökle ciddi ilgisi vardır.
Tengri, Gök Allah demektir. Sonradan Allah
şeklinde söylenmeye başlanmıştır. Gök demek olan
Felek de, insanın kaderini tayin eden Allah anlamında
kullanılır. İşte gökteki bu 12 Allah, insanları
yönetmek için kavga etmeyelim diye aralarında
bir formül bulmuşlar. İnsanları, doğum tarihlerine
göre 12 gruba ayırmışlar. Doğduğu tarihe göre,
onunla bir farklı burç yani Allah ilgilenmekte,
onun kaderini burç denilen o Allah tayin etmektedir.
Bu burçların yılın belli dönemlerinde sabit bir
yörünge boyunca hareket ettiğine ve bu hareketlerinin
yeryüzündeki hayatı etkilediğine inanılırdı.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 225~
Mezopotamya geleneğinde gök cisimlerinin Allah
olarak kabul edilmesi ile bu inanç arasında yakın
bir ilişki mevcuttur. Buna göre insanlar hangi burcun
altında doğarlarsa o burcun Allahsının etkisi
ve himayesinde olurlardı. Meselâ Akrep döneminde
doğanlar en kızgın ilâhların hâkimiyetinde oldukları
için tehlikeli insanlardı. Boğa döneminde
doğanlar ise savaş Allahlarının himayesinde bulunduklarından
iyi birer savaşçı özelliği taşıdıklarına
inanırlardı. Modern cahiliyyenin yaşandığı
günümüzde kendini aydın sanan birtakım gazete
ve televizyon programcıları, her gün yıldız falı
hurafesiyle insanların kaderi hakkında birtakım
yorumlar yapmaktadırlar ki bunlar hiçbir bilimsel
dayanağa sahip değildir. Ayrıca bu asılsız yorumlar,
okuyucuların ruhsal dengelerine olumsuz
yönde etki yapmaktadır. Bu bir atma, uydurma ve
aldatmadan ibarettir. İslam âlimleri, Sâbiîler gibi,
tesiri yalnız yıldızlardan, burçlardan bilerek onlardan
birtakım hükümler çıkarmaya kalkışmanın
küfür ve şirk olduğunda ittifak etmişlerdir.385
Gökteki burçlardan yola çıkılarak yapılan bu falcılığın
aslı, Sâbiîlere dayanır. Sâbiîler, gökyüzünü on iki burca
taksim etmişler ve eflâkten/göklerden yalnız tapındıkları
ve heykellerini diktikleri “sebaî” gezegenlerin durumlarına
göre, yeryüzünde meydana gelecek olayları bildireceği
iddiasıyla yıldızlarla ilgili birtakım hükümleri yazmışlardı.
385 Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili: VII, 5207
Ahmed Kalkan
~ 226~
Onların bu inançları, günümüze kadar gelmiş bulunmaktadır.
386
Dinimizin kesinlikle yasakladığı falcılık, bir çeşit gaybdan
haber vermektir. Halbuki, Kur’an; gaybı, Allah’tan başka
hiçbir kimsenin bilemeyeceğini, peygamberlerle meleklerin
dahi kendilerine vahyedilmedikçe gaybdan haber
veremeyeceklerini açıkça bildirmektedir. “De ki: ‘Göklerde
ve yerde olan gaybı, Allah’tan başka bilen yoktur.”387; ”De ki:
Size ‘Allah’ın hazineleri elimdedir demiyorum, gaybı da bilmiyorum.”
388; “Eğer gaybı bilseydim, daha fazla hayır yapardım.”
389 ayetleri buna yeterli delildir.
Kendilerine “arrâf”, “kâhin” veya “medyum” denilen falcıları
ve bu falcılara gidip fal açtıran, onlara inanan veya
destekleyenleri Peygamberimiz, ağır bir dille kınamış, hatta
küfürle nitelemiştir.390
Modern cahiliyyenin yaşandığı günümüzde kendini aydın
sanan birtakım gazete ve televizyon programcıları, her
gün yıldız falı hurâfesiyle insanların kaderi hakkında birtakım
yorumlar yapmaktadırlar ki bunlar hiçbir bilimsel dayanağa
sahip değildir. Ayrıca bu asılsız yorumlar, okuyucuların
ruhsal dengelerine olumsuz yönde etki yapmaktadır.
Bu bir atma, uydurma ve aldatmadan ibarettir.
İslâm âlimleri, Sâbiîler gibi, tesiri yalnız yıldızlardan,
burçlardan bilerek onlardan birtakım hükümler çıkarmaya
386 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, c. 7, s. 5208
387 27/Neml, 65
388 6/En’âm, 50
389 7/A’râf, 188
390 Tirmizî, Tahâret 102; İbn Mâce, Tahâret 122; Ebû Dâvud, Tıb, hadis no: 3904; Ahmed
bin Hanbel, II/ 408
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 227~
kalkışmanın küfür ve şirk olduğunda ittifak etmişlerdir.391
“Onların çoğu, şirk koşmadan Allah’a inanmazlar.”392
Her burcun kendine göre farklı karakter özelliklerinin
olduğu ve o burca sahip olanların bu karaktere sahip olduğuna
inanılır. Sosyetelerin yanında, bazı örtülü hanımların
bile, sezaryenle çocuk dünyaya getirmek istemelerinin
arkasında çocuğun doğumunun beklendiği zamanda
falan burcun devreye gireceği, hâlbuki annenin o burcun
hâkimiyetine gireceğini düşündüğü çocuğunun o burcun
özelliklerini beğenmediğinden, daha önceki burca mensup
olması için günü varken sezaryeni tercih ediyor. Bir ay önce
çocuğunu dünyaya getirdiği için gökteki burç Allahsını bu
şekilde kandırmakta, o Allah burcun kulu olmaktan çıkıp
başka bir Allahnın egemenliğine girmektedir. Yakınlarda
bilim adamları burçların 12’den fazla olduğunu tescil ettirdiği
için Allahlar ve kulları değişime uğrayacaklar, eski
Allahları onları terk edecek, yeni burç Allahları edinip onların
kendi kaderlerini tayin etmelerini bekleyecekler. Kişi,
hangi burca sahip ise, o burcun falını falcılardan öğrenip
güya geleceğini önceden bilmiş olacağını umuyor.
Bunun yanında insanın, girişeceği önemli bir iş için,
uzman kişilerle istişare yaptıktan sonra istihâre yapması
meşrûdur, sünnettir. Bunun, İslâm’da yasak edilen falcılık
ve kehânetle hiçbir ilgisi yoktur.
İSTIHÂRE
İstihâre: Hayır dileme, yapmak istediği bir şeyin kendisi
391 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, c. 1, s. 5207
392 12/Yusuf, 106
Ahmed Kalkan
~ 228~
hakkında hayırlı olup olmadığını anlamak için iki rekât namaz
kılıp duâ etmek demektir.
Bir iş yapılmak istenildiğinde istihâre yapmak menduptur.
Hz. Peygamber, ashâb-ı kirâma önemli işlerinde istihâreye
başvurmalarını telkin buyurdu.
İstihâreden önce veya sonra, gerekli istişâreler yapılır
ve o iş hakkında karar verilir Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyurulur:
“İş konusunda onlarla istişâre yap. İstişâreden sonra
o işi yapmaya tam olarak karar verince, artık Allah’a dayan
ve güven.”393
Enes b. Mâlik’ten gelen rivâyet istihâreyi teşvik eder. Bu
hadîs şöyledir: “İstihâre yapan kimse hüsrâna uğramaz, istihâre
eden pişman olmaz, iktisatlı davranan kimse de muhtaç
duruma düşmez.” 394
İstihâre namazından sonra, istihâre duâsı okunur ve istenilen
şeye niyet edilerek, Kıbleye dönülmek suretiyle yatılır.
Böylece istihâreye üç veya yedi geceye kadar devam
edilebilir. Çünkü Hz. Peygamber’in bazı duâları üç defa
tekrar ettiği, hatta Enes bin Malik’e istihâreyi yediye kadar
tekrar etmeyi telkin buyurduğu nakledilir.395
İstihâre, iyiliği veya kötülüğü kestirilemeyen bir iş hakkında
sözkonusu olur. Hayırlı ve sevaplı olduğu kesin olarak
bilinen bir konuda istihâreye gerek kalmaz. İstihâre namazı,
kerâhat vakitleri dışında her zaman kılınabilir. Çünkü
hadiste vakit belirtilmemiştir.
393 3/Al-i İmrân, 159
394 S. Buhârî, Tecrîd-i Sarih Tercümesi, Ankara 1985, IV/135
395 Tecrid-i Sarih Tercümesi, IV/142, 143
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 229~
İstihâre duâsının, namazdan hemen sonra ve kıbleye
dönülerek okunması, ellerin kaldırılması ve duâ âdâbına
riâyet edilmesi, duânın kabul olma ihtimalini arttıran güzel
davranışlar olarak telakki edilmiştir. Kişinin olumlu
veya olumsuz bir karara varamaması halinde Hanefî, Mâlikî
ve Şâfiî âlimleri, Enes bin Mâlik’ten gelen bir rivâyete
dayanarak396 istihârenin yediye kadar tekrarlanabileceğini
söylemişlerdir. Şâfiî ve Mâlikî âlimleri, Hz. Peygamber’in
bir rahatsızlık sebebiyle başkasını “okuyarak” tedâviye izin
vermesi ve bu vesîleyle söylediği, “Kardeşine faydalı olmaya
gücü yeten bunu yapsın.”397 sözünden hareketle; başkası
adına istihâre yapmanın câiz olduğunu ileri sürerken Mâlikî
fakîhi Hattâb bu uygulamanın bir dayanağını bulamadığını
belirtmiştir.
İstihâre, kişinin gerekli bütün çabayı sarfedip
araştırma ve istişârelerini tamamladıktan sonra
hakkında hayırlısını takdir etmesi için Allah’a duâ
etme, kulluk şuurunu canlı tutma ve ortaya çıkacak
sonuca rızâ göstererek ruh sağlığını koruma
gibi çok amaçlı metafizik bir olaydır. Bu sebeple
de iyi veya kötü olduğu açık şekilde bilinen bir şeyi
yapıp yapmama konusunda değil, gerek dünyevî
gerek uhrevî bakımdan kişi hakkında hayırlı olup
olmayacağı kestirilemeyen işlerde sözkonusu olabilir.
Dinen iyi ve hayırlı olduğu bilinen işlerin zamanı,
şekli vb. hususunda da istihâre yapılabilir.
İnsan, geleceği bilemediğinden bir şeyi ilk bakışta
iyi zannetse de onun sonucundan emin olamaz. Bu
396 Münâvî, I/450
397 Ahmed bin Hanbel, III/302, 334, 382, 393; Müslim, Selâm, 61-63
Ahmed Kalkan
~ 230~
sebeple bir iş yapacağı ve ileriye yönelik önemli bir
karar vereceği zaman istihâre yoluyla her şeyi bilen
Allah’ın kılavuzluğuna ve yönlendirmesine başvurması,
O’ndan yardım istemesi, kişinin davranışlarındaki
sorumluluğunu kaldırmamakla birlikte,
onda bir güven hissi doğuracağı ve takdire rızâ
göstermesini sağlayacağından önem taşımaktadır.
Dolayısıyla istihârenin dinî öğretideki kader, tevekkül
ve sabır anlayışıyla yakın ilgisi bulunur.
Hz. Peygamber’in tavsiyesi doğrultusunda istihâre eskiden
beri İslâm dünyasında âdet olmuş ve önemli önemsiz
birçok hususta günlük hayatın bir parçası haline gelmiştir.
Kumandanlar sefere çıkmadan, sultanlar veliahtlarını belirlemeden
önce istihâre yapar ve bunun sonucuna genellikle
uyarlardı. Evlilik öncesinde ve çocukların isimlerinin
konması esnâsında da istihâre yapmak âdet olmuştur. Ayrıca
birtakım tartışmalı dinî meselelerde fetvâ verirken bazı
âlimler ulaştıkları sonucu istihâreyle destekleme yoluna
gitmişlerdir.398
İSTIHÂRENIN YOZLAŞTIRILIP RÜYA FALINA
DÖNÜŞTÜRÜLMESI
İnsanların, yapmak istedikleri bir işin kendileri hakkında
iyi veya kötü sonuçlar doğuracağını anlamak için fal vb.
uygulamalara çok eskiden beri başvurdukları bilinmektedir.
Nitekim câhiliyye Arapları bir işe başlamadan önce, üzerine
398 Meselâ bk. İbnü’s-Salâh, Fetâvâ ve Mesâilü İbni’s-Salâh, I/293, 396; II/434, 484,
485, 507
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 231~
“evet” veya “hayır” yazılı “ezlâm” denilen fal oklarıyla karar
verirlerdi. Kur’ân-ı Kerim “şeytan işi” olarak nitelendirdiği
bu uygulamayı yasaklamış,399 peygamberler dâhil hiç kimsenin
gaybı ve dolayısıyla bir işin kendisi için hayırlı olup
olmadığını bilemeyeceğini, Allah’ın dilemesi dışında kendisine
fayda ve zarar verecek bir güce sahip bulunamayacağını
bildirmiştir.400
Enes bin Mâlik’ten nakledilen istihâre hadisinin devamında
Rasûl-i Ekrem, “Sonra kalbine ilk doğan duyguya/düşünceye
bak, ona uygun davranman hayırlı olur” demiştir.401
Buna göre istihârenin sonucunda insanın içine farahlık, genişlik
ve iç huzuru gelirse o işi yapması; sıkıntı, huzursuzluk
ve darlık hali doğarsa yapmaması daha hayırlı görülmüştür.
İbnü’l-Hâc el-Abderî, hadislerde ifâde edildiği şekliyle
meşrû istihârenin bundan ibâret olduğunu, ayrıca bir işâret
almak amacıyla kişinin veya bir başkasının onun adına
rüya görmek üzere uyumasının, gün ve kişi adlarından uğur
çıkarma gibi davranışlara başvurmasının bid’at olduğunu
belirtir.402 İbnü’l-Hâc ayrıca, istihâre ile birlikte istişâre etmesinin
de sünnete uygun bulunduğunu söyleyerek kişinin
her ikisini de ihmal etmemesi gerektiğini kaydeder.403 Bazı
kaynaklarda rüyada beyaz veya yeşil görülmesinin o işin
hayırlı olduğuna, siyah veya kırmızı görülmesinin şer olduğuna
delâlet ettiğine dair nakledilen görüşler404 şahsî tecrübelere
dayanmakta, dolayısıyla dinî bir mâhiyeti bulunmamaktadır.
405
399 5/Mâide, 3, 90
400 7/A’râf, 188
401 Münâvî, I/450
402 el-Medhal, IV/37-38
403 a.g.e., IV/40
404 İbn Âbidîn, II/27
405 Semîr Karanî Muhammed Rızk, s. 42-43
Ahmed Kalkan
~ 232~
İstihâre; aslında, Allah’tan hayır istemek, hayır
duâsı demektir. İstişâre edilerek yapmaya karar verilen
meşrû ve mubah bir eylemle ilgili olarak azmedip
karar verdikten sonra, o işin sonucunun bilinmediği
için, eğer hayırlı ise Allah tarafından kolaylaştırılıp
nasip edilmesini, değilse zorlaştırılıp nasip
edilmemesini istemek için duâdır. Klâsik uygulama
şekli ise, bir çeşit rüya falıdır. Bir işin iyi ya da kötü
sonucunu, önceden rüyada kestirme şeklinde kullanılarak
sünnette olan bu duâ, dejenere edilmiş ve
tahrife uğramıştır. Aslında rüya, bilgi kaynağı değildir;
rüya ile amel edilmez. Rüyaların çoğu şeytanîdir
veya arzuların simgeleşmiş şekli rüya halinde ortaya
çıkar. Dolayısıyla istihâreye yatmak ve görülen rüya
ile amel etmek, gayrı meşrû ve akıl dışı bir hurâfedir.
Zâlim yöneticileri halkın gözünde temize çıkarmak için
onların istihâreye çok önem verdiği hakkında şâyialar yayılır,
dolayısıyla halkın şer zannettiği nice yanlış uygulamanın
aslında hayır olduğu, halk anlamasa da yöneticilerin
bir bildiklerinin ve dayandıkları gerekçenin olduğu belirtilir.
Böylece halkın zâlim yöneticilere tepki duyması önlenmeye
çalışılır. Şâir Accâc, Haccâc’ı överken; onun istihâre
etmeden hiçbir iş yapmadığını söyler.406 Abdullah İbn Tâhir,
Irak’a vali tayin edildiği zaman babası ona, idârî kararlarını
verirken istihâre etmesini tavsiye etmiştir.407 Ancak, yöneticilerin,
tüm işlerini istihâre ile yaptıkları hakkındaki rivâyetlerin
çoğu uydurmadır.
406 Divan, rakam 12, 83; Arâcîzu’l-Arab, s. 120
407 Tayfûr, Kitâbu Bağdâd, s. 49
Bölüm 3
NAZAR DEĞMESI VAR MIDIR? BIR
BAKIŞLA İNSANI HASTA ETMEK VEYA
ÖLDÜRMEK MÜMKÜN MÜDÜR?
Ahmed Kalkan
~ 234~
NAZAR
“Nazar” kelimesi; Göz, bakma, bakış, fikir, düşünme,
mülahaza, niyet, dikkat, iltifat, teveccüh anlamlarına gelir.
Arapça asıllı olan bu kelime, Türkçe’ye geçerken manâ
değişikliğine uğramış ve “ayn göz” kelimesi karşılığında
kullanılmaya başlanmıştır. Nitekim Araplar, göz değmesi
için “isabetül-ayn” tabirini kullanırlar.408 Nazar kelimesi
Türkçe’de kem göz mânâsına gelmekte ve daha ziyade “gelme”,
“uğrama”, “değme” ve “etme” fiilleriyle birlikte; “nazara
gelme”, “nazara uğrama”, “nazar değme” ve “nazar etme”
şeklinde kullanılmaktadır. “Nazarcılık” deyimi; nazarın zarar
verebileceğini kabul eden düşüncenin adıdır.
Nazar değmesi, yerleşik tanımıyla, bazı kişilerin; çevrelerindeki
insanlara, canlılara, hatta bazı kişilere ait eşyalara
zarar verici, bakışlarındaki yıkıcı, çarpıcı ve öldürücü
gücü ifade etmektedir.
Bu anlayışın sonucu sosyal, siyasal ve ekonomik sektörler
doğmuştur: Okuyup üfleyen, hatta tüküren üfürükçüler,
nefesi güçlü hoca efendiler, nazarlıklar, mavi boncuklar,
kumaş parçaları, kurşun dökmeler, muskalar, tılsımlar, hamaylılar,
cevşenler, nazar boncukları ve daha onlarca fetiş
(doğaüstü gücü olduğuna inanılan canlı veya cansız varlık,
tapıncak veya put) inançlar... Bu inancın yayılması için
derin bir uğraş içinde olanlar, bu ve benzeri yollarla halkı
kendilerine muhtaç etmesini bilmişlerdir.
Nazar ya da göz değmesiyle birçok insan maddî,
mânevî veya bedensel zarar gördüğüne inanmaktadır.
Hatta nazara inanmayanları inançsızlıkla
408 İbn Manzûr, “Lisânül-Arab”, Na.za.ra madd.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 235~
suçlamaktadırlar. Yukarıda da ifade edilmiş olduğu
gibi, onlara göre imanın altı şartı vardır; sanki
yedinci şartı nazara inanmak(!), sekizinci şartı
büyüye inanmak(!), dokuzuncu şartı efendilerine
inanmaktır(!) Eğer inanmazsanız, size kuşkuyla
bakmakta, hatta kolaylıkla dindışı görebilmektedirler.
Nazar değmesi yoluyla; kimisinin ev eşyalarının
kırıldığı, kimisinin elektrik ve elektronik
âletlerinin bozulduğu, kimisinin yüzünde çıbanların
veya sivilcelerin çıktığı, kimisinin yatağından
uzun süre kalkamadığı, kimisinin onulmaz hastalıklara
yakalandığı ve doktor doktor dolaştığı,
kimisinin işinde veya okulunda başarısız olduğu,
kimisinin dostça ilişkilerinin bozulduğu, kimisinin
de depresyona girdiği söylenmektedir. Acaba bu,
gerçek neden midir? Olayı nazara bağlarsak, bu
sorunları gerçek anlamda çözebilir miyiz? Nazara
bağlamak çok mu mantıklı? Hayatımızda gördüğümüz
zararların yüzde kaçının, yüzde yüz nazara
bağlı olduğuna somut bir biçimde tanık olduk?
Yoksa bir iki kendi kuruntumuz, yüzlerce de başkalarının
kuruntularıyla mı olaya gerçeklik kazandırıyoruz?
Nazara bilimsel kılıf arama gibi bir hezeyan kulaktan kulağa
oldukça yayılmıştır. Dünyadaki din mensuplarının birçoğu,
kendi uydurma inançlarına hep bilimsel bir dayanak
arayarak, inandıklarını meşrulaştırma yoluna gitmiştir.
Ahmed Kalkan
~ 236~
Nazarın dindeki kanıtına Kur’an ve hadis kitapları gösterilmektedir.
Şu bilinmelidir ki Kur’an’da açık-net biçimde
nazarı ifade eden bir âyet yoktur. Ancak âyetlerin anlamını
zorlayarak mantıkdışı birçok konu için her türlü sonucu
çıkarmak olasıdır. Bu, Kur’an’ın istismara açık olmasından
değil, tüm erdem ve adalet kitaplarının kapsamlı ve ince
ayarlı oluşundan dolayı istismarcıların kendilerine pay çıkarabilmesidir.
Bir taraftan da inanç esaslarına ancak mütevâtir haber
kanıt olabileceğini söylüyorlar. Ne var ki bu konularda
kendi ölçülerine göre bile bir tane mütevâtir haber yoktur.
Bu hadis rivayetleri, nazarın hak olduğunu, nazarı değen
kimseye abdest aldırılıp, hatta bacaklarını da yıkatıp, abdest
suyunu nazardan etkilenen kişinin üzerine sırtından
dökmek gerektiğini anlatır. Bu sözün kesin doğru olduğuna
inanıyorsanız, bu tedavi yöntemini tartışamazsınız.
Anlamsal zorlamalarla Kur’an’dan nazara kanıt olarak
getirilen, nazar duâsı veya nazar âyeti, Kalem sûresi, 51-52.
âyetlerdir: “İnkâr edenler, Kur’an’ı dinlediklerinde, bakışlarıyla
seni neredeyse devireceklerdi. (Peygamber hakkında)
O, bir mecnundur, delirmiştir, diyorlardı.” “Oysa o (Kur’an),
tüm insanlık için bir öğüttür.” 409
Bu âyetlere dikkat edilirse, eğer nazar varsa, diyelim ki
var;
a) Allah’a inananların değil, inkâr edenlerin nazarları
değmektedir(!)
b) Yine nazar varsa, inkâr edenlerin nazarları her zaman
değil, Kur’an’ı dinledikleri zaman değmektedir(!)
409 68/Kalem, 51-52
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 237~
c) Nazarları değince de, Peygamber’e zarar vermek istemişler,
ama zarar verememişlerdir. Çünkü âyette neredeyse
diyor, demek ki zarar verememişler.
d) Âyette, Peygamber’i delirmişlikle suçladıklarına göre,
bu durumun, kıskançlıklarından değil; öfke, kin ve nefretlerinden
kaynaklandığı anlaşılmaktadır.
Âyette asıl konu Peygamber değil, Kur’an karşıtlarının
Kur’an’a tahammülsüzlükleri olduğunu öğrenmekteyiz.
Nazara diğer bir kanıt olarak Kur’an’dan Felak ve Nas
sûreleri getirilir. Bu iki sûrede de nazara doğrudan bir vurgu
yapılmaz.
Felak sûresinde; kötülüklerden Allah’a sığınmaktan söz
edilirken, kıskancın yapabileceği kötülüklerden de Allah’a
sığınılır. İnsanların birbirine yaptığı yüzlerce kötülük varken,
nazarın akla gelmesi dinin mantık dışına itilmek istenmesinden
kaynaklanmaktadır.
Kıskançlığa en somut örnek, eşlerin veya sevgililerin
birbirlerini kıskanmasıdır. Bu kıskançlıkta eşler, acaba gözleriyle
mi, yoksa sözleriyle ve davranışlarıyla mı birbirlerini
rahatsız ederler?
Bu arada, eğer nazar varsa, Müslüman olmayanlar, Felak
ve Nas sûresi gibi duâları bilmediklerine göre, nazarla ilgili
sorunlarını nasıl çözecekler? Yoksa sadece Müslümanlara
mı nazar değmektedir? Müslüman olmayanları nazar etkilemez
mi?
Ahmed Kalkan
~ 238~
YAŞADIĞIMIZ MÂNEVÎ SORUNLARIN SEBEBI
KENDIMIZ DEĞIL MIYIZ?
Kur’an’da nazara inanmak bir tarafa, nazar
inancını reddeden âyetler oldukça net ve açıktır.
“Başınıza gelen her türlü musibet (belâ, kötülük,
olumsuzluk), sizin kendi ellerinizin işlediklerinden
kaynaklanmaktadır. Allah, çoğunu da affetmektedir.”
410; “Sana gelen her iyilik, bil ki Allah’tandır.
Sana gelen her kötülük de, kendindendir…”411 Bu
âyetlere göre, insanı derinden etkileyen her türlü
olay; büyü, uğursuzluk, şanssızlık, burç, muska
veya nazar kaynaklı değildir. Kendi yaptıklarımızdan
dolayıdır.
Allah’ın bilgisi ve kontrolü dışında hiçbir şey
gerçekleşmez.412 Bu gerçeği göz ardı edip, olayı bu
kavrama bağladığımızda ya da bu kavramın gücüne
inandığımızda, Allah devre dışı kalmış olmuyor
mu? Allah’ı edilgen, etkisiz ve yetersiz görmüş
olmaz mıyız? Allah’tan başkasına insanüstü veya
doğaüstü güç yakıştırmak, Allah’a ortak arayışı
olmaz mı?
Bir kasabanın, bir ilçenin veya bir ilin tüm insanlarını
incelemeye alalım: Bakışlarıyla, bir binayı,
bir ağacı, bir insanı deviren kaç kişi bulabiliriz?
410 42Şûrâ, 30
411 4Nisa/78-79
412 6En’âm, 59
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 239~
Bakışlarıyla televizyonu yerinden indiren, arabayı
durduran, insanın kolunu-bacağını kıran, gözünü
çıkaran, bir elbiseyi yırtan, üzerimize taş fırlatan,
altımızdan koltuğu çeken kaç kişi vardır? Bu ve
benzeri inançlar, halkı uyutan ve uyuşturan, kendisinden
ve kendi gölgesinden bile korkutan inançlardır.
Böylesi inancın yaygarasını koparanlar; nazar ve büyü
teraneleriyle, evinde eşya bozulunca faturayı komşuya, çocuk
başarısız olunca faturayı bir başkasına çıkararak halkı
farkına varmadan birbirine düşürmektedirler. Çünkü onlara
göre, nazarın kimde olacağı belli olmaz, kimin kime
zarar vereceği de belli olmaz. Onlar; nazar, büyü vb. inançlarla
insanların başarısızlıklarını, sıkıntılarını, hastalıklarını
ve zararlarını gizemli bir şekilde başkalarına yıkmakta,
sorumluluğu başkalarına yüklemekte ve insanları birbirlerine
düşman etmektedirler.
Nazar; toplumda dedikoduyu, arkadan çekiştirmeyi
(gıybeti) ve ikiyüzlü ilişkileri besleyen, insanları birbirine
düşman eden, sevgi ve dostluk ilişkilerini ortadan kaldıran,
insanları kendi gölgesinden bile korkutan bir anlayışı körüklemiştir.
Yaşadığı çoğu sorunu nazara bağlayanların insan
ilişkileri son derece yapaydır. Sevgi iddiaları, çürüktür.
Saygı gösterileri yapmacıktır. Nazara bağladıkları olaylar,
ya kulaktan dolmadır veya kandırmacadır, ya da malzeme
olarak kullanacağı binde bir olay, inatçılığı yüzünden önüne
çıkarılmış ve sapmasına bir neden bulmuştur. Zaten her
türlü uydurma inanç için de kullanacağı bir malzeme ve bahane
yok mudur?
Ahmed Kalkan
~ 240~
Kur’an’da nazar, büyü ve uğur gibi gizli ve gizemli güçlere
bağlı bir inanç yoktur. Her şeyin Allah’ın kontrolünde olduğuna,
Allah dilemedikçe kimsenin sıkıntı ve zarar veremeyeceğine
(6/En’âm, 17, 71; 7/A’râf, 191-198; 10/Yûnus,
18, 106-107; 21/Enbiyâ, 66; 22/Hacc, 12-13; 33/Ahzâb,
17; 39/Zümer, 38; 46/Ahkaf, 4-5; 48/Fetih, 11) âyetleri ve
başımıza gelen sıkıntıların kendi işlediklerimizin sonucu
olduğuna dair (4/Nisâ, 78-79; 42/Şûrâ, 30) âyetleri incelenebilir.
NAZAR (BAKIŞLARDAKI YIKICILIK) İNANCININ
TUTARSIZLIĞI
1. Allah, bizi hak etmediğimiz bir nedenden dolayı, sırf
birisi baktı (nazar etti) diye cezalandırmaz. Cezalandırması,
O’nun adâlet anlayışına ters düşer.413
2. İnsanın başına gelenler, kişinin kendi yapıp ettiklerindendir.
414
3. Birisine (bir çocuğa) veya bir eşyaya sevgiyle baktık
diye onun başına gelenlerden biz sorumlu tutulamayız.415
4. Birisine (bir çocuğa) veya bir eşyaya sevgiyle bakmak
kınanmamıştır.416
5. Allah isteyip uygun görmedikçe kimse sıkıntı ve zarar
veremez.417
413 11/Hûd, 101; 16/Nahl, 118; 43/Zuhruf, 76
414 42/Şûrâ, 30; 4/Nisâ, 79
415 52/Tûr, 21 74/Müddessir, 38
416 3/Âl-i İmrân, 14
417 6/En’âm, 17, 71; 7/A’râf, 191-198; 10/Yûnus, 18, 106-107; 21/6Enbiyâ, 6; 22/
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 241~
6. Kötülüğü ve zararı başkasından bilmek Kur’an’ın öğretisine
aykırıdır.418
7. Kur’an’da nazara (bakışlardaki yıkıcılık) olur veren
bir ifade ve nesnel (somut) olarak kanıtlanmış ilmî bir bulgu
yoktur. 68/Kalem sûresi 51. âyeti de, İslâm düşmanlarının
vahiy elçisi Muhammed’e (s.a.s.) olan öfkelerini ve onu
doğru yoldan kaydırma isteklerini anlatmaktadır. Nitekim
benzer ifadeler başka ayetlerde de vardır.419
8. Nazara (bakışlardaki yıkıcılığa) inanmak; sorumsuzluklarımızı,
başarısızlıklarımızı, eksikliklerimizi, hatalarımızı,
kusurlarımızı başkalarına yüklemektir.
9. Nazara inanmak; toplum içinde insanları birbirine
düşürmek, dedikodu ve bölücülük yapmak, dertlerimizin,
sorunlarımız ve sıkıntılarımızın kaynağını yanlış yerde
aramak ve böylece sorunların katlanarak sürmesine neden
olmaktır.420
NAZAR HAK OLABILIR MI?
Kur’an’ın son iki sûresine muavvizât/muavvizeteyn
de denmektedir. Bu iki sûre bazı şerli unsurlardan
Rabb’e sığınmak telkin edildiği için bu
ismi almışlardır. Besmeleden önce okuduğumuz
“eûzü” duâsı da, yerilmiş şeytandan Allah’a sığındığımız
için bu ismi almıştır.
Hacc, 12-13; 33/Ahzâb, 17; 39/Zümer, 38; 46/Ahkaf, 4-5; 48/Fetih, 11
418 4/Nisâ, 78-79
419 17/İsrâ, 73-76
420 http://www.biriz.biz/kuran/kalem/68k.htm
Ahmed Kalkan
~ 242~
Felak ve Nâs sûrelerinde bazı yaratıkların, karanlığın,
düğümlere üfleyenlerin, hasetçinin, vesveseci
hannâs’ın şerrinden Allah’a sığınılması önerilir;
fakat “nazar edenden”, “göz edenden” ya da
“nazar değmesinden” şeklinde herhangi bir ifadeye
yer verilmez. Böyle olmasına rağmen, geleneksel
din anlayışında göz değmesi gerçektir ve çoğunlukla
Felak sûresinin son âyetine istinat ettirilir.
“Göz değmesi” ya da “nazar değmesi” mecazî
olarak, kötü niyetli bir adamın, uğursuzluk getirmesi
sonucu bir felakete uğramak, hasta olmak,
bir belaya maruz kalmak anlamında kullanılmaktadır.
Anadolu’nun hemen her yerinde görülen bu
inanışın dinî bir dayanağı olmadığı gibi, aklî ölçülerle
izahı da mümkün görünmemektedir. Eski
Türk dinî inançlarından bir miras olduğunu zannettiğimiz
bu inanış ne yazık ki halk yığınlarını
çok büyük çapta etkilemektedir.
Türkiye’de insanlar bazı mavi ve yeşil gözlü “şerîr” insanların
nazarının değdiğine, felaket getirdiklerine kesinkes
inanmakta, bu düşünceyle hem kendilerini rahatsız
etmekte, hem de zan altında tuttukları insanlarla ilişkileri
olumsuz yönde etkilenmektedir.
Biz, genelde, nazar değmesinin Kur’anî dayanağı olarak
kabul edilen Felak sûresinin 5. âyeti üzerinde durmak istiyoruz.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 243~
Bu âyette “haset eden kişinin haset ettiği zaman” şerrinden
Felak’ın Rabbi’ne sığınmamız önerilir. Âyetler dikkatlice
okunursa burada, “haset eden”den bahsedilmekte ve
“haset ettiği zaman” şerrinden sığınmak tavsiye edilmektedir.
Altını çizdiğimiz bu hususlar akıldan çıkarılmamalıdır.
Haset etmek, bir nimetin, sahibinden gitmesini, sahibinin
onu kaybetmesini temenni etmektedir.421 Hâsid de bu
temennide bulunan kişidir. Bunu biraz açarsak şunları söyleyebiliriz.
İlk izlerini Hz. Âdem’in iki oğlundan Kabil’de gördüğümüz
kıskançlık insanın fıtratında mevcuttur. Kur’an’ın bazı
âyetlerinde de bir toplumun kıskançlığından bahsedilmiştir.
422 Peygamberimiz Hz. Muhammed’i ve O’na gelen vahyi
kıskanan Mekkelilerden de söz edilmektedir. Mekkeli
kâfirlerin Hz. Peygamber’den Kur’an’ı işitince duydukları
kinden ve kıskançlıktan âdeta kahroldukları, O’nu, devirecekmiş
gibi baktıkları anlatılmaktadır.423 Yani kinleri ve hasetleri
âdeta gözlerinden okunmaktaydı müşriklerin...
İnsan, bir zaaf eseri olarak, hemcinsinin elindeki bir
nimeti kıskanmakta, bu nimeti kaybetmesini, ıstıraplara
gark olmasını can u gönülden arzu etmektedir. Kardeşinin
elindeki değerlerden dolayı âdeta kendini heder etmekte,
kahrolmaktadır. Kafasını kemiren şeytanî duygular, hemcinsindeki
o değerlerin yok olup gitmesine kelimenin tam
anlamıyla kilitlenmiştir.
Kıskanılan değerler para, mal-mülk, servet gibi maddî
zenginlikler olabileceği gibi; bilgi, makam, güzellik,
421 Müfessir Hazin, Mecmuatu’t Tefasir, 6/600; Elmalılı Hamdi Yazır, 9/357
422 2/Bakara, 109; 5/Mâide, 54 vb.
423 68/Kalem, 5l
Ahmed Kalkan
~ 244~
huzurlu bir yaşam gibi maddî olmayan değerler de olabilir.
Kıskançlık bizatihi çirkindir. Başkalarını örnek edinmek,
onlar gibi olabilmeyi, hatta geçmeyi istemenin kıskançlıktan
bir farkı vardır, fakat Elmalılı M. Hamdi Yazır’ın dikkat
çektiği gibi,424 kıskançlık kişinin kalbinde kuvvede (potansiyel
halde) kaldıkça insanlar için tehlike arz etmez. Aksine
bu durum, hasetçinin kendisini kahreder, yer bitirir. “Keskin
sirke küpüne zarar” hükmü gereğince kıskanç da kendi
iç dünyasını çürütür.
Zaten eğer ki sırf birileri diğerini kıskanmakla, kıskanılanlara
(haset edilen) zarar verilebilseydi, yeryüzünde hiçbir
insanın can ve mal güvenliği olmaması gerekirdi. Herkes
istediği kişiyi anında yerle bir ederdi ki bu, insanın kudretine
verilmiş bir imkân değildir. Eğer ki birilerinin hasedi, kıskançlığı
diğerini bozguna uğratabilseydi Hz. Muhammed’in
(s.a.s.) nübüvvetten sonra yirmi üç yıl değil, yirmi üç gün
bile hayatta kalmaması gerekirdi. Nitekim O’nun kıskanıldığına
Kur’an’ın işaretini yukarda vermiştik.
Şu halde, haset edenin şerri “haset ettiği zaman” ortaya
çıkmaktadır. Yani hasetçi hasedini dışa vurup, hasedinin gereği
fiiliyatta bulunduğu zaman ancak tehlikeli olmaktadır.
Haset eden kişi, örneğin, kıskandığı insana sözle sataşabilir,
saldırıda bulunabilir. Birtakım entrikalar içine girebilir,
iftiralar, dedikodular, fitneler çıkartabilir. Özellikle iftira ve
dedikodu fitnesi en şiddetli fiilî saldırıdan daha beterdir. Dil
yarasının kılıç yarasından beter olduğunu özellikle yaşayanlar
çok iyi bilirler.
Kıskanç insanlar çok zaman “eşeğini dövmeyen palanını
döver” cinsinden, kıskandığı kimsenin ekinini yakar, ağacını
söker, hayvanını zehirler. Öyleyse, haset edenin şerrinden
424 Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, 9/357
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 245~
Allah’a sığınmamız için çok neden bulunmaktadır. Nazar
değmesiyle haset arasında kıskançlık bağlamında bir alâka
söz konusudur. Yani nazarı değdiğine inanılan kişiler de kıskanç
kabul edilen insanlardır. Komşusunu çekemeyen insanın
bakışlarının (nazarının) sırf bakış olarak kaldığı sürece,
muhatabı için bir tehlikesinden bahsetmek doğru değildir.
Bu, “nazar eden”in kendi sorunudur! Bununla beraber, şu
hususa dikkat etmek gerekir:
İnsanlar nazar değmesi diye bir hâdiseye inanmışlarsa,
peşin peşin kendilerini etki (teshir) altına sokmuşlardır
demektir. Bu durum insan psikolojisi ile çok yakından ilgilidir.
425 Nazar değmesine kendilerini şartlandıran insanlar,
başlarına gelen en küçük bir olayı bile nazara atfetmekte sakınca
görmemektedirler. Hâlbuki insan, hayatı boyunca hiçbir
sıkıntı ile karşılaşmayan bir varlık değildir. Yani insanlara
nazar değmemekte, sadece yorum yapılmaktadır. Nazar
spesifik bir kanaati yansıtmaktadır.
Hiçbir hasetçinin kıskanç bakışları (nazarı) insana uğursuzluk
getiremez. Eğer böyle bir imkân olsaydı, nazarı, en
fazla ideolojik alanda kullanmak fonksiyonel olurdu. Silahsız
sopasız, düşmanınızı nazarla yere sermek oldukça keyif
verici olurdu herhalde... İktidar kavgasında muhalefet liderleri
de sanırım nazardan çokça yararlanabilirlerdi.
Bunun da ötesinde, örneğin, zenginin malı züğürdün
çenesini yorar da nazarı ona bir zarar veremez! Nazar ne
hikmetse genelde orta halli aile bireylerine ve bilhassa yeni
doğan çocuklara değer!
425 Bu konuda AKAŞA yayınlarının, J.E.Addington’dan çevirdiği Yüzde Yüz Düşünce
Gücü adlı kitaptaki ilginç izahlardan yararlanılabilir.
Ahmed Kalkan
~ 246~
Cenâb-ı Allah, Âl-i İmrân sûresinin 110-120.
âyetlerinde kıskanç/kindar insanların şahsiyetlerinden
bir kesit sunmaktadır. Bizim dışımızdaki
insanlardan inkârcıların bize olan kin ve kıskançlıklarından
dolayı parmaklarını ısırdıklarını bu
âyetler bildirmektedir. Ama sabreder ve Allah’tan
korkarsak bunların hilesinin bize hiçbir zarar veremeyeceği
-çok şükür ki- müjdelenmektedir!
İslâmî kardeşliğin olmadığı dünyada insan insanın
kurdudur. Fakat insan hayatı, bir diğer insanın
gözlerinden çıkacak “nazar manyetik dalgalarıyla”(?)
tehlikeye düşecek kadar da pamuk ipliğiyle
bağlı olamaz, olmamalıdır.
Nazarı gözden yayılan manyetik ışınlarla vb.
izah etmenin tamamen zorlama ile kotarılan bir
yorum olduğuna inanıyoruz. Bu yorumlar spekülasyonlarla
doludur. Şu var ki, kem gözlü ve şom
ağızlı insanların hitap biçimleri, kullandıkları kelimeler,
yüz hatları vs. karşısındaki kişiyi olumsuz
yönde etkileyebilir. Bu bağlamda insanın arkadaşından
duyduğu bir tek kelime bile o gün hayatını
zehir etmeye yetebilir. Bunlar ise nazarla alâkalı
şeyler değildir.
Nazardan korunmak için başvurulan çareler ise bazen
çok komik, bazen de üzücüdür. At kafasından kurbağa
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 247~
iskeletine, merkep gübresinden mavi boncuğa kadar bir
dizi enstrüman, tevhide inanan bir halkın, medet umduğu
aracılar olmamalıydı! Bu araç gereçler folklorik bir kıymet
ifade ederlerse de, dinî bakımdan hiçbir şey ifade etmezler.
Hatta sahibini, inanç durumuna göre şirke bile düşürebilirler.
Hâlbuki, Allah dilemedikçe hiçbir kimse hiçbir kimseye
zarar veremez. Bu konuda 10/Yûnus, 1O7; 48/Fetih, 11 ve
72/Cinn, 21 gibi âyetlerin dikkatlice okunması yararlı olur
kanısındayız.
Sonuç olarak, insanları Allah’ın dışında, anlamsız korkularla
zapt u rapt altına almak, onlara yapılacak en büyük
zulümdür, diye düşünüyoruz. Müslüman, Allah’ın izin vermediği
bir biçimde, yani öyle bir imkân tanımadığı halde,
nazar gibi mevhum korkularla endişeye kapılmamalıdır.
Mitolojik kalıntılarla kendimizi kuruntulamamız doğru olmaz.
Bununla beraber, insanlardan gelebilecek her türlü
sözlü ve fiilî saldırılara karşı da Allah’tan sabır ve duâ ile
yardım istemeliyiz.426
FIKIHÇILARIN VE HADIS ŞÂRIHLERININ NAZARI
DOKUNAN KIMSE ILE İLGILI FETVÂLARI
Kendi Elinde Olmadığı Halde Nazarı Değip Zarara
Yol Açan Kimseye Ceza Verilmesi
Nazar bahsinin İslâm uleması nezdindeki ciddiyetini
gösteren bir husus, bazı âlimlerin bu
426 Mehmed Durmuş, İktibas Dergisi, Sayı: 215, Kasım 1996
Ahmed Kalkan
~ 248~
meselede vermiş olduğu bir fetvadır. Bu fetvayı
kaydetmeden önce şunu belirtmek isteriz: Nazar
değmesi bahsine yer veren şârihlerimiz, bu fetvaya
herhangi bir tenkid getirmek şöyle dursun, onu tasvib
ifade eden sözlerle aynen tekrar ederler.
“Bir bölge yetkilisinin (İmam), gözü değen kimseyi
bilmesi halinde halka karışmasını önlemesi ve
evinde kalmasını sağlaması uygun olur. Şayet fakirse
(ve kazanç için çıkmaya mecbursa) maîşetini
de sağlar. Zira onun zararı, cüzzamlının zararından
daha fazladır. Hz. Ömer bir cüzzamlıyı halka
karışmaktan men etmişti. Keza o, Rasûlullah’ın
cemaate gelmekten men ettiği sarımsak, soğan yiyenden
daha fazla zararlıdır.”
Nevevî der ki: “Bu söz doğrudur, açıktır, muhalif
bir görüş beyan eden kimse bilinmemektedir.”427
Resmî tedbir meyanında, âlimler, gözü değenin kadı tarafından
cezalandırılması meselesini de münakaşa etmiştir.
Kurtubî der ki: “Gözü değen kimse bir zarara sebep olsa
onu tazmin eder, ölüme sebep olursa, üzerine kısas veya
diyet gerekir. Şayet bunun vukûu, bir âdet halini almış olacak
şekilde ondan tekrarla vâki olmuşsa...” İbnu Hacer der
ki: “Şâfiîler, bu hususta kısasa hükmetmezler, bilakis, kısası
yasaklarlar. Derler ki: “Böyle birisi öldürülmez, mühlik (zarar
vermiş) de addedilmez.”
427 İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 11/372-
373.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 249~
Hatta Nevevî, er-Ravza’da der ki: “Bu şahsa ne diyet ne
de kefâret gerekir, çünkü hüküm, istikrar kesbetmiş umumî
hallere terettüp eder, bazı ahvale tâbi olarak bazı şahıslarda
görülen istikrar bulmamış hususî hallere değil. Nitekim,
kişiden göz değme hadisesi, hased gayesi veya onun mazhar
olduğu nimetin zevalini temenni etmesi halinde vâki
oluyor. Keza, göz değmesinden neş’et eden şey, bazan o
şahsa herhangi bir kötülüğün husûlüdür, bu kötülük hayatın
zevâline has kılınamaz. O kimseye, göz değmesinin tesiriyle
başka sûrette de bir kötülük gelebilir.”
İbn Hacer ise daha farklı olarak şöyle der: “Buna ancak,
sihirbazın öldürülmesiyle ilgili hüküm uygun düşer. Çünkü,
bunun hali onun haline uygundur, ikisi arasında fark bulmak
zaten zordur.”428
NAZARDAN ETKILENEN, GÖZÜ DEĞEN KIMSENIN
YIKANDIĞI PIS SUYLA YIKANACAK
Kimin nazarı değdiyse o kimseye farklı bir abdest-
gusül arası yıkanması tavsiye, hatta emredilir.
Bu uygulamayı fıkıh âlimlerimiz şöyle tarif
ederler: Bir kabın içine su konur. Nazar eden
kimse bir avuç alır, ağzını çalkar, suyu kabın içine
püskürtür. Sonra aynı sudan alarak yüzünü yıkar,
sonra sol eliyle su alarak sağ elini yıkar, sağ eliyle
de alarak sol elini bileklere kadar yıkar. Daha sonra
sağ ve sol dirseklerini yıkar. Sonra dirseğini ve
omuzu arasını yıkar. Sonra ayaklarını, sağ ve sol
428 İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 11/373.
Ahmed Kalkan
~ 250~
dizini yıkar. Elini ve ayaklarını yıkarken, kolunu
ve dizinden aşağısını yıkamaz. Daha sonra sağ
böğrünü aşağı doğru yıkar. Bütün bu organlarını
yıkadıktan sonra su aynı kapta biriktirilir. Nazar
eden kişi bu işi tamamladıktan sonra su kabını
alarak nazar ettiği şahsın arkasında durup başına
döker.429 Kullanılan bu su pis sayılmamaktadır.
Bir kısım âlimler gözü değen kimsenin bu abdest
benzeri yıkanma işine vacib demişlerdir. Yani bu
maksadla abdest alması talep edildiği takdirde talebi
reddedemez. Meselâ Zürkanî der ki: “Kimseye,
kardeşine fayda verecek bir şeye mâni olması veya
zarar vermesi uygun olmaz, hele bu zarar kendisi
yüzünden olmuşsa. Aksi takdirde ona karşı cinayet
işlemiş olur. Öyleyse nazarı değen kimseye bu
sebeple yukarıdaki şekilde yıkanması vacibdir.”430
Hadis şârihleri ve fıkıh ulemâsına göre; Göz değmesi
bazan ölüme sebep olabilir. Gözü değen kimse,
bilindiği takdirde yıkanmaya hükmedilir. Yıkanma
faydalı rukyelerdendir. Mâ-i müsta’mel yani nazarı
değen kişinin vücudunu yıkadığı su temizdir.
Bu uygulamanın Peygamber tavsiyesi olduğu iddia edilir.
Hayır, Peygamberimiz böyle tuhaf ve temizliğe uymayan
bir uygulamayı emretmez. Kur’an’da “sizi temizleyen”431 diye
429 Nevevi, Şerhu Sahih-i Müslim, 14/172-173
430 İbrahim Canan, Kutub-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları: 11/375.
431 2/Bakara, 151
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 251~
özelliği bahsedilen bir Rasûl, Allah’ın temizlenenleri sevdiğini432
bile bile böyle bir şey emretmez. “Temizlik, imanın
yarısıdır.”433 diyen, “Allah temizdir, temizliği sever.”434 diyerek
temizliği emreden ve “…Müslüman pis olmaz!”435 diyen bir
Rasûl, bir başkasının dizlerinden, kalçalarından dökülen su
ile bir başkasının yıkanmasını tavsiye etmez. Bu uygulama,
câhiliye döneminde uygulanan bir âdettir.
NAZAR, BÜYÜ ZANNEDILEN BUNALIMLAR VE
PSIKOLOJIK SORUNLARLA İLGILI YAPILMAMASI
GEREKENLER
Şifâyı Allah’tan değil de afsuncudan beklemek, Allah’a
tevekkülü bırakıp üfürükçülerin peşine düşmek caiz olmadığı
gibi, başkasına kötülük yapmak, zarar vermek amacıyla
okuyup üflemek, düğüm bağlamak da haramdır. Bu gibi
insanlar, şerlerinden Allah’a sığınılması emredilen: “Düğümlere
üfleyip tüfleyen şerli büyücüler” zümresine girerler.
Peygamberimiz kendisi rahatsız olduğu zaman kendisine
ve ağrıdan şikâyet eden kimselere du’â ettiğine dair
rivayetler vardır ama ne onun, ne de sahâbîlerinin, hastaya
nüsha (muska) yazdıklarına veya muska taşıdıklarına veya
buna cevaz verdiklerine dair hiçbir sağlam delîl yoktur.
Okumak, ruhsal bir telkin ve tedavidir, birini şifâya kavuşturması
için Allah’a du’â ve niyazdan ibarettir. Şifâyı
432 9/Tevbe, 108
433 Müslim, Tahâret, 1; Tirmizî, Deavât 86; Dârimî, Vudû’ 2; Ahmed bin Hanbel, IV/260
434 Tirmizî, Edeb 41
435 Buhârî, Gusl: 23, 24; Müslim, Hayz: 115, hadis no: 371)
Ahmed Kalkan
~ 252~
veren Allah’tır. Bunun ötesinde muskacılık, üfürükçülük
yapıp bu yolla geçim sağlamak, İslâm dînine ve Peygamber
yoluna aykırıdır. Muska yapanları görüp onların şahıslarında
müslümanlıkla alay edenlere şaşmamak mümkün
değildir. Bunlar, İslâm dininin muskacılığı, üfürükçülüğü
emrettiğini; muskacılığın, bir İslâm geleneği veya emri olduğunu
sanarak İslâm ile alay etmeğe kalkarlar. Onların
bu tutumu, cehaletlerinin sonucudur. Düğümlere okuyup
üfleyenlerden
Allah’a sığınmayı emreden, büyüyü haram
kılan, büyü yapanı da en ağır biçimde cezalandırmayı emreden
İslâm dininin, muskacılık ve üfürükçülükle ilgisi
yoktur. O tas kurup cin çıkarmalar, yazdıkları muskaların
mikroplu mürekkeplerini hastalara içirip onları daha da
perişan durumlara sokanlar elbette günah işlemektedirler.
Peygamber (s.a.s.): “Bir düğüm bağlayıp ona üfleyen büyü
yapmış olur. Büyü yapan şirk koşmuş olur. Vücuduna muska
asan, ona havale edilir (yani Allah ondan elini çeker, onu astığı
muskaya bırakır)”436 buyurmuştur.
Abdullah ibn Mes’ud’un ümmü veledinin (yani kendisinden
çocuk doğurmuş olan cariyesinin) koluna bağlı temîmeyi
(nazar değmemek için bağlanan, boncuktan yapılı
pâzûbendi) şiddetle çekip kopardığı rivayet edilir. 437
Konuyla ilgili nasslara göre nazardan korunmak için,
“nazarlık” denilen; mavi boncuk, sarımsak, at nalı, minyatür
süpürge vb. nesnelerle, içinde ne yazılı olduğu bilinmeyen
ya da acaip bir takım şifrelerle yazılmış bulunan
muskaları, -nereye olursa olsun- takmak şirktir. Zira bu tür
davrânışlarda, Allah’dan başka birinden veya bir nesneden,
zararı defetmesini istemek vardır. Halbuki Allah (c.c.), şöyle
buyurur; “Eğer Allah, sana bir zarar dokundurursa; hiç
436 Nesâî. Tahrîm: 19
437 Mefâtîhu’l-Gayb, 32/190
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 253~
kimse onu gideremez ve eğer sana bir hayır ihsan ederse, zaten
O, herşeye kadirdir.”438
İmam Ahmed, Ukbe b. Nâfi’den merfû’ olarak şu hadisi
nakleder: “Kim temîme (mavi boncuk) takarsa Allah onun
işini tamamlamasın. Kim bir ved’a (katır boncuğu) takarsa
Allah onu korumasın.”439
Başka bir hadiste: “Kim bir muska, mavi boncuk ve benzerini
kesip atarsa bir köle azat etmiş gibi olur.”440
ŞERLERDEN ALLAH’A SIĞINMAK İÇIN DUÂLAR
Öncelikle Kur’an
Felak ve Nâs sûrelerini anlamlarını düşünüp
tefekkür ederek, inanıp tasdik ederek okumalı. İnsanın
her türlü şerden korunma yollarını din öğretmiştir.
Her konuda, dinimizin bize müsaade ettiği
yollara baş vurmak, sakındırdığı yollardan da
kaçınmak durumundayız. Bu konudaki rehberimiz
yine Allah’ın Rasûlu’dür. Rasûlullah (s.a.s.), daha
önce farklı duâlar etmiş olsa da, Muavvezatân
(Felak ve Nâs sûreleri) nâzil olunca bu sûreleri
okumaya başladı diğer duâları terketti”441
438 6/En’âm, 17
439 Ahmed İbn Hanbel, IV, 154, 156
440 Yusuf el-Kardavi, “Tevhidin Hakikati”, Terc. Mehmet Alptekin, İstanbul 1986, s. 73
441 İbn Mace, Tıb, 34
Ahmed Kalkan
~ 254~
Bu tür şeyler insanın içini daraltır. İnsan kendini
rahatlatmak ister. Kur’ân-ı Kerim’in bir özelliği
de okundukça insanı huzura kavuşturmasıdır.
Çünkü o, insanlar için bir rahmet ve şifadır: “Ey
insanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerde
olan (dertlere) bir şifa, mü’minler için bir hidayet
ve rahmet gelmiştir.”442
“Biz Kur’an’dan öyle bir şey indiriyoruz ki o, mü’minler
için bir şifa ve rahmettir; zâlimlerin ise yalnızca ziyanını artırır.”
443
Kur’an’ın bir diğer adı da “zikir” dir: “O Zikri (Kur’an’ı)
biz indirdik ve onu elbette biz koruyacağız.”444
Kur’an’ı Zikir olarak vasıflandıran Allah-u Teâlâ, kalplerin
ancak bu zikri okumakla tatmin olacağını bildirmektedir:
“(Onlar) İman edenler ve gönülleri Allah’ın zikri ile
sükûnete, tatmine erenlerdir. Bilesiniz ki, kalpler ancak Allah’ın
zikri ile sükûnet bulur, tatmine erişir.”445
Bu ayetlerde işaret edildiği gibi Kur’an okumak insanı
huzura sevk eder, ona şifa ve gönül huzuru verir. Bu sebeple
müslüman bir insanın, devamlı Kur’an’ı anlayarak okuması
ve ondan öğrendiklerini hayatına geçirmesi lazımdır ki her
türlü kötülüklere, şerlere karşı gönlündeki sıkıntı gitsin ve
Allah’ın korumasına ve yardımına muhâtap olsun.
442 10/Yunus, 57
443 17/İsrâ, 82
444 15/Hicr, 9
445 13/Ra’d, 28
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 255~
Hz. Peygamberin kötülüklerden ve kötü kimselerin
şerrinden emin olabilmek için sık sık okumuş olduğu duâ
ve sûrelerden bazıları şunlardır: Enes b. Mâlik’ten rivayete
göre Rasûlullah (s.a.s) şöyle buyurmuştur: “Evinden çıkarken
şu duâyı okuyan kişiye bu duâ kâfidir. O adam muhafaza
altına alınır, şeytan da o adamdan uzaklaşıp bir kenara çekilir:
Bismillâhi tevekkeltü alellâhi lâ havle velâ kuvvete illâ
billâh.” Manası: “Allah Teâlâ’nın ism-i şerifini zikrederek
evimden çıkarım. Ben Allah’a tevekkül ettim, güç ve kuvvet
sadece Allah’ın lütuf ve ihsânıyladır.”446
Ümmü Seleme’nin rivayetine göre Rasûlullah (s.a.s.)
evinden çıkarken şöyle derdi: “Allah’ın ismini zikrederek
çıkarım. Ben Allah’a tevekkül ettim. Allah’ım hata yapmaktan,
yolumu şaşırmaktan, zulmetmekten, zulme uğramaktan,
cahillikle başkasına bela olmaktan ve başkasının cahilce
davranışıyla karşılaşmaktan sana sığınırım.”447
Osman b. Affan’ın rivayetine göre Rasûlullah (s.a.s) şöyle
buyurmuştur: “Bir kul her günün sabahında, her gecenin
akşamında üç defa şu şekilde duâ ederse, o kişiye hiç bir
şey zarar veremez. Bu: Bismillâhi lâ yedurru me’asmihi
şey’in fıl’ardı vela fı’ssemâi ve huve’s-semiul-alîm”duâsıdır.
Anlamı: “İsmiyle beraber bulundukça yerde ve gökte hiç
bir şeyin zarar veremeyeceği Allah’ın ismiyle (sabaha erdim,
akşamladım). O her şeyi işiten ve bilendir.”448
Hz. Âişe (r.a) da Rasûlullah’ın (s.a.s.) yatağına girdiğinde
iki eline üfleyip muavvizât (İhlâs, Felâk ve Nâs) sûrelerini
okuduğu ve vücuduna sürdüğünü rivayet etmiştir.449
446 Tirmizî, Deavât, 34
447 Tirmizî, Deavat, 35
448 İbn Mace, Duâ, 14
449 Buhârî, Deavât, 12