بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

Kitabın Adı:
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ
İTİKADİ KAVRAMLAR -18-
CÂHİLİYYE
Yazarı:
Ahmed Kalkan
Tashih:
Ahmed Kalkan
Mizanpaj:
Ehl-i Dizayn
Kapak Tasarım:
Ehl-i Dizayn
İstanbul 2012
Baskı:
İSTANBUL MATBAACILIK
Gümüşsuyu Cad. Işık Sanayi Sitesi B Blok No:21
Topkapı-Zeytinburnu/İSTANBUL
Tel: 0 212 482 52 66
CÂHİLİYYE
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ
İTİKADİ KAVRAMLAR
-18-
Ahmed KALKAN
İnsanlara karşı ticarî amaç güdülmeyen bu eserin hiçbir hakkı mahfuz değildir. Kâr gayesi güdülmemek şartıyla dileyen dilediği şekilde, tümünü veya bir kısmını çoğaltabilir, korsan baskı yapabilir, dağıtabilir, iktibas edebilir, kitabın ve yazarın ismini vererek veya vermeyerek kopye edebilir, mesaj amaçlı kullanabilir. Yazarın hiçbir telif hakkı sözkonusu değildir, şimdi ve sonra bir hak talep etmeyecektir. İlim, insanlığın ortak malıdır. Ve ilim Allah için kullanılınca insana fayda sağlar.
İTHAF
Canlı KUR’AN olmaya çalışıp toplumu KUR’AN’la canlandırmaya gayret eden ve tâğutlara karşı KUR’AN’la mücadeleyi bayraklaştıran her yaştan muvahhid gençlere…
Doğru okuyup doğru anlayan, dosdoğru yaşayıp insanları doğrultmaya çalışan
KUR’AN dostlarına…
Ümmetin ihyâsının vahdet içinde yeniden KUR’AN’a dönüşle mümkün olduğunu kavrayıp nebevî usûlle KUR’AN ve tevhid eksenli dersler ve cemaat çalışması yapan tâvizsiz dâvetçilere, her yaştan genç dâvâ erlerine…
Önsöz
Bismillâh, elhamdu lillâh, ve’ssalâtu ve’sselâmu alâ rasûlillâh.
Câhiliyye; lügatlara göre “bilgisizlik”; ilmin zıddı. Genel kabule göre İslâm’ın hâkim olmasından önceki küfür ve sapıklık hali. Ama, esas olarak modern yaşam tarzı en büyük ve en ilkel câhiliyye.
Allah’ın indirdiği hükümleri kabullenmeyip tâğutların koyduğu hükümlere ve sistemlere inanmak.”
Şeytanın toplumsal versiyonu; hâkim konumundaki tâğutun toplum yaşayışını yönlendirmesi… Toplumda ıslahın değil, fesâdın yaygın şekilde öne çıkması.
Hayat iki kutuplu:
Câhiliyye inancı ve Tevhid inancı,
Câhiliyye tapınması ve İslâm’ın istediği ibâdet,
Câhiliyye hükmü ve İslâm şeriatı (Allah’ın hükmü),
Câhiliyye ahlâkı ve İslâm ahlâkı,
Câhiliyye eğitimi ve Rabbânî eğitim,
Câhiliyye bilgisizliği ve İslâm ilmi,
Câhiliyye “ilimden ve İslâm’dan uzak olan tutum, davranış ve hayat tarzı,
Câhiliyye, “bilgisiz olmak”tır; esas bilinmesi gerekeni bilmemektir,
Câhiliyye, yanlış bilgi sahibi olup, bilmediğini de bilmemektir,
Câhiliyye, esas bilinmesi gereken Hakk’ı hak olarak, Hakk’ın kendisini tanıttığı şekilde bilmemektir.
Câhiliyye, ilmin esası olan “vahy”e, ilmin yazıldığı “Kitab”a, ilmin mecbur ettiği “iman”a, ilmin yönelttiği “ahlâk”a, ilmin gerektirdiği “sâlih amel”e ters olan, onlara uymayan anormallikler yığınıdır.
Câhiliyye, şirkin sosyal hayattaki tutum, davranış ve değer yargısı olarak görülen yansımasıdır.
Câhilliye’: İslâm’a inanmayan kişi ve toplumların tutum, davranış, yaşantı, anlayış ve sistemlerini nitelemek üzere kullanılan bir kavramdır.
Câhiliyye, iyiyi kötüden ayırmasını bilmeyen bir anlayışın adıdır.
Câhiliyye, İslâm’a zıt, putçu bir inanç sistemidir.1 Câhiliyye bir hayat felsefesi, taassup içeren bir yaşam biçimidir.2 Câhiliyye ahlâksızlık ve hayâsızlıktır.3 Câhiliyye bir devlet anlayışı, bir yönetim biçimidir.4 Câhiliyye; düzendir, daha doğrusu düzensizlik/nizamsızlıktır, hükümdür, dindir/şirktir, ahlâk(sızlık)tır, çıplaklıktır, ırkçılıktır, bağnazlıktır, saplantıdır, bâtıldır, uydurmadır, hevâdır, zandır, bilgisizliktir.
Ve günümüz toplumu, bir câhiliyye toplumudur. İçinde bazı Müslümanların da yaşadığı, ama toplum kurallarının İslâm’a göre belirlenmediği; özgürlük adına hayvanî davranışların çokça ortaya çıktığı, kimsenin kimseye güvenemediği, toplumun en az % 80’inin beş vakit namaz kılmadığı, küfrün hâkimiyetinden, tâğutların yönetiminden kimsenin bir şikâyetinin olmadığı bir câhiliyye toplumudur. Düzen, kendi insanını yetiştirdi. Cumhuriyet çocukları, sosyal hayatta da artık büyük ekseriyeti oluşturuyor. Herkes günlük işleriyle ve rahatıyla meşgul. İslâm dâvâsı insanları pek ilgilendirmiyor.
Câhiliyyeyi, ölümcül bir hastalığı tanır gibi tanımalı ki, ondan gönlümüzü, zihnimizi, neslimizi, çevremizi, evimizi, işyerimizi koruyalım.
Zanna ve cehâlete dayanan câhiliyyenin inanç sistemi5 ile,
Hesap gününü yalanlamaya ve çıplaklığa dayanan câhiliyye ahlâk(sızlığ)ı6 ile,
İslâm dışı bir hayat tarzına dayanan câhilî yaşayış biçimi7 ile,
Zulme ve küfre dayanan câhiliyyenin hüküm, yönetim ve devlet anlayışı8 ile mücadele eden ve Kur’an’la câhiliyyeyi yeniden yok etmeye çalışan yiğit mü’minlere selâm olsun!
Ahmed Kalkan
Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Kasım 2012, Ümraniye
1 bk. 3/Âl-i İmran, 154
2 bk. 48/Fetih, 26
3 bk. 33/Ahzâb, 33
4 5/Mâide, 50
5 3/Âl-i İmran, 154
6 bk. 33/Ahzâb, 33
7 48/Fetih, 26
8 5/Mâide, 50
İÇİNDEKİLER
CÂHİLİYYE / 9
Câhiliyye; Anlam ve Mâhiyeti / 9
Câhiliyyenin Temel Özellikleri; Câhiliyye Âdetleri / 21
Câhiliyye Şirk; İlim de İslâmiyet’tir / 28
Kur’ân-ı Kerim’de Câhiliyye Kavramı / 35
Hadis-i Şeriflerde Câhiliyye Kavramı / 43
Câhiliyyenin Dünü Bugünü / 49
Firavun; Her Dönem ve Her Yerdeki Câhiliyye Toplumunun Önderi / 56
“Câhiliyye” İrticâ/Gericilik, İlkellik ve Bağnazlık Demektir / 64
Toplum Değerlendirmesinde Câhiliyye Kavramı / 67
Câhiliyye Asabiyeti; Irkçılık/Kavmiyetçilik / 80
Câhiliyyenin Zulüm Anlayışı / 86
Câhiliyye Teberrücü; Kadının Açılıp Saçılması / 88
Kadının Câhiliyye Tuzaklarından Kurtuluşunun Simgesi; Tesettür / 92
Câhiliyyenin Sanat Anlayışı / 98
Câhiliyye, Tarihte Olduğu Gibi, Yine Kur’an’la Yok Edilecektir! / 110
Tefsirlerden İktibaslar / 115
Câhilin Bazı Karakteristikleri / 129
Câhiliyye Demek… / 131
- 9 -
CÂHİLİYYE
•
Câhiliyye; Anlam ve Mâhiyeti
•
Câhiliyyenin Temel Özellikleri; Câhiliyye Âdetleri
•
Câhiliyye Şirk; İlim de İslâmiyettir
•
Kur’ân-ı Kerim’de Câhiliyye Kavramı
•
Hadis-i Şeriflerde Câhiliyye Kavramı
•
Câhiliyyenin Dünü Bugünü
•
Firavun; Her Dönem ve Her Yerdeki Câhiliyye Toplumunun Önderi
•
“Câhiliyye” İrticâ/Gericilik, İlkellik ve Bağnazlık Demektir
•
Toplum Değerlendirmesinde Câhiliyye Kavramı
•
Câhiliyye Asabiyeti; Irkçılık/Kavmiyetçilik
•
Câhiliyyenin Zulüm Anlayışı
•
Câhiliyye Teberrücü; Kadının Açılıp Saçılması
•
Kadının Câhiliyye Tuzaklarından Kurtuluşunun Simgesi; Tesettür
•
Câhiliyyenin Sanat Anlayışı
•
Câhiliyye, Tarihte Olduğu Gibi, Yine Kur’an’la Yok Edilecektir!
•
Tefsirlerden İktibaslar
•
Câhilin Bazı Karakteristikleri
•
Câhiliyye Demek…
“Yoksa onlar câhiliyye hükmünü/yönetimini mi istiyorlar? İyi anlayan bir topluma göre, Allah’tan daha güzel hükmü/yönetimi olan kim olabilir?” 1
Câhiliyye; Anlam ve Mâhiyeti
Câhiliyye; lügatte “bilgisizlik” mânâsına gelir, ilmin zıddıdır. Aklı kullanmamayı ve ahmaklığı da içine alır. Genellikle İslâm’ın hâkim olmasından önceki hayat, İslâm’ın ortaya çıkmasından önceki küfür ve sapıklık hali anlamında kullanılır. Istılah olarak: “Allah’ın indirdiği hükümleri ve bilgileri kabul etmeyip bunların yerine insanlar tarafından konulan hükümlere, düşüncelere ve sistemlere inanmaktır.”
1 5/Mâide, 50
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 10 -
Kur’an’da genellikle bu anlamda yer almıştır. Nitekim; “Onlar
hâlâ câhiliyye devrinin hükmünü mü arzu ediyorlar? Şüphesiz doğru
bir kanaate sahip olanlar için, hükmü Allah’tan daha güzel olan kim
olabilir?”2 buyrulmuştur. Dikkat edilirse bu âyette iki hüküm ve bu
hükümlerin mâhiyetleri ifade edilmektedir. İnsanlar ya câhiliyye
hükmüne; ya da Allah’ın hükmüne boyun eğeceklerdir. Bu iki
hükmün dışında, herhangi bir hükümden söz etmek imkânsızdır.
Allah’ın koyduğu hükmü, hudûdu dikkate almayan bütün sistemler,
câhiliyyeye dayanmaktadır. Helâl ve haram hudutlarını önemsemeyen
bütün ekonomik kuruluşlar, câhilî sermayeye dayanmak
durumundadır. İnsanları Allah’ın dinine göre eğitmeyen bütün
eğitim sistemleri de câhilî eğitim durumundadır. Câhiliyye kavramı,
hakka ve hakikate dayanmayan her türlü itikadî ve amelî unsurları
içine alan bir kavramdır.
Câhiliyye, “bilgisiz olma”yla eş anlamlı görünmüş olsa da, temelde
bir düşünme biçimi, bir sistem, bir yaşantı şeklidir. Kur’an’ın
İslâm dışı toplumların ve kişilerin tutum, davranış, yaşantı ve kurdukları
sistemi tanımlamak için kullandığı bir kavramdır. Değer
yargılarını, ahlâk kurallarını, inanç, düşünme ve davranış biçimlerini
bünyesinde toplayan ve kendine bağlı insanların yaşayışlarına
yön veren iki sistemden biri İslâm; diğeri hangi ad altında olursa
olsun “câhiliyye”dir. Şirk ve küfür, bu sisteme inanç ve itikad
yönüyle ad olurken, câhiliyye de, kabul edilen değer yargıları ve
davranış biçimleri, yani sosyolojik yönüyle ad olur.
Câhiliyye, “bilgisiz olmak”tır; evet, esas bilinmesi gerekeni bilmemek,
yanlış bilgi sahibi olup, bilmediğini de bilmemek, hevâya,
kuruntuya, zanna uymaktır. Esas bilinmesi gereken Hakk’ı hak
olarak bilmemektir câhiliyye.
Câhiliyye, belli bir döneme ait bir olgu değil; insan hayatında
sürekli var olan dinamik ve yaşayan bir olgudur.
Peygamberimiz’den önceki dönem câhiliyye devri olduğu gibi;
günümüz modern câhiliyyesi de en büyük ve en ilkel câhiliyyedir.
Câhiliyyenin, kendine göre (Allah’a dayanmayan) inanç sistemi,
yaşayış biçimi, ahlâk anlayışı ve devlet görüşü vardır. Câhiliyye kelimesi,
Kur’an’da dört yerde geçer. Kur’an’da câhiliyye kelimesinin
geçtiği dört âyet, câhiliyyenin temel dört görünüşünü ifade eder:
a- Câhiliyyenin inanç sistemi, Allah hakkındaki zannı: “...Kendi
canlarının kaygısına düşmüş bir grup da, Allah hakkında haksız olarak
câhiliyye zannına kapılıyorlardı.”3 Dolayısıyla vahye/ilme dayanan
2 5/Mâide, 50
3 3/Âl-i İmran, 154
CÂHİLİYYE
- 11 -
bir inanç değil; zanna ve cehâlete dayanan bir inanç câhiliyyenin
özelliğidir.
b- Câhilî yaşayış biçimi, câhiliyye taassub ve barbarlığı: “O
zaman inkâr edenler, kalplerine taassubu, câhiliyyet taassubunu
yerleştirmişlerdi...”4 Dolayısıyla câhiliyyenin kendine has, İslâm dışı
bir hayat tarzı, dünya görüşü söz konusudur.
c- Câhiliyye ahlâk anlayışı/ahlâksızlığı: “(Ey peygamber hanımları!)
Evlerinizde vakarınızla oturun, ilk câhiliyye (devri kadınları)nın açılıp
saçılarak, ziynetlerini gösterecek tarzda yürüyüşü gibi yürümeyin...”5
İslâm ahlâkıyla bağdaşmayan modern bazı tavır ve kıyafetin/kıyafetsizliğin
eski câhiliyyenin devamı olduğu anlaşılmaktadır.
d- Câhiliyyenin hüküm, yönetim ve devlet anlayışı: “Yoksa onlar
câhiliyye hükmünü, idaresini mi istiyorlar? İyi anlayan bir topluma
göre, hükmü/hükümranlığı Allah’tan daha güzel kim vardır?”6 Demek
ki, Allah’ın hükmüne dayanmayan câhiliyye yönetimi, İslâm öncesi
câhilî yönetimin hortlatılmasından başka bir şey değildir.
İslâm’ın zıddı, câhiliyyedir. (Câhiliyye bir inanç ve yaşama
biçimi olarak İslâm’ın dışındaki her türlü küfrün ortak adıdır.
Câhiliye küfür demektir.) İslâm’ın her parçasının karşısında mutlaka
câhiliyye vardır. Hz. Ömer’in dediği gibi, “İslâm’la câhiliyyeyi
bilmeyenler türeyince, İslâm’ın düğümleri teker teker çözülür.”
İslâm tüm ayrıntılarıyla câhiliyyenin karşıtıdır. Çünkü İslâm’dan
her bir cüz, Allah’ın her şeyi içine alan ilminin eseridir. Ona karşı
olan her düşünce ve hareket de, mutlaka câhiliyyedir. Çünkü o,
sınırlı insan ilminin eseridir. Üstelik insanın hevâsı, kötü arzuları
kendisine gâlip gelebilir; güzeli çirkin, çirkini de güzel görebilir.
“Yoksa onlar câhiliyye idaresini mi istiyorlar? İyi anlayışlı bir toplum için,
hüküm koyma yönünden Allah’tan daha güzel kim vardır?” 7
Bazı insanlar, câhiliyye yolunda gidenlerin bir kısmının hareket,
yaşayış veya bazı sistemlerinde ortaya çıkan güzel ve olgunluğu
görünce, şüpheye düşerler. Bunun sebebi, İslâmiyet’ten olan
bir şey, bazen câhiliyye ile karışır. İslâm’dan olan o şey, orada da
güzel görünür. Câhil kişi, İslâm’ın hakikatini bilmediği için bu düzene
bağlanır. Şâyet bu insan, hakkı bilseydi, o câhiliyye düzeninde
gördüğü kısmî iyiliklerin daha güzeliyle İslâm’a ait olduğunu
anlayacak, kaynağa ve asla yönelecekti.
4 48/Fetih, 26
5 33/Ahzâb, 33
6 5/Mâide, 50
7 5/Mâide, 50
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 12 -
İnançlarda İslâm ve câhiliyye vardır. İbâdetlerde İslâm ve
câhiliyye vardır. Ahlâkta, siyasette, öğretimde, savaş, barış ve sosyal
meselelerde İslâm ve câhiliyye vardır. İnsanla ilgili bütün meselelerde,
bütün kanun ve kurallarda İslâm ve câhiliyye vardır. İnanç
ve ibâdetlerdeki câhiliyye, câhiliyyelerin en tehlikelisidir. Onun
için Allahü Teâlâ, sağlam itikatla beraber bazı câhiliyye hareketlerinde
bulunanları affeder, ama inanç ve ibâdetleri câhiliyye inanç
ve ibâdetleri olan kimseyi, İslâm’ın tüm ahlâkıyla ahlâklansa dahi
kesinlikle affetmez. “Allah kendisine şirk koşulmasını affetmez. Ama
bunun dışında dilediğini affeder.” 8
Allah Teâlâ İslâm’ı bir bütün olarak göndermiştir. Kim tümünü
alırsa, işte o müslümandır. Kim onun bir kısmını alır ve bir kısmını
almazsa, İslâm’la câhiliyyeyi birbirine karıştırmış olur. “Yoksa siz
Kitab’ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden bunu
yapanların cezası dünyada rezil ve rüsvay olmaktan başka bir şey değildir.
Kıyamet gününde ise azabın en şiddetlisine atılacaklardır. Allah sizin
yaptıklarınızdan gafil değildir.9 Her müslümanın, câhiliyyenin bütün
âdet ve kurallarından arınmış olması ve İslâm’ın bütününü alması
gerekir. İslâm ümmeti de, İslâm devleti için mükemmel bir örnek
olmalı ve yeryüzünden câhiliyye düzenini silmeye çalışmalıdır.
İslâm devlet düzeninden sapma ve giderek İslâm’ın hukuka,
muâmelâta dair ahkâmının tümüyle kaldırılması, müslümanlar
arasında câhiliyye düzeninin yayılmasına vesile oldu. “İslâm’ın
halkaları teker teker çözülecek. İlk olarak yönetim halkası çözülecek ve
en sonunda da namaz halkası sökülecektir.” Câhiliyye düzenini tüm
yeryüzünden söküp atmak, fitneyi tümüyle kaldırmak için hücum
edenin İslâm olması gerekirken,10 hücuma uğrayan kendisi oldu.
Câhiliyye düzeni onu tamamen söküp atma, ya da her yönüyle
tahrif ve tahrip etme çabasındadır. Bu gün İslâm topraklarında
ne kadar çok câhiliyye idareleri vardır ve bu câhiliyyelere uyan ne
kadar çok müslüman vardır. Câhiliyye düzenlerinin (bâtıl dinlerin)
ortak özellikleri, İslâm’a, tevhide düşman olmalarıdır.
Câhil Kelimesinin Anlam Sahası: ‘Câhiliyye’, ‘cehl’ fiilinden türemiş
bir masdardır. Yaygın olarak ‘bilgisizlik’ anlamında kullanılmaktadır
ama daha başka mânâları da vardır.
‘Câhiliyye’nin türediği ‘cehl’ fiili sözlükte; bilmemek, tanımamak,
kaba davranmak, gücendirmek, fıkır fıkır kaynamak gibi anlamlara
gelir. Bazılarına göre bu fiil, bilginin zıddı olarak bilgisizlik
8 4/Nisâ, 48
9 2/Bakara, 85
10 2/Bakara, 193; 8/Enfâl, 39
CÂHİLİYYE
- 13 -
ve hafiflik, kendini bilmezlik gibi iki anlam sahasına sahiptir. Aslında
ikinci anlam birincisini doğurmuştur.
Râgıb el-İsfehânî ‘cehl’e üç anlam vermektedir:
Birincisi, nefsin bilgiden boş olması,
İkincisi, gerçeğin dışında bir şeye inanma,
Üçüncüsü, bir konuda yapılması gerekenin veya hakkın tersini
yapmadır. 11
‘Câhil’, ‘cehl’ sahibi, bilgiden mahrum olan, davranışları olgun
olmayan, kendini bilmeyen demektir ki ‘cehl’ fiilinin fâil (özne)
ismidir. Kur’ân-ı Kerim, bu fiili ve bunun türevleri olan ‘câhil’,
‘câhiliyye’, ‘cehâlet’, ‘cehûl’ kelimelerini kullanmaktadır. ‘Cehûl’
çok câhil demektir. ‘Cehâlet’ ise câhil olma halini, ‘cehl’ içinde
olma durumunu ifade eder. Türkçe’de ‘câhillik’; cehâlet, bilgisizlik,
bilmeme mânâsında, ‘câhil’ ise; bilmeyen, ilimden ve olgun
davranıştan uzak, biraz da genç ve tercübesiz kimse anlamında
kullanılmaktadır.
Câhiliyyenin Kapsamı: Birçok tefsir ve tercümede ‘bilgisiz
olma, ilimden uzak olma’ diye anlaşılan ‘câhilliye’: Îslâm’a inanmayan
kişi ve toplumların tutum, davranış, yaşantı, anlayış ve sistemlerini
nitelemek üzere kullanılan bir kavramdır.
İslâm kültüründe ‘câhiliyye’, kendinden önceki dönemin inanç,
tutum ve davranışlarını niteleyen ayırdedici önemli bir kavramdır.
İslâm’dan önceki dönemin adı ‘câhiliyye dönemi’ dir. Bu niteleme,
olmuş-bitmiş bir dönemin adı olmaktan ziyade; Îslâm dışı inanış
ve davranışların genel adıdır. İnsanların düşünüş ve davranışlarına
inançları ya da dünya hayatını algılayışları yön verir. Kişi hangi
dünya görüşüne inanıyorsa tutum ve davranışları ona uygun olur.
Onun kabul ettiği değer yargıları, ahlâk ilkeleri inancından kaynaklanır.
İşte birtakım değer yargılarını, inanç esaslarını, düşünme ve
davranış biçimlerini, ahlâk kurallarını bünyesinde toplayıp onlara
yön veren iki sistem vardır. Bunlardan biri Allah’ın dini İslâm, diğeri
de hangi ad altında olursa olsun ‘câhiliyye’ sistemleri, ya da
‘câhiliyye’ dinleridir. Şirk bu sistemin daha çok inanç yönüne ad
olurken, câhiliyye ise bu gibi sistemlerin tutum, davranış ve değer
yargılarına ad olmaktadır.
İslâm’dan önce câhiliyye insanları hem gerçek bilgi ve bu
11 Râgıb el-Isfehanî, Müfredât, s. 143
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 14 -
bilginin kurduğu sağlıklı toplum ve uygarlıktan yoksundular, hem
de kendilerine doğru yolu gösterecek kitap ve peygamberden
mahrum olduklari için güzel davranışlardan uzaktılar. İnsana olgun
hareket etme imkânı veren bilgiden ve anlayıştan mahrum
olduklari için kaba ve serttiler. Erken kızarlardı, akıllı hareket etmeyi
bilmezlerdi, taassuba ve haksızlığa düşerlerdi.
Bu durum bir anlamda barbarlıktı. İslâm’dan uzak olan kişi
ve toplumlar genellikle ‘hevâ’larına uyarlar. Onlar canlarının, yani
keyiflerinin istediğini yapmaktan başka bir şey bilmezler. DolaysIyla,
hak-hukuk, erdem ve iyilik, başkasına saygılı davranma ve
olgunluk gösterme onların yapacağı iş değildir. Üstelik bu gibiler,
hevâlarına uyduklari için yanlış inançlara düşerler, uydurma
ilâhlar bulurlar ve Allah’tan başkasına ibâdet etmekten çekinmezler…
Bütün bunlar ‘câhilliyye’nin görüntüsüdür.
Câhiliyye ve Hilm: Kimilerine göre câhiliyye’ ‘hilm’in karşıtıdır.
‘Hilm’ sözlükte, düşünerek hareket etme (teenni), sakinlik, yumuşak
huyluluk, ahlâk ve karakter sağlamlığı, çok duygusal olmama,
tedbirli davranma ve ılımlı olma gibi anlamlara gelir.
‘Câhillik’ ise bütün bu ahlâkî davranışların zıddıdır. Câhiliyye
‘hilm’ sahibi olmama durumudur. ‘Hilm’ sahibi olma bir anlamda
‘medeni’ insan olma sıfatıdır. Bunun tam karşıtı olan câhillik ise,
azgın, arzularının esiri, taşkın içgüdülerine uyan, aceleci bir karakteri
olan, olgun davranışlardan yoksun, vahşi ve kaba kimsedir.
Câhiliyye dönemi insanı, şirkten arınmış şekilde tevhîdî Allah
inancından uzak olduğu için gerçek bilgiden, barış ve sakinlikten,
adâletli bir sistemdan mahrumdur. O yüzden o dönemin insanı
vahşi ve kabaydı. Kuvvetliler zayıfları eziyordu. Eline güç geçirenler
başkalarına haksız yere saldırabiliyordu. Hak hep kuvvetlinindi.
İnsanlar birbirine sevgi ve saygı değil, kan bağı ve çıkar bağı
bağlıyordu. Yaptıkları yanlışların farkında bile değillerdi. Şiddet
ve saldırganlığı erdem sayıyorlardı. Cehâletleri yüzünden putlara
ilâh diye tapınıyor ve onlardan kaynaklandığını sandıkları bir dine
inanıyorlardı.
Câhiliyye, iyiyi kötüden ayırmasını bilmeyen bir anlayışın adıdır.
Bu anlayışa sahip olanlar kör bir inat üzerindedirler. Onlar
gerçeğe karşı kör ve sağır gibi davranırlar. İslâm öncesi müşrikler
öylesine kin ve saplantı içerisinde idiler ki, bu yüzden sonu gelmez
kavgaların, kan dâvâlarının, şiddet ve baskınların arkasından koşup
duruyorlardı.
CÂHİLİYYE
- 15 -
İslâm ile şereflenen ashâb câhiliyye dönemine ait her şeyi terkettiklerini
söylerken, câhiliyyenin kibir ve taassubunu, sürekli
sürtüşmeye yol açan kabilecilik anlayışını, kaba ve hayırsız barbar
davranışlarını, vahşi karakterini ve putçuluğuna ait her şeyi kasdediyorladı.
Nitekim Habeşistan’a hicret eden Ca’fer İbn Ebî Tâlib
(r.a.) oradaki krala: “Ey hükümdar! Biz câhiliyye düşüncesine sahip
kimselerdik; putlara tapar, ölü hayvan eti yer, fuhuş yapardık.
Akrabalık bağlarını keser, komşu haklarına uymazdık, içimizde
güçlü olanlar zayıfların (hakkını) yerdi. İşte biz böyle iken, Allah
(c.c.) bize içimizden bir elçi günderdi…” 12
Kur’an; câhil, câhiliyye, câhillik etme kelimelerini farklı yerlerde
benzer anlamlarda kullanmaktadır. Bu kullanımlardaki ortak
nokta, cehâletin yanlızca bilgisizlik olmadığı, düşüncesizce haraket
etme, işin doğrusu dururken yanlış yapma, ilme değil de
zanna (sanrılara) ve hayallere (ümniyye’ye) dayanma ön plana çıkmaktadır.
Zaten böyle yapmak câhillerin davranış özelliğidir.
Hz. Mûsâ (a.s.) İsrailoğullarını denizden ve Firavunun zulmünden
kurtardıktan sonra, onlar puta tapan bir kavim (topluluk) gördüler
ve Hz. Mûsâ’dan gördükleri gibi bir tanrı istediler. Hz. Mûsâ
(a.s.) onların bu yanlış isteklerine “Siz gerçekten câhillikte bulunan bir
kavimsiniz” dedi.13 Hz. Mûsâ gibi bir Allah rasûlünün yanında iken
putları ilâh diye istemek câhillikten başka bir şey olamazdı.
Hz. Hûd’dan (a.s.), fakir kimseleri yanından kovmasını isteyenlerin
tutumu,14 kadınları bırakıp da erkeklere şehvetle giden Lût
(a.s.) kavminin çirkin işleri, putlara tapmaktan vazgeçmeyen ve
peygamberini tehdit eden Âd kavminin davranışı cehâletten başka
bir şey değildir. 15
Hz. Yûsuf (a.s.) kardeşlerinin kendisini kuyuya atmalarını ve
onun hakkında kötülük düşünmelerini ‘câhillik’ diye nitelendiriyor.
Çünkü kardeşleri bu yaptıklarının ne denli kötü olduğunu,
kendilerine pek çok zarar verdiğini hesap etmemişlerdi, bu
konuda câhil olmuşlardı.16 Allah’tan başkasına kulluk edenler
câhillerdir: “De ki: Ey câhiller, Allah’ın dışında bir başkasına kulluk etmemi
mi emrediyorsunuz?” 17
12 İbn Hişam, 1/336
13 7/A’râf, 138
14 11/Hûd, 29
15 46/Ahkaf, 23; 6/En’âm, 111
16 12/Yûsuf, 89
17 39/Zümer, 64
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 16 -
Allah’ın vahy yoluyla bildirdiği âyetlerinden yüz çevirenler,
yaptıkları hatanın farkında değillerdir. Allah’ın dışında başka tanrılara
ibâdet yaparak elde ettikleri zararı hesap etmiyorlar. Allah’a
ibâdette bulunarak elde edecekleri mükâfatları da bilmiyorlar. Bu
konuda duyarsız ve Hakk’a karşı boşuna kör ve sağır gibi davranıyorlar.
Hz. Mûsâ (a.s.) kavmine “Allah (c.c.) size bir sığır boğazlamanızı
emrediyor” deyince onlar, “bizimle alay mı ediyorsun?” dediler.
Hz. Mûsâ’nın cevabı şöyle oldu: “Ben câhillerden olmaktan Allah’a
sığınırım.”18Allah (c.c.) adına yalan uydurmak O’nun emretmediği
bir şeyi O’nun adına ortaya atmak ve O’nun adına din ve yeni
ibâdet türleri uydurmak câhilliğin ta kandisidir. Hz. Nûh’a (a.s.)
inanmayan ve kurtuluş gemisine binmeyen inkârcı oğlu için af dileyince
Allah (c.c.) onu uyararak şöyle demişti: “O kesinlikle senin
ailenden değildi. Çünkü o salih (doğru) olmayan bir iş yaptı. Öyleyse
hakkınde bilgin olmayan bir şeyi benden isteme. Gerçekten, câhillerden
olmayasın diye sana öğüt veriyorum.” 19
Cahâlet, câhillik her zaman kişiye kötülük yaptırır, günah işletir.
Böyleleri eğer tevbe ederlerse, Allah (c.c.) onların tevbesini kabul
eder.20 Allah (c.c.) gönderdiği âyetlere iman ettiği halde kimileri
câhillikleri ve yaptıklarının sonunu düşünmemeleri nedeniyle
hataya düşebilirler.21Kur’an diyor ki: “Ey iman edenler! Eğer bir fâsık
(günahtan korkmayan, açıktan günah işleyen) birisi size bir haber getirirse
onu araştırın. Yoksa cehâlet sonucu (farkında olmadan) bir topluluğa
kötülükte bulunursunuz da, sonra işlediklerinize pişman olursunuz.” 22
Mü’minler, kulaktan dolma mâlûmatla, uydurma haberlerle
ve sağlam bir delile dayanmayan bilgilerle bir şey ve kişiler hakkında
hüküm vermemeliler. Cehâletle verilen kararlar isabetli
olmazlar. Kur’an’ın câhil dediği kimseler, insanın yeryüzündeki
konumunu idrâk etmeyen, kaba ve sert, iyi düşünmekten ve
akıllı uslu hareket etmekten mahrum kişilerdir. Onlar yaptıklerı
işleri, gösterdikleri davranışları sağlam bir bilgiye uyarak yapmazlar.
Kendi hevâlarına ve doğru sandıkları hayallerine uyarlar. Bu
nedenle hem bilgisizce hatalara düşerler hem de davranışlarıyla
bir sürü zarara yol açarlar. Hatta cehâletleri yüzünden, Allah’ın
âyetlerinden yüz çevirir, elçilere ve onların tebliğ ettiklerine aldırmazlar,
dünyada ve âhirette pek çok zarara uğrarlar. Bütün bu
tutum ve davranışlar ‘câhilliye’ ahlâkıdır.
18 2/Bakara, 67
19 11/Hûd, 46
20 4/Nisâ, 17; 6/En’âm, 54
21 16/Nahl, 119
22 49/Hucurât, 6
CÂHİLİYYE
- 17 -
Allah’a hakkıyla kulluk yapan güzel insanlar, yeryüzünde vakarla,
alçak gönüllü ve ciddiyetle yürürler. Câhiller kendilerine sataştığı
zaman da yüksek bir olgunlukla, onların seviyesinde inmeden
‘selâm’ der ve geçerler.23 Allah (c.c.) Peygamberimiz’e şöyle
emrediyor: “Sen af (veya kolaylık) yolunu benimse, (İslâm’a) uygun olan
örfü emret ve câhillerden yüz çevir.” 24
Câhiliyye, Allah’ı İdrâk Edememe İdeolojisidir: Câhiliyye,
cehâlet mantığı üzerine kurulu dünya görüşünün, tutum ve davranışların
genel adıdır. Bu görüşe sahip olanların davranışlarına
câhilî düşünceler ve inançlar yön verir. Onlar sağlam bir bilgiye, insanı
hakka ve en doğru bir yola götürecek bir ilme sahip olmadıkları
için kendi hevâlarının ölçüsünü doğru sanırlar. O yüzden putlara
tapmayı, peygamberlere ve Allah’ın âyetlerine karşı gelmeyi
doğru zannederler. Zenginlik ve servetin üstünlük olduğunu düşünür
ve yoksullarla bir arada bulunmak istemezler.25 Mü’minler,
sabırlı, ağırbaşlı, teenni ile, düşünerek hareket ederlerken;
câhiller, ‘câhiliyye hamiyeti/câhillik gayreti’yle davrandıkları için,
sert ve kaba, düşüncesiz ve hafif meşrep davranırlar. Yerli-yersiz
öfkelenirler, kızgınlık ve gazap sahibidirler. Bu yüzden Hakk’a ve
adâlete göre iş yapamazlar.
Kur’an buna ‘câhiliyye hamiyyeti’ demektir. İnkârcılar kalplerine
bu câhiliyye çabasını koydukları zaman Allah (c.c.) da
mü’minler üzerine ‘sekine/kalbi sâkinleştirici’sini indirir ve onları
‘takvâ sözüne/tevhid kelimesine’ bağlı tutar. 26
Yukarıda geçtiği gibi ‘câhiliyye’ yalnızca İslâmdan önceki müşriklerin
hayatının adı değildir. Kişilerin İslâmî hayatlarından önceki
yaşantılarına da ‘câhiliyye’ denilir. Bununla beraber câhiliyye,
cehâlet üzerine kurulu bütün tutum ve davranışların, İslâm’dan
kaynaklanmayan bütün sistemlerin, bütün hükümlerin genel adıdır.
Çünkü İslâm ve ona ait hükümler Allah’tan gelen sağlam bir
ilme, diğerleri ise insanların hevâlarından kaynaklanan zanlara
dayanır.
Câhilî davranışlar her devirde ve her yerde görülebilir. Câhil
kimselerin özelliklerine bakarsak, câhiliyyenin her zaman ve her
yerde olabileceğini daha rahat anlarız. Medine döneminde olan
şu olay ilginç bir örnektir. Bu olay üzerine Peygamberimiz (s.a.s.)
her zaman gündeme gelebilecek câhiliyye davranışlarına dikkat
23 25/Furkan, 63
24 7/A’râf, 199
25 11//Hûd, 20
26 48/Fetih, 26
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 18 -
çekmiş ve ümmetini uyarmıştır. Câhiliyye döneminde birbirlerine
düşman olan ve uzun seneler boyu süren kan dâvâları sebebiyle
birbirlerine saldıran Evs ve Hacrec kabileleri müslüman olduktan
sonra kardeş oldular ve düşmanlığa son verdiler. Bir gün onların
tatlı tatlı sohbetlerini gören ve bunu kıskanan bir Medineli yahudi
birisini göndererek onlara eski günlerini hatırlatmalarını söyledi.
O gönderilen kişi de denileni yapınca her iki taraf silaha sarılarak
savaşa kalkıştılar. Bunu öğrenen Peygamberimiz (s.a.s.): “Ey
müslümanlar! Allah, Allah! (Allah’tan korkun), ben aranızda iken, Allah
(c.c.) size hidâyet verdikten sonra birbirinizi câhiliyyeye mi davet ediyorsunuz?…”
27
Bilâl-i Habeşî’ye (r.a.) ‘siyah kadının oğlu’ diyerek hakaret
eden Hz. Ebû Zerr’e (r.a.) Peygamberimiz (s.a.s.) şöyle demiştir:
“Onu annesinin renginden dolayı mı ayıplıyorsun? Demek ki sende hâlâ
câhiliyye ahlâkı bulunmaktadır.” 28
Yine Peygamberimiz (s.a.s.) câhiliyye dâvâsı; câhiliyye zamanında
gibi kavmiyyetçilik ve asabiyye güdenler için ‘bizden değildir’
demektedir.29 “Ümmetimin içinde câhiliyye döneminden kalma,
tamâmen terkedemeyecekleri dört âdet vardır: Asâletleriyle övünmek,
başkalarının soyuna dil uzatmak, yıldızlar vesilesiyle yağmur istemek,
ölünün arkasından yüksek sesle ağlamak.” 30
Kur’an, müslüman kadınlara ‘câhiliyye döneminde olduğu gibi
açılıp saçılmayın’ diyor.31 Mü’minler, inançta, düşüncede, ahlâk ve
davranışlarda, karar vermede ve insanlarla ilişkilerde Allah’ın
indirdiği hükümlere uyarlar. Câhiliyye düşüncesine sahip olanlar
ise Allah’ın hükümlerini tanımazlar, onları beğenmezler ve kendi
hevâlarına uyarlar. Kur’an şöyle diyor: “Onlar hâlâ câhiliyye’nin
hükmünü mü arıyorlar? Kesin bir bilgiyle inanan bir topluluk için hükmü,
Allah’tan daha güzel olan kimdir?” 32
Günümüzde Câhiliyye: Câhiliyye’yi, yanlızca İslâm’dan önceki
dönem diye çevirme yanlış olacaktır. O dönemin adı da
‘câhiliyye’dir. Ancak bu kavram, câhilî davranış ve inançların genel
adıdır. Firavun nasıl, haddi aşan, azan, kibirlenip kendini Allah’a
muhtaç görmeyen, zulmün ve tuğyanın (azıp sapıtmanın) sembolü
ise; câhiliyye de bilgisizliğin, bilgisizce hareket etmenin, yaptığı
27 İbn İshak, nak. İbn Hişam 2/555-556
28 Buhârî, İman 22
29 Müslim, İmâre, 53 hadis no: 1848; Buhârî, Cenâiz 39
30 Müslim, Cenâiz 29, hadis no: 934
31 33/Ahzâb, 33
32 5/Mâide, 50
CÂHİLİYYE
- 19 -
şeyin sonucunu düşünmemenin, Allah’ı ve O’nun âyetlerini anlamamanın,
Allah’a isyan etmenin ne kadar kötü olduğunu idrâk
edememenin sembol kavramıdır.
İnsanların hevâlarına uyduğu, nefislerinin, isteklerinin kulu
oldukları, Allah’ın hükümlerinin kabul edilmediği, çeşitli ilâhlara
ibâdet edildiği, sömürü ve zulmün bulunduğu, kavmiyetçilik ve
asabiyyenin (tarafgirliğin) yaygın olduğu, hüküm vermede hakkın
ve adâletin uygulanmadığı her yer ve zamanda câhiliyye var
demektir. Günümüzde de çeşitli yerlerde, tıpkı câhiliyye döneminde
olduğu gibi Allah (c.c.) unutulmuştur. O ve O’nun hükümleri
hayata ve insanların işlerine sokulmamaktadır. O’nun gönderdiği
hükümlere uymayı bir tarafa bırakalım; o hükümler, yani şeriat
yanlış, eksik ve hatta çağdışı sayılmaktadır. Günümüz insanlarının
çoğu, unuttukları âlemlerin Rabbi Allah’ın yerine sayısız ilâhlar ve
putlar bulmuşlar ya da koymuşlardır. Tıpkı eski Arap câhiliyyesinde
olduğu gibi sahte tanrılara ibâdet edilmektedir. Ölçüler İlâhî kaynaktan
değil, hevâlardan alınmaktadır. Güçlünün borusu ötmekte,
sözü geçmektedir. Zayıflar yine ezilmekte, insanlar haklarına yine
gereği gibi kavuşamamaktadır. Kumar, zinâ, fuhuş, hırsızlık en geniş
şekilde yapılmakta, içki su yerine içilmekte, ribâ (fâiz) ekonominin
can damarı kabul edilmektedir. İslâm’ın günah dediği pek
çok şey çağdaş ahlâk sayılmaktadır. Kadınlar yine alınıp satılmakta,
açılıp saçılmaları kadın hakkı, çağdaşlık kabul edilmektedir.
Kısaca, Kuran’ın câhiliyye toplumu dediği müşrik toplumun
anlayışı ve ahlâkı az bir değişiklikle günümüzde de aynen devam
ediyor. Allah (c.c.), O’nun yüce hükümleri ve Âhiret hesaba pek
katılmıyor. Bu durum da ‘câhiliyye’den başka bir şey değildir. 33
Câhil: Bilmeyen, iş bilmez, bilgisiz, tecrübesiz anlamlarına gelen
ve halk arasında yol-yordam, ilim-irfandan haberdar olmayan
kimse demektir. Cehâlet: Câhilin içinde bulunduğu hâle denir. Ayrıca
cehâlet, ilmin karşısında olmak, bilmemek mânâsını taşır. İlim;
bilmek, her şeyin en iyisi, en hayırlısı olduğu gibi; cehâlet de onun
zıddı, her şeyin en fenâsıdır. İlim sahibi faziletli, yüce kişi sayılırken;
câhil insanlar da bilgiye karşı daima aşağılanan kişiler olarak
bilinirler.
Kur’ân-ı Kerîm, inkârcı kâfirleri: “...Cehâlet içerisinde kalmış (bilgisizliğe
saplanıp kalan) gâfiller”34 olarak zikreder. Yine câhillerden
sakınmak için; “Af yolunu tut, bağışla, mâruf olan şeyleri emret,
33 Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, Beyan Y. s. 95-101
34 51/Zâriyât, 11
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 20 -
câhillerden yüz çevir.”35 buyurulur. Bilgisiz insanlar körler gibidir:
“Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” 36 Aynen “görenle görmeyenin
bir olmadığı gibi.”
Câhil kişiler faziletli, doğru ve ilmi kendine önder seçmiş, akıllı
kişilerden kaçarlar. Çünkü, kendini olduğundan büyük görme
hastalığına tutulan câhiller, tevâzu sahibi bilginlerden hiç bir şey
anlayamazlar. Câhil, her şeyin dış yüzünü görür, kabukta kalır. Her
şeyi bildiğini sanır, boş iddialarda bulunur. Ancak görünenin arkasında
bir de hissedilenin varolduğunu bilemez. Câhilin tedbiri,
düşüncesi köksüz ve çürüktür. Bundan dolayı câhiller için: “Câhil
yaşayan ölüdür”, “Diri iken ölü” denilmiştir. Hazret-i İsa da: “Ben
ölüleri dirilttim fakat câhilleri diriltemedim” buyurmuştur. Halk
arasında hadis olarak bilinen yaygın bir sözde: “Akıllının düşmanlığı,
câhilin dostluğundan daha hayırlıdır” denilmektedir.
Hazret-i Ali (r.a.): “Faziletli kişiler hakkında haset edilir. Câhiller
de ilim sahiplerine düşman kesilirler” buyurmuştur. Eskiden İslâm
toplumlarında âlimlerden birine kızıldığı zaman en büyük ceza
olmak üzere onu câhil bir kişi ile hapsederler veya bir arada yaşamaya
zorlarlardı. “Câhillere para verilse de yüz verilmez” deyimi
çok kullanılan bir deyimdir.
Câhiliyye: Bilgisizlik, gerçeği tanımama. İslâm, tam bir aydınlık
ve bilgi devri olduğu için, Arabistan’da İslâmiyet’in yayılmasından
önceki devre, daha dar anlamı ile Hz. İsa’dan sonra peygamberimizin
gelmesine kadar geçen zamana “câhiliyye” devri
adı verilmiştir.
Câhiliyye, insanın Allah’ı gereği gibi tanımaması, O’na kulluk
etmekten uzaklaşması, O’nun hükümlerine değil de, kişinin kendi
hevâ ve hevesine uyması, insanların koyduğu emir ve yasaklara,
siyasî sistem ve düşüncelere inanmasıdır. Kur’ân-ı Kerîm’de: “Onlar
hâlâ Câhiliyye devri hükmünü mü istiyorlar? Gerçeği bilen bir millet
için Allah’tan daha iyi hüküm veren kim var?”37 buyurulur. İslâm’ın
hâkim olmadığı ortamlar câhiliyye çağlarıdır. Çünkü İlâhî bilginin
kaynağından yoksun olan ortamlardır. İslâm’ın gelişinden önceki
dönemde yaşayan müşrikler Allah’a isyan etmiş, O’nun hükümlerine
sırt çevirmiş bir toplum olarak son derece ilkel ve câhilce
hayat sürüyorlardı. 38
35 7/A'râf, 199
36 39/Zümer, 9
37 5/Mâide, 50
38 Ahmed Ağırakça, Durali Pusmaz, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 1, s. 269
CÂHİLİYYE
- 21 -
Câhiliyyenin Temel Özellikleri;
Câhiliyye Âdetleri
Câhiliyye Arapları’nın sürdüğü hayattan ve içinde yaşadıkları
ortamdan bazı örnekleri şöyle sıralamak mümkündür:
1) Putlara tapmak: Câhiliyye insanları Allah’ın varlığını kabul
etmekle beraber putlara taparlardı. Onlar putlarının Allah katında
kendilerine şefaatçı olacaklarına inanırlar ve: “Biz onlara ancak
bizi daha çok Allah’a yaklaştırsınlar diye ibâdet ediyoruz”39 derlerdi.
2) İçki içmek: Şarap içmek âdeti çok yaygındı. Şâirleri her zaman
içki ziyafetinden bahseder, içki şiirleri edebiyatlarının büyük
bir kısmını teşkil ederdi. Hatta Enes b. Mâlik (r.a.)’in bildirdiğine
göre İslâm’da içki, Mâide Sûresi’nin doksan ve doksan birinci
âyetleriyle kesin olarak haram kılınmış, Hz. Peygamber (s.a.s) tellal
bağırttırarak bunu ilân ettiğinde Medine sokaklarında sel gibi
içki akmıştır. 40
3) Kumar oynamak: Câhiliyye çağında kumar da çok yaygındı.
Câhiliyye Arapları kumar oynamakla övünürlerdi. Öyle ki kumar
meclislerine katılmamak ayıp sayılırdı. Onların şâirlerinden biri
karısına şöyle vasiyette bulunur: “Ben ölürsem, sen, âciz ve konuşma
bilmeyen, ikiyüzlü ve kumar bilmeyen birini isteme.”
4) Fâiz yemek: Tefecilik almış yürümüştü. Para ve benzeri şeyleri
birbirlerine borç verirler; kat kat fâiz alırlardı. Borç veren kimse,
borcun vâdesi bitince borçluya gelir: “Borcunu ödeyecek misin,
yoksa onu artırayım mı?” derdi. Onun da ödeme imkânı varsa
öder, yoksa ikinci sene için iki katına, üçüncü sene için dört katına
çıkarır ve artırma işlemi böylece kat kat devam ederdi. Tefecilik ve
fâizin her çeşidini haram kılan Allah, özellikle Araplar’ın bu kötü
âdetlerine dikkati çekerek “Ey iman edenler! Kat kat fâiz yemeyin.”41
buyurmuştur.
Fâizcilik Araplar arasında o kadar yerleşmişti ki ticaretle onun
arasını ayıramıyorlar; “Fâiz de tıpkı alış-veriş gibi” diyorlardı. Bunun
üzerine inen âyette: “Allah alış-verişi helâl, fâizi ise haram kılmıştır.”
42 buyrulmuştur.
5) Zinâ etmek: Câhiliyye Araplar’ı arasında fuhuş da nâdir şeylerden
değildi. Câriyelerini zorla fuhşa sürükleyenler vardı. Kur’ân-ı
Kerîm’de bu hususa işaretle: “İffetli olmak isteyen câriyelerinizi fuhşa
zorlamayın.”43 buyurulur.
39 39/Zümer, 3
40 Müslim, Eşribe 3
41 3/Âl-i İmrân, 130
42 2/Bakara, 275
43 24/Nûr, 33
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 22 -
Kocanın birkaç metresi olduğu gibi, kadının da başkalarıyla
ilişkide bulunması, bazı çevrelerce nefretle karşılanmayan bir davranıştı.
Fuhuşla ilgili câhiliyye Araplarının şu âdetlerini zikredebiliriz:
Kadın, âdetinden temizlendikten sonra kocası ona (kendisinden
çocuğu olmadığı ve asil bir çocuğa babalık yapmak istediği
için) “şu adama git ve ondan hâmile kal” derdi. Kadın istenilen
adamla beraber olduktan sonra kocası hamileliği belli oluncaya
kadar ona yaklaşmazdı. Sonra yaklaşabilirdi. Bu, iyi bir çocuğa sahip
olmak için yapılırdı.
Sayıları üç ila on arasında değişen bir grup erkek kadının evine
girerek, sırasıyla hepsi de onunla cinsî münâsebette bulunurdu.
Kadın hâmile kalıp da doğum yaparsa doğumdan birkaç gün
sonra bu erkekleri çağırır, erkekler de zorunlu olarak bu dâvete
iştirak ederlerdi. Sonra onlara: “Olanları biliyorsunuz, doğum
yaptım” içlerinden birine işaret ederek “çocuğun babası sensin”
derdi. O da bundan kaçınamazdı.
Bazı fuhuş yapan kadınlar da tanınmaları için kapılarına bayrak
asarlardı. Bu tür kadınlardan biri doğum yaptığı zaman teşhis
heyeti toplanıp çocuğun kime ait olduğunu tespit ederdi. O da
çocuğun babası olduğunu kabul etmek zorunda kalırdı. 44
6) Kadına hakkını vermemek: Kadına değer verilmez, hak ve
hukuku tanınmaz, âdetâ bir eşya gibi telâkkî edilip miras alınırdı.
Biri ölüp karısı dul kalınca ölenin varislerinden gözü açık biri hemen
elbisesini kadının üzerine atardı. Kadın daha önce kaçıp bu
halden kurtulamazsa artık onun olurdu. Dilerse mehirsiz olarak
onunla evlenir, dilerse onu bir başkasıyla evlendirerek mihrini almaya
hak kazanır ve kadına bundan bir şey vermezdi. Dilerse, kocasından
kendisine kalan mirası elinden almak için onu evlenmekten
menederdi. Bunun üzerine inen âyette: “Ey inananlar! Kadınlara
zorla mirascı olmaya kalkmanız size helâl değildir.” 45 buyurulmuştur. 46
7) Bazı yiyecekleri kadınlara haram kılmak: Yiyeceklerin bazısı
yalnız erkeklere ait olup kadınlara yasak ediliyordu. “Onlar: ‘Bu
hayvanların karınlarında olan yavrular yalnız erkeklerimize mahsus olup,
eşlerimize yasaktır. Ölü doğacak olursa hepsi ona ortak olur’ dediler.” 47
44 Buhârî, Nikâh 36
45 4/Nisâ, 19
46 Şevkânî, Fethu’l-Kadîr, I/440
47 6/En'âm, 139
CÂHİLİYYE
- 23 -
8) Kız çocuklarını diri diri toprağa gömmek: Câhiliyye
Arapları’nın kötü âdetlerinden biri de kız çocuklarını diri diri
toprağa gömmeleriydi. Onlar bunu namuslarını korumak veya ar
telâkkî ettikleri için, bazıları da sakat ve çirkin olarak doğduklarından
yapıyorlardı. Kur’ân-ı Kerîm’de şu âyetlerde buna işaret
edilir:
“Onlardan birine Rahman olan Allah’a isnat ettikleri bir kız evlât müjdelense
içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilirdi.” 48
“Diri diri toprağa gömülen kız çocuğunun hangi suçla öldürüldüğü
sorulduğu zaman...” 49
“Ortak koştukları şeyler, müşriklerden çoğuna çocuklarını öldürmeyi
süslü gösterirdi.” 50
9) Ekin ve hayvanlarından putlarına pay ayırmak: Ekin ve
hayvanlarını iki kısma ayırıyor, bir kısmını Allah’ın böyle emrettiğini
sanarak Allah’a veriyor ve bir kısmını da Allah’a eş koştukları
putlarına bırakıyorlardı. Onlar bu bâtıl inanç ve âdetlerinde
biraz daha ileri giderek Allah’ın payına düşeni alıyorlar, onu eş
koştukları putların payına ekliyorlardı. Ama putlarının payından
alıp öbürüne ilâve ettikleri görülmüyordu. “Allah’ın yarattığı ekin ve
hayvanlardan O’na pay ayırdılar ve kendi iddialarına göre: ‘Bu Allah’ındır,
şu da ortak koştuklarımızındır’ dediler. Ortakları için ayırdıkları Allah için
verilmezdi. Fakat Allah için ayırdıkları ortakları için verilirdi. Bu hükümleri
ne kötüydü!”51 Bir kısım hayvanlarla ekinlerin bazısını dilediklerinden
başkasına yasaklıyorlardı. Ayrıca bir kısım hayvanlara binerken
ve keserken Allah’ın adının anılmasına engel oluyorlardı. 52
10) Bahîra, Sâibe, Vasîle, Hâm gibi inançlara sahip olmak: Bunun
dışında hayvanlarla ilgili şu âdetleri de vardı:
Bahîra; deve beş batın doğurup beşincisinde erkek doğurursa
kulağını çentip serbest bırakırlardı. Artık ona binmeyi ve sütünü
sağmayı haram kabul ederlerdi. Buna “Bahîra” derlerdi.
Sâibe; dileği yerine gelen kimsenin putlara adadığı deve idi.
Buna da binilmez ve sütü sağılmazdı.
Vasîle; koyun dişi doğurursa kendileri için; erkek doğurursa
putları için olurdu. Şâyet biri erkek, biri dişi olmak üzere ikiz
48 43/Zuhruf, 17
49 81/Tekvîr, 8-9
50 6/En'âm, 137
51 6/En'âm, 136
52 6/En’âm, 138
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 24 -
doğurursa, dişinin hatırı için erkeği de kesmezler ve buna “Vasîle”
derlerdi.
Hâm; bir erkek devenin soyundan on döl alınırsa onun sırtı
haram sayılır, su ve otlakta serbest bırakılırdı. Kimse ona dokunmazdı.
11) Hac ile ilgili birtakım bâtıl inançlara sahip olmak: Bütün
bunlardan başka müşrikler atalarından devraldıkları birtakım
âdetleri devam ettirme konusunda direniyor ve hatta bunların
bazılarının, kendilerini Allah’a (c.c.) daha çok yaklaştırdıklarını
ileri sürüyorlardı.
İbn İshak şunları aktarıyor: “Kureyş, ya Fil olayından evvel
veya daha sonra meydana geldiğini tahmin ettiğim bir bid’at ortaya
çıkardı ki, tarihte (Hums) diye anılıp, asâlet-i diniye iddiasından
ibarettir.” Bunlar: “Biz, İbrahim’in evlâdıyız, ehl-i Harem biziz,
Beyt’in sahibiyiz, Mekke’nin de sâkini bulunuyoruz. Arap kabilelerinden
hiçbir kabîle, bizim sahip olduğumuz bu şeref ve itibara
sahip değildir. Binâenaleyh biz, bu müstesnâ mevkiimizin şeref ve
itibarını korumalıyız. Bundan sonra Harem hâricinde hiçbir şeye
ta’zim etmeyip bütün hürmetlerimizi Harem dâhilinde sunmalıyız.
Meselâ, Arafat’ta halk ile bir sırada, yan yana, omuz omuza durup
vakfe etmek, sonra halk ile geri dönüp gelmek bizim kadrimizi
tenzil eder” diyorlardı.
İbn İshâk devamla: “Kureyşliler bu asâlet fikrini ortaya koydu
ve uygulamaya da başladı. Arafat’a çıkmayı, Arafat’tan ifazâyı
terk ettiler. Herkes Arafat’ta vakfe ederken, bunlar Müzdelife’ye
giderler, orada dururlardı. Ve “Biz ehlullahız, Harem-i Şerif’in
hâdimleriyiz” diyerek, diğerleriyle eşitliği kabul etmezlerdi. Fakat
bunlar, Arafat’ta vakfe etmenin İbrahim’in (a.s.) dini gereği olduğunu
biliyorlardı. Kinâne ile Hüzâaoğuları da bu hususta Kureyş’e
iltihak etmişlerdi.
Bunlar hac için, umre için gelen bedevîlere müdâhaleye kadar
ileri gitmişlerdir. Harem hâricinden gelen herkesin, Beyt’in ilk
tavafı Siyab-ı Hums ile tavaf etmelerini kararlaştırdılar ve uyguladılar.
Bu kararın neticelerinden biri: Kim ki âdi bir elbise ile gelip
tavaf ederse, tavaftan sonra o elbiseyi çıkarıp atması zarûrî idi.
Bu kararların ikinci neticesi ise; asilzâdelere mahsus bir elbisesi
olmayan bedevî erkeklerin çıplak; kadınların da yalnız önü yırtmaçlı
kısa iç gömleği ile tavafa mecbur edilmesidir.
Bu ve bunun gibi pek çok âdetler yürürlükte idi. Rasûlullah’a
(s.a.s.) iletilinceye kadar da bu âdetler yürürlükte kalmaya devam
CÂHİLİYYE
- 25 -
etti. Daha sonra da A’râf sûresinin 26, 27, 28, 31 ve 32. âyetlerinde,
çıplak tavaf ile birlikte diğer bid’atler de yasaklanmıştır.
Ebû Hüreyre (r.a.)’den gelen bir rivâyete göre, Ebû Bekr es-
Sıddık (r.a.) Vedâ Hacc’ından (bir sene) evvel, Hz. peygamber tarafından
Hac Emîri olarak (Mekke’ye) gönderildiğinde, Ebû Bekr
de Ebû Hureyre’yi Kurban Bayramı’nın ilk günü Mina’da büyük
bir cemaat içinde halka (şu iki maddeyi) ilâna memur kılmıştır. “Ey
Nas! İyi biliniz, bu yıldan sonra müşriklerin haccetmeleri, çıplakların da
Kâbe’yi tavaf etmeleri yasaktır” demiştir.53 Fakat onlar bunu kabule
yanaşmamışlar, atalarını körükörüne taklide çalışmışlardır.
“Onlara: Allah’ın indirdiğine ve peygambere gelin dendiği zaman:
‘Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter’ derler. Ataları bir şey
bilmeyen ve doğru yolu da bulamayan kimseler olsalar da mı?” 54 İslâm,
topluma hâkim olunca bütün bu câhilî sistemin ilkel davranışlarını
tamamen yasaklamıştır. 55
Bütün bunlara baktığımızda, câhiliyye’nin bir inanma biçimi
olduğunu görüyoruz. Câhiliyye; bir şeyi gerçeği dışında bilmek,
anlamak ve buna göre amel etmek demektir. Bu duruma göre
câhiliyye; insanın ve toplumun İslâm öncesi ve İslâm dışı bir yaşayış
biçimiyle yaşaması demektir. Doğru yolun zıddı, ilmin aksi olan,
eskiyen ve değişken olan, bölgelere, kavimlere ve anlayışlara göre
kurulan her türlü İslâm dışı rejimler; câhilî sistemler ve hükümlerdir.
Câhiliyye; insanın insan irâdesinin dışındaki unsurlar üzerinde
toplanmasını temine çalışan, insanı insana ve topluma köle yapan
bir sistemin; beşeriyeti Allah’a ibâdetten uzaklaştırıp, herhangi
bir adla anılan beşerî sistem ve prensiplere itaata zorlayan yönetimin
adıdır. İnsanları, kavimlere, renklere, tarihlerinin karanlık
çağı efsânelerine yönlendiren, ayrı ayrı dil farklılığı sebebiyle
ümmet şuurundan uzaklaştırmaya çalışan her türlü despotizm,
câhiliyyenin bir görüntüsüdür. Kısaca câhiliyye, Allah’ın hükmünden
başka hüküm arayan ve Allah’ın hükmünden başka hükme
rızâ gösterenlerin tavrı, hayat biçimi ve sistemidir. 56
Câhiliyye kavramı, hakka ve hakikate dayanmayan her türlü
itikadî ve amelî unsurları içine alan bir kavramdır. Şimdi câhiliyye
devrinin kanunları üzerinde duralım. Niçin “câhiliyye devrinin
adâlet ve hukuk sistemi” demiyoruz? Buradaki incelik şudur:
53 S. Buhârî, Tecrîd-i Sarih Tercümesi, c. 6, s. 13
54 5/Mâide, 104
55 5/Mâide, 103
56 Ahmed Ağırakça, Durali Pusmaz, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 1, s. 269-270
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 26 -
Adâlet ve hukuk kelimeleri, İslâmî birer ıstılâhtır. Adâlet, Allah
Teâlâ’nın (c.c.) emrine uygun şekilde amel etmektir. Buna riâyet
eden müslümana âdil, riâyet etmeyene de fâsık denilir. Hukuk ise,
hak kelimesinin çoğuludur ve lugat mânâsı, bâtılın zıddıdır. Kanun
mefhûmu, İslâmî bir ıstılâh değildir. Câhiliyye devrinin kanunları,
bâtıl şeriatten çıkarılmış birer kuraldan ibarettir.
Câhiliyye devrinde gerek bedevî (göçebe), gerekse medenî
(şehirli) hayat yaşayan Araplar arasında, yazılı metne dayanan bir
kanun sistemi yoktur. Bu devirde Arap Yarımadası’nın her tarafında
değişik kanunlar yürürlüktedir. Yemen bölgesinde kanunlar,
hükümdarların emirleri ile sınırlıdır. 57
Kuzeyde, Suriye ve Filistin çevresinde Roma Kanunları tatbik
edilmiştir. 58 Doğu ve Kuzey-doğu bölgelerinde ise Zerdüşt dini
tesirindeki Sasani Kanunları mevcuttur. Öte yandan bu bölgede
bulunan Hıristiyanlar, beşerî münasebetlerinde Roma Kanunları
ile karışık kilise örf ve âdetlerini esas almışlardır. Hicaz bölgesine
gelince, bu bölgedeki yahûdiler Tevrat ve şerhi Talmut hükümleriyle
hareket etmişler, onlarla ihtilat halinde bulunan Araplar da
Yahudi kanunlarına bağlı kalmışlardır. 59
Yazılı olmayan ve bir usûle dayanmayan câhiliyye kanunları,
atalarından gelen örf ve âdete istinat etmektedir.60Nitekim, Mekke
şehir devletinin kanunî müeyyideleri yazılı değildir. Tamamen
örf ve âdete dayanan bir kanun devleti söz konusudur. Mekke’de
yaşayan bütün kabile ve aşiretleri bağlayıcı kanunların, Dâru’n-
Nedve adı verilen ve Kâbe’nin tam karşısında bulunan meclisten
çıkarıldığı sâbittir. Bu meclisin üyeleri, kırk yaşını doldurmuş ve kabilelerinin
tasvibini almış kimselerden oluşuyordu. Her kabilenin
bir tâgûtu vardı. Dâru’n-Nedve meclisinin ilk başkanı Kusayy, ondan
sonra yerine geçen oğlu Abdü’d-Dar’dır.61 Câhiliyye devrinin
siyasî rejimi, kabile ve aşiret esasına dayanan ilkel bir demokrasidir.
Örf ve âdete dayanan kanunî müeyyideleri uygulama yetkisi
tâgût denilen kabile reisine bırakılmıştır. 62
Câhiliyye devrinde, ceza kanunları intikam esasına dayanmaktadır.
Adam öldürme suçu, umumiyetle kan dâvâlarını gündeme
getirmiştir. Ölenin velisinin, öldürenden intikam almaya
kalkışması ile başlayan fesad,·çoğu zaman kabileler arası savaşa
57 N. Çağatay, İslâm Öncesi Arap Tarihi ve Câhiliyye Çağı, s. 28
58 İslâm Ansiklopdesi, c. IV, s. 615 -Fuat Köprülü, "Fıkıh" maddesi-.
59 Ahmed Emin, Fecru'l-İslâm, Beyrut 1969, s. 227
60 Salih Tuğ, İslâm Vergi Hukukunun Ortaya Çıkışı, Ankara 1963, s. 17
61 Mustafa Çelik, Câhiliyye Düzeninin Ruh Haritası, s. 32-33
62 İbn Kayyım, İ'lâmu'l-Muvakkıîn, Kahire 1955, c. I, s. 52. Ayrıca Dr. H. İbrahim
CÂHİLİYYE
- 27 -
dönüşmüştür. Bununla beraber, kasıtsız adam öldürmede başvurulan
tatbikat, diyet usûlüdür. 63
Eğer katil bulunamazsa, maktulün velisinin isteği üzerine
kasame usûlüne başvurulur. Bu usûl, maktulün bulunduğu yer
ahâlisinden elli kişinin maktulü öldürmediklerine, öldüreni bilmediklerine
dair yemin etmeleridir.64Bazı kaynaklarda, câhiliyye
döneminde Zu’l-Mecasidi’l-Yeşkûri isimli birisinin, mirastan kız çocuğuna,
erkek çocuğuna verdiği hissenin yarısı kadar hisse verdiği
belirtilmektedir.65 Aynca câhiliyye döneminde Kureyşliler, hırsızlık
yapanın elini kestikleri ve yol kesenleri astıkları zikredilmektedir.66
Bu haberler, bizi önemli bir mesele ile karşı karşıya getirmektedir.
Acaba daha önce zikrettiğimiz câhiliyye devrindeki diyet ve kasame
uygulaması veya hırsızın elini kesme cezası münferit vak’alar
mıdır? Yoksa örfî kanuna dâhil bir tatbikat mıdır? Bir başka ifadeyle
Allah Teâlâ’nın (c.c.) kitabı ve Hz. Peygamber’in (s.a.s.) tatbikatı
ile teşrî edilmiş olan67 miras ve ceza hukukuna ait bu hükümleri,
İslâm ibka mı etmiştir? Eğer ibka etti ise bunun kaynağı nedir?
İslâm ahkâmına uygun olan (sözkonusu tatbikatlar) câhiliyye
devrinde meydana gelen münferid hâdiselerdir. Kitabu’l-
Muhabber’de miras tatbikatıyla ilgili haber; “Câhiliyyede kız çocuğuna
ilk defa miras veren... ilk defa kız çocuğuna bir, erkeğe
iki hisse takdir eden kimse...” şeklindedir. Bu ifadelerdeki “ilk
defa” kaydı, üzerinde durulan miras tatbikatının daha öncelerden
gelen köklü bir tatbikat olmadığını gösterir. Diğer taraftan
Sahih-i Buhari’de İbn Abbas’tan şöyle bir rivâyet vardır: “Öteden
beri, ölenin malı erkek çocuğun olur ve vasiyet ana-babaya yapılırdı.
Allah bu tatbikatı, irâdesine uygun bir şekilde neshetti.
Erkek evlâda kıza verilen hissenin iki katını... takdir etti.”68 İbn
Abbas’ın bu haberi, Kitabu’l-Muhabber’de verilen mâlûmatı cerh
etmektedir. Zira nesh, mutlak mânâda bir hükmün yürürlükten
kaldırılıp yerine yeni bir hüküm getirilmesidir. Dikkat edilirse İbn
Abbas, “Allah Teâlâ (c.c.) bu tatbikatı, irâdesine uygun bir şekilde
neshetti. Erkek evlâda kıza verilen hissenin iki katını takdir etti.”
63 Ahmed Emin, a.g.e., s. 225-226
64 İmam Nevevî, Şerhu Müslim, Kahire ty. c. IV, s. 227
65 İbn Habib, Kitabu'l-Muhabber, Beyrut ty., s. 324
66 Kurtubî, el-Câmii li Ahkâmi'l-Kur'ân, Kahire 1967, c. VI, s. 160. Ayrıca, İbn
Habib, a.g.e., s. 327, 328
67 4/Nisâ, 11; 5/Mâide, 38; Sahih-i Buharî, K. Hudud, c. VIII, s. 15-16; Sahih-i
Müslim, K. Hudûd; Sünen-i Tirmizî, K. Tahâre 110/272, no: 145; İmam Ahmed
b. Hanbel, el-Müsned, c. II/177
68 İbn Haceri’1-Askalânî, Fethu'l-Bâri, Kahire 1348, s. 197. Ayrıca Bedrüddin-i
Aynî, Umdetü'l-Kari, İstanbul 1308, c. VI, s. 485; Sahih-i Buharî, K. Tefsir, c.
V, s.178
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 28 -
demiştir. O halde câhiliyye devrinde, İslâmî hükme uygun olan
tatbikat, münferit bir vâkıa olarak kalır ve İslâm dininin bunları
ibka etmesi diye bir şey sözkonusu olamaz. Nitekim Ebû Ca’feri’t-
Tahâvî: “Bir miras, İslâm’dan önceki devirde İslâmî hükümlere uygun
olarak taksim edilmiş veya hırsızlık yapan bir kimseye aynı
şekilde İslâmî esaslara uygun ceza verilmişse, mâhiyeti itibariyle
aynı bile olsalar, bunlar İslâmî hükümlere dâhil edilemezler. Çünkü
teşrî kaynakları farklıdır.”69 diyerek bir inceliğe işaret etmiştir.
Dolayısıyla “egemenlik kayıtsız şartsız milletindir” ilkesine göre
teşekkül eden meclislerin çıkardığı kanunları, İslâmî bir hüküm
olarak değerlendiremeyiz. Câhiliyye kavramının, bu mâhiyet içerisinde
değerlendirilmesi gerekir. 70
Câhiliyye Şirk; İlim de İslâmiyet’tir
Cehâlet Nedir? Cehl, ilmin zıddıdır. Üç türlü cehâlet vardır.
Birincisi, nefsin ilımden boş ve uzak olmasıdır. Aslolan da budur.
İkincisi, hakikatin yani yapılması gerekenin hilâfına/zıddına bir
şeyi yapmaktır. Bu hususta ister sahih bir itikada sahip olsun, isterse
fâsit bir itikada sahip olsun durum mıüsâvidir. Namazı kasden
terk etmek gibi. Şu âyeti buna misal verebiliriz. “Bizimle alay
mı ediyorsun?’ demişlerdi. O da ‘câhillerden olmaktan Allaha sığıınırım’
demişti.” 71
Alay etmek cehâlet olarak belirtılmiştir. Üçüncüsü, hakikatın
hilâfına bır şeye inanmaktır. “Câhil’ kelimesi bazen kötülemek yoluyla
zikredilir ki, çoğunlukla bu şekilde kullanılır. Bazen de zem
maksadı olmaksızın zikredilir. Şu âyette olduğu gibi: “… Bilmeyen
kimseler, iffetlerinden dolayı onları zengin zanneder...”72 Âyette geçen
“câhil” kelimesinden, zemmedilen câhillik kast edilmemektedir. 73
Câhillik; bilgisizlik, görgüsüzlük, gençlik, toyluk, tecrübesizlik
ve bu yüzden işlenen kusurları içerir.
Gazâli’ye gore insanları, Allah’ın nimetlerine şükretmekten
alıkoyan, cehâlet ve gaflettir. Nimetleri bilmemeleri bu iki sebebe
bağlıdır. Nimete şükür ise, ancak onu bildikten sonra mümkündür.
Nimeti tanıyanlar olmuş ise de, şükürden maksadın, nimetle
murat edilenin, Allah’a ibâdet hikmetini tamamlamaktan ibâret
olduğunu bilmemişler ve yalnız “Allah’a hamdol sun, Allah’a
69 Tahâvî, Şerh-i Meâni'1-Âsâr, Haydarabad 1333, c. IV, s. 245
70 Yusuf Kerimoğlu, Kelimeler ve Kavramlar, İnkılap Yayınları, s. 75-79
71 2/Bakara, 67
72 2/Bakara, 273
73 Râgıb el-Isfehânî, el-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’an, s. 143; Firûzâbâdî, Besâir
II/405-406
CÂHİLİYYE
- 29 -
şükrolsun” dernekle yetinmişler ve bunu da şükür sanmışlardır.
Nimetten gaflete gelince, bunun da iki sebebi vardır. Birincisi,
insanlar cehâletleri sebebiyle umûma âit olan ve kendilerini de
sekînete erdiren birçok şeyi nimet saymamalarıdır. Umûmî olup
yalnız kendilerine mahsus olmayan sebepleri nimet saymazlar. Örneğin;
Hava nimetine karşı aldırış etmez ve bunun şükrünü edâ
etmezler. Düşünmezler ki, boğazları sıkılıp bir an havasız kalsalar
ölürlerdi. Şâyet bazı kimseler hamamın sıcak havasında veya kuyunun
ağır rutûbetli havası içinde bir müddet alıkonsalar, havasızlıktan
ölürlerdi. Şâyet onlardan biri, bu iki husustan biriyle sıkıntıya
mâruz bırakılıp, sonra kurtularak temiz havaya kavuşsa, o zaman
havanın ne büyük bir nimet olduğunu anlar ve hemen Allah’a
şükrederlerdi. Zira böyle kimselere şükrettirebilmek için önce ellerindeki
nimeti alıp bazen de iâde etmek lâzımdır. Hâlbuki devamlı
elde bulunan nimete şükretmek daha evlâdır. 74
Gözleri gören bir kimse, bu nimete şükretmez. Ancak gözleri
kör olduğu zaman, onun kıymetini takdir eder. Şâyet gözü tekrar
ona iâde edilse o vakit nımetin kıymetını hısseder ve şükreder ve
onun bir nimet olduğunu anmaya başlar ki, bu doğru bır davranış
değildir. Doğrusu, devamlı olarak gören göz nimetine şükretmektir.
Allah’ın rahmeti geniştir. Herkese her hal u kârda nimetini bol
bol vermişitr. İnsanlar umûmî nimetleri görmemezlikten gelirler.
Ancak özel olarak kendilerine verilen servetin azlığı veya çokluğu
nisbetinde şükrederler. Yani çok olursa şükreder, az olursa şikâyet
ederler. Ama Allah’ın herkese ve bu meyanda kendılerine verdiği
umumî nimetin farkında olmazlar. 75
İnsanın fıtratında câhillik ve bildiğıni tatbik etmeme özelliği
vardır. Onun câhilliği zâlimliği ile beraberdir. Yapıp yapamayacağını
hiç düşünmeden bir görevi üstlenmesi, bu sıfatından kaynaklanır.
Kendisini daima her şeye lâyık görür. Emâneti, ona lâyık
olup olmadığına bakmaksızın yüklenir (üzerine alır ve yerinde
kullanmayarak ihânet eder). Nitekim şu âyette insanın bu yönlerine
işâret edilmektedir: “Biz emâneti göklere arz ve dağlara teklif ettik
de onlar bunu yüklenmekten çekindiler. Ondan korktular da onu insan
yüklendi (üzerine aldı ve yerinde kullanmayarak ihânet etti). İnsan cidden
çok zâlim, çok câhil bulunur.”76İnsan yalnız, diğer yaratıkların, hatta
kâinâtın kabul etmediği mes’ûliyeti yüklendiği (yani emâneti korumadığı)
için câhil değildir. Bır şeyin doğruluğunu bildiği halde
yapmaması da onun cehâletini ortaya koymaktadır. Şu âyeti buna
74 Gazâli, İhyâ, IV/129
75 Gazâli, İhyâ, IV/129
76 33/Ahzâb, 72
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 30 -
misal verebiliriz. “Hûd da! ‘İlim/bilgi ancak Allah’ın katındadır. Ben size,
bana gönderilen şeyi duyuruyorum. Fakat ben sizin câhil bir kavim olduğunuzu
görüyorum’ dedi.” 77
İnsan, bazen inanmadığı bir şeyi kabul etmek için delil ister.
Hatta görmek ister. Hâlbuki bu isteği, onun doğru yolu benimseyeceği
için değildir. İşte böyle kabul etmeyeceği bir şeyi istemesi
ânında cehâletini ortaya çıkarır. Yani, böyle bir durumu istemesinin
temelinde cehâlet sıfatı yatmaktadır. Şu âyetleri bu konuya
örnek verebiliriz: “Eğer hakikaten biz onlara melekleri indirseydik, ölüler
de kendileriyle konuşsaydı, bütün varlıkları karşında toplayarak senin
doğruluğuna şâhit ve kefil gösterseydik, Allah dilemedikçe, yine şüphe
yok ki, iman edecek değillerdi. Fakat onların çoğu câhillik ediyorlar.” 78
Çok câhil anlamına gelen “cehûl” sıfatının, ‘çok zâlim”
mânâsına gelen sıfatla birlikte insanın özelliğini aynı âyette
bildirmeleri,79 insanın mayasında cehâletin varlığına işaret ettiği
düşünülebilir. Câhil, nimeti görmemezlikten gelip şükre yanaşmayan
bir insandır. Bu karakter, onun fıtratında var olan cehâlet sıfatından
neşet etmektedir. 80
İslâm’a Göre İlim/Bilgi: Bilgi (ilim) için birçok tanımlar yapılmakla
birlikte, İslâm âlimlerinin çoğuna göre ilim: “Bir şeyin hakikatini
idrâk etmek” ve “mâlûm olanın, olduğu hal üzere bilinmesidir.” Bu
anlayışa göre, yanlış mâlûmâta ilim (bilgi) denilemez.
Ebû Cehil’e, câhillerin atası anlamındaki bu ismin verilmesine
sebep, bilinmesi gerekenleri hiç bilmemesi değil; yanlış bilmesidir.
“Rabbim ilimce herşeyi kuşatmıştır.”81 “İlim ancak Allah katındadır.” 82
Kur’ân-ı Kerim’de ilim, en sık kullanılan anlamıyla, İlâhî vahiyden
kaynaklanan, yani bizzat Allah’ın verdiği bilgidir. İlim,
Allah’tan olduğuna göre, İslâm’ın tamamı ilimdir. Âlim de gerçek
anlamıyla müslümandır. Burada ilim, Allah’a, tam mânâsıyla tek
gerçek olan hakka, hakikate dayandığı için mutlak ve objektif bir
geçerliliğe sahiptir. Vahiyle özdeşleşen anlamıyla ilim, kesin bilgi
demektir. Onun için; ilmi, yani hakka, hakikate dayanan İlâhî nur
olan Allah’ın verdiği bilgiyi kabullenmeyen insana, profesör bile
olsa câhil; bu câhillerin en meşhurlarına Ebû Cehil; böyle kişilerin
oluşturduğu toplum düzenine de câhiliyye denir.
77 46/Ahkaf, 23
78 6/En’âm, 111
79 33/Ahzâb, 72
80 Kerim Buladı, Kur’an’da Nankörlük Kavramı, Pınar Y. s. 119-121
81 6/En’âm, 80
82 46/Ahkaf, 28
CÂHİLİYYE
- 31 -
Allah’ın, kendisine eşyanın tüm isimlerini öğretmesi sayesinde
insan, meleklerden üstün olabilmiş ve bu ilim sıfatından dolayı halife
vasfını kazanmıştır. Hilâfet sıfatının tahakkuku için de, mutlaka
kullanması gereken araçların başında ilim gelir.
Câhiliyye toplumlarında, vahyi kabul etmeyen câhilî eğitim sistemleri,
vahyi ilim kaynaklarının, bilgi vâsıtalarının içine katmazlar.
Bundan dolayı, bilim câhiliyye düzenlerinde bir put haline dönüşmüştür.
Her şeyi tümüyle bilen Allah’ı bilime karıştırmak istemeyenler,
hiç uzlaşmaması gereken bilimle câhilliği (câhiliyyeti) bir
arada barındırma şerefini(!) kazanabilmişlerdir.
Sözde bilim adamları, ilk insanın yaratılışından onun bilgi sahibi
olmasına; kalemle yazmasından fıtratıyla ilgili özelliklerine
kadar birçok konuyu, vahyi reddetmenin sonucu olarak faraziyelere,
dayanaksız teorilere dayandırmakta, bunları da bilim diye
kitlelere yutturmaktadırlar. “…Onlar Kitab’ı bilmezler. Onların bildiklerinin
hepsi, sadece zan ve tahminden ibârettir (bilmezler, fakat bilgiçlik
taslarlar).”83; “Onların çoğu zandan başka bir şeye uymaz. Şüphesiz
zan, haktan (ilimden) hiçbir şeyin yerini tutmaz. Allah onların yapmakta
olduklarını çok iyi bilendir.”84; “…Onlar zanna ve nefislerinin aşağı
hevesine uyuyorlar. Hâlbuki kendilerine Rableri tarafından yol gösterici
gelmiştir.”85 Bu gerçekten dolayıdır ki, mü’minler uyarılır: “Ey iman
edenler! Zandan çokça kaçının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır…”86
Zâten şirkin temeli de zannın en kötüsü olan Allah hakkında kötü
zanda bulunmaktır. 87
Mü’minler için Allah Teâlâ’nın kitabında ve Rasûl-i Ekrem’in
sünnetinde kat’i olarak yer alan her haber (vahy) ilim hükmündedir.
Hatta akıl ve duyu organları bu vahyî haberlerin mâhiyetini
kavramasalar da vahy, kesin bilgi kaynağımızdır.
Şirk cehâletin; tevhid de ilmin arkadaşıdır: “İşte dosdoğru
din budur. Fakat insanların çoğu bilmezler.”88 İbn Kesir, bu âyetin
tefsirinde şöyle diyor: “Yani, insanların çoğu cehâlet sebebiyle
müşriktir.” Kur’ân-ı Kerim’in birçok âyetinde insanların çoğunun
câhil olduğu ve bu yüzden şirke düştükleri bildirilmiştir. İşte bunlardan
birkaçı: “Hamd Allah’a âittir, de. Fakat insanların çoğu
bilmezler.”89; “Biz onları, yalnızca hak ile yarattık. Fakat insanla-
83 2/Bakara, 78
84 10/Yunus, 36
85 53/Necm, 23
86 49/Hucurât, 12
87 3/Âl-i İmrân, 154; 48/Fetih, 6; 10/Yunus, 60
88 12/Yusuf, 40
89 31/Lokman, 25
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 32 -
rın çoğu bilmezler.”90; “Onun (asıl) koruyucuları sadece korkup
sakınanlardır. Ancak onların çoğu bilmezler.” 91
Allah birçok âyette, insanların çoğunu câhillikle ve ilimsizlikle
vasfetmiştir; aynen insanların çoğunun müşrik ve doğru yoldan
sapanlar olduunu zikrettiği gibi. “Onların çoğu ancak şirk koşarak
Allah’a iman ederler.”92; “Yeryüzünde olanların çoğunluğuna uyarsan,
seni Allah’ın yolundan saptırırlar.”93 Bu zikredilen âyetler açıkça şuna
delâlet eder: İnsanların çoğu şirk ve cehâlet vasfını birlikte taşımaktadır.
Gerçek anlamdaki ilim, tamamen bir Kur’an terimidir. Bu terim
ilk defa Allah’ın kelâmında ve Rasûlü’nün lisanında kullanılmıştır.
Bu kelimenin başka hiçbir dilde aslî mânâda karşılığı yoktur.
Bu bakımdan Yüce Allah’ın, Peygamberi ile gönderdiği hakikatler
olmasaydı, bu âlemde “ilim” diye bir kavram da olmazdı. Ve
ilim haysiyetine sahip biri de bulunmazdı. Belki olsa olsa beşerî ve
câhilî planda mâlumatlar ve bilgi yığınları bulunabilirdi ki, bunlar
da derde devâ bir şey sayılmazdı.
İlim kelimesi, türevleriyle beraber Kur’ân-ı Kerim’de 854 yerde
geçmektedir; hem de bunun zıddı olan “cehil” ve eş anlamlıları
hâriç tutulmak üzere. Âlemlerin Rabbi’nin insanlığa bildirisi olmasaydı,
bu âlemde “bilinecek” ve bilinmeye değer bir şey bulunmayacağı
gibi, ilim kavramı da olmayacaktı. Çünkü vahyin bildirdiğinin
dışında hakikat namına insanın bilme iktidarında olduğu
bilinmeye değer bir nesne ve hakikat mevcut değildir. İnsanlık için
anlamı olan, insanlığa felâh sağlayıcı, gerçeğin haberini veren,
kurtuluş yollarını gösteren, insanlığa insanca bir hayatın disiplinini
bahşeden bir ilme sahip olmayacaktı insanlık. Tıpkı şimdi küfür
toplumlarının sergilediği hal gibi ki, bilgileri çok; fakat kurtarıcı
ilimleri yoktur.
Allah’ın ve Rasûlü’nün insana tavsiye ettiği ilim, en sağlıklı
bir şekilde konusu ve gâyesi ile tespit edilebilir. Konusu itibariyle
müslümana mahsus ilmi tanımak için Saâdet asrına bakmamız
en uygundur. Bu gözle incelendiğinde hemen kolayca anlaşılır ki,
Kur’an’ın ve Peygamber buyruklarının insanlara tebliğ edildiği ilk
dönemde, ortada vahiy metinlerinden ve Allah Rasûlü’nün söylediği
ve yaptıklarından başka ilme konu olacak hiçbir malzeme
mevcut değildi. Bütün mesele ve yegâne maksat, Allah kelâmı ile
90 44/Duhân, 39
91 8/Enfâl, 34
92 12/Yusuf, 106
93 6/En’âm, 116
CÂHİLİYYE
- 33 -
beraber “hadis” dediğimiz Peygamber tavsiyeleri ve buyruklarının,
insanların kalbine ve zihnine nakşedilmesinnden ibâretti.
Sahâbe-i Kiramın bir kısmı Kur’an âyetlerini yazarak, çoğu da
bunları ve Rasûlullah’ın söylediklerini ezberleyerek, bir yandan
da aralarında müzâkere ederek “ilm”i koruyor, yayıyor ve geliştiriyorlardı.
Daha da önemlisi, bu öğrendiklerini “yaşıyor”, eski
bâtıllarını atıp yeni hayat tarzının gereklerine göre vaziyet alıyorlardı.
Her öğrenilen yeni şey, mutlaka hayatlarında ve tavırlarında
bir değişikliğe sebep oluyordu. İlim buydu, öğrenilen ve öğretilen
Allah’ın kelâmı, Rasûlü’nün beyanı ve tavsiyeleri idi. Çünkü istenen
ve emredilen de bundan başkası değildi. İlk emir “oku!” emri,
vahy kitabı Kur’an dışında başka bir kitaba mı işaret ediyordu?
Rasûlullah ve ashâb “oku!” emrinden neyin okunmasını anlıyordu?
Rasûlullah’ın dönemindeki durumdan da kolaylıkla anlaşılıyor
ki, ilme konu olan, birinci planda Allah’ın Kitabı ile Rasûlü’nün
sünneti idi. Kadın-erkek her müslümana farz olan ilmin de öncelikle
bundan başkası olduğu söylenemez. Bu bakımdan, özellikle
müslümanlar için ilim söz konusu olduğu ve İslâmî bir ilke olarak
ilmin kıymetinden bahsedildiği zaman, ilim lafzının kapsamı olarak:
Allah’ın kelâmını, Rasûlü’nün sözlerini ve tavırlarını bilmeliyiz.
Bu iki esasın özünü ve ruhunu, mânâsını ve mesajını aksettiren her
nevi kitap ve yazılı ürünler de bu cümledendir. Herhangi bir yazılı
eser, ancak bu ölçüye göre ve sadece bu şartla müslümanın ilmine
esas konu olabilir. Unutmamalı ki, bütün kitaplar, tek bir Kitab’ı
daha iyi anlamak ve yaşamak için okunur, okunmalıdır.
Bir müslümana göre, ilmin İslâm’dan ibâret olduğu herhalde
anlaşılmıştır. Yüce Allah, insanlığa bir din gönderdi. Peygamber de
o dinin öğretimi ile görevli idi. Peygamber’in risâlet görevi, ancak
“getirdiği şeyler”i insanlara anlatması ve öğretmesiyle tamamlanıyordu.
Allah’ın gönderdiğini insanlara tebliğ ve telkin etmekle
din tamam olacaktı. Allah, insanlara içlerinden bir Elçi göndermişti
ve bu Elçi onlara “Kitabı ve hikmeti öğretiyor”du.94 Görülüyor
ki O’nun öğrettiği Kitap’tır ve dalâletten ancak bu Kitap’la kurtulabilir
insan. Onlar da önce açık bir dalâlet içinde idiler ve bu
Kitap’la kurtuldular. Bu demektir ki, çağlar boyunca gelmiş geçmiş
ve Kıyâmete kadar da gelip geçecek olan her toplum, yalnız
bu öğreti ile kurtulacaktır sapıklıktan. İnsanlık, bu vahyi kalbine
yerleştirmekle gerçek kurtuluş yolunu bulacak, sonu felâha çıkan
dosdoğru yola girmiş olacaktır.
94 3/Âl-i İmran, 164; 62/Cum'a, 2
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 34 -
İlmin, özü ve aslı itibariyle İslâm’dan ibâret olduğunu,
Peygamberimiz’e “Onlar sana uymazlar; eğer sen de sana ilim geldikten
sonra onlara uyarsan zâlimlerden olursun.”95 şeklinde hitap
edilmesinden de anlıyoruz. Buradaki “sana ilim geldikten sonra”
ifadesinden, ilmin İslâm mânâsına olduğu açıkça görülüyor. Çünkü
Peygamberimiz’e gelen ilim İslâm’dı. Bu ölçüyle, İslâm’ı konu
ve yine onu gâye edinmeyen bilgilerin bir müslümana göre ilim
olmayacağı prensibini benimsiyoruz. Bu ölçüye uymayan diğer
mâlumatlar, bilgi yığınlarından, kafa hamallığından ibarettir. Kişiye
Allah’ı ve kendi sorumluluklarını hatırlatmayan, onu Allah’tan
uzaklaştıran bilgi yığınlarına ilim denilebilir mi? Ve İslâm bunların
faziletli olduklarını söyler mi? Kur’an ve Sünnet temel kaynaktır
müslüman için, müslümanın ilmi için. Bu temel kaynakları anladıktan
ve onların ruhuna nüfuz ettikten sonra, artık ikinci derecede
önemli kitaplarla ilim yolunda ilerlenebilir. Bu sağlam ölçü ile
öğrenilen bütün bilgiler ve karşılaşılan fikirler doğru istikamete
yönlendirilir.
Sağlam ölçüye, mutlaka sahip olmalıyız; buna sahip olunmadan
okunan şeyler zararlı olacaktır. Midesi bozuk olan bir insana
yediği şeyler zararlı olduğu ve bozukluğu artırdığı gibi, sağlam
bir inanç ve İslâmî hassâsiyete sahip olmayan kimsenin okuduğu
şeyler de onun fesâdını arttırır. İslâm, temel kaynaklarıyla okunup
anlaşıldıktan sonra insana hiçbir şey zarar veremez. Çünkü Hak
bulunmuştur, ölçü ve terazi mevcuttur, sağlama yapabileceğimiz
mikyas belirlenmiştir; bâtıllar kolayca seçilip reddedilebilir.
Yüce Allah’ın Kitab’ında, “ilm” kökünden gelen lafızların bulunduğu
âyetlere dikkatle bakıldığı zaman görülür ki, Allah’ın kullarından
öncelikle istediği, kendi birliğinin ve sıfatlarının bilinmesi,
Rab’lığının kabul edilip O’na teslim olunmasıdır. Bu cümleden
olarak insanın, imanını olgun ve kuvvetli hale getirmesi de ilk istenen
şeylerdendir. Yani, mutlak ve niteliksiz olarak soyut “bilgi”,
ne olursa olsun bilinip öğrenme, hiçbir zaman övülmemiş, mutlak
sûrette belli nitelikleri olan muayyen, yani hayırlı ve faydalı bir ilim
tavsiye edilmiştir. Allah katında değerli olan ilim, insanın yakîn derecesinde
bir imana sahip olmasını sağlayacak ilimdir. 96
Zaten İmam Gazali’nin de belirttiği gibi asr-ı saâdettte de
“ilim” sözü, Yüce Allah’ı, Kitabını ve kulların fiillerinin hükümlerini
kapsayan ilme verilen bir isimdi. Fakat zamanla insanlar özellikle
ilim kelimesini istismar ederek diledikleri mânâya kullanmaya
95 2/Bakara, 145
96 Ekrem Sağıroğlu, Bilgiden Tevhide Yükseliş, Timaş Y. s. 50 ve devamı
CÂHİLİYYE
- 35 -
başladılar.97 Bunun doğal bir sonucu olarak da, ilimdeki öz ve gâye
çoğu zaman kaybedilmiş; ilim, bir gerçeğe ulaşmak için kullanılan
“araç” olmaktan çıkarak başlı başına bir “amaç” ve bir “meslek”
haline gelmiştir.
Bir sosyal realitedir ki, bilimin kucağında yetişmiş küfür çok
daha etkinleşip azmanlaşıyor. Bilgi ile donanmış küfür, tahribatını
çok boyutlu ve yaygın olarak yürütme avantajına da sahip bulunuyor.
O yüzden İslâm, “câhil” ünvanını hiç bilmeyen bilgisize
değil; yanlış bilene, İslâm’la ilgili “ilm”e sahip olmayan ve vahyi
kabul etmeyene veriyor. Bunun için mutlak bilgisizlik ve hatta ilkellik,
bilgili şerre nazaran daha az zararlıdır denilebilir.
İlim, maldan çok daha hayırlıdır. Onun için ilim, kendinden
daha düşük bir şeye âlet ve köle yapılmamalı; ilmi basit dünya
menfaati uğrunda kullanmamalı, ilmi ve ilim sahibini harcamamalıdır.
İlmin kapısı Hz. Ali, şu tavsiyelerde bulunur: “Sana söyleyeceklerimi
iyi belle. İlim maldan hayırlıdır. İlim seni korur; malı ise
sen korursun. İlim amel edildikçe ve başkalarına verildikçe artar;
mal ise harcandıkça eksilir. İlim âlime hayatında itibar kazandırır,
ölümden sonra da hayırla anılmasına vesile olur; malın sağladığı
yalancı itibar malla birlikte tümden kaybolur. Nice zenginler vardır
ki hayatta iken ölüdürler; Âlimler ise dünya durdukça hayattadırlar.”
98
Kur’ân-ı Kerim’de Câhiliyye Kavramı
Kur’ân-ı Kerim’de câhiliyye kelimesi, toplam 4 yerde geçer. 99
Câhiliyye kelimesinin kökü olan “c-h-l” ve türevleri ise toplam 24
yerde zikredilir.
Câhiliyye, belli bir döneme ait bir olgu değil; insan hayatında sürekli
var olan dinamik ve yaşayan bir olgudur. Peygamberimiz’den
önceki dönem câhiliyye devri olduğu gibi; günümüz modern
câhiliyyesi de en büyük ve en ilkel câhiliyyedir. Câhiliyyenin, kendine
göre (Allah’a dayanmayan) inanç sistemi, yaşayış biçimi, ahlâk
anlayışı ve devlet görüşü vardır. Kur’an’da câhiliyye kelimesinin
geçtiği dört âyet, câhiliyyenin temel dört görünüşünü ifade eder:
a- Câhiliyyenin inanç sistemi, Allah hakkındaki zannı: “...Kendi
canlarının kaygısına düşmüş bir grup da, Allah hakkında haksız olarak
câhiliyye zannına kapılıyorlardı.” 100 Dolayısıyla vahye/ilme dayanan
97 Gazâlî, İhyâ-i Ulûmi’d-Dîn, c. 1, s. 54
98 M. Yusuf Kandehlevi, Hayatü's-Sahâbe, 4/1503
99 3/Âl-i İmrân, 154; 5/Mâide, 50; 33/Ahzâb, 33; 48/Feth, 26.
100 3/Âl-i İmrân, 154
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 36 -
bir inanç değil; zanna ve cehâlete dayanan bir inanç câhiliyyenin
özelliğidir.
b- Câhilî yaşayış biçimi, câhiliyye taassub ve barbarlığı: “O
zaman inkâr edenler, kalplerine taassubu, câhiliyyet taassubunu
yerleştirmişlerdi...”101 Dolayısıyla câhiliyyenin kendine has, İslâm dışı
bir hayat tarzı, dünya görüşü söz konusudur.
c- Câhiliyye ahlâk anlayışı/ahlâksızlığı: “(Ey peygamber hanımları!)
evlerinizde vakarınızla oturun, ilk câhiliyye (devri kadınları)nın açılıp
saçılarak, zînetlerini göstererek yürüyüşü gibi yürümeyin...”102İslâm
ahlâkıyla bağdaşmayan modern bazı tavır ve kıyafet/kıyafetsizliğin
eski câhiliyyenin devamı olduğu anlaşılmaktadır.
d- Câhiliyyenin hüküm, yönetim ve devlet anlayışı: “Yoksa onlar
câhiliyye idaresini mi istiyorlar? İyi anlayan bir topluma göre, hükmü/
hükümranlığı Allah’tan daha güzel kim vardır?”103 Demek ki, Allah’ın
hükmüne dayanmayan câhiliyye yönetimi, İslâm öncesi câhilî yönetimin
hortlatılmasından başka bir şey değildir.
Kur’an’ın ifâdelerinden anlaşılan odur ki; câhiliyye mensûbu
câhil insan, puta tapmakta ısrar eder,104 azap, mûcize istemekle
Allah’ı ve Peygamber’i kendine göre âciz bırakmaya çalışır. Tuzak
kurar, yalancıdır, kıskançtır.105 Şirke dâvet eder.106 Allah’a yalan
isnad eder.107 Peygmaberlerden insan gücünün sınırlarını aşan
olağanüstü şeyler göstermelerini talep eder.108 Allah hakkında
kötü zanda bulunur.109 Kavmiyetçidir.110 Ayrıca açılıp saçılmak,111
zinâ etmek112 de câhilî birer davranıştır. Fâsıklar câhiliyye hükmünün
özlemi içinde olan, câhilî bir hayat tarzını benimseyen
insanlardır.113Mü’minler câhil olmamak için, bu kötü hasletlerden
uzak durmanın yanında, şirke dâvet edenlerden yüzçevirmeli,114
Allah’tan kâfirleri bağışlamasını istememeli115ve fâsıkların getir-
101 48/Fetih, 26
102 33/Ahzâb, 33
103 5/Mâide, 50
104 46/Ahkaf, 23; 6/En’âm, 111
105 12/Yusuf, 89
106 25/Furkan, 63
107 2/Bakara, 67
108 6/En’âm, 35
109 3/Âl-i İmrân, 154
110 48/Fetih, 26
111 33/Ahzâb, 33
112 12/Yusuf, 33; 4/Nisâ, 17
113 5/Mâide, 50
114 7/A’râf, 119
115 11/Hûd, 46
CÂHİLİYYE
- 37 -
dikleri haberleri aslını araştırmadan kabul edip kullanmamalıdırlar.
116
“Sana kederin ardından üzerinize bir güvenlik (duygusu) indirdi, bir
uyuklama ki, içinizden bir grubu sarıveriyordu. Bir grup da, canları derdine
düşmüştü. Allah’a karşı haksız yere câhiliyye zannıyla zanlara kapılarak:
‘bu işten bize ne var ki!?’ diyorlardı. De ki: ‘Şüphesiz işin tümü
Allah’ındır.’ Onlar, sana açıklamadıkları şeyi içlerinde gizli tutuyorlar. ‘bu
işten bize bir şey olsaydı, biz burada öldürülmezdik’ diyorlar. De ki: ‘Eğer
evlerinizde de olsaydınız, üzerlerine öldürülmesi yazılmış olanlar, yine
devrilecekleri yerlere gidecekti. (Bunu) Allah, sînelerinizdeki denemek ve
kalplerinizde olanı arındırmak için (yaptı). Allah, sînelerin özünde saklı
duranı bilendir.” 117
“Yoksa onlar câhiliyye hükmünü/yönetimini mi istiyorlar? İyi anlayan
bir topluma göre, Allah’tan daha güzel hükmü/yönetimi olan kim olabilir?”
118
“Allah bahîra, sâibe, vasîle ve hâm diye bir şey (meşrû) kılmamıştır. Fakat
kâfirler, yalan yere Allah’a iftirâ etmektedirler ve onların çoğunun da
kafaları çalışmaz. Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine ve Rasûl’e gelin’ denildiği
vakit: ‘Babalarımızı üzerinde bulduğumuz (yol) bize yeter’ derler. Ataları
hiçbir şey bilmiyor ve doğru yol üzerinde bulunmuyor iseler de mi?” 119
“(Ey peygamber hanımları!) evlerinizde vakarınızla oturun, ilk câhiliyye
(devri kadınları)nın açılıp saçılarak, zînetlerini göstererek yürüyüşü gibi
yürümeyin...” 120
“O zaman inkâr edenler, kalplerine taassubu, câhiliyyet taassubunu
yerleştirmişlerdi...” 121
“Ey iman edenler! Eğer bir fâsık (günahtan korkmayan, açıktan günah
işleyen) birisi size bir haber getirirse onu araştırın. Yoksa cehâlet
sonucu (farkında olmadan) bir topluluğa kötülükte bulunursunuz da,
sonra işlediklerinize pişman olursunuz.” 122
“Ey kavmim, ben sizden buna karşılık bir ücret/mal istemiyorum. Benim
ecrim, yalnızca Allah’a aittir. Ben iman edenleri kovacak değilim.
Onlar gerçekten Rablerine kavuşacaklar. Ancak ben sizi câhillik etmekte
olan bir kavim görüyorum.” 123
116 49/Hucurât, 6
117 3/Âl-i İmrân, 154
118 5/Mâide, 50
119 5/Mâide, 103-104
120 33/Ahzâb, 33
121 48/Fetih, 26
122 49/Hucurât, 6
123 11/Hûd, 29
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 38 -
Câhilî değerlere sahip böylesi bir zihniyet aynı zamanda korkunç
bir ahlâkî çöküşün de temelini oluşturmaktadır. “Siz gerçekten
kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Hayır, siz
câhillik etmekte olan bir kavimsiniz.” 124
“Dediler ki; ‘Sen bizi ilâhlarımızdan çevirmek için mi geldin? Şu halde
eğer doğru söylüyorsan tehdit ettiğin şeyi bize getir.’ Dedi ki: ‘İlim ancak
Allah katındadır. Ben size gönderildiğim şeyi tebliğ ediyorum, ancak sizi
câhillik eden bir kavim olarak görüyorum.” 125
“İçinizden kim bir cehâlet sonucu bir kötülük işler, sonra tevbe eder
ve (kendini) ıslah ederse kuşku yok, O, bağışlayandır, merhamet edendir.”
126
“Allah’ın (kabulünü) üzerine aldığı tevbe, ancak cehâlet nedeniyle kötülük
yapanların, sonra hemen tevbe edenlerinkidir.” 127
“(Nuh, boğulmak üzere olan müşrik oğlu için dedi ki:) ‘Rabbim şüphesiz
benim oğlum âilemdendir ve Senin vaadin de doğrusu haktır. Sen
hâkimlerin hâkimisin.’ Dedi ki: ‘Ey Nûh, kesinlikle o senin âilenden değildir.
Çünkü o, sâlih olmayan bir iş (şirk işlemiştir). Öyleyse hakkında ilmin
olmayan şeyi Benden isteme. Gerçekten Ben, câhillerden olmayasın diye
sana öğüt veriyorum.’ Dedi ki: ‘Rabbim, ilmim/bilgim olmayan şeyi Senden
istemekten Sana sığınırım. Ve eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet
etmezsen, hüsrâna uğrayanlardan olurum.” 128
“Eğer onların yüzçevirmeleri sana ağır geldiyse, onlara bir âyet getirmek
için yerde bir tünel açmaya veya göğe bir merdiven dayamaya
gücün yetiyorsa (öyle yap). Eğer Allah dileseydi, onların tümünü hidâyet
üzere toplardı. Öyleyse sakın câhillerden olma.” 129
“(Yusuf) dedi ki: ‘Rabbim, zindan bunların beni kendisine çağırdıkları
şeyden bana daha sevimlidir. Onların kurdukları düzeni benden uzaklaştırmazsan
onlara (korkarım) eğilim gösterir (böylece) câhillerden olurum.”
130
“Onları hidâyete çağırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını sanırsın,
oysa onlar görmezler. Sen affı tut, ma’rûfu emret ve câhillerden
yüzçevir.” 131
124 27/Neml, 55
125 46/Ahkaf, 22-23
126 6/En’âm, 54
127 4/Nisâ, 117
128 11/Hûd, 45-47
129 6/En’âm, 35
130 12/Yusuf, 33
131 7/A’râf, 198-199
CÂHİLİYYE
- 39 -
“Yoksa Allah, yarattıklarından kızları kendisine aldı da oğulları size
mi ayırdı?! Rahmân’a isnat edilen kız çocuğuyla, onlardan biri müjdelenince
hiddetinden yüzü simsiyah kesilir. Süs içinde yetiştirilip savaş edemeyecek
olanı istemiyorlar mı? Onlar, Rahmân’ın kulları olan melekleri
de dişi saydılar. Acaba meleklerin yaratılışını mı gördüler? Onların bu
şâhitlikleri yazılacak ve sorguya çekileceklerdir.” 132
“Onlar (müşrikler), kızları Allah’a -ki Allah bundan münezzehtir-, beğenip
hoşlandıklarını (erkek çocukları) da kendilerine nisbet ediyorlar.”133
(Huzâa ve Kinâne kabîleleri, ‘melekler, Allah’ın kızlarıdır’ diyorlardı.
Hâlbuki kendileri kız çocuklarını diri diri toprağa gömüyorlardı.
Nitekim bundan sonraki âyetler onların kız çocuklarına karşı
takındıkları tavrı çok iyi tasvir etmektedir.)
“Onlardan biri kız ile müjdelendiği zaman, öfkelenmiş olarak yüzü
kapkara kesilir. Kendisine verilen müjdenin kötülüğünden dolayı kavminden
gizlenir. Onu, aşağılık duygusu içinde kalarak yanında tutacak mı,
yoksa toprağa mı gömecek? (Bunu düşünür durur). Bakın ki, verdikleri
hüküm ne kadar kötüdür!” 134
“Diri diri toprağa gömülen kızlara, ‘suçunuz neydi, hangi günah sebebiyle
öldürüldünüz?’ diye sorulduğunda... her kişi (hayır ve şerden)
neler yapıp getirdiğini anlar.” 135
“Ey Peygamber hanımları! Siz, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz.
Eğer ittika ediyor/(Allah’tan) korkuyorsanız, sözü, (yabancı erkeklere
karşı) yumuşak söylemeyin ki kalbinde hastalık bulunan kimse kötü
ümide kapılmasın. Mar’rûf/güzel ve münâsip sözler söyleyin. Evlerinizde
vakarınızla oturun, ilk câhiliyye (devri kadınları)nın açılıp saçılarak ziynetlerini
göstererek yürüyüşü gibi yürümeyin. Namazı kılın, zekâtı verin,
Allah ve Rasûlü’ne itaat edin. Ey Ehl-i Beyt! Allah sizden, ricsi/şek ve şüpheyi
(kötü huyları) gidermek ve sizi tertemiz yapmak istiyor. Evlerinizde
okunan Allah’ın âyetlerini ve hikmeti hatırlayın. Şüphesiz Allah, her şeyin
iç yüzünü bilendir ve her şeyden haberi olandır.” 136
“Ey Âdemoğulları! Size çirkin yerlerinizi örtecek giysi, süslenecek
elbise indirdik. Takvâ elbisesi ise daha hayırlıdır. İşte bunlar, Allah’ın
âyetlerindendir. Belki düşünüp öğüt alırlar (diye onları indirdi). Ey
Âdemoğulları! Şeytan, ana-babanızı (Âdem ile Havvâ’yı), çirkin yerlerini
kendilerine göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı
gibi sizi de şaşırtıp bir fitneye/belâya düşürmesin. Çünkü o ve kabîlesi,
132 43/Zuhruf, 16-19
133 16/Nahl, 57
134 16/Nahl, 58-59
135 81/Tekvîr, 8-9, 14
136 33/Ahzâb, 32-34
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 40 -
sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Şüphesiz Biz şeytanları,
iman etmeyenlerin dostları kıldık.” 137
“Mü’min erkeklere, gözlerini (harama) dikmemelerini, ırzlarını da
korumalarını söyle. Çünkü bu, kendileri için daha temiz bir davranıştır.
Şüphesiz Allah, onların yapmakta olduklarından haberdardır. Mü’min
kadınlara da söyle: Gözlerini (harama bakmaktan) korusunlar; nâmus
ve iffetlerini muhâfaza etsinler. Görünen kısımları hâriç olmak üzere, ziynetlerini
teşhir etmesinler. Başörtülerini yakalarının üzerine (kadar) örtsünler.
Kocaları, babaları, kocalarının babaları, kendi oğulları, kocalarının
oğulları, erkek kardeşleri, erkek kardeşlerinin oğulları, kız kardeşlerinin
oğulları, kendi kadınları (mü’min kadınlar), ellerinin altında bulunan (köleleri),
erkeklerden, kadına ihtiyacı kalmamış (cinsî güçten düşmüş) hizmetçiler
yahut henüz kadınların gizli kadınlık husûsiyetlerinin farkında
olmayan çocuklardan başkasına ziynetlerini göstermesinler. Gizlemekte
oldukları ziynetleri anlaşılsın diye ayaklarını yere vurmasınlar (dikkatleri
üzerine çekecek tarzda yürümesinler). Ey mü’minler! Hep birden Allah’a
tevbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz.” 138
“Ey Peygamber! Hanımlarına, kızlarına ve mü’minlerin kadınlarına
(bir ihtiyaç için dışarı çıktıkları zaman) cilbâblarını/örtülerini (dış giysilerini)
üstlerine almalarını (vücutlarını örtmelerini) söyle. Onların tanınması
ve incitilmemesi için en elverişli olan budur. Allah, çok bağışlayan, çok
merhamet edendir.” 139
“Onlara (müşriklere): ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman onlar,
‘Hayır! Biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ dediler. Ya ataları
bir şey anlamamış, doğruyu da bulamamış idiyseler? (Hidâyet çağrısına
kulak vermeyen) kâfirlerin durumu, sadece çobanın bağırıp çağırmasını
işiten hayvanların durumuna benzer. Çünkü onlar sağırlar, dilsizler ve
körlerdir. Bu sebeple düşünmezler.” 140
“Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine ve Rasûl’e gelin’ denildiği vakit, ‘babalarımızı
üzerinde bulduğumuz (yol) bize yeter’ derler. Ataları hiçbir şey
bilmiyor ve doğru yol üzerinde bulunmuyor iseler de mi?” 141
“Onlar bir kötülük yaptıkları zaman: ‘Babalarımızı bu yolda bulduk.
Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Allah kötülüğü emretmez.
Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” 142
137 7/A’râf, 26-27
138 24/Nûr, 31
139 33/Ahzâb, 59
140 2/Bakara, 170-171
141 5/Mâide, 104
142 7/A'râf, 28
CÂHİLİYYE
- 41 -
“(Âd kavmi, peygamberleri Hûd (a.s.)’a) Dediler ki: ‘Sen bize tek
Allah’a kulluk etmemizi ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakmamız
için mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğini (azâbı) getir.
(Hûd) dedi ki: ‘Artık size Rabbinizden bir azap ve bir gazab/hışım inmiştir.
Haklarında Allah’ın hiçbir delil indirmediği, sadece sizin ve atalarınızın
taktığı kuru isimler hususunda benimle tartışıyor musunuz? Bekleyin öyleyse,
şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.” 143
“Kıyâmet gününde, ‘Biz bundan habersizdik’ demeyesiniz diye Rabbin
Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini aldı ve onları
kendilerine şâhit tuttu ve dedi ki: ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ (Onlar
da), ‘Evet (Rabbimiz olduğuna) şâhit olduk’ dediler. Yahut (ne yapalım)
daha önce babalarımız Allah’a şirk/ortak koştu, biz de onlardan sonra
gelen bir nesildik, (onun için biz de onların izinden gittik. Ahd’i) iptal
edenlerin yüzünden bizi helâk edecek misin?” 144
“Onlar (Firavun ve toplumu) dediler ki: ‘Babalarımızı üzerinde bulduğumuz
(dinden) bizi döndüresin ve yeryüzünde ululuk sizin ikinizin olsun
diye mi bize geldin? Hâlbuki biz size inanacak değiliz.” 145
“(Medyen halkı) Dediler ki: ‘Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını (putları)
bırakmamızı yahut mallarımızda (eksik veya fazla verme hususunda)
dilediğimizi yapmayı terk etmemizi sana namazın mı emrediyor? Hakikaten
sen yumuşak huylusun, çok akıllısın, (diyerek alay ettiler).” 146
“O halde onların tapmakta oldukları şeylerden (bu şeylerin onları azaba
götürdüğünden) şüphen olmasın. Çünkü onlar ancak daha önce babalarının
taptığı gibi tapıyorlar. Biz onların (azaptan) nasiplerini mutlaka
eksiksiz olarak vereceğiz.” 147
“(Yusuf dedi ki:) Ey zindan arkadaşlarım! Çeşitli tanrılar mı daha iyi,
yoksa kahredici olan bir tek Allah mı? Siz, Allah’ı bırakıp sadece sizin ve
atalarınızın taktığı (birtakım anlamsız) isimlere tapıyorsunuz. Allah onlar
hakkında herhangi bir delil indirmemiştir. Hüküm Allah’tan başkasının
değildir. O da Kendisinden başkasına ibâdet etmememizi emretmiştir.
İşte dosdoğru din budur. Fakat insanların çoğu bilmezler.” 148
“Dediler ki; ‘Sen bizi ilâhlarımızdan çevirmek için mi geldin? Şu halde
eğer doğru söylüyorsan tehdit ettiğin şeyi bize getir.’ Dedi ki: ‘İlim ancak
Allah katındadır. Ben size gönderildiğim şeyi tebliğ ediyorum, ancak sizi
câhillik eden bir kavim olarak görüyorum.” 149
143 7/A’râf, 70-71
144 7/A’râf, 172-173
145 10/Yûnus, 78
146 11/Hûd, 87
147 11/Hûd, 109
148 12/Yûsuf, 39-40
149 46/Ahkaf, 22-23
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 42 -
“Gerçek şu ki, Biz onlara melekler indirseydik, onlarla ölüler konuşsaydı
ve her şeyi karşılarına toplasaydık -Allah’ın dilediğ dışında- yine
onlar inanmayacaklardı. Ancak onların çoğu câhillik ediyorlar.” 150
“Onların da (Allah evlât edindi diyenlerin), atalarının da bu konuda
hiçbir bilgisi yoktur. (Onların küfür ve iftira husûsunda) ağızlarından
çıkan bu söz ne büyük oldu! Çünkü yalandan başka bir şey söylemiyorlar.”
151
“Andolsun Biz, daha önce İbrâhim’e de hidâyet, dürüstlük ve bilgi
gücü vermiştik. Biz onu iyi tanırdık. O, babasına ve kavmine: ‘Şu karşısına
geçip tapmakta olduğunuz heykeller nedir böyle?’ demişti. Dediler ki:
‘Biz, babalarımızı bunlara tapar kimseler olarak bulduk.’ ‘Doğrusu, dedi,
siz ve babalarınız, açık bir sapıklık içindeymişsiniz.” 152
“Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ dendiğinde: ‘Hayır, biz babalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız, derler. Ya şeytan, onları alevli
ateşin azabına çağırıyor idiyse!” 153
“Onlara açık açık âyetlerimiz okunduğu zaman demişlerdi ki: ‘Bu, sizi
babalarınızın taptığı (putlardan) çevirmek isteyen bir adamdan başkası
değildir. Bu (Kur’an) da uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir.’
Hak kendilerine geldiğinde hakkı inkâr edenler de: ‘Bu, apaçık bir büyüdür,
başka bir şey değildir’ dediler.” 154
“Sonra kesinlikle onların dönüşü, çılgın ateşe olacaktır. Kuşkusuz onlar
atalarını dalâlette buldular da peşlerinden koşup gittiler. Andolsun
ki, onlardan önce eski toplumların çoğu dalâlete düştü. Kuşkusuz, Biz
onlara uyarıcılar göndermiştik. Uyarılanların âkıbetinin ne olduğuna bir
bak! Allah’ın ihlâslı kulları müstesnâ” 155
“Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik de ona mı tutunuyorlar?
Hayır! Sadece, ‘biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk, biz de onların
izinde gidiyoruz’ derler. Senden önce de hangi memlekete uyarıcı
göndermişsek mutlaka oranın varlıklıları: ‘Babalarımızı bir din üzerinde
bulduk, biz de onların izlerine uyarız’ derlerdi. ‘Ben size, babalarınızı
üzerinde bulduğunuz (din)den daha doğrusunu getirmişsem (yine mi
bana uymazsınız)?’ deyince, dediler ki: ‘Doğrusu biz, sizinle gönderilen
şeyi inkâr ediyoruz.’ Biz de onlardan intikam aldık. Bak, yalanlayanların
sonu nasıl oldu?” 156
150 6/En’âm, 11
151 18/Kehf, 5
152 21/Enbiyâ, 51-54
153 31/Lokman, 21
154 34/Sebe’, 43
155 37/Sâffât, 68-74
156 43/Zuhruf, 21-25
CÂHİLİYYE
- 43 -
“Bunlar (putlar), sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey
değildir. Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Onlar zanna ve
nefislerinin aşağı hevesine uyuyorlar. Hâlbuki kendilerine Rableri tarafından
yol gösterici gelmiştir.” 157
“Biz, insana ana-babasına iyi davranmasını tavsiye etmişizdir. Eğer onlar,
seni, hakkında bilgin olmayan bir şeyi (körü körüne) Bana şirk/ortak
koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme. Dönüşünüz ancak Banadır. O
zaman, size yapmış olduklarınızı haber vereceğim.” 158
“Eğer onlar (ana-baban) seni, hakkında bilgin olmayan bir şeyi (körü
körüne) Bana şirk/ortak koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme. Onlarla
dünyada iyi geçin. Bana yönelenlerin yoluna uy. Sonunda dönüşünüz
ancak Banadır. O zaman size, yapmış olduklarınızı haber veririm.” 159
Hadis-i Şeriflerde Câhiliyye Kavramı
“Dikkat edin! Bütün câhiliyye emirleri (kanunları, yasaları, hükümleri
ve bakış açıları) ayaklarımın altındadır ve hepsi de kaldırılmıştır...” -Vedâ
Hutbesinden- 160
“Kim imama bey’at etmeden ölürse, câhiliyye ölümü (gibi bir ölüm)
ile ölür.” 161
“Ümmetimin içinde câhiliyye döneminden kalma, tamamen terk edemeyecekleri
dört âdet vardır: Asâletleriyle övünmek, başkalarının soyuna
dil uzatmak, yıldızlar vesilesiyle yağmur istemek, ölünün arkasından yüksek
sesle ağlamak.” 162
“Câhiliyye dâvâsı (câhiliyye zamanındaki gibi kavmiyyetçilik ve asabiye)
güdenler bizden değildir.” 163
Bilâl-i Habeşî’ye (r.a.) ‘siyah kadının oğlu’ diyerek hakaret
eden Hz. Ebû Zerr’e (r.a.) Peygamberimiz (s.a.s.): “Onu annesinin
renginden dolayı mı ayıplıyorsun? Demek ki sende hâlâ câhiliyye ahlâkı
bulunmaktadır.” 164
“Her kim tâatten çıkar ve cemaatten ayrılırsa, câhiliyyet ölümüyle ölür.
Kim körükörüne (çekilmiş) bir sancağın altında harbeder, bir asabe (-baba
157 53/Necm, 23
158 29/Ankebût, 8
159 31/Lokman, 15
160 Müslim, Hacc 194, h. no: 1218; Tirmizî, Fiten 2, h. no: 2610; Tefsîr 2, h. no:
3087
161 Müslim, İmâre 58, hadis no: 1851
162 Müslim, Cenâiz 29, hadis no: 934
163 Müslim, İmâre 53, hadis no: 1848; Buhârî, Cenâiz 39
164 Buhârî, İman 22, Edeb, 79, Itk 28; Müslim, Eymân, 38-40; Ebû Dâvud, Edeb
133, h. no: 5157
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 44 -
tarafından akrabâ-; kavim, ırk) nâmına kızar veya bir asabeye dâvet eder
ya da bir asabeye yardımda bulunur da öldürülürse, bu da, bir câhiliyyet
ölümüdür. Kim de benim ümmetime karşı çıkar, iyisini-kötüsünü
vurur,
mü’minden çekinmez, ahid sahibine verdiği sözü de yerine getirmezse o,
benden değildir, ben de ondan değilim.” 165
“Câhiliyye dâvâsıyla hak iddia eden kimse bizden değildir.” 166
“Kimin bir kız çocuğu olur, onu (diri diri) gömmez, hor ve hakir görmez
ve oğlan çocuğunu ona tercih etmezse, Allah bu kız çocuğu sebebiyle
onu Cennete koyar.” 167
Dârimî’nin rivâyet ettiği bir hadis-i şerife göre; ashâbdan biri
Allah Rasûlü (s.a.s.)’nün huzuruna geliyor ve câhiliye dönemindeki
geçmişine âit bir vahşeti dile getiriyordu: “Yâ rasûlallah!
Biz câhiliyye döneminde kız çocuklarımızı diri diri gömerdik. Benim
de bir kız çocuğum vardı. Annesine, ‘bunu giydir, dayısına
götüreceğim’ dedim. (Kadın bunun ne demek olduğunu bilirdi.
Ciğerpâresi, evlâdı biraz sonra bir kuyuya gömülecek ve orada çırpına
çırpına can verecekti. Fakat kadının böyle bir vahşetin önüne
geçmek hak ve selâhiyeti yoktu. Yapabileceği tek şey, için için ağlayıp
gözyaşı dökmekti.) Hanımım dediğimi yaptı. Çocuk hakikaten
dayısına gideceğini zannediyor ve cıvıl cıvıldı. Elinden tutup
daha önce kazdığım bir kuyunun yanına getirdim. Ona kuyuya
bakmasını söyledim. O tam eğilip kuyuya bakayım derken, sırtına
bir tekme vurdum ve onu kuyuya yuvarladım. Fakat nasılsa, eliyle
kuyunun ağzına tutundu. Bir taraftan çırpınıyor, diğer taraftan
da ‘babacığım üzerin tozlandı’ deyip elbisemi silmeye çalışıyordu.
Buna rağmen bir tekme daha vurdum, onu diri diri toprağa gömdüm.”
Adam bunu anlatırken Allah Rasûlü ve yanındakiler hıçkıra kıçkıra
ağlıyorlardı. Orada oturanlardan birisi ‘be adam Rasûlullah’ı
hüzün içinde bıraktın!” deyince, Efendimiz adama: “Bir daha anlat”
dedi. Adam hâdiseyi bir kere daha anlattı. Rasûlullah’ın gözlerinden
akan yaşlar mübârek sakalını ıslattı.168 (Rasûlullah (s.a.s.),
olayı tekrar anlattırmakla sanki şunu anlatmak istiyordu: “İşte
siz İslâm’dan öce câhiliyye döneminde böyleydiniz. Tekrar anlattırdım
ki, İslâm’ın kazandırdığı insanlığı bir kere daha hatırlamış
olasınız.”
165 Müslim, İmâre 53; İbn Mâce, Fiten h. no: 3948; Neseî, Tahrîmu'd-Dem, h.
no: 4097
166 Buhârî, Cenâiz 39
167 Ebû dâvûd, Edeb 121
168 Dârimî, Mukaddime 1
CÂHİLİYYE
- 45 -
“Kim körükörüne (dikilmiş) bir sancağın altında asabiyete davet veya
bir asabiyete yardım ederken ölürse, bu câhiliyyet ölümüdür.” 169
“Irkçılığa çağıran bizden değildir. Irkçılık dâvâsı üzerine birbirini öldürenler,
bizden değildir. Irkçılık üzerine ölenler
de bizden değildir.” 170
Ensâr ile muhâcirler arasında meydana gelen bir tartışma üzerine
de Hz. Peygamber şöyle söylemiştir: “Şu câhiliyye çığlığını bırakınız!
O ne kötü şeydir!” 171
“Insanların câhiliyye devrinde hayırlı olanları İslâm devrinde de hayırlıdır.”
172
Bir zamanlar düşman iki kabile iken Hz. Peygamber’in önderliğinde
güçlü sevgi bağlarıyla birbirine bağlanmış olan Evs
ve Hazrec’den bazı kimseler dostane bir şekilde sohbet ettikleri
sırada müslümanların birlik ve beraberliğini kıskanan bir
yahûdi, iki kabilenin eski rekabetlerini hatırlatan bazı şiirlerle
onları tahrik etmişti. Tarafların silâha sarılarak dövüşmek üzere
harekete geçtiklerini öğrenen Hz. Peygamber kendilerine şöyle
hitap etti: “Ey müslüman topluluk, Allah’tan korkun! Ben aranız da
bulunuyorken, Allah sizi İslâm’a kavuşturmuş, onunla müşerref kılmış,
câhiliyye zihniyetinden kurtarmış, küfürden uzaklaştırmış ve sizi birbirinize
dost kılmışken nasıl oluyor da yine câhiliyye dâvâsıyla birbirinize
düşebiliyorsunuz!” 173
Habeş muhâcirleri adına Necâşî ile konuşan Ca’fer b. Ebû Tâlib
şöyle demişti: “Ey hükümdar! Biz câhiliyye zihniyetine sahip bir
kavimdik; putlara tapar, ölü hayvan eti yer, fuhuş yapardık; akrabalık
bağlarına riâyet etmez, komşularımıza kötülük ederdik,
güçlü olanlarımız zayıfları ezerdi” 174
Hz. Ebû Bekir’e (r.a.) Ahmes’li bir kadın şöyle bir soru sormuştur:
“Câhiliyyeden sonra Allah’ın getirdiği bu iyi ve uygun
işin (İslâm’ın) bekası ne kadar sürer?” Hz. Ebû Bekir (r.a.): “İmamlarınız
sizi (İslâmî) istikamet üzere doğru tuttuğu müddetçe” diye
cevap vermiştir. 175
Selman’dan (r.a.) rivâyet edilmiştir ki, Halîfe Ömer İbn Hattab
(r.a.), Selman’a (r.a.), “halîfe ile melik/kral arasındaki farktan
169 Müslim, İmâre, 57; Neseî, Tahrîmu'd-Dem, h. no: 4098
170 Ebû Dâvud, Edeb, h. No: 5121
171 Buhârî, Menâkıb 8
172 Buhârî, Enbiyâ 8, Menâkıb 1
173 İbn Hişam, I/555-556
174 İbn Hişâm, I/335-336
175 Buhârî, Menâkıbu’l-Ensâr 25; Dârimî, Mukaddime 23
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 46 -
sorduğunda Selman (r.a.) şu cevabı vermiştir: “Müslümanların
arazisinden bir dirhem veya daha az veya daha çok toplarsan,
sonra da onu lâyık olmayan yere koyarsan (sarfedersen) işte sen
bu halinle kralsın demektir. Halîfe ise, halka adâletle davranandır,
aralarında adâletli ve düzgün bir şekilde taksimat yapandır, erkeğin
ev halkına ve ananın çocuğuna olan şefkati gibi halkına şefkat
ve merhamet eden ve Allah’ın kitabıyla hükmedendir.” Kâ’b, bu
cevap üzerine şöyle dedi: “Bu mecliste halîfe ile melikin arasını
ayırt edecek kimseyi zannetmiyordum. Fakat Allah Selman’a cevabı
ilham etti.” 176
Ebû Mes’ud el-Bedrî (r.a.) anlatıyor: “Ey Allah’ın Rasûlü
dendi, biz câhiliye devrinde yaptıklarımızdan hesaba çekilecek
miyiz?” Şu cevabı verdiler: “Müslüman olduktan sonra iyi olana,
câhiliye devrinde yaptıklarından sorulmayacaktır. Kötü amel işleyene,
hem İslâm’daki ameli hem de önceki ameli sebebiyle hesap sorulacaktır.”
177
Açıklama: Hadis, daha önceleri kâfir iken, sonradan Müslüman
olan bir kişinin daha önceki hayatından suale maruz kalıp
kalmama meselesine kayıtlı ve şartlı olarak cevap getirmektedir.
İslâm olduktan sonra amel-i sâlih sahibi ise sual yok, değilse var.
Hattâbî der ki: “Bu hadisin zahiri, ümmetin icmâ ettiği “İslâm, öncesini
siler” hükmüne muhâlefet eder. Allah Teâlâ: “O küfredenlere
söyle ki: Eğer (sana düşmanlıktan) vazgeçerlerse geçmiş (günahları) affedilecektir”
178 buyurmuştur.”
Hattâbî devamla der ki: “Bu hadisin mânâsı şöyle olmalıdır:
“Kâfir Müslüman oldu mu geçmişinden muâheze olunmaz.
İslâm’da çok fazla günah işler ve Müslümanlığına devamla birlikte,
aşırı, şiddetli mâsiyetlere girerse, İslâm’da işlediği cinâyeti sebebiyle
muaheze olunur ve küfür sırasında yaptığı başına kakılır.
Sanki şöyle denir: “Sen şu kötü işleri kâfirken yapmadın mı? Müslümanlığın
seni bunlardan men etmedi mi?”
İbn Hacer, bu görüşü: “Önceki amelinden yapılacak evvelki
muaheze, başa kakma sûretiyle, sonraki günahların muahezesi,
cezâlandırma sûretiyle olacaktır” diye özetledikten sonra der ki:
“Evla olanı, başkasının görüşüdür. Hadiste geçen “isâe” (günah,
kötülük) kelimesinden murad küfürdür, çünkü “küfür”, “isâe”nin
nihâyeti, günahların en şiddetlisidir. Adam irtidat eder ve küfrü
üzerine de ölürse, sanki Müslüman olmamış gibidir ve hayatı
176 et-Tabakatu’l-Kübrâ, İbn Sa’d, 3/306; Târihu’l-Hulefâ, es-Süyûtî, s. 140
177 Buhârî, İstitâbe 1; Müslim, İman 189, h. no: 120
178 8/Enfâl, 38
CÂHİLİYYE
- 47 -
boyunca yaptığı bütün amellerden muaheze olunur. Buhârî, bu
hadisi “Büyük günahların en büyüğü şirktir” hadisinden hemen
sona zikretmek sûretiyle, bu söylediğimiz açıklamaya işaret etmiş
olmaktadır.” 179
Câhiliyye Asabiyetiyle/Irkçılıkla İlgili Hadis-i Şeriflerden
Seçmeler
“Irkçılığa (asabiyyeye) çağıran Bizden değildir; ırkçılık için savaşan Bizden
değildir; ırkçılık üzere, asabiyye uğruna ölen Bizden değildir.” 180
“Asabiyet (kavmiyetçilik) dâvâsına kalkan, onu yaymaya çalışan, bu
dâvâ yolunda mücâdeleye girişen Bizden değildir.” 181
“Bir kimsenin câhiliyye âdetince kavim ve kabilesine intisab ederek
onlardan yardım talep ettiğini (ırkçılık yaptığını) duyacak olursanız ona:
‘babanın zekerini/penisini ye’ deyin ve bunu açık açık söyleyerek îmâ ve
kinâyede de bulunmayın.” 182
“Câhiliyyetin kavmiyet iddiasını yapana açık sövünüz, ona kapalı sövmeyiniz
(ona, kinâye yapmayınız).” 183
“Aziz ve Celîl olan Allah, sizden câhiliyyet devrinin kabalığını
ve babalarla
övünmeyi gidermiştir. Mü’min olan, takvâ sahibidir. Kâfir olan
ise, şakîdir. Siz, Âdem’in çocuklarısınız, Âdem de topraktan yara-tılmıştır.
Bir kısım erkekler, bir kavimle (kâfir olarak ölenlerle)
övünmeyi
terk etsinler. Çünkü onlar, cehennem kömüründen
bir kömürdürler yahut
onlar, Allah indinde, burnu ile pislik yuvarlayan pislik böceğinden
daha aşağıdırlar.”
184
“Kim kâfir olan dokuz atasını, onlarla izzet ve şeref kazanmak
düşüncesiyle
sayarsa, cehennemde onların onuncusu
olur.” 185
“Bir kimseyi ameli yavaşlatırsa, nesebi hızlandırmaz.” 186
“Şüphesiz Allah, sizin sûretinize ve mallarınıza bakmaz. Lâkin kalplerinize
ve amellerinize bakar!” 187
179 İ. Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Y. 14/391
180 Müslim, İmâre 53, 57, hadis no: 1850; Ebû Dâvud, Edeb 121; İbn Mâce, Fiten
7, hadis no: 3948; Nesâî, Tahrim 27, 28
181 Ebû Dâvud, Edeb 112
182 Ahmed bin Hanbel, 5/136
183 İmam Buhârî, Edebü'l-Müfred, Bab, 436, hadis no: 963
184 Ebû Dâvud, Edeb, hadis no: 5116; Tirmizî, Menâkıb, h. no: 4212-4213,
Tefsiru'l-Kur'ân, h. no: 3486; Ahmed bin Hanbel, c. 2, s. 361
185 Ahmed bin Hanbel, 5/128
186 Müslim, Zikr 38; İbn Mâce, Mukaddime 225; Ebû Dâvud, İlm, h. no: 3643;
Dârimî, Mukaddime 351
187 Müslim, Birr ve's-Sıla, 34
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 48 -
Vasîle bin el-Eskâ (r.a.) anlatıyor: “Ben, ‘Yâ Rasûlallah! Adamın
kendi kavmine bir zulüm üzerine yardım etmesi asabiyetten
(ırkçılıktan) mıdır?’ diye sordum. Hz. Peygamber (s.a.s.): “Evet” buyurdu.”
188
Rasûlullah (s.a.s.)’a soruldu: “Kişinin soyunu, sülâlesini (kavmini,
ulusunu) sevmesi asabiyet (kavmiyetçilik, ırkçılık) sayılır mı?”
Hz. Peygamber şöyle cevap verdi: “Hayır. Lâkin kişinin kavmine zulümde
yardımcı olması asabiyettir/kavmiyetçiliktir.” 189
“Zulüm ve haksızlıkta kavmine yardıma kalkışan kişi, kuyuya düşmüş
deveyi kuyruğundan tutup çıkarmaya çalışan gibidir.” 190
“Kim kâfir olan dokuz atasını onlarla izzet ve şeref kazanmak düşüncesiyle
sayarsa, cehennemde onların onuncusu olur.” 191
“Aziz ve Celil olan Allah, sizden câhiliyye devrinin kabalığını ve babalarla
övünmeyi gidermiştir. Mü’min olan, takvâ sahibidir. Kâfir olan ise
şakîdir. Siz, Âdem’in çocuklarısınız. Âdem de topraktan yaratılmıştır. Bazı
adamlar, (kâfir olarak ölen) kavimleriyle övünmeyi terketsinler. Çünkü
onlar cehennemin kömüründen bir kömürdürler yahut onlar, Allah indinde
burnu ile pislik yuvarlayan pislik böceğinden daha aşağıdırlar.” 192
“Müslüman cemaatten ayrılan ve itaat yolunu terketmiş olarak ölen
kimsenin ölümü, câhiliyye ölümüdür. Ümmetime karşı harekete geçerek
mü’minin imanına saygı duymaksızın ve sözleşmeli bulunduğu kimseye
karşı olan ahdine vefâ göstermeksizin suçlusuyla suçsuzuyla bütün ümmetimi
vurmaya kalkışan kimse Benim ümmetimden değildir. Asabiyet/
ırkçılık duygusuyla öfkelenen, asabiyet uğruna savaşırken yahut ırkçılık
dâvâsı güderken körü körüne açılmış bir bayrak altında ölen kimsenin
ölümü câhiliyye ölümüdür.” 193
“Kim hevâsına uyarak bâtıl yolda cenkeder, kavmiyetçiliğe (asabiyet)
çağrıda bulunur veya kavmiyetçiliğin sevkiyle öfke ve tehevvüre kapılırsa,
câhiliyye ölümü üzere (kâfir olarak) ölür.” 194
“Bir kimseyi ameli geri bırakmışsa, nesebi, soyu onu kurtaramaz, yükseltemez,
ilerletemez.” 195
188 İbn Mâce, Fiten 7, hadis no: 3949; Ebû Dâvud, Edeb 121, hadis no: 5119;
Ahmed bin Hanbel, 4/107, 160
189 Ahmed bin Hanbel, 4/107, 160; İbn Mâce, Fiten 7, hadis no: 3949
190 Ebû Dâvud, Edeb 113, 121, hadis no: 5117
191 Ahmed bin Hanbel, 5/128
192 Ebû Dâvud, Edeb 120, hadis no: 5116; Ahmed bin Hanbel, II/524
193 Müslim, İmâre 57; Nesâî, Tahrim 27; İbn Mâce, Fiten 7; Ahmed bin Hanbel,
2/306, 488
194 İbn Mâce, Fiten 7
195 İbn Mâce, Mukaddime 17, hadis no: 225
CÂHİLİYYE
- 49 -
“Her doğan çocuk millet (İslâm fıtratı) üzere doğar.” 196
“Allah’ın ismi ile Allah(’ın yardımı) ile ve Rasûlullah’ın milleti (dini)
ile gidin, yürüyün.” 197
“Allah indinde en şerefliniz takvâca en ileri olanınızdır. Arabın Arap
olmayan (acem) üzerine bir üstünlüğü yoktur. Arap olmayanın da Arap
üzerine bir üstünlüğü yoktur. Siyah derili olanın beyaz derili üzerine bir
üstünlüğü yoktur, beyazın da siyah derili üzerine bir üstünlüğü yoktur.
Üstünlük sadece takvâ iledir.” 198
Câhiliyyenin Dünü Bugünü
İslâm literatürünün etkisiyle Türkçeye giren kelimeler, ekseriyetle
tarihsel süreç içinde asıl anlamlarını koruyamamışlar, ya
da anlamı deforme olmuş bir halde kullanılagelmişlerdir. “Câhil”
kelimesi de anlamından büyük oranda uzaklaşmış ve öğrenim
görmemiş, tecrübesiz, genç-toy, bilgisi olmayan199 anlamında kullanılagelmiştir.
Gerçi “cehl” Kur’an’da câhillikle hareket etmek,
olayların içine nüfuz edememek ve daima sathî düşünmek, dolayısıyla
her zaman basit ve isâbetsiz hükümler vermek anlamında
da kullanılmaktadır ki, ilmin zıddı anlamında cehlin yaygın anlamı
da budur.200 Fakat Kur’an’da bu anlam çok önemli bir rol oynamaz.
Cehl, cehâlet, câhil, câhiliyye aynı kökten gelen kelimeler olduğu
için, ayrı ayrı kelime çözümlemelerine gerek yoktur. Bu, cehl
kelimesi ve türevlerinin Kur’an’da nasıl kullanıldığının ortaya konulmasıyla
açıkça görülecektir. Kur’an’da câhiller, hakikati aramayan
mahrumları değil, onları aşağılayan,201 insan yerine koymayan
müstekbirleri ifâde eder. İsrâiloğulları’nın puta tapma arzusu da
Kur’an’da câhilce bir tavır olarak zikredilmektedir. 202
Câhil insan, puta tapmakta ısrar eder,203azap, mûcize istemekle
Allah’ı ve Peygamber’i kendine göre âciz bırakmaya çalışır. Tuzak
kurar, yalancıdır, kıskançtır.204 Şirke dâve eder.205 Allah’a yalan
isnad eder.206 Peygmaberlerden insan gücünün sınırlarını aşan ola-
196 Müslim, S. Müslim Terc ve Şerhi, c. 8, s. 135
197 Ebû Dâvud, 3/38
198 Cem'u'l-Fevâid, 1/510, hadis no: 3632
199 TDK Türkçe Sözlük
200 4/Nisâ, 17; 6/En’âm, 54
201 11/Hûd, 29
202 7/A’râf, 138
203 46/Ahkaf, 23; 6/En’âm, 111
204 12/Yusuf, 89
205 25/Furkan, 63
206 2/Bakara, 67
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 50 -
ğanüstü şeyler göstermelerini talep eder.207 Allah hakkında kötü
zanda bulunur.208 Kavmiyetçidir.209 Ayrıca açılıp saçılmak,210 zinâ etmek
211 de câhilî birer davranıştır. Fâsıklar câhiliyye hükmünün özlemi
içinde olan, câhilî bir hayat tarzını benimseyen insanlardır.212
Mü’minler câhil olmamak için, bu kötü hasletlerden uzak durmanın
yanında, şirke dâvet edenlerden yüzçevirmeli,213Allah’tan
kâfirleri bağışlamasını istememeli214 ve fâsıkların getirdikleri haberleri
aslını araştırmadan kabul edip kullanmamalıdırlar. 215
Câhiliyye kelmesi “İslâm’dan önce” diye tercüme edilemez.
Çünkü o daha çok şimdiyi gösterir. Câhiliyyede teslimiyet ve
tevâzuya aykırı düşen özellikler baskındır. İnsanın kendi gücüne
güvenmesi, sınırsız benliği, İlâhî ölçü tanımazlığı ile kulluğa aykırı
düşen her şeyi câhiliyyede vardır.216Câhiliyye insanından kimse
İslâm’daki kulluk, teslimiyet ve alçakgönüllülüğü isteyemez. O,
kendi kendisinin Rabbidir.217 Tevâzu ve teslimiyet kime karşı olursa
olsun, ona göre hür doğmuş Arab’ı köleleştirmekten başka bir
şey değildir.218 Çağımızdaki benmerkezci ve ferdin inanç ve amellerinin
sadece kendisini bağlayacağı, dolayısıyla sorgulanamayacağı
anlayışı, eskinin aynen benzeridir.
Kur’an’da sürekli olumsuzlanan câhillik, kâfirlerin küfrünün
temelidir. Gerçekten gururlu isyankârlık rûhu, İlâhî hiçbir otoritenin
önünde eğilme duygusudur ki kâfirleri yeni dine karşı şiddetli
bir muhâlefete itmiştir. Cehl, aynı zamanda en ufak bir kızgınlık
ânında irâdesini kaybedip parlayan, kontrolsüz bir ihtirasla öfkesine
kapılıp sonucunu düşünmeden hemen körü körüne atılan,
ateşli, sabırsız kişinin sorumsuz davranışı anlamına gelir. Bu, duygularına/
hırslarına hâkim olamayan aşırı bir insanın davranışıdır.
Bu insan, doğruyu yanlıştan ayırt etme ölçüsünü yitirip kendisini
öfkenin pençesine düşürür.
Hılm ise bu tür cehl kavramının tam karşıtıdır. Hılm, cehl patlamasını
dizginleyebilen insanın ahlâkıdır. Halîm, duygularını
207 6/En’âm, 35
208 3/Âl-i İmrân, 154
209 48/Fetih, 26
210 33/Ahzâb, 33
211 12/Yusuf, 33; 4/nisâ, 17
212 5/Mâide, 50
213 7/A’râf, 119
214 11/Hûd, 46
215 49/Hucurât, 6
216 Toshihiko İzutsu, Kur’an’da İnsan ve Allah, Yeni Ufuklar Neşriyat, s. 190
217 25/Furkan, 43
218 Toshihiko İzutsu, a.g.e., s. 191
CÂHİLİYYE
- 51 -
frenlemesini, kör ihtiraslarını yenmesini bilendir. Önce câhil iken
sonra İslâm’ı kabul eden şâir Amr bin Ahar el-Bahîlî şiirinde cehl
ve hılmi bir arada şöyle kullanıyor: “Câriyelerimizin servis yaptığı
büyük kazanlar bir kere ‘câhil’ odlumu (kaynadımı) bir daha
‘halîm’ (sükûnet içinde) olmaz.” 219
Hılm kuzu gibi olmak değil; aksine ruhun öyle aktif ve olumlu
gücüdür ki, insan onunla kendisini şaşkına çevirecek olan ihtiras
ve öfkesine gem vurup onu dindirir. Hılm, üstün bir akıl gücünün
işaretidir. Muhabbet şiirinde hılmin bu olumlu özelliğini şöye ifade
eder: “Birden Rababi hatırladı ve onu hatırlaması bir hastalıktır.
Ve derin bir aşka düştü, artık onun için hılm (sükûnet) kalmaz.”
Gücün olmadığı yerde, hılm de yoktur. Hılm, başkalarını idâre
edenlerin vasfıdır. Başkaları tarafından yönetilenlerin vasfı değildir.
Yaratılış bakımından zayıf ve güçsüz olan kişiye, kızdırdırıldığı
zaman ne kadar sâkin durursa dursun, halîm denmez. O sadece
zayıftır.220 Hılmin dış görünüşü vakar ise, cehlin belirtisi de zulümdür.
Yani zulüm cehlin özel bir görünüşüdür.
Câhiliyye Hükmü ve Câhiliyyede Toplum Hayatı: İnsanın
Allah’a kul olma yerine, kendi bilmezliğini temel ölçü edinmesinin
ifâdesi olan câhiliyyenin hayata müdâhale ettiği en somut olan
hüküm koyma konusundadır. Rabbimiz insan ilişkilerini belirleyen
hükümlerin beşerî kökenli değil, Rabbânî ölçekli olduğunu ve
vahyî hükümleri uygulama konusunda şaşkınlığa düşmemizi belirterek
bizleri ikaz etmektedir: “Onlar hâlâ câhiliyye hükmünü mü
arıyorlar? Kesin bilgiyle iman eden eden bir topluluk için hükmü,
Allah’tan daha güzel olan kimdir?”221 Rabbimiz daha inzâl olan ilk
âyetlerde hukuk alanındaki câhilî sapmaya hayatın içinden canlı
örnekler vererek vahyin muhâtaplarını uyarmış ve insanları câhilî
uygulamalara karşı köklü bir tavır alışa yöneltmiştir: “Kendisini tek
olarak yarattığımı Bana bırak ki Ben ona, alabildiğine geniş kapsamlı
bir mal verdim. Göz önünde hazır çocuklar ve sayısız imkân
ve fırsatları önüne serdim. Sonra, daha arttırmam için tamah eder.
Hayır, çünkü o, Bizim âyetlerimize karşı kesin bir inatçıdır. Onu
alabildiğine sarp bir yokuşa süreceğim. Çünkü o, düşündü ve bir
ölçü tespit etti. Kahrolası, nasıl bir ölçü koydu? Yine kahrolası, nasıl
bir ölçü koydu?”222 Bugün çevremize baktığımızda bu müstağnî
ve câhilî tavrın alabildiğine kurumlaştığını görebiliriz.
219 İzutsu, a.g.e., s. 194
220 İzutsu, a.g.e., s. 198
221 5/Mâide, 50
222 74/Müddessir, 11-20
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 52 -
Câhiliyye hayatında âile, ataerkil idi. Erkeğe şavaşan, ganimet
getiren; kadına da tüketen olarak bakılırdı. Kadın olmak, utanç
verici bir durumdu. Bu yüzden bazı kabilelerde kız çocukları diri
diri toprağa gömülürdü. Kadının miras hakkı yoktu. Hind gibi
istisnâlar hâriç, kadın erkeğin kölesi durumundaydı.223Kadınlara
verilen “mihr”e, alım-satım akdi olarak bakılırdı. Mihr’i baba alırdı.
Koca mihri verdiği sürece istediği kadar kadın alabilirdi. Günümüz
câhiliyyesinde kadın üretime katılmaktadır, adı köle veya
câriye değildir. Fakat kadından beklenen daha çok, tüketimi arttırıcı
bir fonksiyon yüklenmesidir. Kadim câhiliyyeden kızlar toprağa
gömülerek öldürülürken modern câhiliyyede onu ayakta tutan
ruhunu, erdemini öldürerek, onu sırf bedenden ibâret kabul
ediyor. Erdemli insan olmaya değil; câzip, duyguları tahrik edici
olmaya çağırıyor.
Araplarda kocanın karısıyla evlilik ilişkilerini terk ettiği halde,
onu nikâhı altında ve evinde kalmaya mecbur kılan iki âdet vardı.
Bunlardan birisi zıhardı. Koca, karısına “sen bana anamın sırtı gibisin”
derdi. Böylece kadın nikâhtan çıkmaz, ama mullâkta kalırdı.
Müfessir ve râvîlerin görüşlerinden anlaşıldığına göre, onlar bu işi,
karısı kız doğurduğunda öfkelerinden yapıyordu. Karısı, kız doğurduğunda
ona çocuğunu gömmesini emrederlerdi. Gömmezse
“sen bana anamın sırtı gibisin (dünya âhiret bacımsın)” derlerdi.224
Çin’in bazı kesimlerinde kız çocuklarını toprağa gömme âdeti
hâlâ devam etmektedir. Doğum kontrolüne getirilen sıkı kısıtlama
ile bebek doğmadan cinsiyeti öğrenilebildiği için, kız ise kürtajla,
doğmadan öldürülebilmektedir. Bu da nüfus dengesini ciddî
bir şekilde bozmaktadır.
Câhiliyye erkekleri için en büyük zevk içki içmekti. Onlar için
şarap tâlihin üstün hediyesiydi. Sürekli içerlerdi. İstedikleri şarabı
içmekle hem övünür, hem de gurur duyarlardı. Şaraba büyük paralar
harcanırdı.225Abid’in şiirlerinden birisi o dönem ile birlikte
âdeta modern câhiyyeyi tasvir etmektedir: “Ayıkken yıllanmış güzel
kokulu şarabın fiyatını yükseltiriz. Ve zevkini aldığımız zaman,
hesabını tutmayız heder olan servetin.” 226
Misâfirperverlik, hürriyet aşkı, cesâret, mertlik vasfılarına
önem veren câhiliyye insanı, bir taraftan misâfirine her türlü
ikrâmı yaparken, diğer taraftan yolcuyu çevirip soyuyordu. Tam
223 Salih Akdemir, Tarih Boyunca ve Kur’ân-ı Kerim’de Kadın, İslâmî Araştırmalar
Dergisi, c. 5, s. 4, sayfa, 263
224 İzzet Derveze, Kur’an’a Göre Hz. Muhammed’in Hayatı, Yöneliş Y. c. 1, s. 130
225 T. İzutsu, Kur’an’da Dinî ve Ahlâkî Kavramlar, Pınar Y. s. 79
226 T. İzutsu, a.g.e., s. 79-80
CÂHİLİYYE
- 53 -
bir muammâ içinde olan câhiliyyenin sosyal yapısı, özde kavmiyetçi
idi. Kan yoluyla yakınlık bağı üzerinde binâ edilmiş olan ve bir
kişinin haklı ya da haksız olsun kavimdaşlarından yana olmasını
zorunlu kılan o yıkıcı haysiyet duygusu, kişinin kendi kavmine olan
sevgisi, başkalarına dil uzatması, câhiliyyenin kişisel değerleri ölçmekte
kullandıkları nihâî kriterlerdi. Putperestlik devrinde, kavmiyetçiliği
aşan bir “iyi” ölçüsü hiç yok gibi gözükmektedir.227Bu
sapkın anlayışın modern temsilciliğine örnek olarak Almanya’da
Hitler’i, İtalya’da Mussolini’yi, Arap ülkelerinde de Baas rejimlerini
gösterebiliriz. Câhiliyyenin bu yanı, Türkiye’de “Ne mutlu
Türküm diyene!”, “Muhtaç olduğun kudret damarlarındaki asil
kanda mevcuttur”, “Bir Türk dünyaya bedeldir!” ifâdelerinde somutlaşmaktadır.
Türk’ün Türk’ten başka dostunun olmadığı, Arap
Müslümanların Türkleri her zaman arkadan vurdukları türünden
anlayışlar kadim câhiliyyenin bölgedeki bu topraklardaki yansımasıdır.
Bunun en uç ifâdesi de “Kâbe Arabın olsun, bize Çankaya
yeter” ifadesidir.
Câhiliyyede Hurâfeler: “Tıyera”, bir yolcunun sefere çıktığında
önünden geçen bir kuşu hayra yormamasıdır. “Hame”,
Muharrem ayını uğursuz sayma ve bütün işlerin bu aylarda olduğu
inancıdır. Gul, cin ve şeytanlardan bir cinstir. “Gul”, tenha
ve ıssız çöllerde insana görünür, şaşırtır ve sonunda helâk eder.
Peygamber böyle bir varlığın olmadığını belirtmiştir.228 Günümüz
câhiliyyesinde kuşlardan baykuşun ev yakınına konması ve ötmesi,
diğer hayvanlardan da kara kedinin insanın önünden geçmesi
uğursuz sayılır. Gul efsânesi, gul-i yabânî adıyla günümüze kadar
gelmiş, film ve hikâyelere konu olmuştur.
Bir ölünün ardından üstü başı parçalamak, yüzü tırmalamak,
yanakları, yüzü, başı ve dizleri dömek gibi câhilî davranışlar, bugün
de devam etmektedir.
Kâbe’de 360 kadar put vardı. Her kabilenin kendine has bir
putu vardı. Bundan başka her evde birput bulunur, âile fertleri
buna ibâdet ederdi. Putperestlik câhiliyye Arabının ikinci tabiatı
olmuştu ve günlük hayatın her konumunda nüfûzunu icrâ etmekteydi.
Câhiliyye Arap inancının esası hastaya şifâ, çocuk edinme,
kıtlık, vebâ gibi belâları kaldırma işini başka ilâhlara devrederek,
dünyanın idâresini onlara taksim etmekten ibâretti. Cenâb-ı
Hakk’ın yardımının ancak bu putlardan şefaat dilemekle elde edilebileceğine
inanırlardı. Araplar bu putlara secde ederler, bunlar
227 T. İzutsu, a.g.e., s. 88
228 S. Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarih Terc ve Şerhi, DİB Y. c. 4, s. 418-420
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 54 -
adına kurban keserler, ekinlerinin bir kısmını, sürülerinin bir kısmını
bunlara tahsis ederlerdi. Günümüzde benzer şekilde kabirlere
gidilip kabir ehline duâ ederek onların tasarrufuyla çocuk
sahibi olmak istenmektedir. Ayrıca bazı şeyhlerin nefeslerinden
şifâ umulmakta, diri veya ölü olsun şefaatlerine sığınılmaktadır.
Kur’an’da Yüce Rabbimiz şefaati ancak izin verilenlerin yapabileceğini
ve yetkiyi sadece kendine has kıldığını belirtirken, günümüz
câhiliyyesinde dünyada iken bazı efendi veya şeyhlere bu makam
verilmiştir. Bu yanlış anlayış, İslâmî kesime hitap eden kitap, dergi,
radyo ve televizyonların büyük bir kısmınca sürdürülmekte ve
yaygınlaştırılmaktadır.
Bir taraftan putperestlik, en yaygın şekliyle Arapların dimağına
hâkimken, Arapların içinde Allah’ın varlığını inkâr eden, hesap
gününü inkâr edenler de vardı. Bunlar, taptıkları putlarla bile alay
ederlerdi. Arapların meşhur şâiri İmru’l-Kays, babası öldürüldüğü
zaman Arap âdetlerine göre putu ile istişâre ederk babasının intikamını
almak veya almamak hususunu ilâhın hükmüne bağlı kılmıştı.
Şair, birinin üzerine “evet”, diğerinin üzerine “hayır” yazılan
bir de üzerinde istişârenin tekrarını ifade eden üç ok almış ve
bunları üç defa atmıştı. Sonuç, hep olumsuz çıkıyordu. Bu duruma
hiddetlenen şâir oku ilâhının yüzüne atarak, ona hitâben: “Sefil!
Öldürülen senin baban olsaydı, intikamını almaktan beni men etmezdin”
demişti. 229
Bir Câhiliyye Klasiği; Ebû Cehil: Asıl adı Amr, künyesi Ebû’l-
Hakem olan şahsa Peygamberimiz, Ebû Cehil adını vermiştir.
Dâru’n-Nedve üyesi olan Ebû Cehil, Rasûlün dâvetine başından
beri karşı çıkmış ve Müslümanlar aleyhinde hazırlanan komploların
çoğunda yer almıştı. Velid bin Muğîre ile Ebû Cehil, kendi
kabilesine mensup olmayan birinin peygamberliğini hazmedemedikleri
için Rasûl’e inanmayacaklarını açıkça söylemişlerdi.
Ticarî nüfuz ve servetinden güç alan Ebû Cehil, hayatı boyunca
İslâmiyet aleyihen çalıştı, halkın Müslüman olmasını engelledi.
Müslüman olanları da inançlarından vazgeçirmeye çabaladı.
İslâmiyet’i kabul eden kişi, toplumda itibarlı biri ise ona saygınlığını
yitireceğini söyleyerek, ticaretle uğraşıyorsa kendisini iflâs
ettirmekle tehdit ederek, güçsüz ve kimsesiz ise onu döverek
İslâm’dan döndürmeye çalıştı.
Ebû Cehil, Mekke’ye gelip ticaret yapanlara düşük fiyat biçiyor,
diğer müşteriler de ondan çekindikleri için o tâcirin malına tâlip
olduklarını gizliyorlardı. Böyle bir durumda kalan tüccarın birisi,
229 M. Muhammed Ali, peygamber’in Hayatı, Nur Y. s. 23
CÂHİLİYYE
- 55 -
durumu Peygamber’e bildirmiş ve malını asıl değerinden satmıştı.
Bu Ebû Cehil’in Peygamber’in evine giderek onunla kavga etmesine
sebep oldu. Günümüzde de çiftçinin, üreticinin ürününü tüketiciye
direkt ulaştırması engellenmektedir. Sözgelimi, Adana’da,
Antalya’da üreticinin İstanbul’daki manavdaki satış fiyatının
onda birine alıcı bulamayan çiftçilerin meyve ve sebzelerini, diğer
bölgelerdeki tüketiciye doğrudan ulaştırmaları hemen hemen
imkânsızdır. Aradaki büyük fark, Ebû Cehil veya onun özelliklerini
taşıyan rantçıların cebine girmektedir. Ya da Türkiye’nin Arap
ülkelerinden petrol almasını da buna örnek verebiliriz. Türkiye,
komşularından direkt değil; BP (British Petrol), Shell (Hollanda
şirketi), Mobil ve Total (Fransız şirketi) gibi büyük Batılı şirketlerin
aracılığıyla petrol alabilmektedir. Bu şirketler, Müslümanların
kaynaklarının kaymağını yemekte ve artıklarını da yerli rantçılara
bırakmaktadırlar. Bunun yanında çok büyük oranda devletin petrole
vergi yükü bindirmesi de ayrıca zulmü büyütmektedir.
Câhiliyyenin Bir Başka Yönü: İslâm Dininin hedefi, insanın
dünyaya, nimetlere bakış açısını değiştirmektir, olması gereken
aslî yapıya döndürmektir. İslâm, geldiği bölgedeki her şeyi değil;
vahye muhâlif olan fikir ve eylemleri değiştirmeye, ıslah etmeye
çalışır. Çünkü İslâm, insanın tecrübesini sıfırlamaz. Meselâ İslâm,
câhiliyyedeki mihri iptal etmemiş, ama mihrin kadının hakkı olduğunu
ifâde etmiştir ve verilen mihrin geri alınmamasını istemiştir.
230 Çok eşle evliliği iptal etmemiş, fakat dörde kadarla sınıra
balayarak, bir tane almayı tavsiye etmiştir. 231
Câhiliyye Arapları arasında en yaygın suçlar, adam öldürme,
zinâ, kabile disiplinine, örf ve âdetlere karşı gelme gibi suçlardı.
Uygulanan cezâî müeyyideler suçun ve suçlunun durumuna göre
ölüm, dayak, hapis, diyet, sürgün ve kabile himâyesinden çıkarma
gibi cezalardır. İslâm’ın gelişiyle bu cezalandırma usûllerinden sadece
sonuncusu terk edildi. Sami kavimlerinde, Yahûdi ve Roma
hukukunda bulunan adam öldürmeye kısas yapılması câhiliyyede
de uygulanırdı. İslâm bunu devam ettirdi. İslâm, diyeti hataen
öldürme ve kısastan vazgeçme sözkonusu olduğunda uyguladı.
Câhiliyyeden farklı olarak diyet konusunda bazı kabilelerin ayrıcalıklı
ve farklılığını ortadan kaldırdı. Kureyşin İslâm öncesi dönemlerine
âit birtakım ölçü birimleri vardı ki, İslâm geldiğinde
Müslümanlar bunu olduğu gibi kabul ettiler. 232
230 4/Nisâ, 4, 20, 21
231 4/Nisâ, 3
232 Buhârî, c. 5, s. 43
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 56 -
Hz. Peygamber, câhiliyye döneminde var olan -Hanif dininden
kalma- bazı ibâdetleri de sürdürdü. Mina’da şeytan taşlama, Kâbe
çevresini tavaf etme, tavaf sayısını Hacerü’l-Esved’e göre ayarlama,
Safâ ve Merve arasında gidip gelme, rifâde (hacıları ağırlamak) ve
sikaye (hacılara su dağıtma) gibi haccın bazı menâsiklerini korudu.
Câhiliyyede değer verilen misâfirperverlik, hürriyet sevgisi, cesâret
ve mertlik gibi değerleri İslâm da fazilet saydı. İslâm, câhiliyye döneminde
var olan her şeye tepkisel olarak karşı çıkılmamış, neyin
doğru neyin yanlış olduğu vahiy süzgecinden geçirilerek belirlenmiştir.
233
Firavun; Her Dönem ve Her Yerdeki
Câhiliyye Toplumunun Önderi
Kur’an, tarihî olayları bir tarih kitabı gibi belli bir olayı aktarma
amacıyla değil; insanları uyarma, düşündürme, evrensel gerçekleri
kavratma gibi amaçlarla konu edinir. Hz. Mûsâ ve Firavun
kıssası, bütün bu amaçların gerçekleştirildiği en kapsamlı kıssalardan
birisidir. Kur’an bu kıssa ile müslümanların imanını güçlendirme,
İslâmî tebliğe karşı çıkan müşrikleri uyarma gibi amaçlarının
yanı sıra, İslâm dışı câhilî toplumsal yapılanmaların, yönetim
biçimlerinin, eşdeyişle Firavunî toplumların değişmeyen özelliklerini
de ortaya koymayı amaçlar. İslâm dışı toplum ve yönetim
biçimleri, tarihin hangi döneminde bulunursa bulunsun, hangi
adla adlandırılırsa adlandırılsın, Firavun’a ve onun temsil ettiği
siyasal sisteme, bu sistemle şekillendirilen topluma özgü inanç ve
düşünceleri, özellikleri yansıtır. Bu nedenle özü bakımından Hz.
Muhammed’in (s.a.s.) karşısında yer alan kişilerle kökten değiştirmeyi
amaçladığı toplumsal yapı, Hz. Mûsâ döneminin Mısır’ından
pek farklı olmadığı gibi, günümüzde dünyanın herhangi bir yerinde
varlığını sürdüren İslâm dışı bir toplumsal ve siyasal sistem, yani
modern câhiliyye de Mekke’dekinden çok farklı değildir.
Çağdaş Firavunlar ve Firavunî Toplumlar: Kur’an, bize Firavun
kıssası ile Firavunî toplumların temel özelliklerini belirleme
imkânı veriyor. Buna göre bu tür toplumların en temel özelliği,
Allah’ın yeryüzündeki hâkimiyetini reddetmeleridir. Firavun’un
ilâhlık ve rablık iddiası, gerçekte Allah’ı ya da o toplumda varlığı
kabul edilen ilâhları yok saydığını değil; yeryüzünde kendisinden
başka itaat edilecek, kanun koyacak, yönetecek güç tanımadığını
ifade eder. Allah’ın hâkimiyetini ve İlâhî kanunları reddeden toplum,
bu yetkiyi ister Firavun örneğindeki gibi tek kişiye, isterse
belli bir topluluğa, bir sınıfa, bir partiye tanısın, sonuç değişmez.
233 Murat Kayacan, Câhiliyyenin Dünü Bugünü, Haksöz, sayı 62, Mayıs 96
CÂHİLİYYE
- 57 -
Firavun’un, içinden akan ırmaklara varıncaya kadar bütün Mısır
mülkünün kendisine ait olduğu yolundaki sözleri, Firavunî toplumların
başka bir özelliğini gösterir. Bu tür toplumlarda mülk
Allah’ın değil; hâkim gücün sayılır. Hâkim/ egemen güç, mülk üzerinde
dilediği gibi tasarruf hakkına sahiptir. Bu mülkiyet ve tasarruf
anlayışının doğal sonucu olarak belli bir azınlık servet içinde
yüzerken, büyük halk çoğunluğu açlık ve sefalet içinde kıvranır.
Firavun’un, böylesine mutlak bir hâkimiyet ve mâlikiyeti yalnız
başına sürdürmesi mümkün değildir. Bu nedenle Kur’an, Firavun
ile birlikte “mele” adını verdiği işbirlikçilerine de dikkat çeker.
Bugünkü karşılıkları ile söylenirse mele’, büyük sermaye sahipleri,
meclis üyeleri, yüksek rütbeli subaylar, üst düzey bürokratlar, halkı
etkileme ve yönlendirme imkânına sahip gazeteci, yazar, aydın,
sanatçı, din adamı ve benzeri kişilerden oluşan topluluktur. Bunlar,
Firavun’un, firavunî düzenlerin kendilerine sağladığı çıkarlar
karşılığında onun hâkimiyetinin sürmesine yardım ederler. Bu da
firavunî toplumların başka bir özelliğidir.
Firavunî düzenler, yapıları gereği varlıklarını ancak zulüm ve
zorbalıklarla sürdürebilirler. Adâlet, eşitlik, insan hak ve özgürlükleri
bu tür düzenler için hiçbir anlam taşımaz. Toplumda her şey
düzenin korunması ve sürdürülmesi amacına uygun biçimde düzenlenir.
Tıpkı Firavun’un Mısır’ındaki gibi toplum, çeşitli sınıflara
bölünür; özellikle düzen için tehlikeli görülen unsurlar baskı ve
zulümlerle zayıf düşürülür; gerektiğinde çocukların öldürülmesi
için nüfus planlaması gibi yöntemlere başvurulur. Peygamberler
ya da onların takipçisi mü’minler tarafından adâlet, özgürlük, insanca
yaşama adına yapılan her çağrı, Firavun ve mele’i için mülk,
saltanat ve hâkimiyetlerine yönelik bir saldırı anlamına geleceğinden
hemen susturulması gerekir. Firavun’un, Hz. Mûsâ’nın dâveti
karşısındaki tutumu, firavunî düzenlerin bu yolda uygulayacakları
bütün yöntemlerin bir özetini verir: Psikolojik baskı, dâveti etkisiz
kılacak karşı propaganda, suçlama, hapis ve öldürme tehditleri ve
uygulamaları, çeşitli baskılar, işkenceler ve nihâyet soykırım.
Firavun kıssası, Firavun ve işbirlikçilerinin kaçınılmaz
âkıbetlerini de gözler önüne serer. Onlar, galip ve güçlü olan’ın
yakalayışı ile yakalanır234ve azabın en kötüsü ile kuşatılırlar.235 Sonunda
bütün yaptıklarının intikamı alınır ve hepsi boğulur, yok
olup giderler.236 Âhiretteki durumları ise daha da kötüdür. Onlar
234 54/Kamer, 42
235 40/Mü’min, 55
236 43/Zuhruf, 55
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 58 -
azabın en şiddetlisine sokulurlar.237 Hz. Mûsâ ve mü’minler ise
imanlarının, sabır ve mücadelelerinin bir ödülü olarak esenliğe
çıkar, Firavun ve işbirlikçilerinin mülküne vâris ve hâkim olurlar. 238
Firavunluk, her zaman ve her yerde mevcuttur. Herhangi bir
zaman dilimiyle sınırlı olmadığı gibi, yeryüzünün herhangi bir
bölgesine de özgü değildir. O bir yaşam tarzıdır. Siyasal ve toplumsal
bir düzen, ekonomik strüktür, hukuk sistemi, yönetim biçimi,
kişilik karakteri ve bir ahlâk yapısıdır. Kısaca o, toplumu çepeçevre
kuşatan bir hayat tarzıdır. Eski Firavunluk örnekleri, Kur’ân-ı
Kerim’de ve tarihte sadece Mısır ile ilgili olarak gelmişse de, bu
başka yerlerde bulunmadığı anlamına gelmez. Ülkeden ülkeye,
çağdan çağ kimi ayrıntılarda farklılıklar olabilir. Birçoğu iç, pek
azı da dış faktörlerden ötürü aralarında nicelik ve nitelik açısından
birbirinden değişik yönleri vardır. Fakat her ne olursa olsun,
neticede hepsi de Firavunluktur. Firavunların hal ve hareketleri
toplumlarına da yansır ve o toplumlar ahmakça uyuşmuş; sürekli
uyuyan, bilinçlerine perde düşen Firavunlaşmış toplumlar olurlar.
Firavun ve çevresinin İlâhî mesaja muhatap olduklarında, ilk
itirazlarından, bahânelerinden biri, Hz. Mûsâ’yı nankörlükle suçlamak
olmuştur. “Biz seni içimizden bir çocuk olarak yetiştirmedik mi?
Ömründe nice yıllar aramızda kalmadın mı? Ve sonunda yapacağını yaptın.
Sen nankörlerden birisin.”239 Bu itiraz, günümüzde de olduğu
gibi, tarih boyunca tüm müstekbirlerin ortak itirâzıdır. Bu, devlete,
devletin sağladığı imkânlara karşı nankörlükle suçlamak, kurulu
düzenlerinin bekası noktasında endişe sahibi olanların ileri sürdükleri
yegâne suçlamalardan biridir. Bugün muvahhidlere yöneltilen
fundamentalistlik, bölücülük, ayrımcılık, aşırılık ve hatta
teröristlik suçlamaları “birlik ve beraberliğin biricik düşmanları”
olarak gösterilmeleri, sadece zamanımıza ait yaftalamalar değildir.
Firavunî düzenlerin temsilcileri, her dönemde atalarının
izinden gitmişler, peygamberleri ve onlara uyanları yeryüzünde
bozgunculuk yapmakla itham etmişler,240 zindana atmakla tehdit
etmişlerdir.241 Her dönemde farklı versiyonlarıyla zâlimlerin sünneti,
Firavun’un şu sözünde özetlenmektedir: “Biz daima onların
üzerinde eziciler olacağız.” 242
237 40/Mü’min, 46
238 Ahmet Özalp, Şamil İslâm Ansiklopedisi, Şamil Y. c. 2, s. 193-195
239 26/Şuarâ, 18-19
240 7/A’râf, 127; 40/Mü’min, 26
241 26/Şuarâ, 29
242 7/A’râf, 127
CÂHİLİYYE
- 59 -
Sihirbazlardan Medet Uman Firavun: “Firavun kavminden ileri
gelenler dediler ki: Bu çok bilgili bir sihirbazdır. Sizi yurdunuzdan çıkarmak
istiyor; ne buyurursunuz? Dediler ki: O’nu da kardeşini de beklet,
şehirlere toplayıcı (memurlar) yolla. Bütün bilgili sihirbazları (toplayıp)
sana getirsinler. Sihirbazlar Firavun’a geldi ve ‘eğer üstün gelen biz olursak,
bize kesin bir mükâfat var mı?’ dediler. (Firavun:) ‘Evet, hem de siz
mutlaka yakınlarımdan olacaksınız’ dedi.” 243
Firavun’un yardımcıları ona, Mûsâ ve Hârun’u halkın önünde
rezil olana kadar bırakmasını öğütlediler. Firavun da polislerini
göndererek sihirbazları getirtti.
Firavunlar, günümüzde bu tür bir sihirden medet ummuyorlar.
Dâvet sahiplerine karşı çağdaş Firavunların kullandıkları büyücüler,
eskisinden daha iğrençtir. Yazarlar, gazeteciler, sanatçılar,
televizyon yayıncıları, emniyet yetkilileri ve istihbarat büroları vs.
bunlar sihirden daha etkili ve güçlüdür. Belki bütün dünya sihri bir
araya getirilse, bunlardan yalnız birinin verdiği zehiri verebilmesi
mümkün değildir.
Sistemini korumaya çalışan Firavun’la, sihirbazlar arasında
artık pazarlık başlamıştır. Yalan düzmede uzman bir sihirbaz ne
isteyebilir? Hediyeler, ödüller, bahşişler... “Eğer biz kazanırsak, kesin
bir mükâfat var mı?” Ne ödülü? Bu, bir devlet sorunudur. İslâm
dâvetine karşı tâğutî düzeni koruma meselesidir. Cevap, kesinlikle
‘evet’tir. Belki binlerce evet... Ödüller, bahşişler, armağanlar değil
sadece; makam ve mevkiler de var. (“devlet sanatçısı” ilân edilecektir
sihirbazlar.) Onların devlet başkanına yakınlaşmalarını sağlamak,
makam ve rütbe...
Bu tablo aynı zamanda bize, Firavnî-şeytanî rejimlerde makam
sahibi olmanın ölçülerini de öğretiyor. Firavunu ve onun küfrünü,
zulmünü, işkencesini ve yoksulları ezmesini sağlayanlar ve
koruyanlardır ona yakın olanlar. Dolayısıyla makam ve mevkiler
onlarındır. Bu kişiler kara câhil, sihirbaz, yalancı ve dalkavuk olsa
bile durum değişmez.
Mûsâ’nın (a.s.) büyücülerle buluşma zamanı, bayram günü insanların
toplandığı kuşluk vaktidir.244 Vaktin tâyini, Hz. Mûsâ’ya
aittir. Rasûlün böyle bir vakti seçmesi, o ortamda insanlara tebliğ
etmenin uygun zamanını kolladığını göstermektedir. Büyücüleri
Allah’a karşı yalan uydurmamaya dâvet eder ve azapla uyarır.245
243 7/A’râf, 109-114
244 20/Tâhâ, 59
245 20/Tâhâ, 61
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 60 -
Ancak Firavun onların etkilenmesini ve misyonlarını terk etmelerini
önlemek için gizli bir görüşmede bulunarak onları şeytan
yolunda sâbit kılmaya çabalar. Firavun’un verdiği moral destek ve
vaadlerle246 Allah’ınki kıyaslanabilir mi? 247
“(Sihirbazlar,) ‘Ey Mûsâ, sen mi (önce hünerini ortaya) atacaksın, yoksa
önce atanlar bizler mi olalım?’ dediler. ‘Siz atın’ dedi. Onlar atınca
insanların gözlerini büyülediler, onları korkuttular ve büyük bir sihir (ortaya)
getirdiler. Biz de Mûsâ’ya, ‘asanı at’ diye vahyettik. Bir de baktılar
ki; bu, onların uydurduklarını yakalayıp yutuyor. Böylece gerçek ortaya
çıktı ve onların yapmakta oldukları yok olup gitti.” 248
Kur’an, burada başka bir çehre sergiliyor. Mûsâ (a.s.) ve sihirbazların
karşılaşma sahnesi. Bütün insanlar etraflarına toplanmışlar
ve geniş halkalar oluşturmuşlardı. Ve artık yarışma başlıyor. “Ey
Mûsâ, önce ya sen at, ya da biz!” “Siz atın” dedi. Böylece kendisi
sonra atıp, onlarınkini bozacak ve yarışmayı kazanacaktı.
Sihirbazlar ip ve sopalarını atınca insanların gözlerini -bir çeşit
onları kandırma yöntemiyle- büyülediler ve onları korkuttular.
Sanat ve çeşit itibariyle büyük bir sihir ortaya koymuş oldular. O
sırada da Allah “asanı at” diye Hz. Mûsâ’ya vahyetti. Asa da onların
büyüsünü yok etti. Sihirbazlar yenilgiye uğradı, Mûsâ (a.s.)
kazandı.
“(Firavun ve kavmi) orada yenildi ve küçük düşerek geri döndüler.
Sihirbazlar ise secdeye kapandılar. ‘Mûsâ ve Hârun’un da Rabbi olan
âlemlerin Rabbine inandık’ dediler. Firavun dedi ki: ‘Ben size izin vermeden
O’na iman mı ettiniz? Bu hiç şüphesiz şehrin (Mısır’ın) kıptî olan
halkını oradan çıkarmak için kurduğunuz bir tuzaktır. Ama yakında (başınıza
gelecekleri) bileceksiniz! Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı çaprazlama
keseceğim, sonra da hepinizi asacağım.’ Onlar, ‘Biz zaten Rabbimiz’e
döneceğiz. Sen sadece, Rabbimiz’in âyetleri geldiğinde onlara inandığımız
için bizden intikam alıyorsun. Ey Rabbimiz, üstümüze sabır yağdır ve
bizi müslüman olarak öldür’ dediler.” 249
Bu karşılaşmada Firavun ve zümresi kaybetmekle, halkın önünde
rezil olmuştu. Sihirbazların ise kalpleri uyandı; hakikat onları
kuşatarak teslime zorladı. Secde etmeleri bunu gösteriyor. Sanki
biri onları secdeye itmişti. Kur’an’ın buradaki ifadesi gâyet açıktır.
Bu âyette Firavun’un, sihirbazların âlemlerin Rabbine iman etmelerini
engelleyecek hiçbir tepkisi yok. Onu kızdıran tek şey, izni
246 20/Tâhâ, 62-64
247 20/Tâhâ, 68
248 7/A’râf, 115-118
249 7/A’râf, 119-126
CÂHİLİYYE
- 61 -
olmaksızın iman etmeleridir. Bu da Firavunluğun boyutunu tasvir
ediyor. Zira o, kalplere ve vicdanlara hükmetmeyi istiyor ki; onun
emri olmaksızın kimse hakka inanıp bağlanmasın.
Hz. Mûsâ, Rabbinin yardımıyla muzaffer olur. Bunun üzerine
büyücüler secdeye kapanarak iman ederler.250 Hem de ne iman!
Firavun’un onların ellerini ayaklarını çaprazlama kesip hurma
dallarına asma tehdidine karşı, zerre kadar imanlarından kuşkuya
düşmezler. Şerefi, ezelî ve ebedî olan’ın yanında ararlar.
Firavun’un zor kullanmasına rağmen, dayatılan gayr-ı resmî ajanlığa,
bir daha geri dönmezler.251 Çünkü onların kalbine artık iman
yazılmıştır.
Büyücüler, meslekleri icabı büyü ile büyü olmayanı ayırt edebilirler.
Onlar iman ettiği halde, Firavun’un iman etmemesi gösteriyor
ki Firavun, inanmak için mucize istemesinde samimi değildir.
Hz. Mûsâ’yı âciz kılacağını düşünerek böyle bir istekte bulunmuştur.
Firavun’un tuzağı geri tepince, bu sefer kendisinin ve rejiminin
şerefini içine düştüğü pisliklerden kurtarmak için bahaneler
aramaya başladı. İnsanlara, “Mûsâ bâtıl üzeredir’ mi diyor; sihirbazlar
Firavun’un adamları olduğu halde ‘niçin iman ettiler’ mi diyor?
Hayır! O takdirde bir kurnazlık gerek. Ve iftiraya başvuruyor:
“Bu yenilgi, devlet aleyhine bölücü bir grubun yaptığı tezgâhın
sonucudur. Onlar, devlet yetkililerini yönetimden uzaklaştırmak
ve hükümetin yasal başkanını alaşağı etmek için aralarında anlaştılar.”
Görüldüğü gibi Firavun’un bu buluşu, tarih boyunca süregelen
bütün Firavunların yöntemlerine son derece uygundur.
Firavun’un iman eden sihirbazlara tehdit ettiği ve sonra uyguladığı
“taslib” asarak idam etmektir. Genelde, kişinin boynuna ip
geçirerek asıp ölmesini sağlamak şeklinde uygulanır. İbnül-Münzir
ve başkalarının da İbn Abbâs’tan naklettiklerine göre bu tür idamı
ve organları parçalama şeklini Firavun başlatmıştır. Anlaşıldığı
gibi Firavun, muhâliflerini bastırmak için birçok işkence çeşidi
icad etmiştir. Bunları ister kendi kafasıyla bulsun, isterse içişleri
bakanlıklarının, istihbaratçıların, emniyet güçlerinin yardımlarıyla
bulsun ve hatta yabancı devletlerden getirtsin, durum değişmez.
Sihirbazlar, Rablerine duâda bulunuyorlar: “Ey Rabbimiz, üstümüze
sabır yağdır ve bizi müslüman olarak öldür.” Bize sabır ve tahammül
yağdır ki, işkence acıları, sopa ağrıları, bıçak kesikleri ve
250 20/Tâhâ, 60
251 20/Tâhâ, 73
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 62 -
boyunların vurulmasından doğan dehşet, bize caydırıcı etki etmesin.
İbn Abbas ve Süddî’den nakledildiğine göre, Firavun bu tehditlerini
uyguladı, kimini parçaladı kesti, kimini de idam etti. Suç?
Hakkı görüp teslim olmak, müslümanlığı kabul etmek.
Firavun, muvahhidleri altetmek için cedeli, kitle haberleşme
araçlarını (büyücüler) kullanmış ve son çare olarak da sâdık askerlerini
devreye sokmuştur.252 Kendisi, kesin çözümden yanadır.
İktidarını ordusuna ve halkına borçlu olmasına rağmen, ordusuyla
tuzak kurarken, Allah’ın ondan çok daha etkili tuzak kurabileceğini
253 gözardı etmektedir. 254
Tüm Firavunların Göz Boyama Aracı Olan Medyası; Sihirbazlık:
Günümüzde başta televizyon kanalları olmak üzere medya,
yani dünkü adlandırma ile sihirbazlık/büyücülük, halkın bağlılığını
sağlamak ve sürdürmek yolunda Firavunların ve firavunî düzenlerin
vazgeçemedikleri bir araçtır. Hz. Mûsâ’nın hak dine çağrısı
sırasında göster-diği mûcizelere karşı, O’nu halkın gözünden
düşürmek ve kamuoyunda etkinliğini azaltmak üzere bir yarış/
gösteri düzenlenmesi kararlaştırılır ve bunun için de ülkenin her
yanındaki büyücüler çağrılır.
Firavunların dayanakları, hilesi zayıf olan şeytanın taktikleridir.
Türlü hileler, nutuklar, vaadler, yalanlar, entrikalar, karayı ak
ve akı kara gösteren şarlatanlıklar. Gösteriş/şov yaparak halkın
gözünü boyamak, aldatarak kamuoyu oluşturmak, Firavunları ve
düzenlerini güçlü göstermek, avutma ve uyutma araçları, hakkın
değil; güçlünün egemenliği... eski ve çağdaş tâğutların sarıldıkları
ipler/yılanlardır.
Firavun zamanındaki büyü, bir güç gösterisinin ögesi olarak
kullanılmakla, doğrudan doğruya Firavun düzeninin güvenlik önlemi
niteliği kazanmaktadır. Ancak, bir de dikkat çekici bir başka
nokta vardır bu olayda. Büyünün devlet desteğine sahip olmasına
karşın, Hak Din’i getirmiş olan Peygamber’in gösterdiği mûcizeler
için “büyü” denilmekle kalınmamakta, Peygamber de “büyücü”
olmakla suçlanmaktadır. Kendileri için doğal, olağan, gerekli ve
yararlı, kim bilir belki de bir ayrıcalık sebebi gördükleri büyüyü,
egemen güçler, kendilerine karşı çıkanlarda suç kabul etmekte ve
onları bununla suçlayıp karalamaktadırlar. Eski ve çağdaş Firavunların
bir şarlatanlık örneği de propaganda sanatı(!)dır.
252 20/Tâhâ, 68
253 3/Âl-i İmran, 154
254 Mevdudi, Kur’an’da Firavun, s. 9, 38-43
CÂHİLİYYE
- 63 -
Propaganda; Firavunların Hakkı Etkisizleştirme ve Bâtılı Savunma
Silâhı: Firavunlar toplumunda “iyi tezgâhlanmış” propagandanın
da bir güvenlik önlemi olarak gündemde tutulduğuna
tanık olmaktayız. Karşı tarafı aşağılamak, küçümsemek, alaya
almak veya aldırtmak, delilik/meczupluk damgası vurmak, yalancılığını
ileri sürmek gibi yollarla mesajı ve dâvetçiyi yıpratma taktikleri
her dönemin taktikleridir. Bu propagandalar sonucu, “hak
olan” gözden düşürülmekte veya gizlenmekte, etkisizleştirilmektedir.
Hakkı bâtıl; bâtılı hak göstermek, hakkı gizlemek ve hakkın
hâkimiyetine engel olmak, hep propagandaya ihtiyaç duyacaktır.
Firavun’un bu kabilden yaptığı propagandalara bakalım: Firavun,
“ben sizin en yüce rabbinizim!”255 diyebilmekte ve propagandalarında
Mısır ülkesi hükümdarlığının kendisine ait olduğunu,
hatta kendine ait olanlar içinde akan ırmaklara kadar her şeyin
bulunduğunu döne döne vurgulamaktadır.256 Ufak tefek kimi
insanî eksiklikleri büyüterek kamuoyuna sunmak ve böylece puan
kaybına yol açmak. Sözgelimi, duygusallığı arttığında veya kendi
ana lisanı olmadığı için yabancı şive ile konuştuğundan Firavunların
dilini konuşmakta zorlanan Hz. Mûsâ için “şu konuşamayan
adam” gibisinden ifadelere başvurup rakibinin etkisini zayıflatmaya
çabalamak. Kule yapma örneğini de bir propaganda malzemesi
olarak ele almak doğru olacaktır.
Olaya olumlu yaklaşıyormuş izlenimi vererek olumsuz sonuca
vardırıcı bir tutum izleme taktiğidir kule yapma olayı. Firavun,
Hâmân’dan yüksek bir kule yaptırmasını ister.257 Propaganda gereği,
o kuleye çıkacak, “Mûsâ’nın ilâhı”na ulaşmanın yollarını arayacaktır,
görünüşte. Elbette ki amaç, bu bulacağı yola gidip, sözü
edilen ilâhın bulunmadığını görmek, daha doğrusu O’nu görmediğini
söyleyerek inkârını bir gerekçe üzerine oturtmaktır; hem
de düşünmekten uzaklaştırılan kalabalıklara inandırıcı olması düşünülen
bir gerekçe ile. Daha kulenin yapım emrini verirken kullandığı
“doğrusu ben onu yalancılardan sanıyorum”258 ifadesi, hem bu
amacının belirtisi, hem de kuleden inişinde ifade edeceği inkârına
önceden bir zemin hazırlama taktiği olarak alınmalıdır. 259
Firavunların düzenlerine karşı çıkanlar, Firavun ve çevresi/
egemen güçler tarafından çeşitli propagandalarla küçük düşürülmeye
ve toplumda yalnız bırakılmaya çalışılmışlar, kitleler
255 79/Nâziât, 24
256 43/Zuhruf, 51
257 28/Kasas, 38
258 28/Kasas, 38
259 Zübeyir Yetik, Her Nemruda Bir İbrahim, s. 90-91
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 64 -
nezdinde gayr-ı meşrû olarak lanse edilmişlerdir. “Ben onun dininizi
değiştireceğinden, yeryüzünde bozgunculuk çıkarmasından korkuyorum.
Ben sizi doğru bir yola götürüyorum ve size doğru gördüğümü
gösteriyorum.”260Bunlar, Firavun’un cümleleridir. Ancak dikkat edilmesi
gereken nokta, Firavun’un propagandasından ziyade, kitlelerin
bu seslenişe olan teveccühleridir. Yığınlar, Kur’an’ın tabiriyle
“ateşe çağıran önderler”in peşinden gitmektedir.
Rabbimiz, Firavun’un propagandalarına kanan Mısır toplumunu
şu şekilde tanımlamaktadır: “İşte Firavun kavmini küçümsedi,
onlar da ona boyun eğdiler. Çünkü onlar fâsık (yoldan çıkmış) bir kavim
idiler.”261 Kitleler, şu ya da bu şekilde Firavun düzeninin devamından
yarar sağlamakta veya yararları olduğu şekilde kandırılmaktadır.
Toplum psikolojisi, rüzgâr nereden kuvvetle esiyorsa onun
etkisiyle kitlenin o şekilde rüzgâra kapılıp sürüklendikleri şeklindedir.
Böylece ateşe çağıranların izinden gitmeye devam etmektedirler.
Ama bu, Mûsâ’yı da mü’minleri de etkilememektedir.
“Câhiliyye” İrticâ/Gericilik,
İlkellik ve Bağnazlık Demektir
Gerici; geriye dönmek isteyen, geride kalan dönemi ve bu
dönemin değer yargılarını benimseyen, özleyen kişi ve bu kişinin
niteliğine denir. Gerici ve gericilik kavramları mürteci ve irtica kelimeleriyle
de dile getirilir.
Gericilik, kavram olarak zamansal bir geriye dönüş isteğini de
içermekle birlikte, temelde değerlerle ilgilidir. Bu nedenle savunduğu
değerlerin geçmişe, geride kalan bir döneme ait olup olmaması
değil; bu değerlerin mâhiyeti, niteliği kişiyi gerici ya da
mürtecî yapar. Bu temel anlamına karşılık İslâm toplumlarının Batılılaşmasından,
Batılı câhilî değerlerin egemenliği altına girmesinden
sonra gerici ve gericilik deyimleri İslâm dışı yönetimler ve
işbirlikçisi kimseler tarafından tam tersi anlamda, siyasal ve ideolojik
bir suçlama ve sindirme aracı olarak kullanılmaya başlandı.
Gerçek anlamdaki gericiler, siyasal güçlerine dayanarak bu kullanımla
İslâm’ı topluma yeniden hâkim kılma mücâdelesi veren
müslümanlara gerici, mürtecî; İslâm’a da gericilik, irticâ nitelikleri
yamamaya çalışmaktadırlar.
Gericiliğin temel nitelikleri, câhiliye kavramının ihtivâ ettiği
anlamlarla ifâde edilebilir. Bunlar, Râğıb el-İsfehânî izlenerek
söylenirse; bilgisizlik, gerçek dışı ve yanlış inanç, yanlış
260 40/Mü’min, 26, 29
261 43/Zuhruf, 54
CÂHİLİYYE
- 65 -
davranış olarak tesbit edilebilir. Kur’an’a göre bilgisiz insanlar kişisel
arzu ve hevâları peşinde koşar; diledikleri gibi yaşamak, istedikleri
gibi kanunlar koymak isterler ve bu nedenle doğru yoldan
saparlar.262Diğer bir özellikleri de hevâlarına uygun çeşitli ideolojiler
(emâniy, ümniye) geliştirmek263 ve bunu yaparken zanlarına
dayanmaktır.264 Bu etkenler câhilî bir sistem, bir hayat, düşünce
ve inanç biçimi oluşturur. Bu sistemin temel özelliği şirktir. Şirk, ya
Allah’ın ilâhlığını, Rablığını, Melikliğini tanımama ya da Allah’a
bu ve benzeri konularda ortaklar tanıma biçiminde kendini gösterir.
Şirkin toplum hayatındaki başlıca pratik sonuç ve işaretleri
evrende ve insan hayatında Allah’tan başka bir yaratıcı, öldürücü,
tasarruf edici, boyun eğilecek, sevilecek, korkulacak, tevekkül
edilecek, hüküm ve kanunlar koyacak varlık, kişi ya da kurumlar
tanımaktır. Şirkin davranışlar alanındaki sonucu ise, bu tür kişi ve
kurumların koydukları kanun ve kurallara gönüllü olarak boyun
eğmek, itaat etmektir.
Kur’an’ın öngördüğü inanç, düşünce ve hayat biçiminin dışında
beşerî istekler, ideolojiler ve zanlara dayalı bilgiler doğrultusunda
oluşturulan toplumsal düzenler, şirk düzenleri, eş deyişle
câhiliye düzenleridir esas irticâ/gericilik. Böyle bir toplum modeli
peşinde koşan insan, bu model; ister geçmişte uygulanan bir
model olsun, ister henüz uygulanma imkânı olmayan bir tasarı
olsun; adı ister Demokrasi, ister Sosyalizm; isterse Komünizm ya
da Faşizm olsun, gericidir, mürtecidir.
Gerici ve gericilik kavramları İslâmî terminoloji içerisinde
mürtecî ve irticâ kavramlarının yanısıra mürted-irtidâd, münâfıkmünâfıklık,
fâsık-fısk, tâğî-tuğyân, mücrim-cürm gibi başka kavramlarla
da anlam ilişkileri içindedir. Bir İslâm toplumunda câhilî
eğilimler, önlemler içindeki kişi, itikadî ve amelî durumuna göre
mürted, münâfık, fâsık gibi adlar alır. İslâm’ın öngördüğü inanç
ve toplum yapısını kabul ettiği halde sonradan bunu reddederek
herhangi bir câhilî inanç sistemini, toplum modelini benimseyen
kişi, İslâm’la bütün bağlarını keserek geriye dönmüş, irtidâd etmiş,
mürted olmuştur. İrtidâd, gericiliğin en kesin ve açık biçimini
oluşturur. Câhili inanç esaslarını terketmeden çeşitli nedenlerle
İslâm’ı benimsemiş görünen ve hayatını müslümanlar arasında
sürdüren münâfıklar da gericidirler. Bunlar, içlerinde taşıdıkları
inançları ve bu inançların yansıması olan gerici eğilimleri zaman
zaman davranışlarında, düşünce ve hayat biçimlerinde göstermek
262 6/En'âm, 119
263 2/Bakara, 78
264 6/En'âm, 116
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 66 -
zorunda kalırlar. Gericiliğin bu biçimi gizli, ama İslâm toplumu için
en tehlikeli olamdır. İrtidâd ve münâfıklık boyutlarına ulaşmayan
kimi gericilik biçimleri de kişinin İslâm hüküm ve kuralları karşısındaki
tutumu; benimseyerek sürdürdüğü câhiliye gelenek, görenek
ve davranışlarına göre fısk, tuğyân, cürm gibi çeşitli adlarla ifâde
edilir. Bütün bunlar kişiyi İslâm’ın doğru ve aydınlık yolundan saptırıcı
ve belli bir cezayı gerektirici gerici davranışı belirtirler.
İslâm’ın değerler açısından baktığı gerici ve gericilik kavramlarına
çağdaş câhil ve gerici dünya daha çok zamansal açıdan, eskilik-
yenilik, gerilik-ilerilik kavramlarının yedeğinde bakar. Buna
göre gerici, yeni olana direnerek eski olanı korumaya çalışan ya
da tarihin tekerleğini geriye döndürmeye çalışan kişidir. Bu tanıma
göre gerici, ilericinin karşısında yer alır ve gericilik; bilgisizlik,
tutuculuk, sağcılık gibi kavramlarla ilişkilendirilir. Tanım, doğal
olarak eski olanın kötülüğü, yeni olanın iyiliği kabulüne dayanmaktadır.
Buna göre müslümanlar gerici, İslâm da gericiliktir. Bu
yargı şöyle açıklanır: “Kendilerinin değerli buldukları düzeni ve
kurumları değişime karşı şiddetle savunan muhâfazakârlar, bu
uğraşlarında başarısızlığa uğradıkları takdirde, bir kısmı yeni beliren
düzeni evrenin işleyişinin kaçınılmaz sonucu olarak kabul edecektir.
Fakat eski ideallerini hâlâ benimsemekte devam eden mağlup
olmuş muhâfazakâr ister istemez bir “gerici’ olacaktır. Yeni
gelişen dünyayı tenkid edecek ve gelecekte, eskiden varolmuş
olduğuna inandığı “altın bir çağı’ tekrar yaşamak için harekete
geçecektir.” 265
Alışılmış Batılı bakışı yansıtan bu değerlendirmenin, yanlışlığı,
tutarsızlığı açıktır. Çünkü belli bir inanç biçiminin ve buna
bağlı değerler düzeni ile toplum modelinin zaman bakımından
önce ya da sonra oluşu, onun iyilik ya da kötülüğünün, gerilik ya
da ileriliğinin ölçütü olamaz. İslâm’ın Türkiye’de terkedilmiş bir
inanç ve toplum modelini temsil etmesi, doğal olarak, onun kötülük
ve geriliğini göstermez. Bu nedenle Türkiye’de ya da dünyanın
herhangi bir yerinde mevcut sistem yerine İslâm’ı öngören,
İslâm’ı geçirmeye çalışan müslümana gerici denemez. Müslümanlar,
toplumu tarihin belli bir zamanına döndürme amacı peşinde
değillerdir. Tam tersine, insanların, içinde bulundukları koşullara
göre oluşturdukları bir inancı ve toplumsal düzeni değil, zaman
ve mekânın üstünde bir kaynaktan gelen ve bütün zamanlar için
geçerli olan evrensel bir inanç ve değerler düzenini amaçlamaktadırlar.
Bu inanç ve değerler düzeni ise Garaudy’nin deyişiyle
“bilim, teknik, millet, para, cinsellik, büyüme gibi sahte tanrılar
265 Ahmet Yücekök, Türkiye'de Din ve Siyaset, s. 90
CÂHİLİYYE
- 67 -
üretilerek oluşturulan politeizm (çok tanrıcılık) üzerine kurulan
çağdaş uygarlığın iflâsının artık iyice anlaşıldığı günümüzde
bütün insanlığın önünde duran kurtarıcı tek seçenektir.”266 Dolayısıyla
müslümanların gerici, İslâm’ın gericilik gibi gösterilmesi,
Kur’an’ın terimleriyle söylenirse zanlarına dayanan, hevâları ve
ideolojileri (ümniye) peşinde koşan sapkın kişilerin câhilî değerlendirmelerinin
bir işaretinden başka birşey değildir.267 Nakıl ve
akıl çerçevesinde irticâ/gericilik, başta mürtedlik ve her çeşit şirk
için bir sıfat; mürtecî/igerici de, adı, dünya görüşü, diploması, kültürü
ve yaşadığı zamanı ne olursa olsun her çeşit mürted ve müşriğin
temel vasfıdır.
Toplum Değerlendirmesinde Câhiliyye Kavramı
Şirk, küfür, iman, tevhid gibi kavramlara yüklenilen anlamlarla
bazıları Allah diyen herkesi İslâm dairesine sokarken, kimileri de
bilinçli olsun ya da olmasın, toplumun büyük çoğunluğunu müşrik
olarak nitelendirmektedir. Tarihin belli bir dönemine hapsedilen
“câhiliyye” kavramı, bu tartışmaların doğru bir zemine oturtulmasında
önemli bir rol oynamaktadır.
Kavramlar üzerinde semantik çalışmalarıyla tanıdığımız İzutsu,
câhiliyye kavramının başlıca semantik yapısını üç şekilde ifâde etmektedir.
Ona göre cehl kelimesinin birinci ve en belirgin anlamı,
insanın hareket tarzıyla ilgili olandır ki, bu da en ufak bir kızgınlık
ânında irâdesini kaybedip parlayan, hırslarına hâkim olamayan
insanların davranışıdır. Bu anlamda kavram, duygularını frenlemesini
bilen ve akıl gücünün işâreti olan hılmin zıddıdır. İnsan
hayatını bütünüyle kapsayan bir kavram olan “cehl”, “zulm”ü de
anlamamıza yardımcı olur. İkinci anlamı olayların içine nüfuz edemeyen,
daima sathî düşünen ve dolayısıyla her zaman basit ve
isâbetsiz hükümler veren insanın entelektüel kapasitesiyle ilgilidir.
Cehlin üçüncü anlamı “bir şeyi bilmeme”dir ki, İzutsu bu şekliyle
kelimenin ilmin karşıtı olduğu, fakat Kur’an’da önemli bir rol oynamadığını
söylemektedir. 268
Kur’an’da “câhiliyye”, İslâm öncesi döneme ad olmakla
beraber,269 daha genel anlamda hangi zaman diliminde olursa olsun,
vahyî ilkelere sırt çevirmiş her türlü zihniyete verilebilecek
geniş bir kavramdır. Nitekim Rabbimiz, geçmiş kavimlerden peygamberlerin
karşısında yer alıp mücâdele edenleri anlatırken sık
sık bu kelimeyi kullanmıştır.
266 Garaudy, İslâm ve İnsanlığın Geleceği, s. 29
267 Ahmed Özalp, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 2, s. 232-233
268 T. İzutsu, Kur’an’da Allah ve İnsan, Kevser Y., s. 197-204
269 33/Ahzâb, 33
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 68 -
İlimden değil de hevâya uymanın sonucu zandan kaynaklanan
câhilî değerler insanların hayatlarına yön vermekte ve dünya
görüşlerini biçimlendirmektedir. Burada Kur’an’ın ilme yüklediği
anlamın ne “tür ve nitelikte olursa olsun, bilgi birikimine sahip olmak”
anlamına gelmediğini hatırlamak gerekir. Âlimler vahye tâbi
olan mü’minlerdir. İslâm’ın getirdiği vahyi merkezli bu ölçü, fayda
sağlayan bilgiyi doğru kabul eden pragmatist bilgi anlayışına sahip
zihinlerin anlamlandıramayacağı bir ölçüdür. Bizlere Kur’an’ı
nasıl yaşayacağımızı öğreten rehberimiz Hz. Muhammed’in (s.a.s.)
ümmî olması, bu açıdan önemlidir. Zâten bilgiyi İlâhî hedefleri için
araç haline getirmeyip ona sahip olmayı hayatının amacı haline
getirenler Kur’an’ın ifadesiyle “kitap yüklü eşekler”270sıfatına uygun
düşmüyorlar mı? O halde câhil olmak, bilgiden yoksun olmaktan
ziyâde, zanna dayanan bilgilerle beslenmektedir.
Hevâ ve heveslerine uyarak zannî bilgiyle akaidini oluşturan
câhiller, tarih boyunca peygamberlerin ve dinin şâhitliğini yapan
muvahhidlerin karşısında olagelmişlerdir. Câhilî değer yargılarına
sahip bu zümre, menfaatleri gereği atalarının dininden tâviz
vermezler ve kendilerine İlâhî mesajı tebliğ edenlere de kafa
tutarlar. “Dediler ki; ‘Sen bizi ilâhlarımızdan çevirmek için mi geldin?
Şu halde eğer doğru söylüyorsan tehdit ettiğin şeyi bize getir.’ Dedi
ki: ‘İlim ancak Allah katındadır. Ben size gönderildiğim şeyi tebliğ ediyorum,
ancak sizi câhillik eden bir kavim olarak görüyorum.”271Aynı
zamanda câhillerin vahye karşı takındıkları sarsılmaz, inatçı tutumlarını
Kur’an şöyle ifâde etmekte: “Gerçek şu ki, Biz onlara
melekler indirseydik, onlarla ölüler konuşsaydı ve her şeyi karşılarına
toplasaydık -Allah’ın dilediğ dışında- yine onlar inanmayacaklardı. Ancak
onların çoğu câhillik ediyorlar.” 272
Bu âyetlerin günümüzde yaşayan tabloları âdeta sergiliyor olmasına
rağmen, Kur’an’ı sadece nüzul sebebine bağlı olarak, tarihî
bir metin gibi algılayan hâkim zihnî alışkanlıkların varlığı sebebiyle
bir kez daha hatırlatmak gerekir ki âyetler, insanlık tarihinin başlangıcından
itibaren devam eden tevhid-şirk mücâdelesinin şirk
cephesindeki câhillerden bahsetmektedir. Hayatın içinde İslâmî
mücâdeleyi ağır bedeller ödeyerek sürdürenler ise câhiliyyenin ne
demek olduğunu bilmektedirler. İşte bu Müslümanlardan Allah’a
canını sunarak dinin şâhitliğini yapan ve hâlâ Müslüman gençliği
fikirleriyle etkilemeyi sürdüren şehid Seyyid Kutub, câhiliyyeyi şöyle
tanımlıyor: “Bütün câhiliyyeler, ilk önce kulların kullara kulluğu
270 62/Cum’a, 5
271 46/Ahkaf, 22-23
272 6/En’âm, 11
CÂHİLİYYE
- 69 -
esasına ve Allah’tan başkalarının ilâhlaştırılması temeline dayanır.
Peygamberlerin dâveti ise, her zaman Allah’ın birliği ve sahte
tanrıların yıkılması esâsına dayanır. Yani yalnız ve yalnız Allah’ın
dinine bağlanıp Allah’tan başka ilâhın bulunmadığı esâsına istinad
eder. İşte bunun için temelden câhiliyyenin dayandığı esaslarla
çatışır. Ve bu yüzden onların varlığı câhiliyyenin varlığı için en
büyük tehlike olur.”273Hayatının noktalanışı, söyledikleri ile uyum
içerisinde bulunan şehidin varlığı câhiliyye için büyük bir tehlike
olarak görülmüş ve idam edilerek şehid olmuştur. Ancak bu idam,
beklenenin aksine, Müslümanların câhiliyyeye karşı bilinçlenmesinde
ve tavır almasında bir büyük etken olmuştur.
Servet ve güç sahibi mağrur azınlık güya vahyi kabul etmemelerini
sosyal statüleri düşük yoksul insanların bu dine mensup olmalarına
bağlamaktadırlar. Onlara peygamberlerin cevabı ise şöyledir:
“Ey kavmim, ben sizden buna karşılık bir ücret/mal istemiyorum.
Benim ecrim, yalnızca Allah’a aittir. Ben iman edenleri kovacak değilim.
Onlar gerçekten Rablerine kavuşacaklar. Ancak ben sizi câhillik etmekte
olan bir kavim görüyorum.” 274
Câhilî değerlere sahip böylesi bir zihniyet aynı zamanda korkunç
bir ahlâkî çöküşün de temelini oluşturmaktadır. “Siz gerçekten
kadınları bırakıp şehvetle erkeklere mi yaklaşıyorsunuz? Hayır, siz câhillik
etmekte olan bir kavimsiniz.”275Günümüz modern câhiliyyesinde
de açıkça gördüğümüz ahlâkî değerlerin gittikçe ivme kazanan
ifsâdı, câhiliyyenin belirgin özelliklerindendir. Tapınma duygularını
kendilerine sunulan ve kendileri gibi âciz varlıklarla tatmin
eden zavallı insanlar onların getirdikleri ahlâksız tutumları bir
ibâdet coşkusu içerisinde îfâ etmektedirler.
Defalarca tebliğ edildiği halde, artık yola gelmeyen bilinçli
olarak tercihini kullanmış olan câhilî bir topluluğa nasıl tavır alınacağı
konusunda Allah, Rasûle ve dolayısıyla bize şunu emretmektedir:
“Onları hidâyete çağırsanız işitmezler. Onların sana baktıklarını
sanırsın, oysa onlar görmezler. Sen affı tut, ma’rûfu emret ve câhillerden
yüzçevir.”276 Câhillerden yüzçevirmek, onlardan, öncelikle zihinsel
olarak kopuşu gerektirmektedir ki, onların diniyle Müslümanların
dini arasında hiçbir alâka kalmasın.
Buraya kadar bahsettiğimiz câhiliyye; İslâmî düşünüş, davranış
ve ahlâkına aykırı tüm değer yargılarına sahip, vahye karşı alınmış
273 Seyyid Kutub Külliyatı, Hikmet Neşriyat, c. 3, s. 316
274 11/Hûd, 29
275 27/Neml, 55
276 7/A’râf, 198-199
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 70 -
bilinçli bir tavrın adıdır. Bu tavırda vahiyle bir çatışmaya girilmiştir.
Bu câhilî yaşayış biçimi bir çağda olup geçen ve bir daha tekerrür
etmeyen tarihî bir olay değil; bir sistemdir, bir inançtır ve her zaman
da aynı organik yapıya ve güçlere sahiptir. 277
Câhilî Tutum: Kur’an’ın konuyla ilgili diğer âyetlerinde değer
yargıları vahyî olduğu halde çeşitli zaaflardan dolayı câhilce tutum
sergileyen Müslümanlardan, hatta peygamberlerden bahsedildiğini
görüyoruz. Burada Râgıp el-Isfehânî’nin kavramı tanımlarken
verdiği üçüncü anlam, dikkati çekmektedir. O, “cehl”in
anlamını kişinin ilim sahibi olmaması ve gerçeğin dışında bir şeye
itikat etmesi olarak verdikten sonra kavramı, itikad doğru veya
yanlış olsun “gerekenin, hak olanın dışında davranışlarda bulunmaktır”
şeklinde tanımlamıştır. İsfehânî’nin verdiği bu anlamın
âyetlerle örtüşmesi ve cehl kelimesinin bu anlam boyutu önem
taşımaktadır. Bununla ilgili olarak, Nuh kıssasını örnek verebiliriz.
Allah, Nuh’tan gemi yapmasını ve ona yalnızca iman edenleri
almasını emretmiş ve şöyle demiştir: “Zulme sapanlar konusunda
da bana hitapta bulunma. Çünkü onlar suda boğulacaklardır.”278
Buna rağmen Nuh (a.s.), gemi dağın üzerinde durup zâlimler topluluğuna
da “uzak olsunlar!”279denildiğinde bir baba şefkatiyle
Rabbine seslendi; “Rabbim şüphesiz benim oğlum âilemdendir ve
Senin vaadin de doğrusu haktır. Sen hâkimlerin hâkimisin.’ Dedi
ki: ‘Ey Nûh, kesinlikle o senin âilenden değildir. Çünkü o, sâlih
olmayan bir iş (şirk işlemiştir). Öyleyse hakkında ilmin olmayan
şeyi Benden isteme. Gerçekten Ben, câhillerden olmayasın diye
sana öğüt veriyorum.”280 Rabbimiz akrabalık bağlarına göre değil;
inanç üzere kurulmuş bir birlikteliğin, cemaatin kurulmasını
istediğinden, daha önceden uyarılmasına rağmen Hz. Nuh’un
içine düştüğü câhilce düşünüşü eleştirmiştir. Allah’ın Hz. Nuh’u
uyarısından sonraki davranışı bugün bizi de ilgilendiren önemli
bir tavırdır: “Dedi ki: ‘Rabbim, ilmim/bilgim olmayan şeyi Senden
istemekten Sana sığınırım. Ve eğer beni bağışlamaz ve bana merhamet
etmezsen, hüsrâna uğrayanlardan olurum.” 281 Hz. Nuh,
hatasını anlayınca hemen tevbe etmiş ve davranışını ıslah etmiştir.
Peygamberimiz de Allah’ın câhilce gördüğü bir tavrından dolayı
uyarılmıştır: “Eğer onların yüzçevirmeleri sana ağır geldiyse, onlara
bir âyet getirmek için yerde bir tünel açmaya veya göğe bir merdiven
277 S. Kutub, a.g.e., s. 315
278 11/Hûd, 37
279 11/Hûd, 44
280 11/Hûd, 45-46
281 11/Hûd, 47
CÂHİLİYYE
- 71 -
dayamaya gücün yetiyorsa (öyle yap). Eğer Allah dileseydi, onların tümünü
hidâyet üzere toplardı. Öyleyse sakın câhillerden olma.” 282 Hz.
Yusuf ise, câhilce bir tutuma meyletmemesi için Allah’tan yardım
dilemektedir: “(Yusuf) dedi ki: ‘Rabbim, zindan bunların beni kendisine
çağırdıkları şeyden bana daha sevimlidir. Onların kurdukları düzeni
benden uzaklaştırmazsan onlara (korkarım) eğilim gösterir (böylece)
câhillerden olurum.” 283
Buradan da anlıyoruz ki, kişi her ne kadar vahyî değerleri kendisi
için belirleyici kabul etmiş olursa olsun, değişen hayat şartları
ve insan olmanın getirdiği zaaflardan dolayı zaman zaman câhilî
tutumlar içerisinde bulunabilmektedir. Bu vâkı, tabii ki hataları
meşrû göstermez. Kişinin hatalarından dolayı tevbe etmesi ve
nefsini ıslah etmesi gerekmektedir ki, burada ifsad ve ıslah önem
arzeden anahtar kavramlardır. Müslümanın davranışlarında zaman
zaman sapmalar görülüyorsa, bu mutlaka düzeltilmelidir. Bu
ıslah ise, iyi bir otokontrol ve kişiyi yanıldığında uyarıp düzeltmesini
sağlayacak bir Müslüman topluluğun varlığı ile olur. İman, bir
kere kabul edildikten sonra kişide durağan olarak kalmamakta,
aksine, hayatta İslâmî mücâdeleyi sürdürürken karşılaştığımız çeşitli
zorluklarla denenmektedir. Ve Müslümanların bu imtihanlar
konusundaki dirençleri oldukça önemlidir. Direnemeyenlerin kaybolup
gittiklerini görmekteyiz. Bu yüzden kişinin sürekli bir çabası
ve kendisini Kur’an’la uyarabilecek mü’minler ile birlikteliği
oldukça önemlidir.
Câhilî tutum ve sapmalar Rasûl’ün ashâbında da görülmüş
ve Peygamberimiz tarafından uyarılmıştır. İbn Hişam’da yer alan
bir rivâyete göre, İslâm’la şereflendikten sonra kardeş olmuş Evs
ve Hazrec’ten bazı kimselerin sıcak sohbetlerini kısakanan bir
Yahûdi, bu iki kabilenin eski rekabetlerini hatırlatan bazı şiirlerle
onları tahrik etmişti. Taraflar birbirleriyle çatışmak üzere iken durumu
haber alan Rasûlullah, onlara hitâbında Allah’ın kendilerini
İslâm’la müşerref kıldıktan sonra, câhiliyyeden kurtardığını, yaptıklarının
ise bir câhiliyye dâvâsı olduğunu hatırlatmıştır.
Uhud savaşına katılan bir grup da can derdine düşüp câhilî
düşüncelere dalmışlardı: “Sana kederin ardından üzerinize bir güvenlik
(duygusu) indirdi, bir uyuklama ki, içinizden bir grubu sarıveriyordu.
Bir grup da, canları derdine düşmüştü. Allah’a karşı haksız yere câhiliyye
zannıyla zanlara kapılarak: ‘bu işten bize ne var ki!?’ diyorlardı. De ki:
‘Şüphesiz işin tümü Allah’ındır.’ Onlar, sana açıklamadıkları şeyi içlerinde
gizli tutuyorlar. ‘bu işten bize bir şey olsaydı, biz burada öldürülmezdik’
282 6/En’âm, 35
283 12/Yusuf, 33
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 72 -
diyorlar. De ki: ‘Eğer evlerinizde de olsaydınız, üzerlerine öldürülmesi
yazılmış olanlar, yine devrilecekleri yerlere gidecekti. (Bunu) Allah,
sînelerinizdeki denemek ve kalplerinizde olanı arındırmak için (yaptı).
Allah, sînelerin özünde saklı duranı bilendir.”284 Allah bu câhilî tutumlarını
vurgulamış, âyetleriyle mü’minleri eğitmeye devam etmiştir.
Günümüzde ise, toplumun Yâsîn Sûresindeki: “Babaları uyarılmamış,
böylece kendileri de gâfil kalmış bir kavmi uyarman için
(gönderildin).”285 âyetindeki “uyarımamış toplum” özelliğiyle benzeştiğini
söyleyebiliriz. Kur’an’ın varlığına rağmen, yüzyıllar boyunca
insanlarla Kur’an arasına aşılması güç engeller koyulmuştur.
İnsanların mezhebe ya da şu veya bu kitaba dayanarak oluşturulmuş
düşünce biçimlerine çağrıldığını biliyoruz. Ancak bu ağrı,
Kur’an’a olmadıktan sonra, toplumun uyarıldığını söyleyemeyiz.
Aynı şekilde Rasûl’ü de gerçek şekliyle tanımak, -zayıfıyla, uydurmasıyla-
hadis külliyâtı içinde kaybolmak zannedilmiştir. Bu zorluklarla
karşılaşanlar herhangi bir mezhebî taassuba kendilerini
teslim etmektedirler. Bütün bu câhilî ve mutlaka ıslah edilmesi
gereken tutumların giderilmesi için, muvahhid Müslümanlara
önemli görevler düşmektedir.
Düşünce netliğine ulaşılsa bile Müslümanların Uhud savaşı örneğinde
olduğu gibi, câhilce davranışlar sergilediğini söyleyebiliriz.
Eğer bu davranışlar düzeltilmez ve bu şekilde yaşamanın doğruluğuna
dâir hayat felsefesi oluşturulursa işte o zaman istikamet
tehlikeli boyutlara yönelir. Özellikle modern yaşantının getirdiği
olumsuz anlamda bireyselleşme ve birey olarak kaldıkça da âtıl
duruma gelme, kişilerin ümmet bilincini oluştur, zulüm karşısında
direnme gibi hayâtî sorumluluklarında bir umursamazlık meydana
getirmektedir.
Allah’ın sınamalarına karşı tevhidî kimliğimizle tavır takınmamız,
câhilî eğilimlerimizde ise hemen davranışımızı ıslah için
çaba sarfetmemiz gerekir. Aksi halde ıslah edilmeyen câhilî birikimlerimiz
bir gün câhilî değer yargılarına sahip kişilerin davranış
biçimleriyle ortak bir paydada buluşabilir. Burada Müslümanların
özellikle güçlü modern dayatmalar sonucu nereye savrulacağını
şaşıran kimselere ‘ma’rûfu emretme, münkerden sakındırma” konusunda
duyarlı olmaları gerekir. Bu görev, Müslümanların hayatında
gevşeyen, çözülen İslâmî değerlerin sağlamlaştırılması için
bugün daha da zorunlu bir hal almıştır.
Kur’ân-ı Kerim’de “bilgisizlik” anlamıyla “cehâlet” kelimesinin
kullanıldığını da görüyoruz: “İçinizden kim bir cehâlet sonucu bir
284 3/Âl-i İmrân, 154
285 36/Yâsîn, 6
CÂHİLİYYE
- 73 -
kötülük işler, sonra tevbe eder ve (kendini) ıslah ederse kuşku yok, O, bağışlayandır,
merhamet edendir.”286 ve “Allah’ın (kabulünü) üzerine aldığı
tevbe, ancak cehâlet nedeniyle kötülük yapanların, sonra hemen tevbe
edenlerinkidir.”287 Demek ki cehâlet nedeniyle bile olsa, işlediğimiz
kötülüklerin bağışlanması için Rabbimiz tevbeyi ve davranışın ıslahını
şart koşmaktadır. Davranışını düzeltmeyen tevbe, tek başına
bir anlam taşımamamaktadır.
Konumuzla ilgili bir âyet de şudur: “Ey iman edenler, eğer bir
fâsık size bir haberle gelirse, onu etraflıca araştırın. Yoksa cehâlet sonucu
bir kavme kötülükte bulunusunuz da, sonra işlediklerinize pişman
olursunuz.”288Bu âyet, günümüz Müslümanlarının haber kaynaklarını
değerlendirme açısından dikkate alınması gereken önemli
bir husustur. Bize gelen haberlerin etraflıca araştırılması ve dikkatli
yorumlanması gerekir. Yoksa, işkence gören nâmuslu Müslümanlar
savunulacağı yerde, provakasyon söylemlerinin etkisiyle
insanlara iftirâ edilebilir. Bu tür câhilî tutumların, kişisel planda
kalmayıp Müslümanların onurunu zedelemesinden dolayı, mutlaka
farkına varılması ve ıslah edilmesi gerekmektedir.
Allah’tan daha güzel hüküm veren olmadığının289 bilincinde,
imanlarını amelleriyle sâbitleştiren, sapma ve gevşeme gösteren
çevre içinde direnip sabır gösteren ve hakkın Müslümanlar
arasında kaim olmasında imkânlarını ortaya koyarak bireysel ve
toplumsal planda hüsrâna uğramayacağımız bilen fedâkâr Müslümanların
birliktelikleriyle karşı koyabileceğmizi hatırlatıyoruz. 290
Câhiliyye, Sosyal Çevre ve
Geleneğin Putlaştırılmasıdır
Sosyal Çevre: İnsan, her türlü zihinsel ve duygusal yapıya sahip
olarak gelişmeye hazır bir vaziyette dünyaya gelir. Bu gelişim
sürecini devam ettirebilmek için toplum içerisinde yaşamak ve diğer
insanlardan faydalanmak zorundadır. Bu yönüyle toplumsal
bir varlık olarak değerlendirilen insan; inancını, bakış açısını, her
türlü değer yargısını, kimlik ve kişiliğini içinde yaşadığı toplumdan
alır. Fakat belirli bir noktaya gelindiğinde toplum, insanın
benliğini, irâdesini, idrâkini kuşatır, âdeta esir alır, hapseder. İnsanın,
toplumun koyduğu normları aşabilmesi bir mesele haline gelir.
Zira toplumlar kendi normlarını bireylere benimsetmek onların
286 6/En’âm, 54
287 4/Nisâ, 117
288 49/Hucurât, 6
289 5/Mâide, 50
290 Hülya Koç, Toplum Değerlendirmesinde Câhiliyye Kavramı, Haksöz, 46-47,
Ocak-Şubat 95
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 74 -
düşünce, inanç ve davranışlarını yönlendirmek ister. Bu, toplumun
putlaşması demektir.
Toplum, binlerce yıllık birimini, tecrübelerini, örf ve âdetlerini,
inançlarını, değer yargılarını bireylere aktardıktan sonra, bu sosyal
değer ve normların eleştirilmesine tahammül edemez, kendine
mensup bireylerden mutlak itaat bekler. Bu normlar karşısında
şüpheye düşülmesini bile istemez. Sosyal çevre, insanın her yönüyle
gelişimine uygun bir ortam olmakla birlikte, belli bir aşamadan
sonra yetersiz kalmakta, hatta fertlere alternatif tanımadığı zaman
da zararlı olmaktadır. Hür düşünme ve araştırma imkânlarını
ortadan kaldıran toplumsal çevre baskısı, hiçbir zaman hoş karşılanmamaktadır.
Kur’an kültürüne dayalı bir perspektiften baktığımızda, yapılarına
göre iki tür toplumun varlığından söz edebiliriz. Biri normları
İlâhî öğretiye dayalı toplumlar (İslâmî toplum/ümmet), diğeri
normları câhilî öğretiye dayalı toplumlar (câhiliye). Câhiliye toplumlarında
insanı doğruluktan, iyilikten, güzellikten uzaklaştırıcı
bir baskı vardır. İşte böylesi toplumlarda toplumun yanlışlığına
rağmen doğruyu görmek, toplumun kötülüğüne ve çirkinliğine
rağmen iyiyi ve güzeli tercih etmek, söz konusu topluma ve toplumsal
değerlere karşı çıkmayı, baskılara göğüs germeyi gerektirir.
Ayrıca kişiliğini içinde bulunduğu toplumla özdeşleştirmiş kimseler
için böyle bir durum geçerli değildir. Bunlar için, içinde yaşadıkları
toplumu reddetmek kendi kişiliğini reddetmek gibi imkânsızdır.
Bu tip insanlar İlâhî bir mesajla, hak sözle karşılaştıklarında kendilerine
göre bir değerlendirme yapma yeteneklerini işlevsiz hale
getirmişlerdir. Böyle bir durumda zihinlerinin ilk çağrıştırdığı şey,
içinde yaşadıkları toplumun yaklaşımlarıdır. Doğru da olsa yanlış
da olsa toplumun reddettiği her şey, toplumun bireylerince kabul
edilemezdir; bu toplumun yazılı olmayan yasasıdır/nassıdır.
Hak bir sözle, İlâhî bir mesajla câhiliye toplumunun karşısına
çıkanlar şu tür sorulara muhâtap olurlar: “Bu kadar insan bilmiyor
da sen mi biliyorsun? Bunca insan yanlış yolda da, sen mi doğru
yoldasın, yani bu kadar insan aldatıldığının farkında değil de,
bunu bir sen mi farkettin? Daha senin yaşın kaç? Biz bu yaşa kadar
atalarımızdan buna benzer bir şey duymadık, böyle bir şey
görmedik...”
Evet, bu kimselerin anlayışına göre iyi ve doğru, çoğunluğun
kabul ettikleridir. Peki nedir çoğunluğun özellikleri? Kur’ân-ı Kerim,
çoğunluğun “yoldan çıkmış, fısk ehli”,291 “vahiy bilgisine karşı
291 5/Mâide, 59; 7/A'râf, 102; 9/Tevbe, 8
CÂHİLİYYE
- 75 -
ilgisiz”,292”Allah’ın verdiği sayısız nimetlere nankörlük eden”293 ve
“kâfir”294 kimseler olduğunu belirtir. “Muhakkak ki Biz, bu Kur’an’da
insanlara her türlü misali, çeşitli şekillerde anlattık. Yine de insanların
çoğu küfürden/inkârcılıktan başkasını kabullenmediler.”295; “Andolsun ki
eski milletlerin çoğu dalâlete düştü.”296; “Sen iman etmelerine düşkün
olsan bile yine de insanların çoğu iman edecek değillerdir.”297; “Elif Lâm
Mîm Râ, Bunlar Kitab’ın âyetleridir. Sana Rabbinden indirilen haktır, fakat
insanların çoğu iman etmezler.” 298
Kur’an ölçülerine göre itikadî ve ahlâkî açıdan olumsuz kimlik
taşıyan, normları câhiliye esaslarına göre belirlenmiş toplumlar,
çoğunluğun câhil, gâfil ve kâfir olması sebebiyle insanları
Hak yoldan saptırabilecek bir etkinliğe sahiptir. Yüce Allah konu
üzerinde mü’minlerin dikkatini çekecek uyarılarda bulunur: “Yeryüzünde
bulunanların çoğuna uyacak olursan; seni Allah’ın yolundan
saptırırlar. Onlar zandan başka bir şeye tâbi olmaz, yalandan başka söz
de söylemezler.”299 Bu âyet, aynı zamanda, hakkın tek, bâtılların ise
birden fazla olduğuna, yerküre üzerinde yaşayanların çoğunluğunun
da kâfirler topluluğuna mensup olduğuna işaret eder. İnsanın
bâtıl inançlara mensup toplumla etkileşiminden genellikle bâtıl
inançlar doğar. Her insanda çoğunluğa ayak uydurma, çoğunluğun
beğenisini kazanma eğilimi, çoğunluk tarafından dışlanma
korkusu vardır. İnsanın içerisinde yaşadığı toplum inanç açısından
Tevhid üzere ise, toplumun yapacağı etkileme olumlu olur.
Fakat toplum dalâlet ehli insanlardan oluşuyorsa etkileşim de bu
doğrultuda olacağından, dalâlet ehli toplum, inkâr motivi işlevini
görür. Bu durumda İslâm, çoğunluğun değer yargılarına değil,
Kur’an öğretilerine itibar etmeyi öngörür.
Bireyin kimlik ve kişiliğinin oluşmasında çoğunluğun, yani sosyal
çevrenin rolü inkâr edilemez. Sosyal çevre, doğrudan doğruya
olmasa bile, dolaylı olarak etkide bulunur. İslâmî açıdan bozuk
bir çevre, öncelikle ruhu bozar. Ve bozulan ruhî ortamda, kutsal
duyguların, yüce düşüncelerin gelişimi zayıflar, âdi düşünceler
güçlenir, bayağı duygular revaç bulur. Böyle bir ortamda kişinin
inkâra düşmesi kolaylaşır. Hatta olumsuz sosyal çevre, bireyin
inkârcılığının bir motivi olur.
292 7/A'râf, 187; 12/Yûsuf, 21; 30/Rûm, 6; 34/Sebe', 28
293 2/Bakara, 243; 7/A'râf, 17; 12/Yûsuf, 38; 40/Mü'min, 61
294 12/Yûsuf, 103; 13/Ra'd, 1; 17/İsrâ, 89
295 17/İsrâ, 89
296 37/Sâffât, 71
297 12/Yûsuf, 103
298 13/Ra'd, 1
299 6/En'âm, 116
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 76 -
Atalar Kültü: Her doğan insan, bir toplum içerisinde, o topluma
özelliğini veren kültür ortamı içerisinde bulur kendisini. Birey
kültür ortamıyla başlattığı etkileşim sürecini bir ömür boyu devam
ettirir. Fertler bir yandan mevcut kültürle hayatlarını şekillendirirken,
diğer yandan bu kültürü yeni yetişen nesle aktarma
uğraşına girerler. Başta yetişen nesil olmak üzere bütün toplum
bireyleri kültür ortamına adapte olmaya çaba harcarlar. Zira sosyal
bir varlık olan insan, doğal olarak, önceki nesillerin devretmiş
olduğu fikirleri, inançları, davranış kalıplarını benimser, sahiplenir.
Sahiplenilen bu sosyal normlar nesileller boyu sürekliliğini korur.
Geçmiş nesilden alınan sosyal normların en belirgin özelliği süreklilik
arzetmesi ve sürekliliği sağlayan ataların üstünlüğü fikridir. 300
Kültürün insana kazandırdığı normlardan insanın bir anda
sıyrılması, onları terketmesi oldukça zor bir iştir. Bu tür değerler
önceki nesillerden miras alınmış ve bireylerin benliğine ayrılmamacasına
yerleşmiş, onların kişiliklerinin bir parçası olmuştur. Aynı
şekilde toplumda bâtıl inançlar, kötü alışkanlıklar hâkim olunca,
bu insanları atalarından taklit yoluyla devraldıkları bu inanç ve
alışkanlıklardan uzaklaştırmak, ayırmak imkânsız gibidir. İşte toplumun
yapısını oluşturan bâtıl inanç ve kötü davranışlar insanları
hakikatleri idrâk etmekten ve hakka itaatten alıkoyan en önemli
sosyal motivlerden birisidir. Bireyin içinde yaşadığı câhiliye toplumunun
normları, insandaki inanma kabiliyetinin uyanmasını ve
gelişmesini engelleyen etkili bir perdedir. Kur’ân-ı Kerim bu toplumsal
yapıyı Hakk’ın tezâhüne en büyük engel kabul etmiş; aklî
incelemeyi, delillere sarılmayı, bilinçli ve insanca yaşamayı önermiştir.
“Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ dendiğinde: ‘Hayır, biz babalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız, derler. Ya şeytan, onları alevli ateşin
azabına çağırıyor idiyse?!” 301 Eski atalarına tapıyor olmalarının
hiçbir aklî dayanağı yoktur.302 Saf, katıksız mücerret taklide yöneliyorlar.
303 Öyle bir taklit ki, taklit ettikleri şey doğru mu, yanlış mı
bunun üzerinde hiçbir şekilde düşünmüyorlar. İnsan bir şeyi taklit
edebilir, fakat bir yandan da onu sorgular veya taklit etmeden
önce üzerinde düşünür. Fakat kâfirler kendilerine gelen İlâhî mesajı
kabul etmedikleri gibi, taklit ettikleri gelenek ve değerlerin
doğru olup olmadığı üzerinde düşünmek de istememişlerdir.
300 Mustafa Armağan, Gelenek, Ağaç Y. s. 19
301 31/Lokman, 21
302 İbn Kesîr, III/458
303 Şevkânî, Fethu'l-Kadîr, IV/241
CÂHİLİYYE
- 77 -
Câhiliye toplumlarında gelenekçi anlayış, geçmişin tartışılmasına,
atalardan miras alınan sosyal normların analiz edilmesine
ve seçmeciliğe tâbi tutulmasına karşı çıkar: “Onlara (müşriklere):
‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman onlar, ‘Hayır! Biz atalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ dediler. Ya ataları bir şey anlamamış,
doğruyu da bulamamış idiyseler?”304 Kur’an’a, Peygamber’in getirdiklerine
tâbi olmaları istendiğinde atalarını taklitle yetinmişlerdir.
Taklitçilik, câhiliyye ve şirkin ayrılmaz niteliklerinden birisidir.
Kur’ân-ı Kerim, ataları taklit ve onlara uyma bahanesiyle dünya
ve âhiretle ilgili hakikatleri inkâr etme anlayışını pek çok âyette
değişik vesilelerle kınar. “Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik
de ona mı tutunuyorlar? Hayır! Sadece, ‘biz babalarımızı bir din üzerinde
bulduk, biz de onların izinde gidiyoruz’ derler. Senden önce de
hangi memlekete uyarıcı göndermişsek mutlaka oranın varlıklıları: ‘Babalarımızı
bir din üzerinde bulduk, biz de onların izlerine uyarız’ derlerdi.
‘Ben size, babalarınızı üzerinde bulduğunuz (din)den daha doğrusunu
getirmişsem (yine mi bana uymazsınız)?’ deyince, dediler ki: ‘Doğrusu
biz, sizinle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz.’ Biz de onlardan intikam aldık.
Bak, yalanlayanların sonu nasıl oldu?” 305
Aynı zamanda atalar kültü, tarihin belli bir dönemiyle belli nesille
sınırlı olmayıp, sosyal etkileşim kuralı gereği nesilden nesile
geçerek süreklilik özelliği gösterir: “Bizden önce babalarımız Allah’a
şirk/ortak koşmuştu, biz de onlardan sonra gelen bir nesiliz, işleri bâtıl
olanların yaptıkları yüzünden bizi helâk mı edeceksin?” 306
Kur’ân-ı Kerim, her inanç ve davranışta delile başvurmayı öngörürken,
müşrikler inanç ve davranışlarında atalarını taklit etmeyi
ölçü almışlardır. “İbrâhim sordu: ‘Nelere tapıyorsunuz?’ Onlar:
‘Putlara tapıyoruz. Onlara bağlanıyoruz.’ ‘Çağırdığınız vakit sizi duyuyorlar
mı? Yahut size bir fayda ve zarar verirler mi?’ ‘Hayır, ama babalarımızı
da bu şekilde bulduk.”307Müşrikler putların geçerliliğini geleneğe
bağlıyorlar. Delil yerine taklitçiliği tercih etmeleri, şirkte kalmanın
motivi olup, aynı zamanda Allah’a ortak koşanların düşünce esasını
teşkil eder.
Atalardan miras olarak alınan sosyal normların ve bunlara
bağlılığın en olumsuz tarafı, toplumun yahut bireyin hidâyete ermesi
için bir aşama olan sosyal veya bireysel değişimi engelliyor
304 2/Bakara, 170
305 43/Zuhruf, 21-25
306 7/A’râf, 173
307 26/Şuarâ, 70-77
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 78 -
olmasıdır. Meselâ, câhiliye toplumlarını hidâyete çağıran, onlarda
bir değişim süreci başlatmak isteyen bütün peygamberle bu sosyal
motiv ile karşı karşıya kalmışlardır. Geçmişi üstün görme ve
beğenme duygusu, sosyal değişme karşısında kalan toplumlarda
sıkça görülen bir olaydır. Çünkü âdetlerine bağlı olan toplumlar
değişiklikten rahatsız olur. Fakat bu durum âdetlerin niteliğine
göre de değişiklikler arzeder. Kendisine veya geçmişine kusur isnad
etmek, insana zor gelir. Dolayısıyla önceden beri yürürlükte
olan çok sayıdaki âdetlerden insanı vazgeçirmek güç bir meseledir.
Özellikle köklü bir geçmişe sahip toplumların, yıllar öncesi, hayat
normlarının bir birikimi olan geleneksel yapıyı değiştirmenin kolay
olmadığı görülüyor. Çünkü söz konusu geleneksel yapı toplum
bireylerinin tamamının katılımyla bir kültür birikimi meydana getirmiştir.
İşte toplum vicdanında kemikleşen bu dâhilî geleneksel
yapıyı değiştirmeyi başaran, aynı zamanda toplumu İlâhî geleneğe
dâvet eden İslâm olmuştur.
İslâm’ın ilk dönemde değiştirmeyi başardığı toplumun geleneksel
yapısı içerisinde dinin konumunu incelediğimizde, dinî
inanç ve davranışların samimi bir insan ifadesi olmadığı, körü
körüne atalara bağlılık olduğu görülür. Psiko-sosyal açıdan bir
değerlendirme yapıldığında, İslâm öncesi Araplarda putperestliğin
gerçek mânâda bir “din” olmaktan ziyade, kutsallaştırılmış
geleneklere bağlı ve bir dereceye kadar sosyal düzeni sağlayan
davranış kuralları olduğu sonucuna varılır. Câhiliye devri Araplarında
“din” ferde göre değişen bir inanç olmaktan çok, kollektif
kabile şuurunun davranışlar şeklinde tezâhür eden bir görüntüsüdür;
realitenin üstünde sadece vicdana hitap eden bir duygu veya
düşünüş biçimi değildir. Kısacası inanç, sosyal çevrenin empoze
ettiği bir davranış şekliydi. Rasyonel değerlendirmelerden uzak,
körü körüne robotvari mekanik bir taklitçilik geçerliydi. Önemli
olan atalara bağlı kalarak örf ve âdetlere uygun şekilde hareket
etmekti.
Özellikle İslâmî tebliğin Mekke devrinde nâzil olan âyetler,
İslâm öncesi Arap toplumunun din anlayışına ışık tutmaktadır. “De
ki: ‘Allah’ı bırakıp da taptığınız putlarınıza hiç baktınız mı? Yeryüzünde
yarattıkları nedir? Bana göstersenize.’ Yoksa onların Allah’la ortaklığı
göklerde midir? Yoksa Biz onlara kitap verdik de ondaki delillere mi dayanırlar?
Hayır! O zâlimler, birbirlerine sadece aldatıcı söz söylerler.”308; “(Ey
inkârcılar!) Şimdi Lât, Uzzâ ve bundan başka üçüncüleri olan Menât’ın
ne olduğunu söyler misiniz? Bunlar (bu putlar), sizin ve babalarınızın
taktığı adlardan başka bir şey değildir. Allah onları destekleyen bir delil
308 35/Fâtır, 40
CÂHİLİYYE
- 79 -
indirmemiştir. Onlar sadece zanna ve nefislerinin hevâsına (canlarının
isteğine/arzusuna) uymaktadırlar.”309; “Âyetlerimiz onlara apaçık olarak
okunduğu zaman; ‘Bu adam sizi babalarınızın taptıklarından alıkoymaktan
başka bir şey istemiyor’ derlerdi. ‘Bu Kur’an düpedüz bir uydurmadan
başka bir şey değildir’ derlerdi. Hak, inkâr edenlere geldiğinde, onun
için; ‘bu apaçık bir büyüdür’ demişlerdi.” 310
Kur’ân-ı Kerim’in ısrarla, hidâyetin önüne bir engel olarak dikilen
atalar kültü üzerinde durduğunu görüyoruz. Kur’an’da en
çok üzerinde durulan inkâr motivi olan atalar kültü, inkârın tarihî
sebebi de sayılabilir. Gelenekçi toplumlar, bâtıl değer yargılarına
son derece bağlı ve yeniliğe kapalıdırlar. Aslında her toplum bu
özelliğe az çok sahiptir. İnsanların gelenek ve göreneklerinden
vazgeçip yeni düşünceleri kabul etmeleri zor bir iştir. Özellikle
toplumun yaşlı kesiminde eskiye bağlılık hissi gençlerden daha
güçlüdür. Atalarından devraldıkları gelenek ve değerleri körü körüne
izleyenler, bu gelenekleri uyulması gerekli bir otorite olarak
kabul ederler. Geleneklerin otoritesini benimsemiş olmak Allah’ın
otoritesini benimsemeye engel olur. 311
Günümüzün din kültürü ve din içerikli ihtilâf ve tartışmalar
konusunda biri ifrat, biri tefrit iki bâtıl çizgi göze çarpmaktadır.
Bir tarafta geleneği ve içinde çeşitli bid’atlar, hurâfeler, isrâiliyat
ögeleri bulunan geleneksel din anlayışını (içine bolca bâtıl karışmış,
dolayısıyla hak olmaktan çıkmış, hak görünümündeki sentezi)
bağnazca savunan dindar görünümlü insanlar; diğer tarafta
bunlara tepki olarak çıkan, İslâm dışı çevrelerce, düzen ve medya
tarafından destek gören ve gittikçe yaygınlaşma eğilimindeki
modernist ve reformcu din anlayışı. Bize düşen, hakkı hak bilerek,
ona hiçbir bâtılı karıştırmadan, eğer karıştırılmışsa Kur’an ve sahih
sünnet ölçeğiyle yeniden ayıklayarak katıksız, hurâfelerden arınmış,
atma ve katmalardan arınmış “hâlis din”e sahip çıkmak, “hak
üzere”, orta yol olan sırât-ı müstakîm çizgisinde yaşamaktır.
Zan ve vehimlerle veya doğrudan doğruya cehâletin verdiği
telkinlerle, atalardan miras alınan din anlayışının sorgulanmadan
kabulüyle görülen hurâfe inançlar, ameller ve bunları savunanlar,
dini hurâfeler yığını olarak takdim edenler maalesef hayli
yaygındır. Cehâlet ve küfür devrinde görülen hurâfeler, her zaman
diliminde de görülebileceği için Kur’an, “atalar yolu” olarak
ifade ettiği bu taklitçiliği, ecdatperestliği şiddetli bir şekilde kınamış,
şirk sebeplerinden biri olarak göstermiştir.
309 53/Necm, 19-20, 23
310 34/Sebe', 43
311 Abdurrahman Kasapoğlu, Kur'an'da İman Psikolojisi, s. 202-211
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 80 -
Sadece sokaklarda ve vitrinlerde değil, hayatın hemen her
alanında ve en önemlisi gönüllerde çeşitli putların sergilendiği ve
yerleştiği çevrelerde ve zaman diliminde artık hurâfelerin hakikat,
hakikatlerin de hurâfe kabul edilir hale gelmesi sürpriz sayılmaz.
Kur’an’ı, hadisi, İslâm’ı bilmediği halde yahûdi, hıristiyan, ateist
ve müşriklerin bâtıl fikir ve hurâfeleri ile kafalarını ve kalplerini
dolduran birtakım zavallılar, dinin gerçek hükümlerini efsâne ve
bâtıl inanç kabul etmekte; bâtıl yorum, uydurma ve hurâfeleri ise
hak zannetmektedirler.
Hurâfelerin tümü din açısından tehlikeli olmakla birlikte, itikadı
ilgilendiren hususlar, şirke yol açmaları yönüyle en çirkinleridir.
Aslında her hurâfenin, hatta bir ölçüde bid’atın kabul ve
uygulanışı, İslâm itikadına zarar verir. Kur’an’da da tevhid dâvetine,
sadece Allah’a ibâdet/kulluk çağrılarına itiraz edenlerin
temel gerekçe olarak “atalarının yolu”nu göstermeleri, onların
örf-âdet, gelenek ve göreneklerini, onlardan miras aldıkları inanç
ve yaşayış biçimlerini alternatif olarak ileri sürmelerini bir ecdatperestlik,
körü körüne taklitçilik kabul etmenin yanında, hakkın
karşısında en önemli şeytanî gerekçe olarak görmekteyiz.
Halk, herşeyden önce kasıtlı olarak câhil bırakılmış, halkı gerekli
İslâmî bilgilerden mahrum bırakanlar, dünya ve âhirette
lâzım olacak kültürden mahrum bırakanlar bununla yetinmeyip,
nice dayatmalar ve yönlendirmelerle halkı saptırmışlar, doğruyu
eğri ve eğriyi doğru olarak göstermişlerdir. Halk, kızılmaktan daha
çok acınacak bir zavallı, düzen ve çevrenin kurbanı durumundadır.
Onlara tevhid öğretilmeden, tevhidî bilinç ve ibâdet anlayışı
kazandırılmadan, sahih bir din öğretilmeden bâtıl inançların ve
hurâfelerin önünün alınamayacağı bilinmelidir. Bununla birlikte
görülen bâtıllara müdâhale edilmeli, halkın hurâfeci yaklaşımları
en güzel üslûpla önlenmeye çalışılmalıdır. Ama, bataklık kurutulmadan
sivrisineklerle mücâdelede ciddîi bir mesafe kat edilemeyeceği
unutulmamalıdır. Hurâfe üreten düzen ve çevre şartları
değiştirilmeden eski ve yeni câhiliyye hurâfelerinin, bâtıl inanış ve
bid’atların önünün alınamayacağı bir gerçektir.
Câhiliyye Asabiyeti; Irkçılık/Kavmiyetçilik
Türkçede daha çok “ırkçılık” olarak ifadelendirilen kavram,
Arapçada “asabiyyet” ve “kavmiyyet” olarak kullanılır. “Asabiyye”,
akrabalık, soy yakınlığı demektir. Kavram olarak “asabiye”,
“kavmiyetçilik” ve “ırkçılık”; akraba, soy, ırk ve vatan gayreti
gütmek, kendi yakınlarını, kendi içinde bulunduğu topluluğu
önde görmek, onlara daha fazla ilgi göstermek, tarafgir olmak
demektir.
CÂHİLİYYE
- 81 -
‘Asabiye’, sözlük mânâsıyla kavim, kabile, grup ve benzeri konulardaki
aşırı düşkünlük ve bağlılıktır. Kişinin kendi akrabalarını
ve içinde bulunduğu toplumu öne çıkarması, onlara ait olan
şeyleri savunması, onlara yardımda öncülük tanıması demektir.
İslâm’dan önce yaşayan ve düzenli siyasî ve hukukî otoriteden
mahrum câhiliyye Arapları kendi akrabalarına çok düşkündüler.
Kabilecilik duygularıyla, başka kabileler tarafından tecâvüze uğrayan
kendi akrabalarını korurlar, o tecâvüzün doğurduğu maddî
ve mânevî zararları asabiye duygusu ile giderirlerdi. Zulme ve
haksızlığa uğradığını iddia edenin çağrısına kabilenin diğer üyeleri
cevap verirlerdi. Hatta haklı da olsalar, haksız da olsalar; mutlaka
kendi akrabalarının tarafını tutarlardı. Bu duygu sebebiyle
çoğunlukla zâlimle beraber olup, mazluma karşı olurlardı.
Asabiyyenin Olumlu Yönü: Kimilerine göre asabiye duygusu,
tümüyle olumsuz bir anlayış değildir. Kişide din gayreti olmazsa
cihada isteksiz olur, akraba sevgisi olmazsa, onlara yardım etmeyebilir.
Kabile sempatisi olmazsa, onlarla ilgilenmez. Aile bağlarının,
akrabaya ilginin, toplumların dayanışmasına katkısı vardır. Bu
duygu soy bağlılığına dayandığı için, kimileri soylarını korumayı
başarmışlardır. Bu duygu, meşrû sınırlar içinde değerlendirilebilirse,
cemaatler ve gruplar arasındaki işbirliğini artırır, onları mânevî
yönden birbirine bağlar. Asabiye duygusu ile birbirine bağlı olan
ve bir ortak dine inananlar, diğer toplumlara karşı daha güçlü
olurlar, onlar karşısında daha bütünleşmiş bir şekil alırlar. Yerine
göre siyasî ve hukukî otorite boşluğu olduğu ve zulüm sözkonusu
olduğu zaman, insanların mal ve can güvenliklerinin sağlanmasında
akraba ve asabiye duygusu önemli rol oynar.
Ancak, bilindiği gibi İslâm, asabiyyeti olumsuz ve sınırsız anlamıyla
hoş görmemiş, kan ve soy kardeşliği yerine; din kardeşliği
bağını ön plana çıkarmıştır. Tüm mü’minleri kardeş ilan ederek,
aralarındaki ilgi, yardımlaşma ve adâletin bu kardeşlik üzerine
binâ edilmesini emretmiştir. 312
Olumsuz Anlamıyla Asabiyye: Asabiyye; başka aile, aşiret veya
benzer toplulukların hak ve menfaatlerine tecâvüz etmek, onlara
haksız yere üstünlük sağlama, atalarıyla ve soyuyla övünme ve gururlanıp
başkalarına büyüklük taslama amacına yönelik ise, İslâm
bunu kesinlikle tasvip etmez. İslâm, dar anlamda kavmiyetçilik
mânâsına gelen asabiyyeyi yasaklamış, bunun câhiliyye âdeti olduğunu
vurgulamıştır. Allah (c.c.) insanları bir ana-babadan yaratmıştır.
İnsanların ayrı ayrı soy ve kabileler halinde yaratılmasının
312 49/Hucurât, 9-10; 4/Nisâ, 58; 5/Mâide, 2; 65/Talak 2
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 82 -
sebebi tanışmaları, bilinmeleri kolay olsun diyedir. Dil, renk, kavim,
grup, bölge veya toprak; insan için üstünlük sebebi değildir.
Üstünlük takvâda, Allah’tan hakkıyla korkup sakınmadadır. 313
Kavmiyetçilik, ya da ırkçılık; bir ırkı diğerine üstün tutma, bir
ırkın özelliklerini ön plana çıkararak diğerlerine karşı övünme,
kendi ırkından olanı haksız olduğu halde başkasına tercih etme,
ya da ırkını sevmeyi bir ideoloji haline getirmek demektir.
Bu duygu ve anlayış, câhiliyye toplumlarında her zaman var
olagelmiştir. İslâm bu anlamdaki asabiyyeyi kaldırdığı halde, Peygamberimizin
vefatından fazla bir zaman geçmeden, siyasî güçler
ve çıkar grupları tarafından müslümanlar arasında yeniden hortlatıldı.
Buna karşın İslâm’ın ölçülerine göre hareket ederek bunun
zararını idrâk eden kişi ve toplumlar bu kötü duygu ve düşünceden
uzak kalmışlar ve böylelikle de asabiyyenin getirdiği maddî
ve mânevî yıkımlardan kendilerini korumuşlardır.
Irkçılık ve Asabiyye: 1789 Fransız ihtilâlinden sonra kavmiyetçilik,
daha yaygın deyimiyle milliyetçilik (aslında ulusçuluk ve
ulusalcılık demek gerektiği halde bu ifade meşhurdur) daha da
gelişti ve yaygınlaştı. Milliyetçi ideolojilerin çoğalmasından ve
yaygınlaşmasından sonra büyük devletler parçalandı. Ulus unsuru
üzerine devletler kuruldu, bir ırkın üstünlüğü fikri devletlerin
ideolojisi oldu. Bu çirkin asabiyye yüzünden nice zulümler işlendi,
nice savaşlar oldu, nice toplumun kimliği inkâr edildi, nice kesimler
baskı ve hile ile asimile edildi. Günümüzde bu sakat anlayışın
hâlâ devam ettiğini üzülerek görmekteyiz.
Günümüzde ırkçılık veya kavmiyetçilik düşüncelerine olan
bağlılık, İslâm’da şiddetle kınanmış olan asabiye anlayışıdır. Burada
söz konusu olan zararlı asabiyye; kendi kavmini, kendi akrabalarını
sevip ilgi göstermek değildir. İslâm, akrabaya iyilik etmeyi,
onlara ilgi göstermeyi, sıla-i rahmi (akrabalık bağını yardımla sürdürmeyi)
emreder. Akrabalar arasındaki meşrû ve makul sevgi, bereketi
artırır.314 Ancak, akraba haksız da olsa onu savunmak, kendi
soyunu üstün görmek, başkalarını aşağılamak; belli bir grubu, bir
aileyi veya soyu, bir kesimi en üstün saymak, bu yüzden de zulme
dalmak asabiyyedir, ırkçılıktır; İslâm’ın lânetlediği bir tavırdır. Nitekim
Peygamberimiz (s.a.s.), “Bir kimsenin kavmini sevmesi asabiye
(ırkçılık) midir?” sorusuna şöyle cevap vermiştir: “Hayır, fakat
asabiye; kişinin zulümde kendi kavmine yardım etmesidir.”315Asabiyye
313 49/Hucurât 13
314 Tirmizî, Birr 49, hadis no: 1979, 4/351
315 İbn Mâce, Fiten 7, hadis no: 3949, 2/1302
CÂHİLİYYE
- 83 -
gayreti, asabiyeye dâvet câhiliye anlayışıdır. Bir hadiste şöyle buyuruluyor:
“İnsanları asabiyye/ırkçılık için toplanmaya çağıran, asabiyye
için savaşan ve ırkçılık uğruna ölen Bizden değildir.” 316
Atalar ile övünmek, hatta müslüman olmayan atalarının özellikleriyle
iftihar edip başkalarına üstünlük taslamak, hava atmak
asabiyedir. Onlarla övünmek insana hiç bir şey kazandırmaz. Onlarda
sağlam bir inanç ve iyi bir ahlâk var idiyse onu almak bir şey
kazandırsa da; eğer onlar yanlış inanç içinde ise, bilerek veya bilmeyerek
kötülük ve zulüm yapmışlarsa, o kötülükleri savunmak
daha da büyük bir hatadır. Asabiyye/ırkçılık duygusu yüzünden,
birçok kişi, atalarının inandıkları bâtıl dinlere, kötülüklerine, yaptıkları
zulümlere bile sahip çıkmakta ve atalarının yolunu izlemekteler.
“Onlara ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman onlar, ‘hayır!
Biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız’ dediler. Ya ataları bir
şey anlamamış, doğruyu da bulamamış idiyseler?” 317
Milliyetçilik ve ulusalcılık denilen, aslında doğru ifadelendirmeyle
kavmiyetçi fikir ve ideolojiler Avrupa’dan ithal birer frenk
mikrobudur. Kur’an, câhiliyyenin her çeşidi ile savaşmış ve insanlara
vahyin, yani hakkın, yani ilmin nûrunu ulaştırmıştır. Peygamberimiz
her çeşit ırkçılık ve kavmiyetçiliği câhiliyye âdeti olarak
değerlendirmiş ve tümünü yasaklayıp kaldırmıştır. İran’lı Selmân
(Fârisî), Bizans’lı Süheyl (Rûmî) ve Habeşistan’lı Bilal’ı (Habeşî) hiçbir
yönden ırklarından dolayı farklı bir ayrıma tâbi tutmamış, herhangi
bir Mekke’li veya Medine’li Arapla her yönden eşit görmüştür.
“Arabın Acem’e (Arap olmayan), Acem’in de Araba üstünlüğü
yoktur; üstünlük sadece takvâdadır” hükmünü koyan İslâm, bu
kardeşliğin tatlı meyvelerini dünya huzuru şeklinde de insanlığa
sunmuştur. Osmanlı’nın altı yüz sene gibi ülkeler tarihi açısından
uzun sayılabilecek bir medeniyetinin, temel sebep ve dayanaklarından
biri her ulustan müslümanları hiçbir ayrıma tâbi tutmadan
“İslâm milleti”nin bir ferdi ve tüm müslümanların birbirleriyle
“kardeş” olduğu anlayışıdır. Türkiye’nin cumhuriyet sonrası önmeli
sancılarından birisi, kendi vatandaşlarına ulusçu, ırkçı yaklaşımları
ve millet tanımındaki yanlış tutumlarıdır.
Asabiyye/Irkçılık ve Tarafgirlik: Asabiyye, aşırı tarafgirlik demektir
ki işin olumsuz yanı da burasıdır. Aşırı tarafgir, güncel deyimle
fanatik olan birisi de haksızlık yapar, adâletten ayrılır, başkalarına
karşı övünür, boşu boşuna kibirlenir durur. Kendi kavmi
316 Müslim, İmâre 57, hadis no: 1850, 3/1478; İbn Mâce, Fiten 7, hadis no: 3948,
2/1302; Nesâî, Tahrim 28, 7/112
317 2/Bakara, 170
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 84 -
için, ırkçılık uğruna savaşıp ölenlerin Cehenneme gideceği hadis-i
şeriflerde açıkça belirtilmektedir. Çünkü böyle bir çaba, Allah
rızâsından uzaktır. Hâlbuki İslâm’a göre bütün amellerin Allah
(c.c.) rızâsı için işlenmesi, bütün ölçülerin İslâmî hükümlerden alınması
gerekir.
Kur’an, mü’minlere, kendi akrabalarınız aleyhine bile olsa
adâletten ayrılmayın diye emretmektedir.318 Mü’min, diğer insanları
Âdem’in çocukları olarak insanlıkta eş, mü’minleri dinde
kardeş bilir. Diğer insanlar da inanmasalar bile Allah’ın kullarıdır.
Hepsi de bir ana-babadan dünyaya gelmiştir, hepsi de hukuk
önünde eşittirler. İnsanların doğuştan sahip olduğu bütün özellikler
Allah’ın onlara verdiği fıtrat (yaratılış)tır. Kimse kendinde olan
bu yaratılış özelliğinden dolayı başkasına karşı üstünlük taslayamaz.
Kimin hangi ana babadan dünyaya geleceği, hangi ülkede/
vatanda doğacağı ve hangi ırktan olacağı kendi elinde değildir.
İnsanın elinde olmayan ve kendi seçeneği ve irâdesinin dışındaki
şeylerden dolayı fazilet veya eksiklik sözkonusu olamaz.
Olumlu asabiyye duygusu, akraba ve cemaat arasında dayanışmayı
sağlar, işbirliğini artırır; Ancak tarafgirliğe, övünmeye ve
adâletsizliğe kaçmadan. Olumsuz asabiyye ise; ırkçılığa, yobazlığa,
milliyetçiliğe (yani ulusçuluk ve ulusalcılığa), ayrımcılığa, baskıya,
kültür katliamına, sömürüye, adâletsizliğe ve insan hakları
ihlâllerine yol açar. 319
Son dönemlerde Türkçede kullanılan “taassub” ve “mutaassıb”
kelimeleri de “asabiyyet” kelimesinin türevleridir, aynı kökten
gelmişlerdir. Asabiyye göstermeye “taassub”, taassub sahiplerine
de “mutaassıb” denir. “Taassub”, aşırı bağlılık, aşırı tarafgirlik,
bağnazlık; körü körüne bağlılık, bâtılda ısrar etme demektir. İslâm
asabiyyete ve bu kökten gelen taassuba kesin şekilde karşı çıktığı
halde, İslâm düşmanları ve onların taklitçilerince son dönemlerde
müslümanlara, aşağılayıcı mâhiyette mutaassıp (bağnaz, körü körüne
bağlı) denmektedir. Müslüman, asabiyyeti, taassubu kabul
etmez ve kesinlikle mutaassıp olamaz.
Asabiyyenin ve taassubun bir anlamı da bağnazlık, körü körüne
taraftarlık, fanatiklik olduğu için asabiyye; yalnızca ırk, soy
veya kabile sevgisinde olmaz. Günümüzde çok sık görüldüğü
gibi parti, grup, cemaat, vatan, ülke, bayrak, spor takımı, hatta
lider sevgisinde bile olmaktadır. Aslında bu tür taraftarlığa sevgi
denmez; tutku, hayranlık ve putlaştırma demek daha doğru olur:
318 4/Nisâ, 135
319 Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, s. 47-50
CÂHİLİYYE
- 85 -
“İnsanlardan bazısı Allah’tan başkasını Allah’a endâd/eşler ve benzerler
edinirler ve onları Allah’ı sever gibi severler. İman edenler ise Allah’ı daha
çok severler. Keşke zâlimler azâbı gördükleri zaman (anlayacakları gibi)
bütün kuvvetin Allah’a âit olduğunu ve Allah’ın azâbına dayanmanın
zorluğunu önceden anlayabilselerdi. O zaman (görecekler ki) kendilerine
uyulup arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan hızla uzaklaşırlar
ve o anda her iki taraf da azabı görmüşler, nihâyet aralarındaki bağlar
kopup parçalanmıştır. Uyanlar şöyle derler: ‘Ah, keşke bir daha dünyaya
geri gitmemiz mümkün olsaydı da, şimdi onların bizden uzaklaştıkları
gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!’ Böylece Allah onlara işledikleri bütün
işlerini kendilerine hasret, pişmanlık ve üzüntü kaynağı olarak gösterir
ve onlar artık ateşten çıkmazlar.” 320
Adına nasyonal faşizm de denilen ve Türkçede yanlış olarak
“milliyetçilik” kavramıyla ifadelendirilen ırkçılık ve kafatasçılık;
nice kavga, savaş ve zulümlere yol açmış şeytanî bir anlayış ve ilkel
bir câhiliyye ideolojisidir. Kur’an’ın atalarıyla övünüp onların
yolunu körü körüne tâkip etmeyi ısrarla kınaması321 bu konudaki
hassâsiyeti gösterir. Arap câhiliyyesi dönemindeki kabile savaşlarının
sebebi ırkçılık olduğu gibi, hemen her dönemdeki soykırımların
temelinde de ırkçılık vardır. Bu asra kadar bütün dünyadaki
savaşların toplamından daha çok ölüme ve vahşete sebep olan 20.
asırdaki iki dünya savaşının her ikisinin de temel sebebi, ırkçılıktır.
Irkçılık Dâvâsını İlk Başlatan Şeytandır: Bilindiği gibi İblis,
Allah’ın Âdem’e secde emrine itaat etmedi. Gerekçe olarak da
kendisinin ateşten, Âdem’in de (a.s.) topraktan yaratıldığını gösterdi.
Bu, kendi elinde olmayan yaratılışında maddî özelliklere
itibar etmek, yani ırkçılık yapmaktı. İblis’in bu üstünlük ölçüsü
geçersizdir. Kişiye değerini kendi hammaddesi veya soyu değil;
Allah’ın koyduğu ölçü verir. O yüzden ilk ırkçı, şeytandır. Irkçılık
ve soy üstünlüğü iddiası, şeytanî bir mantıktır.
Kur’an’a göre üstünlük takvâda,322 ilimde323ve cihadadır.324
Kim, kendi aslını, soyunu, ırkını başkalarına karşı bir üstünlük sebebi
sayarsa, onda İblis/şeytan anlayışı var demektir. İblis, bu yanlış
çıkarım sonucu Rabbine istikbar edip isyan ettiği gibi, her çeşit
ırkçılık da istikbâra ve isyana yol açan tehlikedir.
320 2/Bakara, 165-167
321 2/Bakara, 170; 5/Mâide, 104; 11/Hûd, 1097/A’râf, 70, 173...
322 49/Hucurât, 13
323 39/Zümer, 9
324 4/Nisâ, 95
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 86 -
İblis, Âdem’in varlığının dış görünüşüne bakıp kendini üstün
görmüş ve yaratılışın iç yüzünü, sırrını, hikmetini anlamamıştır.
Hâlbuki Allah’ın bütün işlerinin hikmetleri, her birinin kendine
ait sırları vardır. Âdem’i sırf toprak zanneden İblis mantığı, kendi
maddesini ondan üstün sanmıştır. Materyalizm/maddecilik
şeytanî bir felsefedir. Ona göre ateşten yaratılmak, bir üstünlük
sebebiydi.325 Böylece o, ateşin topraktan üstünlüğü gibi iki madde
arasında, aslında olmayan bir fark görmüştü. Her iki maddenin
yaratıcısının da Allah olduğunu itiraf etmesine rağmen, Âdem’in
halifelik ve İlâhî ruh taşıması, eşyanın isimlerini bilmesi gibi üstünlüklerini
bilmezden gelmişti.
Şeytan, Âdem’de toprak, kendisinde ateşten başka bir mâhiyet
görmemiş; ölüden diri, diriden ölü yaratan ve bütün meziyetleri
bahşeden Allah’ı maddeye mahkûm saymıştı. Bu, İlâhî hükümleri,
kendi nefsine ve aklına göre değerlendirip mantığına ters gelen
bir hükmü reddeden bir akılcılık olduğu gibi; ırkçılığın da temeli
idi. Yaratıkları, ruhî yapısıyla değerlendirmeyip, sadece maddî
özellikleriyle, asâletiyle değerlendiren ırkçı anlayışın temeli de
İblis tarafından böyle atılıyordu. Maddeyi tek ve gerçek ölçü sanmak,
şeytanca bir yanılgıdır.
Câhiliyyenin Zulüm Anlayışı
Câhiliyyenin adâlet ve zulüm anlayışı, birçok çarpıklıklarla
ve çifte standartlı nifakla hastalıklı bir anlayıştır. Zulmü sadece
fizikî bir yaptırım olarak ve hiç sebep yokken yapılan bir haksızlık
olarak değerlendiren câhiliyye, özellikle müslüman müstaz’aflara
inanç ve psikolojik zulümleri zulüm olarak kabul bile etmez.
Câhiliyye zihniyetine sahip olanlar, kendi içinde bulundukları zulmün
farkında bile değillerdir. Kendi kurtuluşları için çabalayan
dâvetçilere ise kendi haklarına saldırıyor ithamında bulundukları
çokça görülür. Allah’a şirk koşmanın büyük bir zulüm olduğunu
hiçmi hiç düşünüp kavramazlar. Müslüman olduğunu iddia eden
câhiliyye mensupları, müşrikce inanç ve yaşayışı, küfür ahlâkını
(ahlâksızlığını) bir hak olarak görür, müslümanların bunlara tavır
almasını ise zulüm olarak değerlendirir.
Câhiliyyenin zulüm hakkındaki anlayışını Kur’an’dan bir örnekle
sergileyelim: Kur’an’a göre put kırmak değil; puta tapmak
zulümdür, hem de en büyük zulüm. Müslüman da zulme tepki
gösteren kişidir. Zâlimin zulmüne engel olmak, kahramanca bir iş
kabul edilmesi gerektiği halde, Hz. İbrahim’in putları kırmasının,
325 38/Sâd, 71-85
CÂHİLİYYE
- 87 -
putperest câhiliyye mensuplarınca bir zulüm olarak nitelendiğini
Kur’an bize haber verir. “Bunu tanrılarımıza kim yaptı? Kim cür’et etti
ilâhlarımıza bunu yapmaya! Muhakkak o, zâlimlerden biridir’ dediler.”326
Görülüyor ki, zulmü ortadan kaldırmaya çalışmak, putperestlerin
bakış açısından büyük bir zulüm olarak değerlendirilmektedir.
İzutsu bu konuda şunları söyler: Zulüm, esasen kişinin meseleye
bakış için seçtiği mihenge/ölçüye göre izâfî/görecelidir.
Kâfirlere göre putların tahribi bir zulüm eylemi teşkil etmektedir.
Zira, müşrikler açısından bakıldığı zaman, bunun yapılması için
hiçmi hiç neden yok iken, mü’minler açısından aynı hareketi haklı
gösterecek birçok sebep bulmak mümkündür. Benzer biçimde,
müslümanların, sadece “Rabbimiz Allah’tır” dedikleri için kâfirler
tarafından evlerinden çıkarılmaları onlar için, hiçbir haklı sebebe
dayanmayan inkârı imkânsız bir zulüm fiilidir. Ancak, kâfirlerin
bakış açısından, İslâm’ın tek Allah inancı, kendilerinin mü’minlere
karşı bu şekilde davranmaları için yeterli sebebi rahatlıkla sağlamaktadır.
327 “Kendileriyle savaşılanlara (mü’minlere), zulme uğradıkları
için (savaş konusunda) izin verildi. Şüphe yok ki Allah, onlara yardıma
mutlak sûrette kadirdir. Onlar ki, sırf ‘Rabbimiz Allah’tır’ dedikleri için
haksız yere yurtlarından çıkarılmış kimselerdir.” 328
Firavun’un İsrâil oğullarını köleleştirmesi, erkek çocuklarını öldürüp
kız çocuklarını sağ bırakmaya varan zulümleri,329 Firavun
ve ona bağlı olanlarca normal bir durum olarak kabul edilirken;
bu apaçık zulme karşı çıkan Hz. Mûsa, fitne ve fesad çıkaran bir
nankör olarak nitelenir.330 Meselenin hakikatini ve içyüzünü Hz.
Mûsâ Firavun’un suratına şöyle çarpar: “O başıma kaktığın nimet,
İsrâil oğullarını köle yapman (yüzünden)dir.” 331
Kur’an, şirkin ve dolayısıyla zulmün sebeplerinden birinin,
ataların yolunu körü körüne sürdürme ve taklit olduğunu belirtir.
Geleneği sürdürme alışkanlıkları, câhiliyye tarafından bir hak
ve haklılık olarak benimsenir. O yüzden câhiliyye düşüncesinde,
zulüm normal bir vaka, câhiliyye yönetiminde de doğal bir icraat
olarak kabul edilir. Zulme adâlet, adâlete de zulüm dendiği, kavramların
ters yüz edildiği de sıkça görülür. Câhiliyye anlayışında
câhiliyyet hamiyyeti/taassubu söz konusudur.332 İster haklı ister
326 21/Enbiyâ, 59
327 Ahmed Ağırakça, Durali Pusmaz, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 1, s. 269-270
328 22/Hacc, 39-40
329 Bk. 2/Bakara, 49-51
330 26/Şuarâ, 18-19
331 40/Mü'min, 26; 26/Şuarâ, 22
332 48/Fetih, 26
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 88 -
haksız olsun, yakın akrabasını, hatta kendi sülâlesini, hemşehrisini,
vatandaşını kayırma duygusu vardır. Dolayısıyla “kendi yakınları,
hata etmez, zulm etmez, her zaman haklıdır; ona karşı olanlar da
her durumda zulüm içindedir” anlayışı câhiliyyenin bu konudaki
yaklaşımlarından biridir.
Câhiliyye Teberrücü; Kadının Açılıp Saçılması
Câhiliyye dönemi Arap toplumunda Kadın; genellikle bütün
tarihçilerin kabul ettiği üzere kadının hiçbir değeri yoktu. Öyle
ki kadın olmak utanç verici bir durumdu. Bu yüzden kız çocukları
diri diri toprağa gömülüyorlardı. Kadının miras hakkı yoktu. Kısaca
kadın, erkeğin kölesinden başka bir şey değildi.
Kur’an’dan anladığımıza göre, müşrik Araplar kendi zihinlerinde
düşük ve değersiz saydıkları kızları Allah’a lâyık görüyorlar,
beğenip hoşlandıkları erkekleri ise kendilerine izâfe ediyorlardı.333
Meleklerin de Allah’ın kızları olduğunu iddiâ ediyorlardı.334 Allah
Teâlâ ise Arapların kendilerince değersiz bulduklarını Allah’a, değerli
saydıklarını kendilerine ayırmalarını kendilerine ayırmalarını
“çarpık bir paylaşma” olarak niteliyor.335 Ve kızları diri diri toprağa
gömecek kadar aşağılamaları hakkında “bak ne kötü hüküm veriyorlar!”
336 buyuruyor.
Yine Kur’an, çeşitli konuları işlerken, kadının toplumsal,
hukukî uygulamalarda uğradığı zulümlere işaret ediyor. Meselâ:
“Kadına zorla mirasçı olmanız size helâl değildir.”337 mealindeki âyetten,
kadının mal gibi miras kalması ve kadına zorla mirasçı olunması
şeklindeki zulmün câhiliyye döneminde yürürlükte olduğunu anlıyoruz.
Zıhar’ı yasaklayan âyetler de Kur’an’ın tâbiriyle “çirkin”
bir geleneğin varlığına işaret ediyor. Boşanma ile ilgili âyetlerde,
kadınların haklarını koruma noktasında mü’minlere Allah’tan
korkmalarını emrediyor. Bu ve bunun gibi birçok âyetlerle, kadının
câhiliyye dönemindeki, hukukî uygulamalarda zulme mâruz
kaldığını, yaratılış itibarıyla da hor ve hakir görüldüğünü anlıyoruz.
Batıda ve Batılılaşmış Toplumlarda Kadın: Eski câhilî düşünceler,
modern dünyanın “izm”lerinde de farklı biçimlerde bütün
çirkinliğiyle gözler önüne serilmiştir. Bilindiği gibi Rönesansla
333 16/Nahl, 57
334 16/Nahl, 59
335 53/Necm, 21-22
336 16/Nahl, 59
337 4/Nisâ, 9
CÂHİLİYYE
- 89 -
başlayıp Aydınlanma Çağı ve Endüstri Devrimiyle günümüze kadar
devam eden, akılcı ve pozitivist temele oturan modernizm;
Batının geçirdiği tarihî sürecin doğal bir sonucudur. Modernizm
hayatı sekülerleştirip, her türlü dogmaya karşı olduğunu söylerken
sahih-muharref ayrımı yapmamış, tahrif edilmiş dinî düşüncelerden
topladığı verileri, sahih din için de genelleştirmiştir. Artık
modernizm, sadece Ortaçağ kiliselerinin ruhban sınıflarını değil;
tarihte oluşmuş tüm geleneksel değerler yanında sahih din değerlerini
de karşısına almaktadır. Modern insanın kadına bakış
açısında hiçbir zaman sahih-muharref ayrımı yapılmadığı görülmektedir.
Batı mâcerasında kadın konusundaki yaklaşımlara bir göz
atacak olursak, Hıristiyanlığın, Yunan ve Eski Roma kültüründeki
“kadının ikinci sınıf bir varlık” olduğu anlayışını düzeltmemiş
olduğunu hatta kadının aşağılanmasının Hıristiyanlıkta daha da
güçlendiğini görürüz. Kadın öylesine kötülenmiştir ki 6. Yüzyılda
Mason meclisinde kadının ruhu var mı, yok mu diye ciddî bir şekilde
tartışılmıştır. Batı tarihinde kadına yapılan zulümler önemli bir
yer tutar. Acaba bu zulümler, tarih sayfaları arasında mı kalmıştır,
yoksa kılık değiştirerek başka şekillerde mi devam etmektedir?
Eşitlik, özgürlük, bağımsızlık söylemlerinin bayraklaştırıldığı günümüzde
kadının aşağılanması ve sömürülmesi bitmiş midir?
Modernizm bütün değerleri tüketerek, dünya genelinde yepyeni
bir sistem oluşturma iddiasında. Bunu yaparken de insanın
varoluş nedenini çarpıtarak “insan”ı sömürmektedir. Ve modern
düşünce, insanın tüm zaaflarını kışkırtarak korkunç bir tüketim
alışkanlığını “moda” adı altında sunmaktadır. Bu çerçeveden bakıldığında
“çağdaş kadın” aldatmacası içerisinde kadının sömürülmesi
ciddî boyutlara ulaşmıştır. Sanayi Devrimi ile ucuz iş gücüne
duyulan ihtiyacı karşılamak üzere kullanılan kadınların, bugün
de bir reklam aracı olarak kullanıldığı herkes için âşikârdır. Kadın
fizikî güzelliğini sağlamak için kendisine sunulan kozmetikleri tüketirken,
başkalarının da tüketmesi için hazırlanan her türlü reklamda
bir nesne olarak cinsel kimliği ile kullanılır. Kapitalizmin
hayatiyeti için gerekli olan sınırsız tüketim “reklam” ile sağlandığına
göre kadın, reklamcıların dolayısıyla kapitalizmin kullandığı
vazgeçilmez bir sömürü unsurudur.
Modern düşüncede genellikle kadın, bilgisi, görgüsü ve
ahlâkıyla değil; kendi güzelliğini pazarlayabildiği oranda değer
kazanır. Öyle ki günümüzde haremin değil; harem duvarlarının
kaldırıldığını rahatlıkla söyleyebiliriz. “Modernizmin evleri,
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 90 -
işyerlerini ve sokakları kaplayan hareminde sadece genç, güzel ve
bu özelliklerini bir şekilde pazarlamaktan kaçınmayan kadınlara
yer vardır.”
Modernizmde hayat bulan feminist hareketler kadın-erkek
arasındaki uyum yerine, haksız bir rekabet ortamı oluşturarak iki
cinsi birbirine düşman hale getirip fıtratı bozmaktan başka bir
fonksiyon görmemektedirler. Dünyada ve yaşadığımız toplumdaki
kadının problemlerini bu şekilde ortaya koymak ise tam bir
çözümsüzlüktür. Feminizm, ahlâkî kuralları kadının özgürlüğünü
sınırladığı gerekçesiyle protesto etmektedir. Kadın özgürlüğünden
anlaşılan ise onun eğitim, sosyal ve siyasî hayata katılımı değil;
âile, eş ve çocuğun sınırlayıcılığının(!) keşfedilerek câzibesini
kullanma yolunda serbestliğidir.
Türkiye’de kadın özgürlüğü ve bağımsızlığından dem vuran
dergilerdeki ağırlıklı konular kadınların gerçek problemleri değil;
cinsellik, moda gibi konular olmakta, siyaset ile ilgili verilen
haberler ise ancak dedikodu düzeyinde sunulmaktadır. Dergilerin
genelinde oluşturulmaya çalışılan kadın tipi ise “akleden, sorgulayan,
bilgili” tanımlamalarının çok ötesinde “çağdaş, câzibeli,
tehlikeli ve yasak ilişkiler deneyebilen, sıradışı” kadın tiplemesidir.
Bu da kadının özgürleştirileceği yerde, kelimenin tam anlamıyla
“kullanıldığı”nın göstergesi değil midir?
Kısacası, çağımız câhiliyyesinde kadın, özgürlüğü ve kendi kimliğini
bulma adına, onurlu, şerefli konumunu bir kenara itip câhilî
oyunların kurbanı olmuştur. Arap toplumunda diri diri toprağa
gömülen kadın bugün, kendi mutluluğu ve bağımsızlığı iddiâsıyla
tezgâhlanan oyunlarla toplum bataklığına yine diri diri gömülmektedir.
Ancak bir farkla; bu defa kadın gerçekten diri diri bir
batağa girdiğinin farkında değildir. Modern dünyanın kendisine
sunduğu imaj ve kimliği, kutsadığı ve onu gerçekleştirebilmek için
tüm değerlerini fedâ ettiği müddetçe de bunu farketmesi mümkün
olmayacaktır.
Modern dünyanın, geleneği sorgulayıp reddetmesiyle, kadının
İslâm’daki konumu gündeme gelmiş ve temel amacı İslâm’a
saldırı olan bu zihniyet, kadın konusunda kültürel İslâm’da kullanılmaya
elverişli noktalar yakalayabilmiştir. Müslümanlar yapılan
saldırılara cevap verme çabasıyla çeşitli kaynaklara başvurmuşlar,
ancak çoğunlukla gerçek İslâm’ın kadına biçtiği konumu yansıtır
mâhiyette güncelliği olan veriler ortaya koyamamışlardır. Çünkü
pek çok konuda olduğu gibi bu konuda da kalkış noktaları, tarih
içinde şekillenen yorumlar olmuş ve bu yorumlar Kur’ânî çerçeveyi
CÂHİLİYYE
- 91 -
ortaya koymada yardımcı olacağı yerde engelleyici bir etki oluşturmuştur.
Bu etkinin oluşması, gerek insanların bu yorumları ele
alış tarzından, gerekse yorumların bizzat içeriklerinden kaynaklanmıştır.
338
Câhiliyye Döneminde Fuhuş: Câhiliyye döneminde erkekler
çoğunlukla zinâyı ayıp saymazlar, hatta bununla övünürlerdi. Nitekim
bu husus İmru’ulkays’ın şiirlerinde açıkça görülmektedir.
Câhiliyye devrinde fâhişelik yapan câriyeler öksürerek ilişki teklifinde
bulundukları için kendilerine “kahbe” de denirdi. Aralarında
sahipleri tarafından para kazanmak amacıyla zorla bu işe
itilenler de vardı. Kur’an’da; “...Dünya hayatının geçici menfaatlerini
elde edeceksiniz diye nâmuslu kalmak isteyen câriyelerinizi fuhşa
zorlamayın”339 meâlindeki âyet bunlarla ilgilidir.
Câhiliyye devrinde dost hayatı yaşayan çiftler de vardı. Erkek,
kadının dostu ve arkadaşı (haden) olduğu için bu tür kadınlara
“zevâtu’l-ahdân” veya “muttehızâtü ahdân” adı verilirdi. Kur’an’ın
iffetli yaşamaları, zinâ etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla
câriyelerle evlenmeye izin veren,340 açık ve gizli kötülükleri
(fevâhiş) yasaklayan341 âyetlerinde dolaylı olarak bunlardan söz
edilir. Bu dönemde metres hayatı yaşayan evli kadınlar da vardı.
“Dımd” denilen bu kadınlar kocalarından başka bir veya birkaç
erkekle beraber olurlar, özellikle kıtlık zamanlarında karınlarını
doyurmak için bu tür ilişkide bulunurlardı.
İslâm öncesinde livâta, sevicilik, hayvanlarla ilişki şeklindeki
cinsî sapıklıklara da rastlanmaktadır. Kur’ân-ı Kerim bunlardan
özellikle livâta üzerinde durmakta ve bu çirkin ilişkiyi ilk defa
başlatan Lût kavminin342 bu yüzden helâk olduğunu anlatarak
bundan ibret alınmasını istemektedir.343Câhiliyye devrinde birçok
yerleşim merkezinde ve ticaret kervanlarının uğrak yerlerinde
“mâhûr” (muhtemelen Farsça “mey-hor”dan -içki içen-) denilen
işret ve zinâ âlemlerinin yapıldığı evler vardı. Buralarda câriyeler
içki sunar, rakseder ve gayrı meşrû ilişkide bulunurlardı. Bu tür
ilişkilerde pezevenklik (kıyâde) yapan kimseler de vardı. Bunlara
“kavvâd” (Türk argosunda “kavat”) veya “kavvâde”; âilesini kıskanmayan
ve fuhşa itenlere de “deyyûs” denirdi.
338 H. Koç, F. Candan, Kur'an Çerçevesinde Kadın, Haksöz, sayı 31, Ekim 93, s.
25-27
339 24/Nûr, 33
340 4/Nisâ, 25
341 6/En'âm, 151; 7/A'râf, 33
342 27/Neml, 54; 7/A'râf, 80-84
343 29/Ankebût, 28-35
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 92 -
Bazı fâhişeler evlerinin veya panayırlarda kurdukları çadırların
kapılarına bayrak asarak ücret karşılığı ilişkide bulunmak isteyenleri
dâvet ederlerdi. Hz. Âişe, Câhiliyye dönemindeki nikâh
türlerinden söz ederken bunlar hakkında da bilgi vermektedir.344
Aynı rivâyette, eşlerini kıskanmayan ve asil gördüğü bir kimseden
çocuk sahibi olmak için onunla ilişkiye zorlayan ve eşi o kimseden
hâmile kalıncaya kadar bunu sürdüren erkeklerle (buna nikâhu’listibdâ’
denirdi), on kadar erkekle ilişki kuran kadının doğurduğu
çocuğun nesebinin nasıl tâyin edildiği hakkında da bilgi vardır.
Kadın çocuğu doğurduktan sonra ilişki kurduğu erkekleri çağırır
ve içlerinden birini çocuğun babası olarak belirlerdi. Doğan çocuk
erkekse o kişi bunu kabullenmek zorundaydı. Kız çocuğu olması
durumunda ise birtakım problemler ortaya çıkardı. Kız çocuğuna
sahip olmanın utanç vesilesi sayılması ve doğan kız çocuklarının
diri diri toprağa gömülmesi âdeti de toplumda fuhşun yaygın olması,
kız çocuklarının ileride fuhşa sürüklenmesi ihtimalinin bulunması
ile açıklanabilir. 345
Kadının Câhiliyye Tuzaklarından
Kurtuluşunun Simgesi; Tesettür
Tesettür Nedir? “Tesettür”; örtmek, gizlemek, saklamak anlamlarına
gelen ‘setr’ kökünden gelmektedir. “Tesettür” sözlükte;
örtünmek gizlenmek, bir şeyle kapanmak demektir. Bir şeyi
saklayan ve gizleyen nesnelere ‘setr’ denildiği gibi, kapatılması
gereken bir şeyi gizlemeye de ‘setr’ denilir. Nitekim namazda ‘avret’
denilen, bedenin gizlenmesi gereken kısımlarını örtmeye de
‘setr-i avret -avret yerlerini örtmek-’ denilmektedir. ‘Mestûr’ veya
‘mestûre’; kapalı, gizlenmiş anlamına gelmektedir. Aynı kökten
gelen ‘settâr’, gizleyen, örten, saklayan demektir ki, Kur’an’da
geçmemekle beraber Allah için ‘Setttâru’l-uyûb -ayıpları gizleyip
örten, ayıpları ortaya dökmeyen’ denilmektedir.
‘Tesettür’ kavram olarak, kadın ve erkek müslümanların ‘avret’
yerlerini örtmelerini ifâde eder. Kur’an’da örtünmeyi emreden
âyetlere ‘hicab’ âyetleri denir. Birçok İslâmî kaynakta kadınların
örtünmesi anlamında ‘hicab’ kavramı geçmektedir. Ancak
Türkçe’de ‘tesettür’ kelimesi daha yaygındır. ‘Hicab’ sözlükte, bir
şeyi örtmek veya bir şeye engel olmak demektir ki, tesettüre yakın
bir anlamı vardır. ‘Hicab’ isim olarak, örten, gizleyen, saklayan,
görülmeye engel olan şey demektir.
344 Buhârî, Nikâh 36
345 Nebi Bozkurt, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 13, s. 210
CÂHİLİYYE
- 93 -
Avret Ne Demektir? “Avret”, Ìslâm’a göre insanların örtmeleri
ve dinen yabancı sayılan kimselere göstermemeleri gereken organlarına
verilen addır. “Tesettür” ise, avret yerlerini örtme, gizleme,
saklama ve koruma konusundaki İslâmî prensiptir. İslâm’a
göre müslümanlar, yıkanma, tabiî ihtiyaç ve temizlenme (tahâret)
gibi durumlar dışında avret yerlerini başkalarına -bir zarûret olmaksızın-
gösteremezler. Bu, Kur’an’ın müslümanlara getirdiği bir
ölçü, bir hüküm ve aynı zamanda bir fazilettir.
Avret yerleri neresidir? Kadın veya erkek, avret yerlerini kimlere
gösterebilir, kimlere gösteremezler? Tesettür emrinin sebeb-i
hikmeti ne olabilir? Şimdi bu sorulara kısa cevaplar bulmaya çalışalım:
Esasen insan için örtünme fıtrî (yaratılıştan gelen) bir özelliktir.
Sebebi ne olursa olsun, insan örtünürse yaratılışına daha uygun
hareket eder. Birçok hayvanın örtüleri tüyleridir, kılları veya telekleridir.
Onlar, bu dış örtüleri ile güzel, bu dış örtüleri ile doğal
olmaktadırlar. İnsan da böyledir. O da örtünmeye yarayan araçlar
(elbiseler) giyerek kendisini değerli kılar, yaratılışına uygun davranmış
olur.
Kur’an, örtünmesi gereken yerlere çirkin yerler deyip, bunları
örtecek elbisenin Allah (c.c.) tarafından verildiğini açıklamaktadır:
“Ey Âdemoğulları Biz sizin çirkin yerlerinizi örtecek bir elbise ve size
‘süs kazandıracak bir giyim’ indirdik (var ettik). Takvâ ile kuşanıp donanmak
ise daha hayırlıdır. Bu, Allah’ın âyetlerindendir. Umulur ki öğüt alıp
düşünürler.”346 Rabbimiz, kendi yarattığı insanın bazı organlarına
çirkin demekle onların saklanması, gizlenmesi gerektiğini haber
veriyor. Bu, insanı aşağılamak değildir. İnsanın böyle oluşu normal
bir durumdur. Çevremizde, insanların çirkin veya güzel dediği binlerce
bitki ve hayvan bulunmaktadır. Çirkin diye nitelenenler asıl
itibariyle çirkin değildir. İnsan duygusu onları öyle gördüğü için
çirkin denilmektedir.
Başkalarının görmekle rahatsız olacağı, insan cinsini belli eden,
bir kusur değil ama insana ait bir sır olan ‘avret’ yerlerinin gösterilmesi
hoş karşılanmamış, bunu örtecek elbise var edilmiş, sonra
da böyle bir giyimin insan için yüceltici, değer kazandırıcı bir süs
olduğu vurgulanmıştır. Bütün bunların olabilmesi için de insanın
teslim olduğu Rabbinden hakkıyla çekinmesi anlamında ‘takvâ
elbisesi’ni kuşanması gerekir. İlk insanlar; Hz. Âdem ile O’nun eşi,
cennette giyinmiş olarak yaşıyorlardı. Ancak şeytan onları aldattı
ve onların yasak ağacın meyvesinden yemelerini sağladı. Böylece
346 7/A’râf, 26
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 94 -
onlar cennetten çıkmak zorunda kaldılar ve ‘ayıp yerleri’ kendilerine
göründü. “Ey Âdemoğulları, şeytan, anne ve babanızın ayıp/çirkin
yerlerini kendilerine göstermek için, elbiselerini sıyırtarak, onları cennetten
çıkardığı gibi sakın sizi de fitneye/belâya uğratmasın...” 347
Tesettür İbâdeti: Mü’min erkek ve mü’min kadın, Kur’an’ın örtünme
(tesettür) emrinden sorumludurlar. Tesettür emri Kur’an’da
çok açıktır ve başka bir yoruma ihtiyaç yoktur. Şüphesiz Kur’an,
Allah’ın sözü ve hükmüdür ve Rabbimiz insanlara ne vahyettiğini
bilmektedir.
İnsanların tesettür (örtünme) ile ilgili yorumları, ileri-geri söz
söylemeleri tamamen kendi nefislerinin dürtüleri, imanlarının
yokluğu veya zayıflığının bir sonucudur. Allah’a hakkıyla teslim
olmuş, O’nun azâbından korkan ve O’nun va’dine güvenen bir
takvâ sahibi mü’min, nasıl olur da Rabbinin emrini tartışır? Nasıl
olur da kendi arzusuna göre Allah’ın âyetlerini sağa sola büker?
Kendini Kitab’a uyduracağı halde Kitabı kendine uydurmaya kalkar.
Bir insan, nasıl olur da Allah’ın hükmünü kendi aklına, kendi
pozisyonuna, kendi zevkine, kendi hükmüne, kendi sistemine,
kendi prensibine uydurmaya çalışır? Böyle bir tavır mü’min kimselerin
tavrı olamaz!
Kur’an şöyle buyuruyor: “Müm’in erkeklere söyle, gözlerini haramdan
sakınsınlar ve ırzlarını korusunlar. Böyle (yapmak) kendileri için
daha temizdir.”348 Kadınların örtünmesi ile ilgili olarak da şöyle
buyruluyor: “Ey Peygamber, eşlerine, kızlarına ve mü’min kadınlara dış
elbiselerinden (cilbablarından) üstlerine giymelerini söyle; bu, onların
(özgür ve iffetli) tanınması ve eziyet görmemeleri için en uygun olanıdır.
Allah Ğafûr’dur, Rahîm’dir.”349 Bu ifâdeyi tamamlayan bir başka
âyette de şöyle buyruluyor: “Mü’min kadınlara da söyle; gözlerini haramdan
sakınsınlar, ırzlarını korusunlar. Ziynet yerlerini açmasınlar. Bunlardan
kendiliğinden görünen kısımlar hâriç. Başörtülerini yakalarının
üzerine koysunlar (örtsünler)...” 350 Âyetin devamında ziynet yerlerini
kimlere gösterebileceği sayılıyor.
Peygamberimiz (s.a.s.) bu âyetleri hem açıklayıp tefsir etti, hem
de bizzat uygulayıp uygulatarak maksadın ne olduğunu gösterdi.
Bu konudaki haberler hem sağlamdır, hem de açıktır. Bu güne kadar
gelen iyi niyetli bütün âlimler de meseleyi Kur’an doğrultusunda
böyle anladılar ve bu şekilde açıkladılar. Peygamberimiz’den
347 7/A’râf 27
348 24/Nûr, 30
349 33/Ahzâb, 59
350 24/Nûr, 31
CÂHİLİYYE
- 95 -
bu yana hiçbir İslâm âlimi tesettür ve başörtüsünün dinin gereklerinden
olduğunu reddetmediği gibi, bütün dünya müslümanları
da tarihten günümüze buna uymaya çalışmışlardır.
İslâm Dininin ölçülerinin gâyesi ahlâkî olduğu içindir ki,
mü’min bayanların yanlarında mahremleri bulunsa bile yabancı
erkeklere karşı İslâmî ölçülere göre giyinmeleri ve ihtiyatlı davranmaları
da görevleridir. İslâm Dini, bayan-erkek beraberliğini yasaklarken
pek tabiîdir ki, bu beraberliğin sonucu olabilecek vücut
ve el temasını da haram kılmıştır. Genel olarak dokunma duyusunun
insanı etkilediği bir gerçek olduğu gibi, cinsî bakımdan uyardığı
da bir hakikattir. Bu sebeple oynaşma niteliğinde olsun veya
olmasın cinsî münâsebet çağını geçirmemiş olan kadınla erkeğin
birbirlerine dokunması da haramdır. Yaşadığımız topraklarda
folklor, horon gibi bölgesel oyunlarda ve cinsî bir oyun vasfındaki
dansta görülen vücut teması ve kadının cinselliğini öne çıkaran erkeklerin
göreceği şekilde eğlence ve oyunları kuşkusuz haramdır.
Bu haramları, müslümanlar eşlerine ve çocuklarına çok öğretmeli
ve sakındırmalıdır.
İslâm, bütün insanları ölçü alarak yasalar ve yasaklar koymuştur.
Böylece ahlâkî sakıncaların doğup gelişebileceği ortamların
oluşmasına imkân vermemiştir. “Zinâya yaklaşmayın. Zira zinâ açık bir
hayâsızlıktır. Pek kötü bir yoldur.” 351
Kalpleri hançerleyen, ihlâs nûrunu söndüren, şehvetli bakışlardır.
Devrimiz câhiliyye hayatında gerek erkekler ve gerekse
kadınlar için gözleri haramdan sakındırmak oldukça güçleşmiştir.
Zira Rabbimizin örtünme emrine itaat etmeyen kadın ve erkeklerin
yanı sıra, göze hitap eden ve özellikle gençlerde cinsî
arzuları azgınlaştıran, hayâ duygularını yaralayan filmler, şehvet
saçan resimli ve resimsiz romanlar, hikâyeler, duvar takvimlerinden
her türlü ticaret malına kadar yayılan müstehcen resimli
reklâmlar, ilânlar, her gün yüzbinlerce basılan ahlâk dışı gazete
ve dergiler göz ve kalp fesâdına sebep teşkil eden ahlâk katili
araçlar haline gelmiştir. Bütün bunlar arasında yıkıcılığı tarif edilemez
boyutlara ulaşan gazete ve dergilerle televizyon özel bir
yer işgal etmektedir.
Gözlerimizi, kadın vücudunda mahrem nokta kabul etmeyen
giysilere bürülü dişilere karşı korumakla mükellef olduğumuz
kadar, hayâ duygularını çatlatan resimlerle, haberler ve yazılarla
dolu gazete ve dergilerden de korumakla mükellefiz. Hele
hele televizyon, sakınmamız gereken bir ateş çağlayanı olmuştur.
351 17/İsrâ, 32; A. Rızâ Demircan, İslâm Nizamı, III/117-128
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 96 -
Bitmez tükenmez, ar-hayâ tanımaz dizi filmleri ve eğlence programlarıyla
insanımızın hayatına giren televizyon, İslâmî inançları,
ahlâkî değerleri, İslâmî gelenekleri yakıp eritmektedir. Bizzat kendisine
değil de, devrimizdeki kullanım tarzına karşı çıktığımız televizyona
ve özellikle inancımıza ve ahlâkımıza zarar verici programlarına
direnç göstermeyen, gözlerini ekrandan koruyamayan
fertlerin ve âilelerin müslümanca bir hayat sürmelerinin mümkün
olmadığını üzülerek ifâde etmek isteriz.
Başta televizyon programları ve vücut organlarını teşhir eden
kadınlar olmak üzere gözlerimizi korumamız gereken şeyler hiç
de az değildir. Peygamberimiz bir müjdeli hadislerinde şöyle buyurmuştur:
“Gözleri bir kadının güzelliklerine takılan, fakat hemen bakışlarını
koruma altına alan her bir müslümana, Allah, tatlılığını kallbinde
duyacağı bir ibâdet yaptırır.” 352
Gözlerimizi, eşlerimiz ve çocuklarımızın gözlerini korumak
Rabbimizin emridir. Bu sebeple ibâdettir ve âhiret saâdetimize sebeptir.
Aldığımız ve aldırdığımız ahlâk dışı gazeteler ve dergilerle,
sinema ve televizyonda izlediğimiz ve izlettirdiğimiz programlarla
haramlara gözlerimizi açarsak sonuçta göreceğimiz, ancak İlâhî
azap olacaktır. Haram bakışlardan gözlerini korumayanın cezâsı,
suç cinsinden olacak, cehennemden kurtulsa bile cemâlullah’ı
gözleriyle seyretme zevkinden mahrum kalacaktır. Haramlara
bakarsak ve zevcelerimizin, kız çocuklarımızın şehvetli bakışlara
muhâtap olacak giysiler içinde toplum içine çıkmalarına râzı olursak,
azâp görmeksizin Cennete giremeyiz. “(Kıyâmet Günü’nde)
Bütün gözler ağlayacaktır. Ancak, Allah yolunda uyanık kalan gözler,
Allah’ın azâbına uğramak korkusuyla sinek başı kadar yaş akıtan gözler
ve bir de Allah’ın haram kıldıklarına bakmaktan korunan gözler ağlamayacaktır.”
353
Üzülerek görmekteyiz ki, artık günümüzde edep ve terbiye,
utanma ve sakınma, nâmus ve mahremiyet gibi çok önemli
konulardaki hassâsiyet, son derece azalmıştır. Çarşı ve pazarlarda,
moda deyimle kaMûsâl alanlarda gencecik kızlar, dekolte
kıyâfetlerle yarı giyinik halde, şehveti galeyâna getirecek bir
görünümde, rahatça gezebilmekteler. Ne kadar erkeği kendine
baktırıyorsa, o kadar kahraman görüyor kendini; görevini yapmış
bir şeytan edâsıyla. Mantık da şeytana pabuç bıraktıracak cinsten:
“Vücut benim değil mi, istediğim gibi giyinirim. Zevk ve özgürlük
meselesi. Hem demokrasi var. İstemeyen bakmasın canım!”
352 İbn Kesir, Tefsîr, 3/282
353 İ. Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Y. 10/227; Câmiu’s-Sağîr,
I/94; İbn Kesir, Tefsîr, 3/282; A. Rızâ Demircan, İslâm Nizamı, III/111-116
CÂHİLİYYE
- 97 -
Ayrıca, her yolu mubah sayıp ahlâksızlık meydanında at oynatan,
ahlâksız kadınları ücret karşılığında satan şehvet tüccarı pezevenk
ve deyyuslar veya zinâyı sanat edinip geçim vâsıtası olarak
kullanan fâhişeler... Bununla birlikte, cinsel konuları işleyen ve bu
konuda değişik fantezilelere yer veren kitaplar, açık-saçık resimleri
neşreden gazete ve dergiler, kanalizasyon çukurundan farksız
kanalların televole, yarışma, müzik-eğlence programları, şehveti
gıdıklayan ve fuhşa teşvik edici mâhiyetteki dans, bale ve benzeri
oyunlar... Nikâhsız beraberlikler, cinsel sapmalar, eşine ihânet etmeler
ve daha neler...
Öyle bir zamanda yaşıyoruz ki, insanın şehevî arzularını kontrol
etmesi, nefsini zaptederek disiplin altına alması, gerçekten
çok zorlaşmıştır. Öyle ki, önceleri bir fazilet olarak telâkki edilen
iffet ve nâmus kavramı neredeyse alay konusu olmuştur. Evlilik
öncesi cinsel ilişki, bazı çevrelerce normal karşılanmaktadır. Hatta
bu, âdet haline getirilerek bekâretin bir kıymeti bulunmadığı
bazı yazar taslakları tarafından yazılıp çizilebilmektedir. Fâhişe
kadınların, travestilerin, yol kenarında para karşılığı kendilerini
pazarlamaları sıkça rastlanan normal olaylar haline gelmiştir.
Arap câhiliyye döneminde, belli olsun diye kapılarına bayrak asan
fâhişelerin izinden giden çağdaş fâhişeler, girişlerde bekçi ve polis
savunması, yani devlet himâyesi ve korumasıyla, yine kapılarında
bayraklar olan kaMûsâl alanlarda sanatlarını(!) icrâ edebiliyorlar.
Genelev patronları, senelerce vergi rekortmeni oluyor. “Vergilendirilmiş
kazanç kutsaldır” denilerek, bu meslek de böylece kutsallaştırılmış
oluyor. Sadece eski bâtıl dinlerin tarihteki unvânı değil,
kutsal fâhişelik. Şirk ve haram cephesinde yeni bir şey yok; eski
câhiliyye herşeyiyle modern kimlikle sanatını(!) icrâ ediyor.
Dalâlet/sapıklık ne kadar yaygın hale gelirse gelsin, müslümanı
bağlayan şey “zaman ve zemin”, “düzen ve çevre” değil, Rabbinin
hükümleridir, Peygamberinin tavsiyeleridir. Müslümanın ölçüsü
Kur’an ve Sünnettir. Özellikle gençler, bu ölçü üzere hareket
ederse, geçici zevklerin peşinden koşmak yerine, ebedî zevklerin
tâlibi olursa, hayatları bir anlam kazanacaktır. Bu sâyede müslümanın
iffet ve nâmusuyla, haysiyet ve şerefiyle, huzur ve saâdet
içerisinde yaşaması mümkün olur.
Günümüzde müslüman gençler için en büyük tehlikelerden
biri, zinâya düşme riskidir. Zira ortam buna çok müsâittir. Bu sebeple
bu tehlikeden kurtulmanın en güzel yolu ve çaresi de, bu
ortamları terk etmek ve zinâya götüren yollara girmemektir.
Zâten Yüce Rabbimiz Kur’ân-ı Kerim’de “Zinâya yaklaşmayın. Zira
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 98 -
o bir hayâsızlıktır ve çok kötü bir yoldur” 354 buyuruyor. Âyet, “zinâ
yapmayın” demiyor da, “zinâya yaklaşmayın!” buyuruyor. Öyle ya,
şartlar oluştuktan sonra, bütün yasaklar, engeller aşılıp bir kadın
ve bir erkek, kimsenin olmadığı uygun bir yerde, baş başa kalınca,
elbette ki, zinâdan kaçabilmek, bu azgın nefse (hevâya) söz geçirebilmek
çok zor olacaktır. Herkes Yusuf (a.s.) değil ki... Nitekim
Yusuf (a.s.) bile Cenâb-ı Hakk’ın yardımıyla zinâdan kurtulmuştur.
Kur’an’da bu durum şöyle anlatılıyor: “Andolsun ki kadın ona meyletti.
Eğer Rabbinin burhânını görmeseydi o da kadına meyledecekti.”355
İş buraya kadar geldikten, zinâya yaklaştırıcı haramlara meylettikten
sonra, zinâ kaçınılmaz olur. Bu sebeple İslâm’da zinâdan önce,
zinâya götüren yollar haram kılınmıştır.
“Mü’min erkeklere söyle; gözlerini (haram bakışlardan) sakınsınlar.
Mü’min kadınlara da de ki; (helâl olmayan bakışlardan) gözlerini sakınsınlar.
İffet ve nâmuslarını korusunlar.”356 İslâm, işe harama bakmayı
yasaklamaktan başlıyor. Erkek olsun, kadın olsun gözleri haram
bakışlardan sakındırıyor. Hiç kimse “göz benim değil mi canım!?
İster bakarım, ister yumarım, kime ne?” diyemez. O gözü ve diğer
organları bizlere emânet olarak veren Allah, bu emânetleri kendi
arzumuz (hevâmız) doğrultusunda değil; O’nun rızâsı yönünde
kullanmamızı istiyor. Haram bakışlardan sakınmak, Allah için değil;
bizim için gerekli olduğundan merhametli Rabbimiz bunları
bizim için yasaklamıştır. Aksi davranışların hesabını soracağını da
bize bildiriyor: “Bilmediğin bir şeyin ardına düşme, çünkü kulak, göz ve
kalp bunların her biri, yaptığından sorumludur.” 357
Câhiliyyenin Sanat Anlayışı
İnsanî duygu ve düşüncelerin, estetik biçimde ve ruhu besleyecek
tarzda dışa vurulması demek olan sanat, bugün daha çok
hayvanî duyguların, hayvanî çıplaklığın, hayvanî böğürtülerin ve
hayvanî tepinmelerin en bayağı şekliyle icrâ edilmesi olarak görülmekte.
İlkel câhiliyye çıplaklık ve fuhşunu modernize ederek
taklit edebildiği oranda kişi, büyük sanatçı olabilmekte. Herhangi
bir yeteneğinin olmasına gerek yok; eğer fiziği yerinde ise genç
kızın(!) orasını burasını cömertçe göstermesi, cıvıkça kahkahalar
atması, dilimizin varmadığı buna benzer bir-iki şey yapması yetiyor
yıldız, güneş, kraliçe vb. olmasına. Medyanın desteğini de
mâlum yollarla aldımı, tamam!
354 17/İsrâ, 32
355 12/Yusuf, 24
356 24/Nûr, 30-31
357 17/İsrâ, 36
CÂHİLİYYE
- 99 -
Allah biraz ses, biraz fizik vermişse yeter. Kültür, eğitim, nota
vb. müzik ve sanat için gerekli tüm şeyleri ne oranda bilmiyorsa
o kadar kolay ses sanatçısı olur aday. Çünkü o oranda kullanılabilecek,
eğlence dünyasının sömürü çarklarının önemli dişlisi haline
gelecektir. Ahlâk mı? Güldürmeyin beni (daha doğrusu, ağlatmayın
beni). “Ahlâk”, demokrasi darağacında özgürlük denilen cellât tarafından
modern yaşam kanunlarına muhâlefet suçundan idam edileli hayli
zaman oluyor Batıda ve onun kör taklitçisi Türkiye Cumhuriyeti’nde.
Bale ve dans gibi gösteriler ne kadar bayağı, erotik özellikler
taşıyorsa o kadar makbul. Çılgınlıklar, özgürlük maskesi takmış, sınır
ve ayıp tanımıyor. Diğer sanat dalları bu kokuşmuşluktan elbette
nasibini alıyor. Öyle ya, hangi asırda yaşıyoruz? Modern dünya,
çağdaşlık, özgürlük, tabuları yıkma bu modern câhiliyyenin nassları.
Allah’a kul olabilme ve her an ibâdet/kulluk yapabilme bilincinden
uzaklaştırılan günümüz insanı, çok tanrılı dinlerin kucağına
düşmüş, bir sürü sahte ilâhların yanında hevâsını da tanrı kabul
ederek hevâî isteklerin dışına çıkamaz bir duruma gelmiş. Müstekbir
güçler, tâğûtî düzenler insanları kolay sömürebilmek ve rahat
güdebilmek için afyon-sanattan yararlanıyorlar. Daha açıkçası, sanatı
uyuşturucu fonksiyona indirgiyorlar. Her tarafı kuşatan dejenerasyon
sanatta da kendini gösteriyor.
Özellikle yaşadığımız topraklarda spor denilince akla hemen
futbol gelir. Spor sadece futbol demektir. Hem de kumara, israfa,
kavgalara, ilâhlaştırılan futbolculara, “en büyük”, yani “ekber”
kabul edilen takımlara, yani tüm çirkinliklere batmış şekliyle futbol.
Aynen bunun gibi, sanatçı denilince, iki tip akla gelir: Şarkıcı
veya artist. Sanat denilince de bunların cıvıklıkları.
Beş-on sahâbînin adını sayamayan gençler, Michael Jackson’ın
ayakkabı numarasını biliyor, Madonna’nın video kliplerini ezbere
sayabiliyor. Popstar yarışmasına katılanların yedi sülâlesini tanıyor.
Bir-iki TV. dizisinde veya filmde rol alan aşüfteleri ise göklere
çıkartıp “yıldız”laştırıyor. Bu yıldızlara aktrist de değil, artist
deniyor. “Art” batı dillerinde “sanat” demektir; artist de sanatçı.
Türkçe’de başka hiçbir sanat dalıyla uğraşana artist denmez, sadece
filmlerde boy gösterenlere denir. Filmde rol yapmanın dışında
başka sanat kabul edilmediğinin çok kesin göstergesidir bu.
Şâire, edebiyatçıya, mimara, hattata, tezhipçiye, çini işleyen
ressama... sanatçı diyen yoktur artık. Sadece şarkıcı ve artist
bu unvânı alır. Yalnız, burada biraz durmak gerekiyor. “Sanatçı”
damgası bunlar için güzel bir yanlış sıfat olmalı. “Sanatçı” ile
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 100 -
“sanatkâr” arasında büyük fark var gibi geliyor bana. Sanatkâr,
sözlüğe bakılırsa sanatçı demektir ama, kullanılışta hiç de aynı değil.
“Sanatkâr”ın kitle nazarında bir ağırlığı, bir saygınlığı vardır.
Ciddî bir sanat dalında veya ustalık isteyen bir meslekte (zanaatta)
mâhir birine “sanatkâr” denilir de “sanatçı” denmez. Ama
fâhişe rollerini çok iyi beceren, iki şarkı ezberleyip hoplayıp zıplayan
veya orasını burasını gösterme sanatını(!) icrâ eden, bunların
dışında hiçbir mârifeti olmayan orta mallarına “sanatkâr” dendiğini
duydunuz, gördünüz mü? Onlara olsa olsa “sanatçı” denilmekte.
Sanatçı! Domatesçi, patatesçi dediğimizde, nasıl onları
satan zerzevatçı aklımıza geliyorsa, aynen onun gibi, sanat adına
köşeyi dönen, yani sanat alıp satan veya sanat adına alınıp satılan
tüccar veya kölelere sanatçı deniyor.
Günümüzde halk yığınlarına mal olmuş şekliyle sanatçı diye ya
şarkıcıya denir, ya artiste. Sanat da ya sinemadır, ya müzik. Bunların
her ikisinin sanat olabilmesi için sadece tek şart vardır. O da
cinselliğin, seksin alabildiğine serpilmiş olması. Yoksa, ağzıyla kuş
tutsa kişi sanatçı olamaz. Sanat, mânâ ve hakikat âleminin penceresi
değildir artık, kasap vitrinidir. İnsan sadece maddedir, tendir.
Mânevî kimlik çoktan unutulduğundan, sanat, teşhir ve şov
demektir. Müzik sadece sesle söylenen, çalgı âletleriyle çalınan
ezgiler değildir; eşek dansı ve hayvansal çıplaklık olmadan müzik
düşünülemez hale gelmiştir. Yedinci sanat kabul edilen sinema da
beyaz değil, kara perdedir; ahlâksızlığın, çirkefliğin aksettiği perde.
Televizyon da, gazino ve sinemanın evin içine girmesi.
“Bekri Mustafa imam olmuş deyin, onlar anlar memleketin
halini!” cinsinden yukarıdaki manzarayı düşünün. Sanatın(!) ne
olduğunu ârifler anlar; daha doğrusu, ne hale geldiğini sanatın
ve memleketin. Bu ortam, bu anlayış içinde sanat, emperyalizmin
kötü emellerinin âletinden başka bir şey değildir artık. Emperyalizm
sanatı istismar, insanı da istihmar etmek (eşekleştirmek) için
devreye girmiştir.
Çağdaş Firavunlar, propaganda ve eğitim kurumlarıyla insanları
gerçek dinden uzaklaştırarak âhiretlerini mahvettikleri gibi,
oyun ve eğlence kurumlarından oluşan emniyet sübapları aracılığıyla
dünyalarını da mahvetmektedirler. Koyun sürüsü haline getirilen
milyonlarca insan, kendilerine en büyük zulümleri revâ gören
müstekbirleri bu şekilde alkışlayabilmektedirler. İspanya’nın
meşhur diktatörü General Franco şöyle diyordu: “Futbol, seks ve
piyango olmasaydı, ben kırk yıl bu halkı nasıl istediğim gibi yönetebilirdim?”
Bu taktik, sadece Franco’nun değil; her asırdaki ve
her ülkedeki tâğutların ortak prensibidir. Halkın ayaklanmasına
CÂHİLİYYE
- 101 -
giden yolu tıkamak için milât öncesi Yunan idareleri zamanında
bile halkı lüzumsuz oyunlar, spor yarışları ve çılgın eğlencelerle
uyutma ve uyuşturma politikaları güdülmüştür. Futbolla birlikte
günümüzdeki sanat da çağdaş tâğutların can simidi. Sanat emperyalist
güçlerin elinde bir atom bombası, bir kitle imhâ silâhıdır.
Artık savaşlar, sanat denilen silâhlarla dolaylı olarak psikolojik
alanda yapılmaktadır. İnsanlar dünyada dönen zulüm çarklarının
farkına varmasın diye müzik ve sinema ile iğdiş edilmekte, uyutulmakta
ve uyuşturulmaktadır. Halk yığınlarını afyon yutmuş Hint
horozuna çeviren bir sihirbaz değneği olan sanat, aynı zamanda
büyük bir propaganda aracıdır.
Medya, fuhuş sektörü, düzen ve egemen güçlerden oluşan
emperyalist koalisyon, sanatçı(!)yı kullanıyor; Sanatçı da birazcık
onları. Ya da, kullanılan sanatçı, kullandığını sanıyor. Sanatçı, emperyalist
sektörün kuklasından başka bir şey değildir; yığınlar da
kukladan zevk alan, ipleri fark edemeyen çocuk akıllılar.
İçki ve esrar cinsinden uyuşturucuların haram kılınmasının hikmetleri;
aklı gidermesi, insanı uyuşturması, düşünceden ve iyi şeylerden
alıkoyması ve bağımlılık yapmasıdır. Bu sayılan özelliklerin
tümü, günümüzdeki sanatta ve en çok da müzikte bulunmaktadır.
Müzik kafalı müzikomaniler, daha da ileride müzikomanyaklar,
yeni türeyen varlıklardır. Yarınlarımız da bu türedilere emânet.
İzinden gittikleri Ata’larının emirlerini daha çağdaş hale getirip
uygulama içindedirler: Ey Türk gençliği! Birinci vazifen müzik
dinlemek, maça gitmek, TV seyretmek, chat yapmak ve atari oynamak;
böylece boşvermiş gençlik olmaktır. Her türlü rezâlet için
muhtaç olunan araç Yeni Dünya Düzeni ve T.C. düzeni tarafından
ortaklaşa karşılanacaktır. Her aradığın, medyada mevcuttur...
Uluslar arası emperyalizm, Türkiye’ye sık sık övgüler, birincilikler,
madalyalar dağıtır. Hangi konuda mı? Sanat konusunda. Durun,
hemen sevinmeyin, sanatımız Avrupa’da bile takdir ediliyor
diye. Daha çok cinselliği, dini karalamayı, ahlâksızlığı ön plana
çıkaran o biçim sanatlardadır bu ödüllendirilenler. Festivallerde
başarılı olan filmlerin hemen hepsi o biçimdir ya da insanımızı
karalayan, inancına düşmanlık edilen cinstendir. Güzellik(!) yarışmalarında
ön sıralarda yarışmalı Türk kızları ki, Batı uygarlığına
yaklaşılsın! Folklorda (halk danslarında), Eurovision yarışmasında
birincilikler verilir, halk bunlara daha fazla önem versin diye.
Emperyalistler sadece rûhu sömürmezler; onların dini-imanı
para olduğuna göre, sanat, ayaklarıyla insanın parasına da sülük
gibi yapışacaklardır. İlmî bir kitap 70 milyonluk ülkede bin beş
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 102 -
yüz basıp satamazken, bir arabesk müzik kaseti iki milyon, üç milyon
satabiliyorsa, gerisini siz düşünün; hem maddî yönünü, hem
mânevî yönünü. Bir kaset kaç liradır; yüzlerce sanatçı(!)nın binlerce
kasetinin tüketimini hesaplayın. Milyonlarca lira vererek aldığı
biletle bir gece önce stadyum kapılarında sıraya giren on binlerce
gençliğin rock starını dinlemek için mânevî fedâkârlıklar yanında,
maddî kayıplarını toplamaya çalışın. Bunun hemen göze çarpmayan
yönleri de var. Aylardır insanlar, her türlü çözüm bekleyen
sorunlarını bir kenara bırakmış, bayağı mı bayağı, pespâye mi
pespâye “Popstar Yarışması”nın dedikodularıyla meşgul. Uydurma
ses ve güzellik yarışmalarıyla kandırılıp dolandırılanlar, hayranı
olduğu şahıs gibi sanatçı, artist olmak için evden kaçıp kötü
yola düşenler, hayranı olduğu sanatçının giydiğini giymek için
varını yoğunu verenler, hem parasından, hem başka şeylerinden
olanlar...
Kapitalist düzenlerde her şey menfaat ve kâr amacına yöneliktir.
Çok lüzumsuz şeyler bile ihtiyaç zannettirilerek tüketimini
sağlamak için insanlar zayıf yanlarından yakalanacaktır. Göz ve
kulak, hakkı görüp işitmeyeli, iyice zayıflamış; kalp ibâdetlerle
gıdâlanmadığından kendine tuzak kuran avcıları hissedemez olmuştur.
Emperyalistlere kolay yem olmak için, insanların, gerçek
dinden uzaklaşmaları gerekir. Bu iş, sanat ve düzen işbirliğiyle
sağlanarak altyapı oluşturulmuştur çoktan. Cinsel duygular sömürülerek,
sanat ve güzellik anlayışı daha da bayağılaştırılarak
bir sektör geliştirilir: Fuhuş sektörü. Fuhuş sektörü deyince sadece
genelev patronunun kaç yıldır vergi rekortmeni olması aklınıza
gelmesin. O aysbergin sadece görünen küçük parçasıdır. Müziğin,
eğlencenin, sinemanın, gece hayatının, TV. programlarının, makyaj
ve her türlü güzellik malzemelerinin, modanın, daha sayılabilecek
buna benzer şeylerin oluşturduğu büyük bir sektördür bu.
Büyük şehirlerin caddelerinde küçük bir gezinti yaparsanız,
dükkânların en az yarısının cinsellik ve fuhuş sektörüne (pardon,
sanata) hizmet ettiklerini görecek, gariban halkın paralarının
hangi yollarla nereye aktığını anlayacaksınız. Modayı düşünün.
Özgür olduğunu zanneden insanlar, neyi giyeceğine bile kendileri
karar veremiyor. Onları kimler kukla gibi kullanıyor?! Paris’teki
modacının isteği dışına çık bakalım kolaysa. Tabii, moda sık sık
değişecek, birkaç defa giyilen tuvalet, artık tuvalete giderken bile
giyilemez olacak, yerine bir başka giysi gelecek. Paralar da sektöre
akacak. Mankenler ve sanatçılar bu sektörün başrol oyuncuları;
modacılar, kumaş satıcıları, dokuma sanayicileri ve terziler de figüran
kadrosu.
CÂHİLİYYE
- 103 -
Sanat maskesi takan fuhuş sektörü (fuhuş, Kur’ânî kavram
olarak her türlü aşırılığı, özellikle günah yoluyla aşırılıkları ifâde
eder), sadece inançsızlığın, ahlâksızlığın değil; aynı zamanda enflasyonun
da en önemli sebebidir. Sanat da arz-talep işidir. Sanat
ticârî bir metâdır. Halkı çağdaş uygarlığa çıkarmak hedefiyle fuhuş
sektörünün kurbanı yapan düzenin kendisi de, bu sektör için
ne bütçeler ayırmaktadır... 358
Devletin izin ve kontrolünde “umumhâne” veya “genelev”
denilen ücret karşılığında fuhuş yapılan yerler, Batılılaşma ile birlikte
önce İstanbul’un Galata semtinde Karaköy’de açılmış, sonra
giderek Anadolu’nun hemen her vilâyetine yayılmıştır. İlk açılan
resmî (devlet kontrol ve izniyle) fuhuş yerlerinin I. Dünya Savaşı
esnâsında olduğu, Osmanlıların fiilen kendileriyle savaştığı ülkelerden
ve özellikle Rusya’dan çok sayıda fâhişenin bu evlerde
Türk gençlerine hizmeti, üzerinde düşünülmesi gereken hususlardan
biridir. Müslümanlarla esas savaşın inanç ve ahlâkî esaslarda
Kur’an’ın yasakladıkları şeyleri yayarak yapılacağını bilen düşmanlar,
savaş cephelerinde yardım adı altında şimdilerin AIDS’i
kadar yıpratıcı ve öldürücü olan frengili kadınları hemşire kılıfıyla
cephelere sürmüşler, onlar da Türk askerlerine hizmet(!) sunarak,
ordunun büyük ölçüde belsoğukluğu da denilen frengi hastalığına
yakalanıp telef olmasına sebep olmuşlardır. Ayrıca zinâ
yapan askerlerin Allah için savaş yapacak dinamikleri ne ölçüde
yitireceğini hesap eden düşmanlar, insanî yardım maskesi altında
ordunun gücünü büyük ölçüde fuhuşla kırmayı başarmışlardır.
Eş zamanlı olarak çok sayıda fâhişeyi başta İstanbul olmak üzere
Osmanlı şehirlerine ihraç eden kâfirler kaleyi içten çökertmenin
yolunu bulmuşlar, top ve tüfekle yapamadıklarını fâhişeler eliyle
daha kolay yoldan halletmişlerdir. Osmanlı Devletinin can çekiştiği
ve savaş cephelerinden başka işlere vakit ayıramadığı kargaşa
ortamından yararlanan ve halkın asâyiş ve inanç yönüyle yaşadığı
kargaşadan yararlanmışlar, iman ve takvâya dayanan arka planı
giderek güçsüzleşen örf ve ahlâkî anlayışın Batılılaşma istek ve
anlayışına güç yetiremediği bir ortamda fuhuş silâhının tahribi en
çok hasar veren truva atı olmuştur.
Göğsüne indirdiği sert yumruklarla “ben de müslümanım
el-hamdü lillâh” diyen nice erkeğin evlenmeden ilk deneyimlerini
pis fâhişelerin yanında tatmaları, hatta nicelerinin evlendikten
sonra da bu çirkin işe devam etmeleri, müslümanlıkla nasıl
bağdaşacaktır? Kendi hanım ya da kızları bu işi yapmış olsa hiç
358 İslâm'da ve günümüzde sanat anlayışı ile ilgili geniş bilgi almak için bk.
Ahmed Kalkan, Müslümanın Sanat Anlayışı, Rağbet Y.
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 104 -
çekinmeden silâha sarılıp yıllarca hapis yatmayı seve seve kabul
eden nâmuslu(!) erkeklerin aynı işi hiç sıkılmadan yapmaları, hangi
nâmus anlayışıyla izah edilebilir? Türkiye’de kaç erkek, gerçekten
bekâr olarak evlendikleri belki hiçbir anketle tespit edilmemiştir,
ama oran her halde müslümanlara yakışacak kadar az değildir.
Kaç kız babası, kendi kızının nâmusu kadar dâmâdının da nâmuslu
olup olmadığını araştırıyor? Nûr Sûresi, 3 ve 26. âyetlerin yasakladığı
bir nikâha kapı açanların sayısı ne kadardır? Yani erkeğin
ve babasının aradığı kızın bâkireliği kadar erkeğin “bâkir(e)liği”
önemseniyor? İslâm, her konuda adâletli bir dindir, cinslerden birine
haksızlık yapacak şekilde ayrım yapmaz. Zinâ suçu ve cezâsı
için kadınlara nasıl bakıyorsa, erkeğe de her yönden aynı şekilde
bakar. Her ikisinin de yaptığı ahlâksızlığa fâhişelik der. Evet, bayan
gibi bu çirkin işi yapan her erkek de fâhişedir, nâmussuzdur.
Homoseksüellik ve her çeşit fuhşun sebep olduğu AIDS gibi
korkunç hastalıklar bile, İslâm’a inanıp teslim olmuş kimselerin dışındakilere
caydırıcı olamıyor. Âhiretteki cehennemi önemsemeyen
akılsız kimsenin, ölümcül hastalıklara atılması da sürpriz ve
anormal sayılmamalı. İslâmî devlet ve toplum anlayışının önemi
bu konuda da kendini gösteriyor. Din düşmanı düzen ve câhiliyye
toplumuna dönüşmüş sosyal çevre, devamlı fuhuş üretiyor. Fuhuş,
sektör olmuş, “bacasız sanâyi” ve “dünyanın ilk mesleği” gibi yanlış
ifâdelerle reklâmı yapılan bu dal, helâl-haram kelimelerine lügatında
yer ayırmayan Kapitalizmde pis de olsa çok para getiriyor.
Fakir halkın da bu sektöre bilinçli-bilinçsiz varını yoğunu akıttığını,
kirli de olsa çok parayı, temiz olan helâla tercih eden kapitalistlerin
fuhşu nasıl sömürüleri için bir araç olarak gördüğünü tespit
için caddelere çıkıp göz atmak yeterli olacaktır.
Balık baştan kokmakta, düzen, resmî kurumlar, kapitalistleşmiş
çevre sivrisinek üretmektedir. Bataklık kurutulmadan fâhişe
sivrisineklerle mücâdele sonuç getirmeyecektir. Tevhîdî iman
hâkim kılınmadan ahlâkî öğütler, delik kaba su doldurmaya çalışmak
demektir. Fuhşa bulaşmış insanların zührevî hastalıklar
yanında rûhî hastalıklar, psikolojik anormallikler içine düşüp her
konuda sapıklaştıkları ve çevrelerini de her yönden rahatsız ettiklerini
gözönünde tutmak gerekir. “Utanmıyorsan, dilediğini yap!”
diyen Rasûlullah, hayâsız kişinin mânevî yönden ölüme terkedilen
kişi gibi olduğunu söyler. Doktorun ölümü beklenen hastaya: “Ne
istersen ye, serbestsin!” demesi gibi der. Dolayısıyla iffetin kaybolması
kişinin toplum içinde şeref ve itibarını kaybetmesine, bu
yüzden de başka ahlâkî kusurları yapabilecek hale gelmesine yol
açar. Fuhuş, sevgisiz olarak vücudunu satmak olduğundan insanî
CÂHİLİYYE
- 105 -
özelliğin her yönünü tahrip eder. İnsanın et ve deriden ibâret olan
bir varlık, bir eşya hükmüne konulmasıyla; kişilik şuurunu yıkan
insanlık şerefine vurulan en ağır darbedir.
Giderek globalleşen ve Amerika’nın yön verdiği yeni dünya
düzen(sizliğ)i içine giren, vahşî ve gayr-ı insanî Batı değerlerinin
dinsiz ve ahlâksız kriterlerine kurtarıcı diye sarılan günümüz dünyası,
kıyâmeti, kaos ve rezilliği yaşamaktadır. Bundan büyük helâk
olur mu? Dinin fert, toplum ve devlet hayatındaki etkisini büyük
ölçüde ortadan kaldıran modernist hayat felsefesiyle birlikte son
yüzyılda fuhşun bin bir çeşidi giderek meşrûlaşma zemini ve daha
çok yayılma imkânı bulmuştur. Modern Batı’da harâretle savunulan
bireycilik, saptırılmış özgürlük anlayışı ve bunların sonucu olarak
gençlerin âile ilgisinden, terbiye ve himâyesinden yeterince
faydalanamaması, aynı dünya görüşünün bir ürünü olan lüks ve
pahalı yaşamanın ev ve âile kurmayı zorlaştırması, ekonomik ve
siyasî başarının en yüksek ideal kabul edilmesi ve cinselliğin bu
amaç için sömürülmesi gibi sebepler yüzünden modernizmin benimsendiği
toplumlarda veya kesimlerde fuhşun da yaygınlaştığı
görülmektedir. Aslında bazı çevrelerde din ve ahlâk gibi kurumlara
karşı çıkmanın temelinde, modern zihniyet yanında uyuşturucu
pazarıyla da yakın ilgisi olan fuhuş sektörünün çıkarları bulunmaktadır.
Fuhşa karşı ahlâk terbiyesi, güçlü âile yapısı, toplumsal
kontrol gibi mekanizmaları canlı tutması yanında kesin hukukî ve
sosyal önlemler de alan İslâmiyet fuhuş sektörünü özellikle rahatsız
etmektedir. Fuhşu günah, ayıp ve en sonunda yasak olmaktan
çıkarma eğiliminde olan modern zihniyet, sözde özgürlük adına
fuhuşta sadece zor kullanma ve zarar vermeyi reddetmekte, fuhşun
fert ve toplum üzerindeki yıkıcı etkileri bu düşünce sahiplerini
fazla ilgilendirmemektedir.
Henüz tam Batılılaşamamış Türkiye gibi ülkelerde, özellikle
hâlâ Doğulu kafasını değiştirememiş kesimde kadınların zinâsı
suç ve nâmussuzluk sayılırken erkeklerinki delikanlılık ve övünç
meselesi kabul edilebilmektedir. Türkiye gibi Batılılaşmaya çalışan
ülkelerde resmî işlem yaptırmayan dinî nikâhlı evlilikler kanunen
suç sayılır ve doğan çocukları “piç” muâmelesi görülürken;
bekârların kendi isteğiyle zinâsını suç sayan bir kanun yoktur. Evli
kimselerin metres hayatları, sevgililik ve arkadaşlıkları, “ay boşandık,
ama yine birlikteyiz, bilseniz ne kadar mutluyuz!” tavırları
fazilet gibi sunulmaktadır. Evli-bekâr herkes için genelevler
veya randevu evleri devletin koruması altındadır. Kadınlara hak
ve özgürlük, kadın-erkek eşitliği gibi parlak sloganlar arkasına
gizlenen İslâm dışı dünya görüşleri, kadına fâhişelik sıfatını kendi
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 106 -
istediği zaman ve istediği kişilere kullandığı halde, erkeğe benzer
bir suçlama yapmaz. Bu ülkede de fuhuş ve zinâ konusunda hem
halk anlayışı ve hem resmî kanunlar açısından kadınla erkek arasında
çük büyük farklar vardır. İslâm erkekle kadının tüm hayır ve
ibâdetlerine eşit sevaplar vaad ederken, kadın olsun erkek olsun,
aynı suça aynı dünyevî ve uhrevî cezâyı öngörmekte ve bu gibi
konularda tümüyle eşitliği uygulamaktadır. Kadın haklarına yeterli
önemi vermediğini iddiâ ederek kasıtlı şekilde İslâm’a çamur
atan Batı zihniyeti, kadını seks kölesi haline getirmek için her yolu
mubah gören tavırlar sergilemekte, kadını, kadın özgürlüğü ve
kadın hakları kavramını istismar ederek bu cinse en büyük zulümleri
revâ görmektedir.
Batı, seks hürriyeti, bir başka ifadeyle cinsel özgürlük ile ortaya
çıkan ciddi anormalliklere çözüm bulamamanın ıstırabını yaşıyor.
Âile hayatı, Batıda tarihe karışmak üzere, Erkekler ve kızlar,
evlilik sorumluluğu ve görevlerinin altına girmektense, evlilik dışı
beraberlik ve yaşam sürdürmenin hafifliği içinde tatmin aramakta.
Şehvetin doyma hissini temsil eden bir midesi olmadığı için,
akla gelmedik değişiklikler ve tatmin için farklılık peşinde koşturan
nefis/hevâ, sahibini perişan ediyor. Homoseksüel evliliklere
izin veren otoriteler, kiliseler ortaya çıktı. Uyuşturucu ve fuhuş ile
kriminal suçlar arasında sıcak ve yakın bir ilişki sözkonusu. Birleşmiş
Milletler, AIDS’in Batı Avrupa’da yeniden yayılmaya başladığını,
Doğu Avrupa ve Orta Asya’da da büyük tırmanışa geçtiğini
2004 yılında, hâlâ duymak istemeyenlere olanca yüksek sesle haykırıyor.
HIV salgınının en hızlı geliştiği yerler olan Doğu Avrupa ve
Orta Asya’da, 1998’de 30.000 olan kayıtlı HIV taşıyıcısı sayısı, 2003
yılında tam bir buçuk milyona yükseldi. Sadece kendileri için değil,
âileler ve sosyal çevresi için de ciddî bir tehdit oluşturan hastalık,
en çok gayri meşrû ilişki, yani fuhuş yoluyla geçiyor ve kan ürünleri
yoluyla mâsum insanları da tehdit edebiliyor. Bu işin tedâvisi
için halk, devletler ve sigorta şirketleri olağanüstü büyük paralar
ödemek zorunda kalıyor. Hastalar, âileleri ve arkadaş çevresi için
uzun süren acılı günler yaşanmasına sebep oluyor. Fuhuş ve uyuşturucunun
önüne geçilmediğinde modern Sodom-Gomore’ler ortaya
çıkacak, bu sınır tanımayan cinsel özgürlük, toplumların feci
şekilde intiharı olacaktır. Sigara ile başlayıp bira, alkollü içki, uyuşturucu
ve fuhuş şeklinde gelişen ve hırsızlık, cinâyet gibi her çeşit
kötülüğe ortam hazırlayan bataklıktan kultulmak için İslâmî değerlerin
hâkim kılınmasından, fuhşa dur diyemeyen beşerî düzenlerden
kurtulmaktan başka çare yok. Bu temel çözüme kadar, en
azından âilelere çok iş düşmekte, İslâmî esaslara göre kurulacak
âilenin güçlendirilmesi ve okul haline dönüşmesi gerekmektedir.
CÂHİLİYYE
- 107 -
Allah korkusu olmayan insanın kendini, çevresini ve içinde yaşadığı
toplumu helâke ve her çeşit felâkete atması özgürlük olamaz,
olmamalıdır. Bu, üreterek veya başka yolla ele geçirerek sahip olduğu
bombaları çevresindeki insanlara rasgele atıp bombalama
özgürlüğünden daha hafif bir suç değildir. Çocuklar, âile yapısı
içinde İslâmî terbiyeden geçmeli ve içinde yaşayacağı toplumun
her çeşit pisliklerine direnebilecek, onlarla mücâdele edebilecek
bilinç aşılanmalıdır.
Kadın cinselliğiyle uzaktan yakından hiç ilgisi olmayan sözgelimi
araba tekerleğinin reklâmlarına kadın bacağını yerleştirmekten
çekinmemektedir. Kadına sadece cinsel obje gözüyle bakılma
sonucu doğuran yaklaşım, Batı kaynaklı her çeşit faâliyette göze
çarpmaktadır. Spordan ticarete, modadan eğlenceye, iş ve eğitim
hayatından tatile, basından televizyona, müzikten değişik sanat
anlayışına... kadar her şeyde kadın cinselliği öne çıkartılarak kadını
sömürmekten ve erkekleri tahrik ederek toplumu ifsad etmekten
geri durmamaktadır. Zinâ ve fuhuş sektörü denilince sadece
genelevler ya da soyetenin tercih ettiği lüks randevu evleri akla
gelmesin. Bavul ticareti kılıfıyla iş yapan Nataşa’lar, nice oteller,
turistik yerler, plajlar ve akla gelebilecek hemen her şey bu sektöre
âlet edilebiliyor. Arkadaşlık ve sevgili adıyla nikâhsız birliktelikler,
metres hayatı, çıkmalar, müstehcen filmler, pornografik dergiler,
internet üzerinden kadın pazarlamalar, telekızlar, televole kültürü,
gece klüpleri, akla gelebilecek seksle ilgili her şeyi pazarlayan
sex-shoplar, zengin kadınlara hizmet veren jigolo denilen erkek
fâhişeler, travestiler, transseksüeller, eşcinseller, mankenler, sanat
anlayışı, uyuşturucu kullanımı gibi konular düşünüldüğünde fuhuş
fitnesinin boyutu değerlendirilebilir. Bütün bunlar özgürlük
adına düzen ve çevreden tavır yerine destek alırken, karşı çıkanlar
suçlanabilmekte. Meşhur tâbirle itler salıverilmekte, taşlar ise
bağlanmakta. Bakılıp seyredilecek yerleri okunacak yerlerinden
daha çok olan boyalı basının İslâm’a, tesettüre her fırsatta saldırmasının
arkasında, bu fuhuş sektörüne dayalı kirli para ve çıkarlar
sözkonusudur. Kadını en büyük ticaret ve kullanım eşyası gören
anlayış, kendine düşman olarak tek zinde gücün İslâm olduğunu
bildiği için İslâmî olan en küçük bir faâliyete tahammül gösteremiyor.
Başörtüsü düşmanlığının arkasında da bu çıkarcı zihniyetin
olduğunda hiçbir şüphe yoktur.
Komünizmin prangasından kurtulunca kapitalizmin pençesine
düşen eski Sovyetler Birliği halkları, 20. asrın başında olduğu gibi
21. yüzyılın başlarında da “Nataşa”larıyla Anadolu’ya çıkartma
yaparak yeni bir işgali gerçekleştirdiler. Sadece kadınların çalıştığı
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 108 -
sektör olmaktan çıkıyor fuhuş. Adına “jigolo” denilen erkekler de
para karşılığı metres ve bayan müşteri buluyorlar. Demokrasilerde,
bu tür çare tükenmez: Bir türlü tatmin olmayı bilmeyen azgın
sapıkların sapkın arayışlarına sunulan bir başka çözüm daha sunulur;
Kadın, erkek fâhişeler yanında iki cinsin arasında kalmış travestiler
fuhuş sektörünün alternatifidir. Grup seks denilen çağdaş
mum söndü âyinleri, çocuk yaşta fuhşa zorlanan, kandırılan, tuzağa
düşürülen körpe çocuk ve gençler. Seks turizmi, fuhuş otelleri,
Bodrum, Marmaris ve Antalya gibi üstsüz ve altsızların cirit attığı
yerler, beyaz kadın ticareti, uyuşturucular ve daha neler neler...
Dizi filmlerde, pembe dizilerde, sinema filmlerinde cinsellik ve
gayr-ı meşrû ilişkiler, ahlâksız bir hayat alabildiğine normalleştirilir
ve hatta özendirilir. Bâtıl Batı zihniyeti, homoseksüellere, “gay”
ve “travesti”lere verdiği hak ve özgürlüğün onda birini başörtüsüne
niye vermiyor, anlamak zor değildir.
Filmlerde, halk arasında, askerler ve öğrencilerin birbirleriyle
konuşmalarında, şakalaşma ve kavgalarda, hiç yeri ve suçu olmadığı
halde, kişilerin anasına “or...” ve benzeri kelimeler söylemeleri,
analarına ve karılarına sövmelerini, ya da kızılan bir kadına
“fâhişe, kaltak, sürtük” vb. kelimeler kullanarak bu suçlamayı tereddüt
etmeden yapmaları, İslâm’la bağdaşmayacak ve çok büyük
cezâsı olan bir suçtur. İslâm’ın hâkim olduğu bir toplumda kadınlara
uluorta böyle hakaret edilip suçlanmasına, onlara sövülmesine
müsâade edilmeyeceğini belirtelim. Kadın haklarını öne çıkarttıklarını
iddiâ eden ve İslâm’ı bu konuda suçlayan kimselerin
kulakları çınlasın! Vatanın nâmusunu bekleyip koruduğunu iddiâ
eden askerlerin, erbaş ve subayları tarafından sık sık analarına,
avratlarına sövülmesi gibi olaylarda, kendi karılarının ve analarının
nâmuslarını bile koruyamadıklarının nasıl bir tezat teşkil
ettiğinin düşünülmesi gerektiğini ifade edelim. Ayrıca, nâmus
cinâyetlerinin, töre cinâyetlerinin câhiliyye toplumunun özelliği
olduğunu, dinimizin nâmus problemlerine karşı kadının yakınlarının
uluorta bu pisliği kanla temizlemek(!) istemelerini kesinlikle
onaylamadığını belirtelim.
Vahye dayalı gerçek ilimden uzaklaştırılmış, tefekkür nedir
bilmez hale getirilmiş, Kur’an’ı okuyup anlamayı ve ona göre yaşamayı
tek çıkar yol olarak düşünemeyen, imanı çalınarak ibâdet
zevkinden mahrum bırakılmış, kısacağı çağdaşlaştırılmış insanın
şu veya bu oranda cinselliğinin ya da cinsî isteğinin istismârına
yönelik kapitalist tuzaklara kapılmaması imkânsız gibi bir şeydir.
Bunlara ahlâkî nasihatlerin pek bir fayda vereceği düşünülmemelidir.
İman olmadan ahlâkın da olmayacağını, gerçek ahlâkın
CÂHİLİYYE
- 109 -
Kur’an’ı yaşamak olduğunu bu çevre ve düzen kurbanlarına anlatmak,
inandırmak, benimsetmekten başka çıkar yol gözükmüyor.
Tevhidî anlamda gerçek bir iman olmadan insanın ahlâklı, nâmuslu
ve şerefli olması da mümkün değildir. Çünkü izzet; ancak Allah’ın,
Rasûlünün ve mü’minlerindir.359Seks manyağı haline gelmiş erkeklerden
çok, onların hanımları ve çocukları acınacak durumdadır.
Nice aile var ki, içinde kıyâmetler kopuyor. Zinâ yapan, fuhuş evlerine
giden, turistik beldelerde bitli turistlerle yatanların yarısından
çok fazlasının evli insanlar olduğu belirtilir. Tertemiz değilse
bile en azından kocası gibi fâhişe olmayan, az-çok nâmuslu ev
kadınları, uykusuz gecelerde kocalarının yolunu beklerken, kocaları
kim bilir kimlerin yanında neler arıyor? Böyle ailelerin çocukları
da potansiyel suçlu ve ahlâksız adayı olarak yetişiyor. Kim, bu
seks manyağına dönüşmüş, zinâkâr sarhoş adamların evli ama dul
karılarına ve babalı ama yetim çocuklarına el uzatacak? İslâm’a
düşman Batı hayatının hiçbir suçu olmasa bu suçlar yeter de artar.
İslâm Devleti ve İslâmî değişim ve dönüşüm olmadan bu bataklık
kurutulamaz. İslâmî iman ve yalnız Rabbe kulluk olmadan insanın
dünyada da âhirette de durumu hüsrândır. Kurtuluş, Allah’ın
dininde, O’nun Kitabına uygun hayatta, Allah’ın indirdiklerinin
tatbik edilmesindedir.
Her çeşit aşırılık ve azgınlık, fahşâ ve fuhuş insanı Allah’a
ibâdetten alıkoyduğu gibi; namaz da insanı her çeşit kötülükten,
fahşâ ve fuhuştan alıkoyar.360 Biri varsa, ötekine yer yoktur. Ya
Allah’a kulluk, ya hevâya kulluk.
Müslümanın kaybedeceği zamanı yoktur. Kendisini dünya ve
âhirette kurtaracak inanç ve ilme sahip olmalı ve sâlih amellerle
takvâsını arttırıp bildiklerini gerek sözle gerekse örnek davranışlarıyla
çevresine tebliğ etmelidir. Zinânın cezâsının ne olduğu, yani
recmin cezâ olarak kabul edilip edilmemesi konusunda gereksiz
tartışmalar müslümanlara bugün için pratik hiçbir fayda sağlamaz.
Bu teorik tartışma, iki yönüyle uygulama dışı olduğundan gereksiz
ve hatta zararlı kabul edilebilir. Birincisi, zinâ suçuna cezâ verebilmek
için bir kadın ya da erkeğin kendi özgür irâdesiyle yetkili
makamlar önünde zinâ suçunu itiraf etmesinin dışında, en az dört
kişi tarafından bilfiil çok net olarak bu çirkin işin en mahrem şekilde
görülmesi ve ağız birliğiyle dört kişinin şikâyeti ve sonuna kadar
ısrarı gerekmektedir. Bu, günümüzde genelevlerden çıkanlar
açısından bile uygulanamayacak bir durumdur. Hele İslâmî kanun,
kural ya da ahlâkın az-çok önemsendiği bir ülke ve ortamda yüz
359 63/Münâfıkun, 8
360 29/Ankebût, 45
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 110 -
senede bir belki ancak uygulanabilecek bir cezâ olmasıdır. Yani,
ister yüz değnek, ister taşla öldürme olsun, zinâ ve fuhuş gibi
bireyleri ve toplumu çok yönden tahrip eden çirkin bir eyleme
uygun görülen cezânın psikolojik olarak caydırıcı bir cezâ olması,
pratik olarak uygulanmaktan daha çok, teorik olarak caydırıcı
bir cezâ olarak sunulmasıdır. İkincisi; Bu cezânın verilmesi için
Allah’ın indirdiği bütün hükümlerle hükmeden İslâm Devletinin
varlığı gerekmektedir. Zinâya giden yolların tıkanmadığı, tersine
câzip kılındığı gayr-ı İslâmî düzenlerde zinâ suçu, birinci maddedeki
zorluk tümüyle aşılsa bile İslâm’ın öngördüğü cezâ verilmeyecektir.
İslâm, günümüzdeki düzen ve ortam kurbanı zavallılara
cezâ ile yaklaşıp onları ürkütüp soğutan bir din değildir. Onları
her türlü câhiliyye çirkefliğinden kurtarmak isteyen, şirk dâhil, her
çeşit pislik ve günahtan pişmanlık duyanları affedip kurtamaya
hazır merhamet dinidir. Yoksa, kimilerinin zannettiği gibi, tedric
gibi süreci öngörmeden, gelir gelmez insanlara cezâ veren, sözgelimi
kerhânelerin önüne idam mangaları yerleştiren bir din değildir
İslâm. Hazırlayacağı inanç, kültür ve ahlâk altyapısı, ekonomik
destek, evliliği kolaylaştırma, zinâya yaklaştıran her türlü şehevî
ortamları yok edip insanı fıtrat çizgisine yerleştirme gibi tedbirler
almadan İslâm, kimseye cezâ vermez, verilmesini onaylamaz.
Fâhişeler ve seks manyağı haline gelmiş gençler dâhil, günümüzün
insanı kızılmaktan çok acınmaya lâyık zavallı düzen kurbanlarıdır.
Onlara da İslâm’ın güzelliği ulaştırılabilse bu çirkinlikler kendiliğinden
uzaklaşacaktır. Ayrıca şunu bir tercih olarak belirtelim
ki; Kur’an zinanın cezasını net olarak belirlemiştir.
Ne mutlu, dilini ve belini koruyan, ağzına gireni ve ağzından
çıkanı İslâmî ölçülere göre tanzim edip nâmusunu muhâfaza eden
edepli gençlere! Gözünde haram bakışların isi olmayan erkeklere
ve yüzünde haram bakışların lekesi olmayan kızlarımıza selâm olsun!
Câhiliyye, Tarihte Olduğu Gibi, Yine
Kur’an’la Yok Edilecektir!
Bütün mûcizelerinin yanında Kur’an, tarihin akışını değiştirmiş,
en köklü değişiklikleri gerçekleştirmiş, en sağlam nizamı
oluşturmuş, pratikte muhteşem meyvelerinin görüldüğü, her isteyene
nimetlerini sunan bir ağaçtır. Kendisine yönelenlere sırlarını
açan, hazinelerini saçan gökten inen muazzam bir sofradır. Göklere
doğru tırmanmak, yükselmek isteyenlere Allah’ın uzattığı
kopmaz bir iptir. Tarihin şahid olduğu en büyük devrim, Kur’an’ın
gerçekleştirdiği inkılâbdır. Kur’an, kişileri kısa zamanda, tepeden
tırnağa değiştirdiği gibi; toplumları da nuruyla ihya etmiş, diriltmiş,
değiştirmiş, dönüştürmüştür.
CÂHİLİYYE
- 111 -
Fert planında sözgelimi, Ebu Cehil’in samimi arkadaşı, eli silahlı
katil adayı Ömer, Peygamber’i öldürmeye giderken kendisi
dirilmiş, dinlediği Kur’an onu bir anda değiştirivermiştir. Kızını
toprağa diri diri gömen Ömer, Kur’an sayesinde insanları ihya
eden, karıncayı ezmemek için yere dikkatli basan merhamet ve
adalet timsali Hz. Ömer oluvermiş. Fert planında tek tek yaşanan
bunun gibi sayısız örnekler yanında, Kur’an, toplumu da, düzeni
de kökten değiştirmiştir. Kabile halinde yaşayıp, sık sık birbirlerine
saldıran, o güne kadar tarihte ciddi varlık gösteremeyen, devlet
ve medeniyet nedir bilmeyen baldırı çıplak insanlar, Kur’an’ın
gerçekleştirdiği inkılâp sayesinde çok kısa bir zaman içinde üç kıtada
at koşturan, en büyük devlet ve medeniyet olmuşlar.
Gerçek Anlamda Çağ Kapatıp Çağ Açan Sadece Kur’an’dır:
Kur’an çağ kapatıp çağ açmıştır. Hemen her konuda olduğu gibi,
câhiliyyenin çağ anlayışı da cahilcedir. İnsanlığın hattındaki en
büyük fay kırılmasını da hakkı görmek istemediği için görmezden
gelir, farklı çağ anlayışını zanna ve uydurmalara dayanarak
değerlendirir. İslâm’ın çağ anlayışı, tevhid mücâdelesini yansıtan
olaylarda, vahyin verdiği doğru haberler ışığındadır. İlk insan,
aynı zamanda ilk peygamberdir. Ülü’l-azm denilen büyük peygamberler
de çağ kapatıp çağ açmış devrimci liderlerdir. Nuh tufanı, o
tarihte ve sonraki etkileriyle yeni bir çağı belirler. İbrahim (a.s.)
putperest çağa destansı meydan okumaları ve mücâdeleleriyle
tevhid çağını yeniden oluşturan inkılâbın köşe taşıdır. Mûsâ (a.s.)
ve İsa (a.s.) da öyle. Ve en büyük inkılâb, Kur’an’ın yaptığı inkılâb;
en büyük inkılâbçı da Hz. Muhammed’dir (s.a.s.). Kur’an’la
câhiliyye çağı kapanmış; mutluluk çağı başlamıştır. Kur’an’la birlikte
Kur’an’ın oluşturduğu yeni çağın adı asr-ı saâdet; inkılâbçı
insanın adı da müslüman’dır artık. Diğer devrimler, adına inkılâb
denilemeyecek basit, sınırlı, sahte, avutucu değişimlerdir. Daha
doğrusu zindanları değiştirmenin adına devrim denilmeye başlanmıştır.
Karanlıklar, zulümler, zindanlar arasındaki değişikliğin
adına devrim; küçük değişikliklerin veya tahmine ya da uydurmaya
dayanan zaman dilimlerinin adı çağ olamaz.
İnsanlık, bugün bilmem kaçıncı câhiliyye çağının karanlıklarında
yaşıyor. Câhiliyye, İslâm’a zıt, putçu bir inanç sistemidir.361
Câhiliyye bir hayât felsefesi, taassup içeren bir yaşam biçimidir.
362 Câhiliyye ahlâksızlık, hayâsızlıktır.363 Ve câhiliyye bir devlet
361 bk. 3/Âl-i İmran, 154
362 bk. 48/Fetih, 26
363 bk. 33/Ahzâb, 33
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 112 -
anlayışı, bir yönetim biçimidir.364 Câhiliyyenin temel vasıflarından
kölelik hâlâ hükmünü sürdürmektedir. İnsanlar bugünkü modern
câhiliyyede şeytanın, nefislerinin, heva ve heveslerinin kölesi durumunda
yaşarlarken; bir yandan da kullara kulluk-kölelik yapmaktalar.
Yabancı emperyalistler ve yerli sömürücüler modern köleliği
devam ettiriyorlar. Eski câhiliyye devrinde bazı insanlar kızlarını
diri diri toprağa gömüyorlar, kızlarının dünya hayâtlarını yok
ediyorlardı. Günümüzdeki modern câhiliyyede kız-erkek bütün
çocuklar, öldürülmelerin en kötüsüne mahkûm ediliyor. Çocukların
fıtratları bozulduğu ve mü’mince yaşatılmadığı için âhiretleri,
ebedî hayâtları mahvediliyor. (Tabii, kürtaj, intihar, uyuşturucu
gibi şeyleri saymaya gerek görmüyorum.) Kısaca, Kur’an gelip
câhiliyyeyi değiştirmeden neler varsa, modern biçimde bugün de,
buralarda da arz-ı endam etmektedir.
Peki, Kur’an, aynı Kur’an olduğuna göre, bugünkü câhiliyyeyi
niye değiştiremiyor? Bugünkü insanlar Kur’an okudukları halde,
niçin karanlıklardan sıyrılıp değişik bir kimliğe bürünemiyor?
Yani Kur’an, niye artık inkılâb yapamıyor? Kur’an değişmemiştir,
ama Kur’an okuyanlar başkalaşmıştır. Kur’an anlayışı, Kur’an’a
bakış, Kur’an’a yaklaşım değişmiştir. Kur’an, aynı Kur’an’dır, ama
Kur’an’a yönelmesi gereken insan, Kur’an’a sahâbe gibi yönelmiyor.
Çeşme, bin dört yüz yıldır akmaktadır. Bu güne kadar onun
hayât veren lezzetli suyunu içenleri suladığı, nimetlendirip dirilttiği
gibi, hâlâ canlandıran rahmet suyunu sunmaya devam etmektedir.
Ama biz, kabımızı o çeşmenin altına tutmuyor, çeşmeden
yararlanmayı bilmiyorsak suç elbette çeşmenin değil; bizimdir. Karanlıklarda
yaşayan insan çeşmenin yolunu unutmuş olabilir, ama
çeşmenin suyundan az da olsa tatmış olanların yapmaları gereken
büyük görevleri olmalıdır. Hele o çeşmenin yanı başındaki yangınları
fark eden itfaiyeci (dâvet ve tebliğci) görevini yapmıyorsa,
karanlıktan yararlanarak yangını çıkaran ve değişik araçlarıyla
yangını körükleyenler kadar, o da suçlu değil midir? Kendilerini
ve toplumlarını değiştirmek isteyenlere Kur’an yardıma hazırdır;
referansları, örnekleri ortadadır. Değişim ve dönüşüm projelerini,
kendisine yöneleceklere sunmaya, yol göstermeye, yollarını aydınlatmaya
hazır beklemektedir.
Bir ilâcın şifaya vesile olması için, o ilacın kullanılması gerekir.
Sadece reçetenin veya prospektüsün okunmasıyla şifa beklenemez.
“Kur’an şifâdır.”365 Hem ferdî hastalık, problem, stres
ve buhranlarımıza; hem de sosyal kargaşamıza. Aynı zamanda
364 5/Mâide, 50
365 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
CÂHİLİYYE
- 113 -
devlet yönetiminin ölümcül hastalıklarına şifadır. Bunun böyle olduğu
sayısız deney ve tecrübelerle kanıtlanmış tarihî ve güncel bir
vâkıadır. Aynı ilaç, bayatlamadan bozulmadan duruyor. Raflarda,
kabından açılmadan tutuluyor. Uygulayacak hastaları bekliyor.
Kur’an’ımızı okumak, anlamak için olacağı gibi; anlamak da
şüphesiz tatbik etmek için olacaktır. Mü’minin Kur’an’a imanı, zaten
onu yaşamak içindir. “İşte bu Kur’an, indirdiğimiz mübarek bir Kitabdır.
Artık Kur’an’a uyun, (onun emir ve yasaklarına aykırı davranıştan)
sakının ki merhamet olunasınız.”366 Mü’min, Kur’an’ı, musikisinden
yararlanmak ve kültürünü artırmak için okumayacaktır. Onu yaşamak
için öğrenecek, okuyacak ve dinleyecektir. “Allah, şu Kur’an’la
amel eden toplumları yükseltir. Onun izinden gitmeyenleri de alçaltır.” 367
Tatbik olunmayan bilgilerden bir menfaat edinilemeyeceği
gibi; inanılan, okunan, anlaşılan, fakat yaşanmayan Kur’an’dan
da özlenen faydalar sağlanamayacaktır. “Benim zikrimden
(Kur’an’ımdan) yüz çeviren kişi(ler) için (buhranlarla dolu) dar bir hayât
ve geçim sıkıntısı vardır.” 368
Bir ilke, bir kanun fert ve cemiyet hayâtında ilgi ve saygı görüyor,
tatbik olunuyorsa onun varlığının anlamı ve değeri vardır.
Yok, sadece varlığına ve gerekliliğine inanılmakla yetiniliyor da
fertlerin irâdelerine ve toplum hayâtının akışına yön vermiyorsa
onun mevcudiyetinin fiilî bir önemi yoktur. İnanılan ve kabul edilen
bu ana kaideyi iman ve amel hayâtımıza uygulayarak şu soruları
kendimize yöneltebiliriz:
Yüce Allah’ın varlığına, birliğine, yaratıcılığına, bilgisi ve
gücü sınırsız, ortağı olmayan bir Rab olduğuna inanmamızın
hayâtımızdaki rolü nedir? Onun bildirdikleri, emirleri ve yasaklarını
ihtivâ ettiğine inandığımız Kur’ân-ıKerim’in kişisel ve sosyal
hayâtımızdaki etkinliği nedir? Kur’ân-ıKerim vicdanların hâkim
düzeni ve pratik hayâtın tatbik edilir nizamı olmadan mâziyi, hali,
istikbali bilen Allah’ı fiil ve hayâtımızda biricik ma’bud; ortaksız
ilâh tanımamız mümkün müdür? Elbette ki değildir. Zira Allah’ın
haram kıldıklarını helâl kılan, helâl kıldıklarını da haram kılan kişileri
ve sosyal kurumları meşrû tanımak, onları ma’bud edinmektir.
İlâhî yasaları yürürlükten düşürmek ve bu yasalarla çelişen prensipleri
yüceltmek ise Allah’a şirk koşmaktır.
Devrimiz müslümanları, ilâhlar edinip Allah’a ortak koşmayı,
366 6/En'âm, 155
367 Riyâzü's-Sâlihin ve Terc. II, 341
368 20/Tâhâ, 124
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 114 -
sadece putlara tapmak gibi eksik ve kısır bir anlayış içinde kabul
eder olmuşlardır. Bu kabulden ötürüdür ki, Allah’ın ferdî, ailevî
ve ictimaî hayâtı tanzim edecek emir ve yasaklarını içeren Kur’ânıKerim,
düzenleyicisi olması gereken günlük hayâttan çekilmiştir.
Dirileri canlılığa ve ebedîlik aşkına erdirmesi gerekirken mezarlık
kitabı olmuştur. “Ümmetimle ilgili olarak korktuklarımın en korkutucu
olanı, Allah’a şirk koşmalarıdır. Dikkat edin, ben size onlar aya, güneşe
ve puta tapacaklar demiyorum. Fakat Allah’tan başkasının emirlerine ve
arzularına göre iş yapacaklar. (Bu da onlar için Allah’a bir nevi şirk koşmak
olacak.)” 369
Allah’ın yanısıra ilâhlar tanımak, bağışlanmayacak ve cehennem
azabına uğratacak pek büyük bir suç olduğu içindir ki, ilk
mü’minler ilâhlar edinme anlamına gelebilecek davranışlardan
şiddetle kaçınıyorlardı. Bu sebepledir ki Kur’an’la bildirilen
helâllar ve haramlarla çelişen inançları, gelenekleri ve uygulamaları
hemen bırakıyorlardı. Kur’ân-ıKerim’in yasalarına uymayı
Allah’ı ma’bud tanımanın gereği görüyorlardı. Bu şuurlarından
ötürüdür ki Rabbimizin Kur’an’da “Namaz kılınız” emri gelince
bütün mü’minler namaz kılmaya başlamıştı. “Zekât veriniz” emri
gelince, şartlarını taşıyan mü’minler, vermeyi bir iman zevki ve
vicdan neşesi haline getirmişlerdi. “Savaşınız” buyruğu ise bütün
mü’minleri iman saflarında savaşmaya hazırlamıştı.
Kadın ve erkek, Peygamber devrinin her mü’mini, Kur’an’ın
ferdî ve ailevî hayâtı tanzim eden her emrini, sosyal, iktisadî ve
hukukî münâsebetleri düzenleyen her düsturunu aynı iman ve
şuurla derhal tatbik ediyor ve Kur’an’ı yaşanan bir nizam haline
getiriyordu. Onlar biliyorlardı ki, Kur’an’ın yüce emir ve yasaklarını
tatbik etmemek; şanlı Peygamber’in önderliğinde yaşamamak,
imanı anlamsız kılmak, hayâtı gayesiz bir mâceraya sürüklemek,
âhiret saâdetini putperestliğe feda etmektir. Biz de bugün kişilerin
putlaştırıldığı, düzenlerin ilâhlaştırıl-dığı modern câhiliyette
yaşıyoruz. Dünya ve âhirette hor ve hakir olmaktan kurtulmak
için ashâbın Kur’an’a yaklaştığı gibi yaşamalıyız. Sadece Allah’a
kul olabilmek, özgürlüğe kavuşup yükselmek için Kur’an’ı harfiyyen
ve aynı heyecanla hayâtımıza geçirmeliyiz. “(Siz) O’nun Kitabı
Kur’an’a uyun. O’nun emirleri ve yasaklarına aykırı gitmekten de sakının
ki merhamet olunasınız (da dünya ve âhirette mutluluğa eresiniz.)” 370
Kur’an gölgesinde hayâtını sürdüren canlı Kur’an adayı müslümanlar,
câhiliyyenin önce kendi içlerindeki etkilerinden arınarak
görevlerine başlamalıdır. Tüm câhiliyyeye karşı Kur’an’ın aldığı
369 İbn Mâce, Hadis no: 4205
370 20/Tâhâ, 98; 6/En'âm, 155
CÂHİLİYYE
- 115 -
tavrı alan hamele-i Kur’an olan mü’minler, câhiliyye ile tüm bağlarını
koparmalı, onun her çeşidi ve görüntüsüyle ölünceye kadar
mücâdelelerini sürdürmelidirler. O zaman Kur’an’ın gerçekleştirdiği
o en büyük inkılâbı, câhiyyeyi yerle bir edip saâdeti asra taşımayı
çevrelerinde değilse bile, mutlaka kendi içlerinde gerçekleştirmiş
olacaklar, âhiretteki bitmeyen saâdete ulaşacaklardır.
Tefsirlerden İktibaslar
“Onlar hâlâ câhiliyye hükmünü mü arıyorlar? Kesin bilgiyle inanan bir
topluluk için hükmü, Allah’tan daha güzel olan kimdir?” 371
Mevdûdi diyor ki:
Bu bölümde372 Allah, kendi indirdiğiyle hükmetmeyenlerin
1- Kâfir, 2- Zâlim, 3- Fâsık olduklarını belirtmektedir. Aynı şekilde,
Allah’ın indirdiğini bırakıp, kendisinin veya başkalarının ortaya
koyduğuyla hükmeden kişi bu üç suçu da işlemiş olur. Önce,
Allah’ın indirdiğini reddetmekle küfr suçu işlemiştir. İkinci olarak,
bütünüyle adil olan Allah’ın indirdiğini çiğnemekle zulüm suçunu
işlemiştir. Üçüncüsü olarak ise, Allah’ın kulu olduğu halde, üzerine
Hâkim olanın indirdiğini bırakıp, kendisinin veya bir başkasınınkini
benimsemekle fâsık olmuştur. Böylece uygulamada Rabbine
bağlı ve tâbi olmaktan çıkmış ve otoritesini inkâr etmiş olmaktadır
ki, bu da fısktır.
Bu küfür, zulüm ve fısk, İlâhi hükmü çiğnemenin parçalarıdır.
Bu yüzden böylesi bir çiğnemenin olduğu yerde bu üç suçtan kaçınmak
mümkün değlidir. Değişen niteliğine ve reddedişin boyutuna
göre suçun cinsidir. Eğer bir kişi İlâhî hükmün yanlış, kendisinin
veya başkasının hükmünü doğru kabul ederek, İlâhî hükme
aykırı hükümde bulunursa, kelimelerin tam anlamıyla bu kişi hem
kâfir, hem zâlim ve hem de fâsıktır. Bununla birlikte, eğer bir kişi
İlâhî hükmün doğruluğunu kabul eder ve buna aykırı bir hüküm
verirse, böyle biri İslâm toplumunun dışına çıkmış olmazsa da imanını
küfr, zulüm ve fıskla karıştırmış olur. Aynı şekilde, eğer bir kişi
hayatın her alanında Allah’ın hükmünü reddederse her bakımdan
kâfir, zâlim ve fâsık sayılacaktır. İlâhî hükmü bazı noktalarda kabul
eder, bazılarında reddederse, bunu kabul ve reddi oranında
iman ve İslâm’ı küfr, zulüm ve fıskla karıştırmış olur.
“Her biriniz için kanun ve hayat tarzı kıldık” cümlesi, “Bütün peygamberler
ve kitaplar aynı yaşama şeklini öğrettiği ve hepsi de
371 5/Mâide, 50
372 âyet 44-47
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 116 -
birbirini doğrulayıp desteklediği halde, neden kanunlarının ayrıntılarında
farklılıklar vardır?” şeklinde gelebilecek bir soruya cevap
vermek için konmuş bir ara cümledir. Söz gelimi, yukardaki soru
bir örnekle şöyle sorulabilir: Çeşitli peygamberlerin ve kitapların
getirdiği kültürel ve sosyal düzenlemelerde, meşru ve gayri meşrunun
sınırlarında ve ibâdet biçimlerinde neden bazı farklılıklar
vardır?
Bu sorunun cevabı şöyledir:
1) Çeşitli konuların ayrıntılarındaki sözü edilen farklılıklardan,
bunların ayrı kaynak ve kökenlerinin bulunduğu sonucuna varmak
yanlıştır. Gerçekte hepsi de farklı toplumlara ve farklı zamanlara
uygun düşsün diye farklı düzenlemeler getirici Allah’tandır.
2) Hiç şüphesiz Allah, başlangıçtan beri tüm insanlar için tek
ve aynı Kanun’u koyabilir ve onların hepsini tek bir ümmet yapabilirdi;
fakat pek çok gerekli nedenlerle böyle yapmamıştır. Buradaki
hikmetlerden biri, kendilerine Allah tarafından verilene itaat
edecekler mi, etmiyecekler mi diye insanları denemektir.
İlâhî Sünnet’in ruhu ve niteliğiyle birlikte, taşıdığı düzenlemelerin
yerini anlayan ve önyargılı olmayanlar, hangi biçimde gelirse
gelsin gerçeği tanıyacak ve kabul edeceklerdir. Böyleleri Allah’ın
öncekilerin yerini almak üzere gönderdiği yeni düzenlemelere
teslim olmakta tereddüt göstermezler. Buna karşılık, Sünnet’in
gerçek ruhunu anlamayıp, yalnızca düzenlemeleri ve ayrıntılarını
Sünnet’in kendisi yerine koyanlar ve kendi yaptıkları eklentilerden
dolayı bağnazlaşıp önyargıya kapılanlar, ellerindekini değiştirmek
üzere Allah’tan gelen herşeyi reddedeceklerdir. Ve, bu tür
bir deneme yukarda sözü edilen iki tür insanı birbirinden ayırdetmek
için gerekliydi. Bu yüzden değişik kanunlar ve düzenlemeler
yapılmıştır.
3) Kanunların hepsinin gerçek hedefi, görünürde taşıdıkları
farklılıklara bakmadan, Allah’ın insanlara üzerinde yarışmalarını
emrettiği faziletlerin yeşertilmesidir. Bu yüzden, Kanun’un gerçek
amacını göz önünde bulunduranlar, İlâhî Kanunların ve düzenlerin
gösterdiği çizgide bu amaca doğru yürümelidirler.
4) Önyargıların, inadın ve yanlış zihni tavırların ürettiği farklılıklar
ne polemikçi sempozyumlarda, ne de savaş alanlarında çözülebilir;
bütün bunlar nihaî hükmüyle Allah tarafından karara
bağlanacaktır. Bu son Hüküm günü, gerçek açıklanacak ve insanlar
hayatları boyunca daldıkları tartışmalarda yatan Hakk’ın veya
Bâtıl’ın miktarını öğreneceklerdir.
CÂHİLİYYE
- 117 -
Câhiliyye: Arapça Câhiliyye kelimesi İslâm’ın zıddıdır. İslâm’ın
yolu bütünüyle her gerçekliğin bilgisine sahip olan Allah’ın gönderdiği
ilme dayanırken, İslâm’ın yolundan ayrılan ve ona karşı
olan her yol câhiliyyetin yoludur. Arabistan’daki İslâm öncesi döneme,
halkın yaşama yollarını sadece zan ve hevâya dayanarak
kendilerinin icat etmiş olması anlamında Câhiliyye dönemi denir.
Bu yüzden ne zaman bu yollardan biri benimsense, bu zaman
“câhiliyye” zamanı olacaktır. Aynı şekilde, bugün okullarda ve üniversitelerde
verilen bilgi yalnızca cüz’î, kısmî bir bilgi olup, hiçbir
şekilde insanlığa yol gösterebilecek bir bilgi değildir. Bu yüzden,
İlâhî bilgiyi hiçe sayarak, cüz’î bilginin yardımıyla oluşturulmuş
hayale, zanna ve tahmine dayalı tüm hayat sistemleri, İslâm öncesi
sistemler gibi câhilî sistemler olmaktan kurtulamayacaktır.
Bu böyle iken o ilim ve din iddiasında bulunanlar, Allah’ın
hükmüne râzı olmayıp da kötülüğe meyletme, dalkavukluk,
garazkârlık, eşitsizlik gibi haksız dâvâya tâbi olan câhiliyyet hükmü,
câhiliyyet kanunu mu istiyorlar? Hâlbuki hüküm ve hâkimiyeti
Allah’tan daha güzel olan kim vardır? Allah’ın hükmünden daha
güzel hangi hüküm, Allah’ın hükmüyle hükmeden hâkimden
daha güzel hükmedecek hangi hâkim düşünülebilir? Fakat bu
soru herkese değil, îkân (sağlam bilgi) sahibi olan kimseler, topluluklar
içindir. Bunu ancak sağlam bilgi ehli olanlar takdir eder.
Yoksa küfür ve şüphe içinde bulunanlar, kalblerinde hastalık olanlar,
bir zâlimin haksız hükmüne “daha güzeldir” demekten çekinmezler.
Rivâyete göre bu âyet, Benî Nadîr ve Benî Kureyza yahudiler
i arasındaki adam öldürme olayından dolayı Peygamberimizden
hüküm talep etmeleri ve Peygamberimiz tarafından Mûsâvat
(eşitlik) ile hükmedilmesi üzerine Benî Nadir’in bu eşitlik hükmüne
râzı olmayarak câhiliyye âdeti üzere üstünlük sevdasında bulunmaları
se b ebiyle nazil olmuştur. Bu sebebe göre, yahudilerin
İslâm yoluna, Muhammed Aleyhiselâm’ın hükmüne iman ve ittiba
etmemekle yalnız Kur’ân’a ve Muhammed Aleyhisselâm’a değil,
kendi dinleri ve kitapları olduğunu iddia ettikleri Tevrat’ı ve Mûsâ
şeriatını da tanımayıp mutlak İlâhî hükmü inkâr ederek câhiliyye
hükümleri peşinde koşmak istediklerini beyan ve isbat etmekle;
hem iman iddialarına rağmen küfür, hem ilim ve şeref iddialarına
rağmen cehâlet, bozgunculuk ve azabı haketmeleriyle cezalandırmış
ve sebebin özelliğiyle beraber mefhumun genelliğine göre
de bu hükmün yalnız yahudilere mahsus olmayıp hıristiyan ve diğerleri
hakkında da böyle olduğunu ve dolayısıyla İslâm şeriatının,
umumun şeriatı ve herkesin yolu olup, bunu tanımayan yahudi ve
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 118 -
hıristiyanların kendi din ve şeriatlerini de tanımamış olacaklarını
anlatmış ve bu şekilde müslümanların ümmetler arası vazifelerindeki
genişliğin önemini göstermiştir. 373
“Sana da daha önceki kutsal kitabı onaylayıcı ve içeriğini koruyucu
olan bu hak kitabı indirdik. Buna göre onların arasında Allah’ın indirdiği
âyetlere göre hüküm ver, sana gelen gerçekten saparak onların keyfi
arzularına uyma.
Her ümmet için ayrı bir şeriat, ayrı bir ana yol belirledik. Allah dileseydi,
sizi tek bir ümmet yapardı. Fakat belirlediği yolda sizleri denemeyi
diledi. Buna göre hayırlı işlerde yarışınız. Çünkü hepiniz Allah’a döneceksiniz
ve O anlaşmazlığa düştüğünüz meselelerin içyüzünü size haber
verecektir.
O halde onların arasında Allah’ın indirdiği âyetlere göre hüküm ver,
onların keyfi arzularına uyma, onların seni Allah’ın indirdiği hükümlerin
bir kısmından bile şaşırtmalarından sakın, eğer sana sırt çevirirlerse bil ki,
Allah, günahlarının bazısı yüzünden onları cezalandırmak istiyor. Kuşku
yok ki, insanların çoğu fâsıktır.
Yoksa istedikleri câhiliyye düzeni midir? Kesin inançlılara göre
Allah’ın düzeninden, Allah’ın verdiği hükümden daha iyisi düşünülebilir
mi hiç?” 374
Seyid Kutub diyor ki:
Anlatımdaki bu netlik, ifadedeki kesinlik, kimi durumlarda
ve koşullarda kişiyi bu şeriattan -küçük çapta da olsa- herhangi
bir hükmü terk etmeye özendirebilecek aldatıcı gerekçeler karşısında
bu denli kesin önlemler alınmış olması, insanı ister istemez
duraksatıyor... Bu âyetler karşısında insan elinde olmaksızın
oturup düşünmek zorunda kalıyor. Kimi insanlar, koşullar ve durumlar
bunu gerektiriyor diyerek Allah’ın şeriatını tümüyle inkâr
etmelerine karşın, hâlâ nasıl oluyor da müslümanlık iddiasında
bulunabiliyorlar, şaşırmamak elde değil!.. Kişi, Allah’ın şeriatını
tümüyle terk etmesine karşın, nasıl oluyor da hâlâ müslüman olduğunu
iddia edebiliyor? Bu tür insanlar kendilerini, nasıl oluyor
da hâlâ “müslüman” olarak niteleyebiliyor? İslâm’la hiçbir bağları
kalmamasına karşın, Allah’ın şeriatını tamamen terk etmelerine
karşın, her koşulda her durumda geçerliliğini koruyan ve her koşulda
her durumda uygulanmak zorunda olan Allah’ın şeriatını
reddederek O’nun ilahlığını inkâr etmiş olmalarına karşın, hâlâ
nasıl “müslümanlık” iddiasında bulunabiliyorlar? Bu tür insanlara,
373 Mevdûdi, Tefhimu’l Kur’an
374 5/Mâide, 48-50
CÂHİLİYYE
- 119 -
şaşırmamak, hayret etmemek elde değil.
“Sana da bu hak kitab (Kur’an)’ı indirdik”. Âyetteki “hak” kelimesine,
ilahlık açısından yani şeriat belirleme, kanunlar koyma
yetkisinin Allah’a ait olacağının belirtilmesi açısından bakmamız
gerek. “Hak”, Kur’an’ın içeriğinde, ondaki inanç ve şeriat esaslarında,
orada anlatılan her olayda ve verilen her buyrukta somut
bir biçimde ortadadır.
Kur’an, “daha önceki kutsal kitabı onaylayıcı ve içeriğini koruyucu”
olarak indirilmiştir. Kur’an, Allah’ın dininin, nihâî biçimidir.
Allah’ın dini ve de yaşam biçimi ile insanların uyacakları şeriat ve
sistem noktasında nihai kaynak, Kur’an’dır. Artık Allah’ın dininde
hiç bir değişikliğe gidilmeyecektir.
Semâvî dinlere mensup insanlar arasında, ister inanç esasları,
isterse şeriat prensipleri noktasında bir anlaşmazlık baş gösterdiğinde,
bunu çözümleyebilmek için müracaat edilmesi gereken
kitap Kur’an’dır. Müslümanlar arasında bir anlaşmazlık çıkarsa
başvurulacak kitap Kur’an’dır. Yaşama ilişkin herhangi bir meselede
görüş ayrılıkları olduğunda, müracaat edilmesi gereken
kitap, Kur’an’dır. Bu noktalarda, temelde söz konusu nihai kaynaktan
beslenmeyen kişilerin sunacağı görüşlerin hiçbir “kıymet-i
harbiye”si yoktur.
Âyette hemen ardından, bu gerçeğin getirdiği zorunluluklar
ekleniyor: “Buna göre onların arasında Allah’ın indirdiği âyetlere göre
büküm ver, sana gelen gerçekten saparak onların keyfi arzularına uyma!”
Bu buyruk, kendisine o dönemde aralarında hüküm vermesi için
başvurmakta olan hristiyanlar hakkında, öncelikle peygamberimize
yöneliktir. Ancak, âyeti salt bu olaya özgü kılmak doğru
değildir. Mademki artık nihai kaynak olan Kur’an’ı değiştirmek
üzere yeni bir peygamber ya da yeni bir şeriat gönderilmeyecektir,
öyleyse bu âyetteki hüküm, kıyamete dek geçerliliğini koruyacak
genel bir hükümdür.
Allah’ın dini Kur’an’la tamamlanmış bulunmaktadır. Allah’ın
bu noktada kendisine teslim olanlara verdiği nimet Kur’an’la son
bulmuştur. Allah, Kur’an’ın tüm insanlar için bir yaşam düzeni olmasını
uygun görmüş bulunmaktadır. Kur’an’ı değiştirmek, onun
hükümlerinden herhangi birini terk etmek, ya da başka bir şeriatı
bu şeriata yeğleyebilmek için, artık hiçbir gerekçe bırakılmamıştır.
Allah bu dini insanlara uygun gördüğünde, onun tüm insanları
kapsayacağını biliyordu. Yine Allah, bu kitabı nihai kaynak olarak
uygun gördüğünde, bunun tüm insanların yararına olacağını,
kıyamete dek bütün insanları kapsayacağı biliyordu. Bu kitaptan,
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 120 -
değil uzaklaşmak, bir bölümünü değiştirmek bile, İslâm’a ilişkin
bu bilginin bulunması hasebiyle, kişiyi inkâra götürür. Buna yeltenen
bir kişi, diliyle bin kez müslüman olduğunu söylese bile dinden
çıkmış demektir.
Allah, bazı insanların, Allah’ın indirdiklerinden ödün vermeye
götürecek kimi mazeretler ileri süreceklerini ve de yönetenlerin ya
da yönetilenlerin keyfï arzularına kapılabileceklerini biliyordu. Kitabında
belirttiği hükümleri -hiçbir ödün vermeksizin- yürürlüğe
koymak, zorunlu olmasına karşın, bazı insanların kimi durumlarda
kendi duygularına kapılarak bu zorunluluğun gereğini ihmal
edebileceklerini biliyordu. Bu nedenle de söz konusu âyetlerde
peygamberimizi, yönetilenlerin keyfî arzularına kapılmaması için
uyarıyor ve de kendisinden, insanların onu Allah’ın indirdiği hükümlerin
bir kısmından bile şaşırtmalarından sakınmasını istiyor...
İnsanları buna yeltenmeye iten faktörlerin başında, aynı ülkedeki
değişik grupları, fraksiyonları ve öğretileri benimsemiş olan
farklı kimselerin tümünü uzlaştırıp biraraya toplama noktasında
insanların içgüdüsü gelmektedir. Buna kapılan kimseler, karşılarındaki
insanların istemleriyle şeriatın hükümleri çatıştığında işi
basitleştirme ya da ayrıntı gibi görünen meselelerde –bunlar anladığımız
kadarıyla şeriatın temel meselelerinden değildir deyip- işi
kolaylaştırma yoluna başvururlar.
Rivâyete göre yahudiler peygamberimize gelerek, belirli bazı
hükümlerin uygulanmasında kendilerine hoşgörülü davranacak
olursa, iman edebileceklerini söylediler. Peygamberimizi bu noktada
uyaran âyet de, yahudilerin bu önerileri üzerine indirilmişti..
Ama meseleye -açıkça görüldüğü üzere- daha genel bazda bakmak
gerekir. Zira bu şeriata inananlar da değişik vesilelerle her zaman
için bu meseleyle karşılaşabilirler. Bu nedenle Allah, meseleyi
son derece net bir biçimde ortaya koymayı ve de belirli koşulları
göz önünde bulundurarak ya da farklı istemlerle, farklı arzularla
karşılaşıldığında bir orta yol bulup insanları uzlaştıracağız diyerek
ihmalkârlığa itebilecek beşerî içgüdülerin yolunu kesinkes kapatmayı
uygun görmüş ve peygamberimize şöyle buyurmuştur: Allah,
dileseydi insanları tek bir ümmet yapardı. Ama O, onların her biri
için ayrı bir yol, ayrı bir yöntem belirledi. O, gönderdiği din ve şeriatla,
yaşam boyunca verdiği nimetlerle, insanları sınamayı diledi.
Her insan kendi seçtiği yolda yürüyecektir. Sonunda ise tüm insanlar
Allah’a döneceklerdir. Orada, gerçek, kendilerine bildirilecektir.
Her biri dünyada seçtikleri yol ve benimsedikleri sistem konusunda
sorguya çekilecektir. Öyleyse, değişik görüşlerdeki değişik
düşüncelerdeki kimseleri birleştirebilmek için şeriattaki herhangi
CÂHİLİYYE
- 121 -
bir hükmü kolaylaştırmayı düşünmek doğru değildir. Onlar zaten
birleşmezler:
“Her ümmet için ayrı bir şeriat, ayrı bir anayol belirledik. Allah
dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı. Fakat belirlediği yolda, sizleri
denemeyi diledi. Buna göre hayırlı işlerde yarışınız. Çünkü hepiniz
Allah’a döneceksiniz ve O, anlaşmazlığa düştüğünüz meselelerin
içyüzünü size haber verecektir.”
Allah’ın şeriatı bâkîdir, herşeyden daha değerlidir. Onun bir
bölümünü de olsa, Allah’ın uygun görmediği bir şey uğruna kurban
etmeye değmez! İnsanlar Allah tarafından yaratılmıştır. Her
birinin kendine göre bir yeteneği, mizacı, kafa yapısı ve seçtiği bir
yol vardır. İnsanlar, Allah’ın hikmeti gereği, birbirlerinden farklı
yapılarda yaratılmışlardır. Allah onlara doğru yolu göstermiş ve
bu noktada onları serbest bırakmıştır. Bu, onları sınamak istediğindendir.
İnsanlar sonuçta Allah’a döneceklerdir. Ve o gün dünyada
benimsedikleri yola göre, yaptıklarının karşılığını göreceklerdir.
Öyleyse bir kimsenin, Allah’ın şeriatını gözetme adına, bir başka
deyişle insanların yararını ve kurtuluşunu gözetme adına, tüm
insanları aynı çatı altında birleştirebilmek için çırpınması, boşa
kürek çekmek demektir. Allah’ın şeriatından ödün vermek yada
onda bazı değişiklikler yapmak, neticede, yeryüzünde bozguna
neden olmak, biricik sapasağlam sistemi bırakıp sapıtmak, insanların
yaşamında adâleti ortadan kaldırmak, insanların birbirlerine
köle olmalarına, Allah’ı bırakıp birbirlerini rabb edinmelerine zemin
hazırlamak dışında hiçbir işe yaramayacaktır. Bu ise en büyük
kötülük, en büyük yıkımdır..: Sonu gelmeyecek, olmayacak girişimler
peşinde koşmak, doğru değildir. Çünkü insanın doğası için
Allah, bu tür girişimleri uygun görmemiştir. Bu, Allah’ın hikmeti
gereği insanların farklı kafa yapılarına, farklı mizaçlara, farklı
görüşlere, farklı eğilimlere sahip olmalarına da terstir. İnsanları
yaratan Allah’tır. Onların geçmişlerini de geleceklerini de çok iyi
bilmektedir. Sonuçta herkes O’na dönecektir.
Böylesi bir amaçla, Allah’ın şeriatındaki herhangi bir hükmü
kolaylaştırmaya kalkışmak -bu âyetten anlaşıldığı ve de yaşamın
her noktasında- görüldüğü kadarıyla, boşa yorulmaktır. Böylesi
bir girişim, realiteyle bağdaşmamaktadır. Allah’ın irâdesine de
uymamaktadır. Böyle bir girişimi, -Allah’ın isteklerini gerçekleştirmek
için didinen- müslümanlar da onaylayamaz. Bu durumda,
kendilerini “müslüman” olarak yaftalayan bazı kimseler, nasıl
oluyor da örneğin şöyle laflar edebiliyorlar: “Turistleri kaybetmek
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 122 -
istemiyorsak, şeriatı tatbik etmeyi düşünmemiz hiç de doğru olmaz”
Abartmıyorum! Aynen böyle laflar eden insanlar var bugün!
Burada, daha net bir biçimde, aynı gerçeğin altı bir kez daha
çiziliyor. Bu konudaki ilk âyette: “Buna göre onların arasında
Allah’ın indirdiği âyetlere göre büküm ver, sana gelen gerçekten
saparak onların keyfi arzularına uyma!” denilmiştir. Kısacası,
Allah’ın şeriatını bütünüyle onların keyfî arzusuna terk etmek
yasaklanmıştı. Şimdi ise peygamberimiz, insanların kendisini
Allah’ın indirdiği hükümlerin bir kısmından bile şaşırtmalarından
sakınması için uyarılıyor: “O halde onların arasında Allah’ın indirdiği
âyetlere göre hüküm ver, onların keyfi arzularına uyma, onların seni
Allah’ın indirdiği bükümlerin bir kısmından bile şaşırtmalarından sakın!”
Buradaki uyarı, daha kesin ve daha vurguludur. Burada mesele,
tüm çıplaklığıyla ortaya koyuluyor. Bu fitneden, böylesi şaşırtmacalara
kanmaktan, özenle kaçınmak gerekir. Bu meselede iki
olay söz konusudur: Ya Allah’ın indirdiği hükmü aynen vermek ya
da insanların -Allah tarafından sakınılması istenen- keyfî arzularına
ve şaşırtmacalarına tâbî olmak.
Âyette daha sonra keyfî arzulara uyma konusuna açıklık getirilerek,
peygamberimizin, kendisine gelen yahudilerin önerileri
meselesini çözümleyebilmesi kolaylaştırılıyor. Artık söz konusu
yahudiler, bu şeriattaki küçük büyük herşeye bütünüyle bağlanmazlarsa,
İslâm’ı benimsemeyip sırt dönerlerse, Allah’ın şeriatıyla
yargılanmaktan yüz çevirirlerse, peygamberimizin yapacağı bellidir.
(O dönemde, bu konuda serbestlik vardı. Ancak daha sonra,
“daru’l-İslâm”da İslâm şeriatıyla hüküm vermek zorunlu kılındı):
“Eğer sana sırt çevirirlerse bil ki, Allah, günahların bazısı yüzünden onları
cezalandırmak istiyor. Kuşku yok ki, insanların çoğu fâsıktır.”
Sana sırt çevirirlerse, yapabileceğin bir şey yoktur. Onların bu
tutumları seni, Allah’ın hükmüne ve şeriatına bütünüyle sarılmaktan
ödün vermeye itmesin. Onların getirdikleri öneri, senin gücünü
kırmasın, tavrını değiştirmesin. Onlar, sırtlarını dönüp yüz
çevirmekteler. Çünkü Allah onları, işledikleri kimi günahlardan
ötürü cezalandırmak istiyor. Bu tutumları nedeniyle başı derde
girecek olanlar, onlardır. Onların bu tavırları ne sana zarar getirir,
ne Allah’ın şeriatına, ne dinine; ne de dinlerine bağlı müslümanlara...
İnsanın yapısı böyledir: “İnsanların çoğu, fâsıktır.”
Onlar dinden çıkarlar, sapıtırlar. Çünkü yapıları böyledir. Bu
noktada sen, onların bu durumuna bir çare bulamazsın. Bunda şeriatın
da günahı yoktur. Onların doğru yolu bulmaları da mümkün
değildir. Böylece şeytanın, müslüman yüreğine girebileceği tüm
pencereler kapatılıyor. Hangi amaçla ve hangi durumda olursa
CÂHİLİYYE
- 123 -
olsun, bu şeriatın hükümlerinden herhangi birini terk etmeye yol
açabilecek tüm gerekçeler, ortadan kaldırılmış bulunuyor.
Sonra insanlar, bu yol ayrımı üzerinde iyice düşünmeye sevk
ediliyor. Ya Allah’ın hükmü ya da câhiliyyenin hükmü... Bu ikisinin
ortası olamaz. Bu ikisi dışında başka bir alternatif yoktur. Ya,
yeryüzünde Allah’ın hükmü egemen olacak, insanların yaşamında
Allah’ın hükmü yürürlüğe konacak, insanların yaşamı Allah’ın sistemine
göre yönlenecek... Ya da, câhiliyye hükmü, keyfï arzulara
göre belirlenmiş bir şeriat, kölelik sistemi yürürlükte olacak... Bu
iki alternatiften hangisini istiyorlar? “Yoksa istedikleri, câhiliyye düzeni
midir? Kesin inançlılara göre Allah’ın düzeninden, Allah’ın verdiği
hükümden daha iyisi düşünülebilir mi hiç?”
Câhiliyyenin anlamı bu âyette belirgin bir biçimde ortaya konuluyor.
Câhiliyye -Allah’ın belirttiği, Kur’an’da ifade edildiği üzere-
insanların insanlar için hüküm belirlemesi, insanın insana köle
kılınması, Allah’a kulluğun bırakılması, Allah’ın ilahlığının reddedilmesi
ve de buna karşılık, kimi insanların ilah kabul edilmesi ve
-Allah’a değil- onlara tapılmasıdır.
Olaya bu âyetin ışığında baktığımızda, câhiliyyenin tarihsel
bir süreçten ibaret olmadığını görüyoruz. Câhiliyye, bir olgudur.
Geçmişte yaşanmış olan bu olguyla, bugün de yarın da yine karşılaşılacaktır.
Câhiliyyenin niteliği, İslâm la çelişme, İslâm’a karşı
olmadır.
Nerede ve hangi zamanda olursa olsun eğer insanlar, tek bir
konuda bile ödün vermeksizin Allah’ın şeriatına göre hükmediyorlarsa,
bu şeriatı benimsiyorlar ve ona gerçek anlamda teslim
oluyorlarsa, Allah’ın dinine mensup olmuş demektirler. Yok eğer,
beşer aklının ürünü olan bir şeriat, bir öğretiye göre hüküm veriyorlarsa
-hangi şekilde olursa olsun- söz konusu öğretiyi benimsiyorlarsa,
onlar câhiliyye sınıfındadırlar. Onlar, öğretisi doğrultusunda
hüküm verdikleri kişinin dinini benimsemiş durumdadırlar,
Allah’ın dinini değil! Allah’ın hükmünü istemeyen, câhiliyye hükmünü
istiyor demektir. Allah’ın şeriatını reddeden, câhiliyye düzenini
kabul ediyor, câhiliyyeyi yaşıyor demektir.
Bu, yolların ayrılış noktasıdır. Allah bu noktada, insanlardan
iyice düşünmelerini istiyor. Gerisi insanlara kalmıştır. Diledikleri
yolu seçmekte özgürdürler. Ardından Allah bu tür insanlara,
câhiliyye düzenini istemelerinden ötürü kınayıcı bir soru yöneltmektedir.
Yine bu soru, Allah’ın hükmünün daha üstün olduğunu
vurgulamaya yöneliktir: “Kesin inançlılara göre Allah’ın düzeninden,
Allah’ın verdiği hükümden daha iyisi düşünülebilir mi hiç?”
Evet! Allah’tan daha iyi hüküm koyabilecek olan kim vardır?
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 124 -
İnsanlar için Allah’ın şeriatından ve hükmünden daha iyi bir şeriat
ve hüküm belirleyebileceği iddiasında bulunmaya kim kalkışabilir?
Böylesi büyük bir iddiaya kalkıştığında, bunu hangi gerekçeyle
açıklayabilir? Bu iddiaya kalkışan, insanları, onların yaratıcısından
daha iyi tanıdığını söyleyebilir mi? İnsanlara karşı, onların
rabbinden daha hoşgörülü olduğunu ileri sürebilir mi? İnsanlar
için en uygun olanı, onların yararını Allah’tan daha iyi gözetiyorum
diyebilir mi? Nihai şeriatını gönderen, son peygamberini gönderen,
onu peygamberlerin sonuncusu, getirdiği mesajı kitapların
sonuncusu kılan, İslâm şeriatını kıyamete dek geçerli olarak niteleyen
Allah’ın durumların değişebileceğini, yeni gereksinimlerin
ortaya çıkacağını, farklı koşullar söz konusu olabileceğini bilemediğini
iddia edebilir mi? Bir insan, Allah tüm bunları bilemediği
için şeriatında belirtmemişti, ancak bugün işte tüm bunlar bizler
tarafından kavranmıştır diyebilir mi?
Allah’ın şeriatını yaşamdan koparan, onun yerine câhiliyye şeriatını,
câhiliyye hükmünü ikame eden, kendi keyfî arzusunu ya
da herhangi bir halkın veya neslin keyfî arzularını Allah’ın şeriatından,
Allah’ın hükmünden üstün tutan kimseler, bu tür sözler
söyleme cüretini nasıl gösterebiliyorlar?
Özellikle de kendini müslüman olarak adlandıran bir insan, bu
türden sözler edebilir mi? İçinde bulunduğumuz koşullarmış. Durum
çok değişmişmiş! İnsanların istememesiymiş! Düşmanlardan
çekinmemiz gerekirmiş! Allah müslümanlardan kendi aralarında
şeriatını yürürlüğe koymalarını, Kur’an doğrultusunda hayat sürmelerini,
onlardan kimi insanların kendilerini indirdiği şeriatından
ufacık bir noktada bile şaşırtmalarından sakınmalarını isterken,
daha sonra olup bitecek herşeyi bilmiyor muydu?
Beklenmedik gereksinimler, yenilenen koşullar ve görmezlikten
gelinemeyecek durumları, Allah’ın şeriatı ihata edemeyecek
denli eksikmiş! Bu nasıl iddia edilebilir? Şeriatından ödün verilmemesi
için bu denli kesin bir ifâde ‘ kullanan ve insanları özenle
uyaran Allah, tüm bunların olacağını bilmiyor muydu?
Bu konuda, müslüman olmayan bir kimse dilediğince konuşabilir.
Ama müslüman olan ya da müslüman olduğunu iddia eden
bir kimse bu türden sözler edebilir mi? Bu türden sözler edebiliyorsa
onun İslâm’la artık ne ilgisi kalmıştır? Tüm bunlardan sonra,
onda İslâm’ın en ufak bir izi görülebilir mi?
Bu, tam bir yol ayrımıdır. Kişi seçimini yapmak zorundadır.
Seçimini yapmışsa artık tartışmanın gereği yoktur. Ya İslâm, ya
câhiliyye! Ya iman, ya küfür. Ya Allah’ın hükmü ya câhiliyye düzeni.
CÂHİLİYYE
- 125 -
Allah’ın indirdiği âyetlere göre hüküm vermeyenler, kâfirlerin,
zâlimlerin, fâsıkların ta kendileridirler. Yönetilenlere karşı Allah’ın
hükmüyle hükmetmeyenler, kesinlikle mü’min değildirler. Bu meseleyi
müslüman, kesin ve net bir biçimde kafasına yerleştirmelidir.
Yaşadığı çağda, insanlara karşı Allah’ın hükmünü uygulama noktasında
asla tereddüde düşmemelidir. Bu gerçeğin zorunlu sonucu
olarak, dosta da düşmana da Allah’ın şeriatını uygulamalı ve de
bunun neticesine katlanmalıdır.
Müslüman bu meseleyi kafasına net olarak yerleştiremezse,
bir türlü istikrara kavuşamayacak, kendini yöntem kargaşasının
içinde bulacak, hak ile batılı birbirinden ayıramayacak, doğru
yolda bir adım bile ilerleme kaydedemeyecektir... Bu meselenin
sıradan insanların kafasında bu denli netleştirilemeyeceği doğru
kabul edilse bile, “müslüman” olmayı isteyen, müslümanlığın
gereklerini yerine getirmeye azmeden insanların kafasında iyice
netleştirmeyi savsaklamak asla doğru değildir...
Buradaki âyetlerin tümü, sûrenin başında belirttiklerimizi
doğrulamaktadır. Orada da ifade ettiğimiz üzere, bu sûredeki
âyetlerin tümü, hicretin altıncı yılında Hudeybiye’de indirilen Fetih
sûresinden sonra indirilmiş olamaz. Tam tersine bu sûrenin pek
çok bölümü, -Uhud savaşının ardından Benî Nazîr, Bedr savaşının
ardından da Benî Kaynuka yahudilerinin sürülmelerinden önce
indirilmemişse de- Fetih sûresinden -en azından- Ahzab savaşının
meydana geldiği hicrî dördüncü yılda Benî Kureyza yahudilerinin
Medine’den sürülmelerinden önce indirilmiş olmalıdır.
Buradaki âyetlerde, birtakım olaylara, Medine’deki İslâm toplumunun
tanık olduğu gelişmelere, ayrıca yahudilerin, münafıkların
tutumlarına ve konjonktürel durumlarına değiniliyor. Söz
konusu tutumlar ve konjonktürel durumlar, yahudilerin gücünün
kırılmasıyla bertaraf edilecekti. Bunun son örneği Beni Kureyza
sorunuydu.
Bu âyet, yahûdilerin ve hristiyanların dost edinilmelerine ilişkindir.
Âyetteki uyarıda -hatta tehditte- onları dost edinenin onlardan
biri olacağı vurgulanıyor. Bu vurgu, onlarla dostluk kuran
ve bunu başlarına bir bela geleceğinden korkmakla gerekçelendiren,
kalpleri hastalıklı kişilere yöneliktir. Yine âyette müslümanların,
dinlerini hafife alıp alay konusu yapan kimselerle dostluktan
nefret etmeleri istenmektedir. Bununla da, -müslümanlar
namaza durduklarında- onların namaz kılmalarını hafife alan ve
alay konusu yapan kimselere işaret ediliyor. Tüm bu olumsuzluklar,
Medine’de yahudilerin güçlü, etkin ve çeşitli imkânlara sahip
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 126 -
oluşlarından kaynaklanıyordu. Dolayısıyla, bu tür kargaşaların
olması, böylesi olayların yaşanması, ayrıca âyetlerde böylesine
sert bir uyarı ve tekrar tekrar tehdide gerek görülmesi, ardından
yahudilerin gerçek durumlarının açıklanması, teşhir edilip kınanmaları,
bu bağlamdaki binbir komplolarının, entrikalarının, manevralarının,
her türlü kirli çamaşırlarının ortaya dökülmesi son
derece olağandır.
Buradaki âyetlerin iniş nedenlerine ilişkin çeşitli rivâyetler vardır.
Bunların kimisinde bu âyetlerin, Bedir savaşından sonra ortaya
çıkan Benî Kaynuka sorunu, Abdullah bin Ubey bin Selûl’un tavrı
ve kendisi ile yahudiler arasındaki dostluk ilişkisini, “Doğrusu
ben başımı belaya sokmak istemiyorum, bu nedenle de onlarla
dostluğumu kesemem” diyerek aklamaya çalışması üzerine indiği
belirtilir.
Aslında, bu rivâyetler olmaksızın da, âyetlerin yapısını ve içeriğini
nesnel bir yaklaşımla incelemek ve de bu âyetleri peygamberimizin
Medine’deki yaşamında tanık olduğu olayların kronolojik
sırasına göre ele almak bile, söz konusu âyetlerin iniş zamanına
ilişkin bu sûrenin girişindeki tesbitlerimizi doğrulamaya yeterlidir.
İslâm Toplumunun Ana İlkeleri: Buradaki âyetlerde, İslâm
toplumunun eğitimine ve bu toplumun, kendilerine Allah tarafından
belirlenmiş misyonu yerine getirmeye hazırlanmasına ilişkin
Kur’an’ın öngördüğü metod dile getiriliyor. Ayrıca söz konusu
metodun, müslüman bireyin ve İslâm toplumunun kimliğinde her
zaman için kesinkes yarleşmesi istenen ana ilkeleri ve prensipleri
belirtiliyor. Bu ana ilkeler ve prensipler, sâbittir. Bunlar, sadece tek
bir ulusa ya da tek bir kuşağa özgü değildir. Tam tersine bu ana
ilkeler ve prensipler, her kuşakta müslüman bireyin ve İslâm toplumunun
oluşumunun temeli niteliğindedir.
Kur’an’da müslüman bireyin eğitimine ilişkin belirlenen metot
temelde şöyledir: Müslüman, rabbine, peygamberine, inancına
ve İslâm toplumuna içtenlikle bağlanmalıdır. İçinde yer aldığı
saftaki insanlar ile Allah’ın sancağını taşımayan, peygamberimizi
önder kabul etmeyen, Allah’ın taraftarları konumundaki gruba
katılmayan saftaki insanlar arasında mutlaka kesinkes bir ayrım
yapmalıdır. Müslüman, Allah’ın gücüne bir örtü, ayrıca insanlığın
yaşamı ve tarihsel olaylara ilişkin Allah tarafından belirlenmiş yazgının
gerçekleştirilmesi için bir araç olmak üzere, Allah’ın seçtiği
bir kimse konumunda bulunduğunu bilmelidir. Ona böylesi bir
konum belirlenmiş olması -tüm yükümlülüklerle birlikte- Allah’ın
dilediği kimselere verdiği bir lütfu, bir bağışıdır. Müslüman
CÂHİLİYYE
- 127 -
olmayan kimselerle dost olmak, Allah’ın dininden dönüş, o yüce
konumdan kaçış ve Allah’ın o güzelim lütfunu bir kenara bırakış
demektir.
Müslüman bireyin, yukarıda anlattığımız doğrultuda yönlendirildiği,
buradaki âyetlerin çoğunda açıkça görülüyor:
“Ey mü’minler! Yahudileri ve hristiyanları dost edinmeyiniz. Onlar, birbirlerinin
dostlarıdırlar. Sizden kim onları dost edinirse o, onlardan olur.
Hiç kuşkusuz Allah, zâlimleri doğru yola iletmez.”
“Ey mü’minler! İçinizden kim dinden dönerse bilsin ki, yakında Allah
öyle bir grup ortaya çıkaracak ki, Allah onları sevdiği gibi onlar da
O’nu severler. Bunlar mü’minlere karşı alçakgönüllü, kâfirlere karşı onurlu
davranırlar, Allah yolunda cihad ederler, biç kimsenin yergisinden ve
kınamasından çekinmezler. Bu Allah’ın bağışıdır, onu dilediğine verir.
Allah’ın lütfu geniştir, O her şeyi bilir.”
“Sizin dostunuz ancak Allah, O’nun peygamberi ve namaz kılan,
zekât veren, rükûa varan mü’minlerdir.”
“Kim Allah’ı, Peygamber’i ve mü’minleri dost edinirse bilsin ki gâlip
gelecek olanlar, yalnız Allah’ın tarafını tutanların grubudur.”
Sonra Kur’an, düşmanlara ilişkin gerçek, kendisinin onlara ve
onların da ona karşı verecekleri savaşa ilişkin gerçek konusunda
müslümanın bilincini kristalize ediyor. Bu savaş, bir inanç, bir öğreti
savaşıdır. Müslüman ile düşmanları arasındaki bitmeyen sorun,
inançtır. Karşısındakiler ona, her şeyden önce inancından ve dininden
ötürü düşmandır. Onların bu durmak bilmeyen düşmanlıkları,
fâsıklıklarından, Allah’ın dininden sapmalarından, Allah’ın dinine
uyup doğru yol üzere yürüyenlerden hoşlanmamalarından kaynaklanıyor.
“De ki; Ey kitap ehli! Bizden hoşlanmamanızın tek sebebi Allah’a,
bize indirilen kitaba ve daha önce indirilmiş olan kitaplara inanmamız
değil mi? Gerçekten çoğunuz fâsık, yoldan çıkmış kimselersiniz.”
İşte, meselenin düğüm noktası budur. İşte, temel faktörler
bunlardır! Bu metodun, bu temel direktiflerin değeri gerçekten
büyüktür. Bu doğrultuda Allah’a, dinine, peygamberine ve İslâm
toplumuna bağlılıktaki içtenlik ve de savaşın, ayrıca düşmanların
niteliğini kavramak, imanın gereğini yerine getirme, müslüman
bireyin eğitme ve İslâmcı grubun örgütsel etkinlikleri açılarından
son derece önemlidir. İslâm sancağını taşıyan kimseler, kendileri
ile kendilerinin taşıdıkları sancağı taşımayan karşıt komplolar arasında
kesinkes bir ayrımı benliklerine yerleştiremedikleri, sadece
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 128 -
Allah’a, peygamberine ve kendi mü’min liderlerine bağlı kalamadıkları,
düşmanlarının, bu düşmanlığı doğuran nedenlerin, onlarla
aralarındaki savaşın niteliğini kavrayamadıkları, onların tümünün
müslümanlara düşman, müslümanlara ve İslâm inancına karşı
mücadele konusunda ise birbirlerine dost olduklarını anlayamadıkları
sürece, gerçekte iman etmiş olamayacak, müslümanlıkları
hiçbir değer ifade etmeyecek ve yeryüzünde hiçbir şey gerçekleştiremeyeceklerdir.
Buradaki âyetlerde, İslâm düşmanlarını müslümanlarla savaşa
iten faktörlerin ortaya koyulmasıyla yetinilmiyor. Buna ek olarak,
müslümanın savaştığı kimseyi gerçek yüzüyle tanıması, gireceği
savaşta vicdanının rahat olması, vicdanında bu savaşın zorunluluğuna
ve kaçınılmazlığına ilişkin en küçük bir kuşku kalmaması için,
söz konusu düşmanların nitelikleri ve sapıklıklarının boyutları da
dile getiriliyor: “Ey mü’minler, yahudileri ve hristiyanları dost edinmeyiniz.
Onlar birbirlerinin dostlarıdırlar.”
“Ey mü’minler, sakın sizden önce kendilerine kitap verilmiş olanlar ile
kâfirlerden dininizi alaya alanları eğlence konusu yapanları dost edinmeyiniz.
Eğer gerçekten mü’min iseniz, Allah’tan korkunuz. Birbirinizi
namaza çağırmak için ezan okuduğunuz zaman onlar, bu çağrınızı alaya
alırlar, eğlence konusu yaparlar. Bu davranış, onların aklı başında olmayan
kimseler olmalarından kaynaklanıyor.”
“Onlar yanınıza geldiklerinde, ‘inandık’ dediler. Oysa yanınıza kâfir
olarak girmiş ve yine kâfir olarak çıkmışlardır. Allah onların gizli tuttukları
duyguları herkesten iyi bilir. Onlardan çoğunun günahta, ölçüleri aşmakta
ve haram yemekte birbirleri ile yarıştıklarını görürsün. Yaptıkları şey
ne kadar kötüdür!”
“Yahûdiler, ‘Allah’ın eli sıkıdır’ dediler. Bu sözlerinden ötürü elleri
bağlansın, onlara lanet olsun! Tersine, O’nun iki eli de açıktır, dilediği
gibi verir. Rabbin tarafından sana indirilen âyetler, onların çoğunun azgınlığını
ve kâfirliğini arttıracaktır.”
İşte, söz konusu niteliklerinden, İslâm toplumuna karşı takındıkları
tavırlardan, müslümanlara karşı oluşlarından, onların dinleriyle,
namazlarıyla alay etmelerinden ötürü müslümana düşen,
vicdanı rahat bir biçimde onları kesinkes başından defetmektir...
Yine âyetlerde, mü’minler ile karşıt güçler arasındaki savaşın
sonucunun ne olacağı ve de -âhirette herkesin yaptığının karşılığını
görmesinden önceki bu dünya hayatında toplumların akıbetleri
açısından da imanın ne denli değerli olduğu ifade ediliyor: “Kim
Allah’ı, Peygamber’i ve mü’minleri dost edinirse bilsin ki, galip gelecek
CÂHİLİYYE
- 129 -
olanlar, yalnız Allah’ın tarafını tutanların ruhudur.” “Eğer kitap ehli, iman
edip kötülüklerden sakınsalar, günahlarını siler, onları nimetlerle dolu
cennetlere koyardık.”... “Eğer onlar Tevrat’a, İncil’e ve Rabbleri tarafından
kendilerine indirilen Kur’an’a uygun yaşasalardı, başları üzerinden
ve ayakları altından kaynaklanan nimetler yerlerdi...”
Buradaki âyetlerde, Allah’ın, kendi dini için seçtiği, böylece
yüce bir misyon yükleyerek büyük bir lütufta bulunduğu müslümanın
niteliği de dile getiriliyor: “Ey mü’minler, içinizden kim
dinden dönerse bilsin ki yakında Allah böyle bir grup ortaya çıkaracak
ki, Allah onları sevdiği gibi onlar da O’nu severler, bunlar
mü’minlere karşı alçakgönüllü, kâfirlere karşı onurlu davranırlar,
Allah yolunda cihad ederler, hiç kimsenin yergisinden ve kınamasından
çekinmezler. Bu, Allah’ın bağışıdır, onu dilediğine verir.
Allah’ın lütfu geniştir, O her şeyi bilir. 375
Câhilin Bazı Karakteristikleri
Cehl ya da cehâlet, toplumumuzda genellikle ümmî karşılığında
anlaşılmıştır. Bunun yanlışlığını biliyoruz.
Gerçekten, ‘câhil’in, okuma-yazma bilmeyen (illiterate) ya da
mevki-makam sahibi olmayan kişi olmadığı, İslâmî muhtevâyı kavrayan
insanlar için daha da kesinlik kazanmaktadır.
Kimdir câhil o halde?
Câhilin genel ve kapsamlı bir tarifini aramak yerine, en belirgin
karakteristiklerini sergilemek daha uygun olacaktır:
Câhil ilme ve akletmeye karşıdır. Arzu ve hevâsı onun akıl
fekkürünü köreltmiştir. İlimden, düşünceden hep köşe-bucak kaçmaktadır.
“Rencîde olur dîde-i huffâş ziyâdan”
Câhil dogmacıdır. İnanç ve davranışlarına esas aldığı öncüllerini
akıl ve tefekkürle oluşturamaz. Her inanç ve davranışında a
piori’lik vardır.
Câhil kolaycıdır. Tefekküründeki yozlaşmadan ötürü her sonuca
kolay ulaşmak çabasındadır. Dolayısıyla slogancı ve şabloncudur.
Kendine yön veren esaslar için mahdut sayıda slogan ve
şablon oluşturmuş olup bunlara uygun düşmeyen her fikri, her
davranışı mahkûm etmektedir.
Câhil statükocudur. Bozulmuş çevrelerin ürünü olan fıtrî ve
fikrî bozulmuşluğunu değiştirmeye zorlayan her şeyden rahatsız
375 Fî Zılâli’l-Kur’an
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 130 -
olmaktadır. “… elden gidiyor!” huzursuzluğunu iliklerine kadar
hissetmektedir. Bunu kamufle etmek için -sözüm ona- geleneğini
ve ecdâd mirası (!)’nı savunmaktadır.
Câhil kalabalıkçıdır, kemmiyetçidir. Ona göre, bir fikrin doğruluğu,
sahip çıkanların kalabalık oluşu ya da onu onaylayan parmak
sayılarının çokluğu ile; bir eserin ilmîliği ise sayfa sayısının
bolluğu, ciltlerinin taşınamaz ağırlığı ile belirlenir. Bir noktada
‘bâtıl’ının farkına varsa bile “elle gelen düğün-bayram” enjeksiyonuyla
statüsünü korumaya devam eder.
Câhil hoşgörüsüzdür. Kendi fikri ve zikrine aykırı her ‘karşı’nın
yokedilmesi gereğine inanır. Kendine alternatif gibi görünenlere
“urun kellesini!” formülü uygulanır.
Câhil yaftacıdır. Başka usûllerle yok edemediği rakibine yakıştıracağı
yaftalar icad etmede üzerine yoktur. Karşısındakini dinler
görünürken bile, aslında onu ne ile itham edeceğini hangi yaftalarla
taltif edeceğini kurmaktadır.
Câhil iftirâcıdır. Rakibi bildiğine iftirâ ederken tek endişesi
maddî müeyyide ve tehlikelerdir. İlâhî muhâsebe yönünden bir
endişesi yoktur.
Câhil telâşlıdır. Becerebileceği herhangi bir önlemle engelleyemediği
fikir ve eylemler karşısında telâşı büyüktür. Bunun sonucunda
provokatör bir karakter ortaya çıkar.
Câhil maddecidir. Bütün değer ölçülerine madde ve yakın
menfaatler temel teşkil etmektedir. Kendisine ‘madde’ ya da
‘mîde’ yoluyla etki yapmak en kolay iştir.
Ve...
Câhil putçudur. Yalnız Yaratıcı’sına kul olmasını bilemediği
için başka ma’budlara köle olmuştur. Servet, şöhret, şehvet, iktidar
hırsı ve benzerlerinden oluşan ma’budlar panteonunda kulluğunu
sürdürmektedir.
Asr-ı Saâdet’in câhil prototipi Ebû Cehl’in Bedir’de öldürülüp
tarihe karıştığını; câhiliyye döneminin, İslâm’a takaddüm eden
dönemden ibâret olduğunu sanırsak günümüzdeki cehâlet psikozlarına
bir yenisini ilâve etmiş oluruz.
Allah’a teslim olmuş ‘müslim’lerin imtihanları gereği her devirde
var olması mukadder olan Cehâlet’le yapılacak sürekli savaşta
Allah’tan muvaffakiyetler diliyoruz. 376
376 Hikmet Zeyveli, Kur’an ve Sünnet Üzerine Makaleler, Birun Y. s. 251-252
CÂHİLİYYE
- 131 -
Câhiliyye Demek…
Câhiliyye kavramının anlam yönüyle bir değil; birkaç zıddı vardır.
Bu, diğer kavramlarda pek görülmez. Câhiliyye kelimesinin
zıtlarından yola çıkarak câhiliyyenin ne anlama geldiğini rahatlıkla
değerlendirmek mümkündür. Şöyle ki:
Câhiliyye; Zıddı Hılm. Hılm, insanın duygularını frenlemesi, kör
ihtiraslarını yenmesi demektir. Hılm, akıl gücü ve kontrolü demek
olduğundan, buna göre; Câhiliyye: Barbarlık, vahşet, bağnazlık,
zulüm demektir
Câhiliyye; Zıddı İslâm. İslâm, Allah’a şirk koşmadan iman edip
O’nun hükümlerine teslim olmak, yalnız O’na ibâdet edip kulluk
yapmak demek olduğundan, buna göre Câhiliyye: Hakkı örtmek,
inkâr, Allah hakkında kötü zan, yani her çeşit şirk demektir.
Câhiliyye; Zıddı Saâdet (Asr-ı Saâdet). Bilindiği gibi, ilk
câhiliyye asrı, İslâm’ın hâkimiyetiyle sona ermiş, Medine İslâm
Devletiyle birlikte asr-ı saâdet (mutluluk çağı) başlamıştır. İslâm
hâkimiyetinin olmadığı yer, câhiliyyenin hükmünün geçtiği yerdir.
Bu yerlerdeki câhiliyye siyâseti, uygulama ve değer yargıları,
hangi zaman diliminde olursa olsun, o ülkenin câhiliyye asrını yaşadığını
gösterir. Buna göre Câhiliyye: Gayr-ı İslâmî düzen olduğu
gibi; aynı zamanda saâdetin, huzur ve mutluluğun zıddı olan huzursuzluk,
fitne, kargaşa, fesat, sıkıntı, stres ve bunalım demektir.
Câhiliyye; Zıddı ilme/vahye mensûbiyet. Câhiliyye, vahye dayanmayan,
akıl ve ilim gibi araçları uygun biçimde kullanmayan
insanların oluşturduğu uydurmalara, arzulara dayanan bir dünya
görüşüdür. Buna göre Câhiliyye: Bilgisizlik, özü ve lâzım olanı
bilmemektir, bilinçsizlik, zanna ve hevâya, kalabalığa (asabiyeye,
kabileye, topluma, ırka, atalara) dayanmaktır. Bilinmesi gerekeni,
bilinmesi gerektiği gibi bilip kabul etmemektir, câhilliktir câhiliyye.
Câhiliyye; düzendir, düzensizlik/nizamsızlıktır, hükümdür, dindir/
şirktir, ahlâk(sızlık)tır, çıplaklıktır, ırkçılıktır, bağnazlıktır, saplantıdır,
bâtıldır, uydurmadır, hevâdır, zandır, bilgisizliktir.
Modern çağda ilericilik adıyla sergilenen câhiliyye hükmü,
ahlâk(sızlığ)ı, dünya görüşü ve değer yargıları, her çeşit müşriğin
çok ilkel olduğunu, on dört asır öncesinin câhiliyye hayatına dönmek
isteyen gericilik olduğunu göstermektedir. Müslümanlara
gerici diyerek akılları sıra hakaret edenler, eski câhiliyyeyi hortlatmak
isteyen kimselerdir. Bilindiği gibi, her dönemdeki İslâm dışı
değer yargıları demek olan câhiliyyenin kendine göre inanç sistemi,
yaşayış biçimi, ahlâk anlayışı ve düzen/yönetim şekli vardır.
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 132 -
Câhiliyyenin itikadı/inanç sistemi, cehâlete dayanan, Allah hakkında
câhiliyye zannı ve inancı ile şirke giden bir bâtıl inançtır.377
Câhiliyyenin kendine göre ilimden/vahiyden kaynaklanmayan,
hevâya dayanan ahlâk anlayışı vardır. Özellikle kadınların toplumu
ifsad edecek şekilde açılıp saçılması şeklinde kendini gösteren,
kadınları orta malı olarak değer(siz)lendiren, kadınları hor gördükleri
için kız çocuklarını küçükken toprağa diri diri gömmekten
çekinmeyen bir yaklaşım sergileyebilirler. 378
Câhiliyyenin temel özelliklerinden biri de yönetim şekli, düzen
konusundadır. Her dönem câhiliyyesi, Allah’ın indirdikleriyle
değil, kendi hevâlarından kaynaklanan câhiliyye yönetimini
isterler, böyle bir yönetimin en iyi idâre sistemi olduğunu iddiâ
ederek insanları onunla yönetip zulmetmekten vazgeçmezler.379
Câhiliyyenin bir diğer temel özelliği gayr-ı İslâmî (câhilî) yaşayış biçimidir,
değer yargıları ve dünya görüşüdür. Bu, daha çok câhiliyye
taassubu, barbarlığı, ataların yolunu körü körüne sürdürmek isteyen
taklitçik şeklinde ortaya çıkar.380 Her dönem câhiliyyesi ilme/
vahye dayanmadığı, câhilliğe, zanna dayandığı için toplum, esas
bilinmesi gerekeni bilmeyen, esas inanması gerekene gerektiği
gibi inanmayan, özden ve özünden kopan, bilgi kirliliği içinde kaybolup
Haktan uzaklaşan insanât bahçesidir. Onun için câhiliyyede
putlara tapma, sömürü, fâizcilik, ırkçılık, kan dâvâsı, câhilliğin
temel görüntüsü olan Kitapsızlık, Kitapsız toplum, zulüm, şiddet
ve zorbalık, (fallar, burçlar, astroloji, yıldızların kader belirlediği
anlayışı gibi) bâtıl inanç ve hurâfeler, tahrifatçı din anlayışı, geleneğin
din yerine geçmesi gibi hususlar sözkonusudur.
Seyyid Kutub’un dediği gibi; şimdi tam bir yol ayrımındayız.
Kişi seçimini yapmak zorundadır. Seçimini yapmışsa artık tartışmanın
gereği yoktur. Ya İslâm ya câhiliyye! Ya iman ya küfür. Ya
Allah’ın hükmü ya câhiliyye düzeni.
Câhiliyyenin açtığı ve kıyâmete kadar sürdüreceği savaşın bilincinde
olup her çeşit câhiliyyeyi terk eden, safını Allah’tan yana
seçip İslâm’a teslim olan ve toplumu yeniden Saâdet Asrı’na dönüştürüp
saâdeti/İslâm’ı asra taşımaya çalışanlara selâm olsun!
377 Bk. 3/Âl-i İmrân, 154
378 Bk. 33/Ahzâb, 33; 16/Nahl, 58-59; 81/Tekvîr, 8-9, 14
379 5/Mâide, 44, 45, 47, 50
380 Bk. 48/Fetih, 26
CÂHİLİYYE
- 133 -
Câhiliyye Kavramıyla İlgili Âyet-i Kerimeler
1. Kur’ân-ı Kerim’de Câhiliyye Kelimesinin Geçtiği Âyetler (Toplam 4 Yerde): 3/
Âl-i İmrân, 154; 5/Mâide, 50; 33/Ahzâb, 33; 48/Feth, 26.
2. Câhiliyye Kelimesinin Kökü “c-h-l” ve Türevlerinin Geçtiği Âyetler (Toplam
24 Yerde): 2/Bakara, 67, 273; 3/Âl-i İmrân, 154; 4/Nisâ, 17; 5/Mâide, 50; 6/
En’âm, 35, 54, 111; 7/A’râf, 138, 199; 11/Hûd, 29, 46; 12/Yûsuf, 33, 89; 16/
Nahl, 119; 25/Furkan, 63; 27/Neml, 55; 28/Kasas, 55; 33/Ahzâb, 33, 72; 39/
Zümer, 64; 46/Ahkaf, 23; 48/Feth, 26; 49/Hucurât, 6.
3. Câhiliyye Konusu:
4. Câhiliyye Âdetleri: 5/Mâide, 103-104.
5. Allah Hakkında Câhiliyye Zannı: 3/Âl-i İmrân, 154.
6. Câhiliyye Hükmü: 5/Mâide, 50
7. Kadınların Câhiliyye Kırıtması ile Yürümesi: 33/Ahzâb, 33.
8. Câhiliyye Asabiyeti/Irkçılığı: 48/Fetih, 26.
Konuyla İlgili Geniş Bilgi Alınabilecek Kaynaklar
1. Câhiliyenin Hükmünü mü İstiyorlar? Ziyâeddin el-Kudsi, Hak Y.
2. Câhiliyye Düzeninin Ruh Haritası, Mustafa Çelik, Ölçü Y./Yenda Y.
3. Câhiliyye Düzenini terk etmek, Cavit Yalçın, Vural Y.
4. Câhiliyyenin Değişmeyen Yüzü, Faruk Köse, Birleşik Dağıtım, Ankara
5. 20. Asrın Câhiliyesi, Muhammed Kutub, Hilal Y.(?)
6. İslâm’a Göre Câhiliye ve Ehl-i Kitab Örf ve Âdetleri, Ali Osman Ateş,
Beyan Y.
7. İslâm’dan Önce Arap Tarihi ve Câhiliye Çağı, Ank. 1982
8. Yaşayan Câhiliyye, Aysel Zeynep Tozduman, İnkılâb Y.
9. Toplum-Hukuk İlişkisi Açısından Câhiliyye Hukuku Örneği, Zihniyet
Değişiklikleri ve Çağdaşlaşma, Ensar Vakfı Y. Bursa
10. İslâm Hukuku Açısından Cehâlet, Ebû Yusuf Midhat b. El-Hasan Ali
Ferrac, Kayıhan Y.
11. Küfür Cephesinde Yeni Bir Şey Yok, Mahmut Toptaş, Cantaş Y.
12. İslâm Hukukunda Kanuna Karşı Hile, Saffet Köse, Birleşik Y.
13. Kur’an Ansiklopedisi, Süleyman Ateş, KUBA Y. c. 4, s. 244-260
14. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 7, s. 17-19
15. Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 269-270
16. İslâm’ın Temel Kavramları, Hüseyin K. Ece, Beyan Y. s. 95-101
17. Kur’an’da Temel Kavramlar, Ali Ünal, Kırkambar Y. s. 383-388
18. Kelimeler Kavramlar, Yusuf Kerimoğlu, İnkılab Y. s. 75-79
19. İslâmî Hareket Fıkhı, Mustafa Çelik, Yenda Y. c. 1, s. 523-528; c. 2, s. 27-
36, 291-299
20. Kur’an’da Nankörlük Kavramı, Kerim Buladı, Pınar Y. s. 119-121
21. Düşünce Kaymaları, Heyet, Kaynak Y. S 237-243 (Âdil Öksüz, Câhiliyyede
Kız Çocukları)
22. İnanç ve Amelde Kur’anî Kavramlar, Muhammed el-Behiy, Yöneliş Y. s.
256-259
23. Kur’an’da İnsan ve Allah, Toshihiko İzutsu, Yeni Ufuklar Neşriyat, s. 190-200
24. Kur’an ve Sünnet Üzerine Makaleler, Hikmet Zeyveli, Birun Y. s. 251-252
25. Tevhid ve Değişim, Celalettin Vatandaş, Pınar Y. s. 140
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 134 -
26. Kur’an’da İhya Hareketleri, Mevdudi, (Câhiliyyenin Tekrar Canlanışı) s.
20-24, 40-48
27. Câhiliye Kelimesinin Mânâ ve Menşei, Nafiz Danışman, AÜİFD 1-4, 1956,
s. 192-197
28. Câhiliye Kelimesinin Mânâ ve Menşei, Süleyman Tülücü, İİFD, 4, 1980, s.
279-285
29. Câhiliyyenin Dünü Bugünü, Murat Kayacan, Haksöz, sayı 62, Mayıs 96
30. Toplum Değerlendirmesinde Câhiliyye Kavramı, Hülya Koç, Haksöz, 46-
47, Ocak-Şubat 95
31. Laik Düzende İslâm’ı Yaşamak, Hayreddin Karaman, İz Y., s. 134-137
32. Her Nemruda Bir İbrahim, Zübeyir Yetik, Beyan Y. s. 80-100
33. Kur’an’da Firavun, Mevdudi, Çizgi Y.
34. Kitabu’l-Esnâm, İbn Kelbî, Tevhid Y.
35. İslâm Siyaset İlişkileri, Süleyman Uludağ, Dergâh Y.
36. İman ve Tavır, M. Beşir Eryarsoy, Şafak Y.
37. İslâm Devlet Yapısı, M. Beşir Eryarsoy, İşaret/Bunuc Y.
38. İslâm’da Siyasî Düşünce ve İdare, Hârun Han Şirvani, Nur Y.
39. İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller, Abdurrahman Çobanoğlu,
İhtar Y.
40. Hâkimiyet Allah’ındır, Ziyaüddin el-Kudsi, Hak Y.
41. Hükmüllah, Heyet, Hilâl Y.
42. Hâkimiyet Allah’ındır, Âyetullah eş-Şiran, İhtar Y.
43. İslâm’da Hükümet, Mevdûdi, Hilâl Y.
44. İnanç Sorunları, Hudaybi, İnkılâb Y.
45. İslâm ve Siyasi Durumumuz, Abdülkadir Udeh, Pınar Y.
46. İslâm Siyasi Düşüncesinde Muhalefet, Nevin A. Mustafa, İz Y.
47. İslâm’ın Siyasi Yorumu, Ebû’l-Hasan Ali Nedvi, Akabe Y.
48. Siyasi Hutbeler, Şeyh Said Şaban, Endişe Y.
49. Devlet ve Devrim, Münir Şefik, Dünya Y.
50. Modern Çağda İslâm’ın Politik Sistemi, Lokman Tayyib, İlke Y.
51. Anayasa ve Demokrasi, Abdurrahman Dilipak, Emre Y.
52. Laiklik, Demokrasi ve Hâkimiyet, M. Beşir Eryarsoy, Buruc Y.
53. İslâm’da Hükümet, Mevdudi, Hilal Y.
54. Gelin Bu Dünyayı Değiştirelim, Mevdudi, Özgün/İnkılâb Y.
55. İslâm İnkılâbının Süreci, Mevdudi, Özgün Y.
56. İslâm Nizamı, Mevdudi, Hilal Y.
57. İslâm’da Siyasi Sistem, Mevdudi, Özgün Y.
58. Kur’an’a Göre Dört Terim, Mevdudi, Beyan Y.
59. İslâm’ın Kabul veya Reddettiği Halk İnançları, Beyan Y.
60. İslâm Düşüncesinde İnkâr Problemi, İbrahim Coşkun, Tekin Kitabevi, s.
54-55, 144-146
61. Halkın İslâm Anlayışının Kaynakları, Hasan Cirit, Çamlıca Y.
62. Yeryüzü Tanrıları Şirk Psikolojisi, Hamdi Kalyoncu, Marifet Y.
63. İslâm Kapitalizm Çatışması, Seyyid Kutub, Bir/Arslan Y.
64. Yoldaki İşaretler, Seyyid Kutub, Fecr/Dünya/Özgün/Pınar Y.
65. İslâm’ın Dünya Görüşü, Seyyid Kutub, Arslan Y.
CÂHİLİYYE
- 135 -
66. İslâm Toplumuna Doğru, Seyyid Kutub, İslâmoğlu Y.
67. İslâm - Laiklik, Yusuf Kardavi, Denge Y.
68. İslâm, Laiklik ve Kenan Evren, N. Yücel Mutlu, Rehber Y.
69. İslâm ve Laisizm, Nakib Attas, Pınar Y.
70. Laik Düzende İslâm’ı Yaşamak, 1-2, Hayreddin Karaman, İz Y.
71. Laiklik Yargılanıyor, Rauf Pehlivan, Gonca Y.
72. Laik Vahşet, Faruk Köse, Mektup Y.
73. Laiklik Çıkmazı, Ahmed Taşgetiren, Erkam Y.
74. Laiklik Devrini Kapamıştır, İsmail Kazdal, İhya Y.
75. İslâm Açısından Laiklik, Muhammed İslâmoğlu (Sadreddin Yüksel), Özel Y.
76. Laikliğin Neresindeyiz? Safâ Mürsel, Yeni Asya Y.
77. Laik Demokratik Cumhuriyet İlkelerine Bağlı Kalacağıma, Abdurrahman
Dilipak, Risale Y.
78. Laisizm, Abdurrahman Dilipak, Beyan Y.
79. Din ve Laiklik, Ali Fuad Başgil, Yağmur Y.
80. Türkiye’de Laiklik İdeolojisi, Ahmet Parlakışık, Objektif Y.
81. Türkiye’de Laiklik ve Fikir Özgürlüğü, Fehmi Koru, Beyan Y.
82. Müslüman Laik Olamaz, Ali Kemal Saran, Şelale Y.
83. Sosyalizm Bitti Laiklik Alır mıydınız? Yavuz Bahadıroğlu, Nesil Basım Y.
84. Osmanlı ve Safevîlerde Din-Devlet İlişkisi, Vecih Kevseranî, Denge Y.
85. Medenî Vahşet, Hüsnü Aktaş, Ölçü Y.
86. Çağdaş Truva Atı Demokrasi, İsmail Kazdal, İhya Y.
87. Demokrasi Risalesi, Yaşar Kaplan, Timaş Y.
88. Alaturka Demokrasi ve Alaturka Laiklik, İhsan Süreyya Sırma, Beyan Y.
89. Demokrasi ve Totalitarizm, Raymond Aron, Kültür Bakanlığı Y.
90. İzmlerin Çöküşü ve İslâm’ın Yükselişi, M. Emin Gerger, Şelale Y.
91. İslâm Işığında Hareketler ve İdeolojiler, Fethi Yeken, İslâmoğlu Y.
92. Değişim Sürecinde İslâm, J. Esposito, J. Donohue, İnsan Y.
93. İlahlar Rejiminin Anatomisi, Mustafa Çelik, Ölçü Y.
94. Lâ 1-2, Mustafa Çelik, Ölçü Y.
95. İslâm’a Göre Partinin Hükmü, Muhammed Fatih, Tevhidî Çekirdek Y.
96. Siyasal Katılım, Zübeyir Yetik, Fikir Y.
97. İslâm’da İmâmet ve Hilâfet, Hasan Gümüşoğlu, Kayıhan Y.
98. Hilâfet: Modern Arap Düşüncesinin Eleştirisi, Fehmi Şinnavi, İnsan Y.
99. Halifesiz Günler, Hakan Albayrak, Denge Y.
100. Hilâfet ve Şehâdet, Muhammed Bâkır es-Sadr, Objektif Y.
101. Hilâfet ve Halifesiz Müslümanlar, Sadık Albayrak, Araştırma Y.
102. Hilâfet Nasıl Yıkıldı? Abdülkadim Zellum, Hizbü’t-Tahrir Y.
103. Hilâfet ve Kemalizm, Şeyhülislâm Mustafa Sabri, Âlem Y/Araştırma Y.
104. Hilâfetin İlgâsının Arkaplanı, Şeyhülislâm Mustafa Sabri, İnsan Y.
105. Hilâfet-i İslâmîyye ve T.B.M. Meclisi, İsmail Şükrü, Bedir Y.
106. Hilâfet (Geçmişi ve Geleceği ile), Kadir Mısıroğlu, Sebil Y.
107. Hilâfet ve Saltanat, Mevdudi, Hilâl Y.
108. Hilâfetin Saltanata Dönüşmesi, Vecdi Akyüz, Dergâh Y.
109. Hilâfet Hareketleri, Mim Kemal Öke, T. Diyanet Vakfı Y.
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 136 -
110. Hilâfetin Kaldırılması Sürecinde Cumhuriyetin İlanı, 1-2, Murat Çulcu,
Kastaş Y.
111. Halifeliğin Kaldırılması ve Laiklik, Seçil Akgün, Turhan Kitabevi Y.
112. İslâm Siyasî Düşüncesinde Muhalefet, Nevin A. Mustafa, İz Y.
113. Devlet ve Din, Çetin Özek, Ada Y.
114. Ceza Hukuku ve Demokratik Düzenin Korunmasında Laiklik İlkesi, Çetin
Özek, 1978, İstanbul
115. Türk Hukukunda Laikliği Koruyucu Ceza Hükümleri, Çetin Özek, 1961,
İstanbul
116. İslâm Dininin Yasak Ettiği Bâtıl İnanışlar, Recep Aktaş, Bahar Y.
117. Hurâfeler ve Bâtıl İnanışlar, İsmail Lütfi Çakan, Marifet Y. / Büşra Y.
118. Yaşayan Hurâfeler, Kemalettin Erdil, T. Diyanet Vakfı Y.
119. İslâm’a Sokulan Bid’at ve Hurâfeler, Mustafa Uysal, Uysal Y.
120. Dilek Taşları, Sabiha Ünlü, İnkılâb Y.
121. Kavram ve Mâhiyet Olarak Sünnet ve Bid’at, Ali Çelik, Beyan Y.
122. Dünden Bugüne İbâdetlerde Bid’at, Abdülhay Leknevî, Vahdet Y.
123. İslâm’dan Önce Arap Tarihi ve Câhiliye Çağı, Ank. Ün. İlâhîyat Fak. Y.?
124. Hurâfeler ve Menşeleri, Abdülkadir İnan, Diyanet İşleri Başkanlığı Y.
125. İslâm Hukukunda Örf ve Âdet, Selâhattin Kıyıcı, İşaret Y.
126. Taklitlerin Çarpışması, Muhammed Kutub,
127. Kur’an ve Hadise Göre Bid’at, Hârun Ünal
128. Kitabu’l-Esnâm: Putlar Kitabı, İbnü’l-Kelbî, Terc. Beyza Düşüngen, s. 28,
48, 62
129. Sosyal Âdet ve Gelenekler, Nermin Erdentuğ, Kültür Bakanlığı Y.
130. Geleneğin Direnişi, Beşir Ayvazoğlu, Ötüken Neşriyat
131. Geleneğin Dünyası – Yeniliğin Ufukları, Necmettin Türinay, Akçağ Y.
132. Gelenek, Mustafa Armağan, Ağaç Y.
133. Gelenek ve Modernlik Arasında, Mustafa Armağan, İnsan Y.
134. Osmanlı Halkının Geleneksel İslâm Anlayışı ve Kaynakları, Hatice Kelpetin
Arpaguş, Çamlıca Y.
135. Eski, Yeni ve Ötesi, Orhan Şaik Gökyay, İletişim Y.
136. Eski Türk Dini Tarihi, Abdülkadir İnan, s. 1-4
137. Eski Türk Dini ve Alevilik-Bektaşilik, Mehmet Eröz, Türk Dünyası
Araştırma Vakfı Y.
138. Eskiçağ Türkiye Tarihi, Ekrem Memiş, Selçuk Ün. Y,/Öz Eğitim Y.
139. Bu Din Benim Dinim Değil, Abdurrahman Dilipak, İşaret/Ferşat Y.
140. İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller, Abdurrahman Çobanoğlu,
İhtar Y. s. 54-69
141. Din İstismarı (Özel sayı), İslâmiyât, c. 3, sayı 3, Temmuz-Eylül 2000
142. Atalar Dini Üzerine, Mustafa Başbekleyen, Haksöz, sayı:12, Mart 92, s. 6-7
143. Anadolu Örf ve Âdetlerinde Eski Kültürlerin İzleri, A. Ü. İlâhîyat Fak.
Sayı 17, Yıl, 1969
Sonsöz
Eğer bu kitabı gerçekten okuyup mesajını anladıysanız, bunu ve buna benzer diğer kitapları bir kenara koymalısınız ve hemen elinize Allah’ın Kitabı’nı alıp meal ve tefsiriyle okumaya başlamalısınız. Daha önce okuduysanız, yine yeniden ve sürekli okumalısınız. Anlayarak, yaşayışınızla ve güncel hayatla bağlantı kurup O’nun gösterdiği istikamet doğrultusunda her şeyi gözden geçirerek Kur’an’a yönelmeniz, bu okuyup bitirdiğiniz kitabın yazılış amacına hizmet etmiş olacaktır.
Haydi Kur’an’a; Elimize, gönlümüze ve yaşantımıza almak ve bir daha bırakmamak için…

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

Kitabın Adı:
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ
İTİKADİ KAVRAMLAR -17-
ATALAR YOLU
Yazarı:
Ahmed Kalkan
Tashih:
Ahmed Kalkan
Mizanpaj:
Ehl-i Dizayn
Kapak Tasarım:
Ehl-i Dizayn
İstanbul 2012
Baskı:
İSTANBUL MATBAACILIK
Gümüşsuyu Cad. Işık Sanayi Sitesi B Blok No:21
Topkapı-Zeytinburnu/İSTANBUL
Tel: 0 212 482 52 66
ATALAR YOLU
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ
İTİKADİ KAVRAMLAR
-17-
Ahmed KALKAN
İnsanlara karşı ticarî amaç güdülmeyen bu eserin hiçbir hakkı mahfuz değildir. Kâr gayesi güdülmemek şartıyla dileyen dilediği şekilde, tümünü veya bir kısmını çoğaltabilir, korsan baskı yapabilir, dağıtabilir, iktibas edebilir, kitabın ve yazarın ismini vererek veya vermeyerek kopye edebilir, mesaj amaçlı kullanabilir. Yazarın hiçbir telif hakkı sözkonusu değildir, şimdi ve sonra bir hak talep etmeyecektir. İlim, insanlığın ortak malıdır. Ve ilim Allah için kullanılınca insana fayda sağlar.
İTHAF
Canlı KUR’AN olmaya çalışıp toplumu KUR’AN’la canlandırmaya gayret eden ve tâğutlara karşı KUR’AN’la mücadeleyi bayraklaştıran her yaştan muvahhid gençlere…
Doğru okuyup doğru anlayan, dosdoğru yaşayıp insanları doğrultmaya çalışan
KUR’AN dostlarına…
Ümmetin ihyâsının vahdet içinde yeniden KUR’AN’a dönüşle mümkün olduğunu kavrayıp nebevî usûlle KUR’AN ve tevhid eksenli dersler ve cemaat çalışması yapan tâvizsiz dâvetçilere, her yaştan genç dâvâ erlerine…
Önsöz
Bismillâh, elhamdu lillâh, ve’ssalâtu ve’sselâmu alâ rasûlillâh.
İslâm, atalar dinini eleştirir; müşriklerin putperestlik ve şirklerinin temel gerekçelerinin “atalarının yoluna uymaları” olduğunu belirtir. Küfrün önderlerine “ata/baba” lakapları takar. Sözgelimi asıl adı Amr bin Hişam el-Muğîra olan azılı İslâm düşmanı şahsın adını Ebû Cehil (Câhillerin, câhiliyyenin atası/babası) diye dillendirir. Asıl adı Abdul’uzza olan ve Hz. Peygamber’in amcası olduğu halde İslâm düşmanlarının başında gelen şahsa Ebû Leheb (Alevin atası, cehennemliklerin babası) unvanını Kur’an (111/Tebbet, 1) verir. Kur’an, soyu kesik, evlâdı olmayan veya kısa bir süre sonra nesli kesilecek olan “ebter” kimselere de Ebû Leheb örneğinde görüldüğü gibi “baba” lakabı takar. Nice baba/ata lakaplı kişinin çocuksuz olduğunu, kimsenin gerçekte babası olmayan ebter tiplerin baba adını ve rolünü çok sevdiklerini görüyoruz. Mafya babalarını ve benzeri babaları da hatırlamak uygun olur. Ayrıca İslâm, kendi babası dışında başkalarına baba demeyi, başkasına babalık isnâd etmeyi günah sayar; hadis-i şerif bu durumu kesin bir ifâde ile yasaklar. İnkârcıların durumu böyle iken Rabbimiz kitabında iman edenlere hitap ederek kesin ve net bir dille onları uyarmış; değil câhilî kültürü ve atalarını taklid etme... bâtıl üzere olan en yakınları, öz babaları ve kardeşlerini dahi velî (dost ve yönetici) edinmemelerini istemiştir (9/Tevbe, 23). Bu topraklarda “Atalar Dini” denilince iki şey akla gelir. Birincisi Bizden önce hayata gelmiş atalarımızdan bize miras kalan şeyler; ikincisi “Ata”nın dini, “Ata”lar dini”.
Ataların yolu, babalardan dedelerden devralınan din anlayışı, Kur’an ve Sünnet’e ters, hurâfe ve uydurmalarla, yanlışlarla dolu olabilir. Sırf babaların yolu diye, onların anlayışı diye bunları savunmak, bunları hak ve hakikat gibi görmek ataları kutsallaştırıp putlaştırmak, onları Allah’a ortak koşmak demektir.
Bu problem, sadece eski câhiliyyenin problemi değildir; her dönemde ve her yerde izlerini devam ettiren bâtıl bir anlayıştır. Bu anlayış, bazen ecdâdı yüceltmekle, ırkçılıkla, tarihi kutsallaştırmakla ortaya çıkar; bazen gelenek, görenek, örf-âdet ve körü körüne taklitçilikle kendini gösterir; “ele güne karşı”, “başkaları ne der?”, “ben bu yaşa geldim, bunları duymadım, dolayısıyla bu yanlıştır”, “senin yaşın kaç? Sen ne bilirsin?”, “biz hocalarımızdan, babalarımızdan böyle gördük, böyle duyduk; o yüzden
doğrusu budur” gibi ifâdelerle ortaya çıkar; bütün bunlar hurâfe ve bâtıl inanışlar, câhiliyye mantığı olarak değerlendirilmelidir. Eski câhiliyye döneminde tevhidî çağrının önündeki en önemli itirazın bu anlayış olduğu gibi, günümüz modern câhiliyyesinde de de durum farklı değildir. Günümüzde şuurlu müslüman gençlerin sırât-ı müstakîm çizgisinde sahih İslâm’ı anlayıp inanarak yaşamalarının önündeki engellerden, belki de en büyüklerinden biri bu “atalar yolu” anlayışıdır. “Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine ve Rasûl’e gelin’ denildiği vakit, ‘babalarımızı üzerinde bulduğumuz (yol) bize yeter’ derler. Ataları hiçbir şey bilmiyor ve doğru yol üzerinde bulunmuyor iseler de mi?” (5/Mâide, 104) “Andolsun Biz, daha önce İbrâhim’e de hidâyet, dürüstlük ve bilgi gücü vermiştik. Biz onu iyi tanırdık. O, babasına ve kavmine: ‘Şu karşısına geçip tapmakta olduğunuz heykeller nedir böyle?’ demişti. Dediler ki: ‘Biz, babalarımızı bunlara tapar kimseler olarak bulduk.’ ‘Doğrusu, dedi, siz ve babalarınız, açık bir sapıklık içindeymişsiniz.” (21/Enbiyâ, 51-54)
Atalarının yoluna değil, Rabbinin dosdoğru yoluna tâbi olan, Allah’ın bir hükmü ve Rasûlün sahih bir sünneti varsa, atalarımız bu konuda farklı bir uygulama içinde olsalar da onları rab ve ilâh olarak görmediğimiz ispat ederek Allah’ın emrini ve hükmünü, atalarımızın hevâ ve zanlarına tercih etmek zorundayız. “Tâğuta kulluk etmekten kaçınıp Allah’a yönelenlere müjde vardır. (Ey Muhammed!) Dinleyip de sözün en güzeline uyan kullarımı müjdele. İşte Allah’ın doğru yola ilettiği kimseler onlardır. Gerçek akıl sahipleri de onlardır.” (39/Zümer, 17-18)
Ne mutlu, Kur’an’ın herhangi bir emri karşısında, hemen “duyduk ve itaat ettik, diyenlere! Yazıklar olsun, “Ata”larını Allah’a tercih edenlere!
Ahmed Kalkan
Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.
Kasım 2012, Ümraniye

İÇİNDEKİLER
ATALAR YOLU / 11
Atalar Yolu; Anlam ve Mâhiyeti / 11
Atalar Yolu, Her Dönemdeki Câhiliyyenin Temel Dinidir / 13
Kur’ân-ı Kerim’de Atalar Yolu İle İlgi Âyetler / 17
Atalar Kültü; Sosyal Çevre ve Geleneğin Putlaştırılması / 22
Hurâfe; Anlam ve Mâhiyeti / 25
Çokça Görülen Hurâfe ve Bâtıl İnanışlar / 34
Muska ve Muskacılık / 56
Yozlaştırılan Din; Halkın Dini ve Hakkın Dini / 67
Bu Din Benim Dinim Değil! / 73
Bid’at; Anlam ve Mâhiyeti / 76
Mescidlerdeki Bid’atler / 83
Câmilerde Bir Büyük Bid’at; Mevlid / 92
Bir Büyük Bid’at Daha; Mescidlerin Süse Boğulması / 93
Taklit ve Taklitçilik / 94

- 11 -
ATALAR YOLU
•
Atalar Yolu; Anlam ve Mâhiyeti
•
Atalar Yolu, Her Dönemdeki Câhiliyyenin Temel Dinidir
•
Kur’ân-ı Kerim’de Atalar Yolu İle İlgi Âyetler
•
Atalar Kültü; Sosyal Çevre ve Geleneğin Putlaştırılması
•
Hurâfe; Anlam ve Mâhiyeti
•
Çokça Görülen Hurâfe ve Bâtıl İnanışlar
•
Muska ve Muskacılık
•
Yozlaştırılan Din; Halkın Dini ve Hakkın Dini
•
Bu Din Benim Dinim Değil!
•
Bid’at; Anlam ve Mâhiyeti
•
Mescidlerdeki Bid’atler
•
Bir Başka Bid’at; Mevlid
•
Bir Büyük Bid’at Daha; Mescidlerin Süse Boğulması
•
Taklit ve Taklitçilik
“Onlara (müşriklere): ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman onlar, ‘Hayır! Biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ dediler. Ya ataları bir şey anlamamış, doğruyu da bulamamış idiyseler? (Hidâyet çağrısına kulak vermeyen) kâfirlerin durumu, sadece çobanın bağırıp çağırmasını işiten hayvanların durumuna benzer. Çünkü onlar sağırlar, dilsizler ve körlerdir. Bu sebeple düşünmezler.” 1
Atalar Yolu; Anlam ve Mâhiyeti
Tarihin esasına, nakle ve ancak ilmî kaynakların tesbit edeceği birçok asırların tecrübelerine, daha doğrusu Allah’ın tayin edip indirdiği delillere bağlı olan hükümlerde geçmişi büsbütün atmak ve ondan habersiz olarak hep yeni şeyler aramak doğru değildir. Bununla beraber, körükörüne geçmişe taparcasına sevgi beslemek, ne olursa olsun atalar yolunu tutmak ve özellikle ilimden, dinden nasibi olmayan, hata ve sapıklıkları açık ve Allah tarafından beyan edilmiş bulunan ataları taassupla taklit etmek de onları, Allah’a eş ve ortak tutmak, cehâlet ve sapıklıkta boğulup kalmaktır.
Bu konuda aranacak olan şey; hak ve bâtıl, menfaat ve zarar, iyilik ve kötülük, güzellik ve çirkinliktir. Menfaatin, hakkıyla
1 2/Bakara, 170-171
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 12 -
menfaat; iyilğin hakkıyla iyilik, güzelliğin hakkıyla güzellik olması
için de Allah’ın hükmünü, hakkın delilini bulmak lâzım gelir. Bundan
dolayı, bir şeye tâbi olma sebebi; eskilik, yenilik veya atalar
yolu olup olmaması değil; Allah’ın emrine ve Hakk’ın deliline uygun
olmasıdır. Allah’ın emrine uyan ve yaptığını bilen atalara uyulur.
Aksine, Hakkın emrini tanımayan, ne yaptığını bilmeyenlere
-atalar bile olsa- yine uyulmaz. Bu durum, eskilerde böyle olduğu
gibi, yenilerde de böyledir. Bunun için fıkıhta “zarar kadîm olmaz”
diye bir genel kaide vardır. “Kadîm, kıdemi üzere terk olunur” genel
kuralı da bununla kayıtlıdır.
Bu bakımdan eski, hiçbir kayda bağlı olmadan eski olduğu
için değil; açık bir zararı bulunmaması yönünden geçerli olduğu
gibi, iyiliği ve güzelliği ilmin sebeplerinden biriyle bilinen ve hakkın
deliline uygun olup sonradan ortaya konan yeni de geçerlidir.
Kısaca, hak ve iyilik ölçüsü, ne eski ve yeni, ne de bilgisizlik ve
istektir. Allah’ın emrine ve delile dayanan ilim gerçektir. Bunun
için eski olsun, yeni olsun Allah’ın indirdiği delillere bakmayıp da
ataların halini, yalnız ata olduklarından dolayı taklit etmek, onları
Allah’a eşler tutmak ve hakkı bırakıp hayal ve kuruntulara, şeytanın
emirlerine uymak, izince gitmektir ki, buna tutuculuk denir.
“Onlara; ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman onlar, ‘Hayır! Biz
atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ dediler...”2 Bu âyet gösteriyor
ki, bir hak (doğru) delile dayanmayan katıksız taklit, din hakkında
yasaklanmıştır. Belli bir bilgisizliğe, sapıklığa uyup onu taklit
etmek, aklen bâtıl olduğu gibi; şüpheli olan hususta da delilsiz
taklit, din açısından câiz değildir. Açıkça belli olmayan hususlarda
delilsiz söz söylemek ve o yolda hareket etmek, bilmediği bir şeyi
Allah’a iftira olarak söylemek ve şeytana uyup bilgisizce hareket
etmektir. Nitekim “Allah’ın indirdiği Kur’an’a ve diğer açık delillere,
parlak belgelere ve bunların hükümlerine uyun” denildiği
zaman Arap müşrikleri, taassupla böyle yapmış ve böyle söylemişlerdi
ki, bu âyet bu sebeple inmiştir. Bir rivâyette de böyle diyen ve
âyetin inmesine sebep olanlar, yahûdilerden bir gruptur. “Allah’ın
indirdiğine uyun” dendiği zaman bunlar: “Hayır, biz babalarımızı
neyin üzerinde bulduysak ona tâbi oluruz. Çünkü onlar bizden
hayırlı, bizden daha bilgiliydiler” demişler, yapılan bu teklifteki
âyet ve delilleri hiç düşünmeyerek taassuba sapmışlardır.3 Onların
bâtıl gelenekleri ile ilgili tek otoriteleri, bunların, atalarının
da gelenekleri olmasıdır. Ahmak izleyiciler bu tür bir geleneği,
2 2/Bakara, 170
3 Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, c. 1, s. 482-483
ATALAR YOLU
- 13 -
uyulması gereken bir otorite olarak kabul ederler. 4
Âyet-i kerimede kast olunanlar, ister İslâm’a ve İslâm şeriatına
dâvet edildikleri zaman, yukarıdaki sözü tekrarlayan ve İslâm’ın
reddettiği câhiliyet âdetlerine sımsıkı sarılan müşrikler olsun; isterse
bu dini kısmen veya tamamen reddedip atalarının yolundan
ayrılmayan yahûdiler olsun; her iki zümre için de bahis konusu olmak
üzere âyet-i kerime, akîde hususunda Allah’tan başkasından
bir şey almayı ve dinî konularda bâtıl dinleri taklit ederek, düşünmeden,
şuursuzca nakiller yapmayı kesinlikle reddediyor.
“... Ya ataları bir şey anlamamış, doğruyu da bulamamış idiyseler?”5
Ya durum böyle idiyse; onlar hâlâ atalarına uymakta ısrar edecekler
midir? Bu ne taklit, bu ne taassup? Bu yüzden âyet-i kerime onların
halini, taklitçi ve mutaassıp tavırlarına yaraşan, azarlayıcı ve
tekdir edici bir tablo halinde canlandırıyor. Söylenenden başka bir
şey anlamayan, çobanlarının haykırışını mânâsız seslerden ibâret
sayan, başıboş bir hayvan resmi var tabloda. Hatta onlar, hayvandan
da aşağıdırlar. Hayvan görür, işitir ve bağırır. Fakat onlar sağırdırlar,
dilsizdirler, kördürler: “(Hidâyet çağrısına kulak vermeyen)
kâfirlerin durumu, sadece çobanın bağırıp çağırmasını işiten hayvanların
durumuna benzer. Çünkü onlar sağırlar, dilsizler ve körlerdir. Bu sebeple
düşünmezler.”6 Onlar sağırdır, dilsizdir, kördür. Her ne kadar kulakları,
dilleri ve gözleri olsa da, bu Kur’an’dan istifade edip hidâyete
ermedikten sonra onlar sağırdır, kördür, dilsizdir. Hilkatinin sebebi
olan vazifeleri yerine getirmeyen kötürümleşmiş uzuvlar gibidirler.
Sanki ne gözleri, ne dilleri, ne de kulakları var... 7
Atalar Yolu, Her Dönemdeki
Câhiliyyenin Temel Dinidir
İnsanlar, çoğu zaman düşünce ve yaşam perspektiflerini büyük
ölçüde tarihlerinden devraldıkları kültür ve geleneksel yaşam tarzıyla
şekillerdirmektedirler. Çünkü insan, doğduğu andan itibaren,
-doğru ya da yanlış- atalarının kültür ve geleneğiyle içiçedir.
İnsan, içinde bulunduğu bu kültürle yetişerek, onun bir parçası,
onu bir önceki nesilden devralıp daha sonraki nesle devredecek
olan bu câhiliyye din ve düzeninin bir dişlisi haline gelir. Bu rolün
taşıyıcılığını yapan insan, rolünün yanlışlığını düşünmek bir yana,
çoğu zaman yaşatmaya çalıştığı kültürünün doğruluğundan şüphe
bile etmez. Ona göre, kendisinin yapması gereken; devraldığı
4 Seyyid Kutub, Fi Zılâli’l Kur’an, c. 1, s. 323-324
5 2/Bakara, 170
6 2/Bakara, 171
7 Mevdûdi, Tefhîmu’l Kur’an, c. 1, s. 119
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 14 -
kültürü yaşatmak, kendinden sonraki nesillere devretme görevini
yerine getirmektir. Bu görevi yerine getirmeye içinde bulunduğu
toplum tarafından zorlanır ve kendisini bu noktada bilinçsizce
zorunlu hisseder. Çünkü geleneksel yapı, bir anlamda, hatta çoğunlukla
bilinç denen olgunun iyiden iyiye köreldiği ve alışkanlığa
dönüşen davranışlar bütünü olduğu için, insanı etkin yönlendiricilikle
kuşatıverir. İnsanın, kendisini saran gelenek hakkında
kuşkuya kapılması için, ya tamamen farklı kültür ve geleneklerin
egemen olduğu bir toplum içinde yaşamak zorunda kalması, ya
da peygamberlerin itikat noktasında ortaya koydukları tebliğ ve
mücâdelede olduğu gibi, kendi toplumunun geleneğine karşı şiddetli
bir başkaldırı ve dirençle uyarılmış olması gerekir. Bu faktörlerin
etkisi, değişim sözkonusu olmadığı müddetçe, geleneksel
çark dönmeye devam edecek, yerleşik kültür tek düze yaşamını
sürdürecek, ahtapotun kolları gibi bu geleneksel atalar dini tüm
toplum bireylerini sarıp sağlıklı düşünce yapılarını dumura uğratacaktır.
Antropoloji bu olayı “historizm”, yani “tarihselcilik” olarak
tanımlar. Kur’ân-ı Kerim’in anlatımı ile bu durum, “atalar dini”nin
devam ettirilmesi diye vasıflandırılabilir. Kur’an’da anlatılan geçmiş
kavimlere ait kıssalarda görürüz ki; “atalar dini” mâzereti,
İlâhî tebliği reddetmekte büyük bir yer tutmaktadır. Yani insanların
atalarından devraldıkları dinden ayrılmak istemeyişleri, onları
hak dini reddetme sonucuna götürmüştür. Çünkü hemen her
yönden birbiriyle tezat teşkil eden “atalar dini” ile “hak din”in
öğretileri karşısında bu insanlar tercihlerini atalar dini yönünde
yapmışlardır. Bu noktada “atalar dini”ni tercih eden insanlar, alışılmış
tarihî düşünce kalıpları ve davranış biçimleri dışındaki tutum
ve anlayışları reddetmişlerdir.
İşte bu “tarihselcilik”, İlâhî mesaj karşısında insanın doğru/
sağlıklı ve hür düşünebilmesini, buna bağlı olarak da dini yalnızca
Allah’a hâlis kılarak yaşayıp sadece Allah’a kul olarak gerçek özgürlüğüne
kavuşmasını engellemiştir. Bu önkabuller “İlâhî din”in
evrensel ilkeleri değil de; temelde “atalar dini”nin önkabulleri
olunca, asırlar boyu yanlış anlayış ve yaşayış devam edegelmiştir.
Kendilerine getirilen doğrular karşısında da atalarından devraldıklarını
mâzeret göstererek kendilerini sorumluluktan kurtarmaya
boşuna çalışmışlardır.
Kur’ân-ı Kerim, peygamberlerin kıssalarını anlatırken
inkârcıların mâzeretçi tavırlarını ve “atalar dini” yönündeki
tercihlerini bize ibret verici bir şekilde aktarmaktadır. Zaten
Kur’an’da kıssaların anlatılmasının da ibret vermekten başka bir
ATALAR YOLU
- 15 -
amacı yoktur. Âd kavminin kıssasından bahsederek Hûd’un (a.s.)
tebliği karşısında kavmi: “Yâ! Demek sen, tek Allah’a kulluk edelim ve
atalarımızın taptıklarını bırakalım diye mi bize geldin?!”8 diyerek bu şekilde
tavır almış, Allah’a kulluk yerine atalarının taptıklarını tercih
etmişlerdir. Yine Medyen halkına gönderilen Şuayb’ın (a.s.) tebliğine
karşı kavminin takındığı tavır da farklı olmamış, yine “atalar
dini”ni tercih yönünde olmuştur. 9
Kur’an’da anlatılan kavimlerin kıssalarında temelde iki ortak
nokta göze çarpmaktadır. Birincisi, dini sadece Allah’a hâlis kılarak
kulluk yapmak; ikincisi, bu kulluğun zorunlu sonucu olarak
“atalar dini”nin getirdiği yanlış anlayışları reddetmektir. Ancak,
İlâhî mesajla karşılaşan her kavim, içlerinde küçük birer topluluk
hâriç, atalarından devraldıkları dinin etkisiyle İlâhî dini reddetmişlerdir.
Kur’ân-ı Kerim’i yalanlayanların durumu da bunlardan
farklı değildir. Mekke dönemi müşriklerini anlatırken Rabbimiz
bir genelleme yaparak peygamber/elçi gönderilen her kavmin
inkârcılarının aynı mâzereti ileri sürdüklerini bildirmektedir.10
Buna göre; İlâhî mesajla gönderilen her elçi, birçok yalanlamalarla
birlikte “atalar dini” mâzeretiyle (daha doğrusu bahânesiyle)
karşılaşmışlardır. Bu insanlar, gelen mesaj karşısında akıllarını birazcık
kullanmak külfetine katlanmak yerine; daima kolaycılığı
tercih etmişler, atalarının üzerinde bulunduklarını yaşamaktan
uzak durmamışlardır. Bu tavır da sürekli olarak yanlışların kültürel
olarak devam etmesine sebep olmuştur.
Kur’ân-ı Kerim “atalar dini”ni mâzeret gösterenlere karşı: “...
ataları bir şey düşünmeyen ve doğru yolu bulamayan kimsele olsalar da
mı?!”11 şeklindeki sorularla, yaptıklarının ne kadar tutarsız ve geçersiz
olduğunu istihzâ ile ortaya koymuştur. Atalar dinini mâzeret
gösterenler, hiçbir şekilde ataları tarafından kendilerine sunulan
dinin doğru olup olmadığını araştırmamış, öylece taasssupla/bağnazca
kabul etmişlerdir. Düşünmeyen ve doğru yolu bulamayan
atalarını mâzeret göstererek kendileri de ataları gibi düşünmeyen,
dolayısıyla doğru yolu bulamayan kimseler durumuna düşmüşlerdir.
12 Atalar dininin düşüncesi dışına çıkmamaları ve kendi
akıllarını kullanamamaları, onları Allah’a karşı iftiraya13 ve sonuçta
da şeytanın dâvet ettiği alevli ateşin azâbına götürmüştür. 14
8 7/A’râf, 70
9 11/Hûd, 87
10 43/Zuhruf, 22, 23
11 2/Bakara, 170, 5/Mâide,104
12 21/Enbiyâ, 54
13 7/A’râf, 28
14 31/Lokman, 21
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 16 -
İnkârcıların durumu böyle iken Rabbimiz kitabında iman
edenlere hitap ederek kesin ve net bir dille onları uyarmış; değil
câhilî kültürü ve atalarını taklid etme... yanlış üzere olan en yakınları,
babaları ve kardeşlerini dahi velî edinmemelerini istemiştir. 15
Yukarıda anlatılanların günümüzdeki yansımalarını düşündüğümüzde
içerik olarak belki biraz farklı olmakla birlikte, Kur’ânî
doğrular karşısında öne sürülen mâzeretlerin yer yer benzer itirazlarla
aynılaştığı gözlenir. Bu anlayış; ya mezhep taassubu, ya
geçmiş ulemânın dokunulmazlığı, ya da yaşayan her geleneğin
doğruluğunu kabul etmek gibi önkabullerle kendisini göstermiştir/
göstermektedir. On dört yüzyıllık bir süreç geçiren İslâm
kültürü bu zaman zarfında düşünce ve yaşantı itibarıyla birçok
eskiltme, artırma, bid’at ve hurâfelere mâruz kalmıştır. Geleneksel
din anlayışı, tarihin taşıdığı yanlış anlayışları da dinin aslından
sayılmış ve tarih (geleneğin) baskısı altında onların doğruluğuna
hükmederek yaşatmaya devam etmiştir. Dinin aslını Kur’ân-ı
Kerim’den ve örnek uygulamasını sahih sünnetten almayı bırakan
insanlar, atalarının kendilerine taşıdığı yanlış-doğru ne varsa hepsini
sorgulamadan kabul ederek hepsini “asıl din” ya da “dinin
aslı” konumuna getirmişlerdir.
Doğru olmayan şeyleri gözü kapalı olarak doğru saymak
ne kadar yanlış ise; doğruluğu kesin delillerle ortaya konmamış,
ancak ataların ve mevcut geleneğin getirmiş olması dolayısıyla
“doğru kabul edilen” şeyleri doğru saymak da o kadar yanlıştır.
Bundan dolayı atalarımızın düştüğü hatalara düşmemek, inanç ve
amelde “gerçekten doğru”16 olanla hareket edebilmek için; doğrularımızı
dinin aslı olan Kur’an’dan almak ve atalarımızın bize taşıdıklarını
da Kur’an süzgecinden geçirmek zorundayız. Aksi takdirde
farkında bile olmadan hüsrâna düşebiliriz. “Asra andolsun
ki insan hüsran içindedir. Ancak, iman edip sâlih amel işleyen, birbirine
hakkı ve sabrı tavsiye edenler hâriç.” 17
Ataların yolu, babalardan dedelerden devralınan din anlayışı,
Kur’an ve Sünnet’e ters, hurâfe ve uydurmalarla, yanlışlarla dolu
olabilir. Sırf babaların yolu diye, onların anlayışı diye bunları savunmak,
bunları hak ve hakikat gibi görmek ataları kutsallaştırıp
putlaştırmak, onları Allah’a ortak koşmak demektir. Bu problem,
sadece eski câhiliyyenin problemi değildir; her dönemde ve her
yerde izlerini devam ettiren bâtıl anlayıştır. Bu anlayış, bazen
15 9/Tevbe, 23
16 5/Mâide, 48
17 103/Asr, 1-3; Mustafa Başbekleyen, Atalar Dini Üzerine, Haksöz, sayı:12,
Mart 92, s. 6-7
ATALAR YOLU
- 17 -
ecdâdı yüceltmekle, ırkçılıkla, tarihi kutsallaştırmakla ortaya çıkar;
bazen gelenek, görenek, örf-âdet ve körü körüne taklitçilikle
kendini gösterir; “ele güne karşı”, “başkaları ne der?”, “ben
bu yaşa geldim, bunları duymadım, dolayısıyla bu yanlıştır”, “senin
yaşın kaç? Sen ne bilirsin?”, “biz hocalarımızdan, babalarımızdan
böyle gördük, böyle duyduk; o yüzden doğrusu budur”
gibi ifâdelerle ortaya çıkar; bütün bunlar hurâfe ve bâtıl inanışlar,
câhiliyye mantığı olarak değerlendirilmelidir. Eski câhiliyye döneminde
tevhidî çağrının önündeki en önemli itirazın bu anlayış
olduğu gibi, günümüz modern câhiliyyesinde de de durum farklı
değildir. Günümüzde şuurlu müslüman gençlerin sırât-ı müstakîm
çizgisinde sahih İslâm’ı anlayıp inanarak yaşamalarının önündeki
engellerden, belki de en büyüklerinden biri bu “atalar yolu” anlayışıdır.
Kur’ân-ı Kerim’de Atalar Yolu İle İlgi Âyetler
Peygamberlerin Allah’tan getirdiği hakikate, sadece Allah’a
kulluk yapma mesajına karşı müşriklerin “atalarının yolu”nu gerekçe
gösterip ecdatperestlik yapmaları Kur’ân-ı Kerim’de 25 yerde
gündeme getirilir. Atalarının izini takip etmelerinin, atalarının
yolunu şuursuzca sürdürmelerinin İlâhî ölçüye ters olduğu gibi,
akla mantığa da uygun olmadığı, geçersiz bir gerekçe, daha doğrusu
şirk için bahâne olduğu vurgulanır.
“Onlara (müşriklere): ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman onlar,
‘Hayır! Biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ dediler. Ya ataları
bir şey anlamamış, doğruyu da bulamamış idiyseler? (Hidâyet çağrısına
kulak vermeyen) kâfirlerin durumu, sadece çobanın bağırıp çağırmasını
işiten hayvanların durumuna benzer. Çünkü onlar sağırlar, dilsizler ve
körlerdir. Bu sebeple düşünmezler.” 18
“Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine ve Rasûl’e gelin’ denildiği vakit, ‘babalarımızı
üzerinde bulduğumuz (yol) bize yeter’ derler. Ataları hiçbir şey
bilmiyor ve doğru yol üzerinde bulunmuyor iseler de mi?” 19
“Müşrikler/putperestler diyecekler ki: ‘Allah dileseydi, ne biz şirk/ortak
koşardık ne de atalarımız şirk koşardı. Hiçbir şeyi de haram kılmazdık.’
Bu şekilde onlardan öncekiler de (peygamberleri) yalanladılar da
sonunda azâbımızı tattılar. De ki: ‘Yanınızda bize açıklayacağınız bir bilgi
var mı? Siz zandan başka bir şeye uymuyorsunuz ve siz sadece yalan
söylüyorsunuz.” 20
18 2/Bakara, 170-171
19 5/Mâide, 104
20 6/En’âm, 148
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 18 -
“Onlar bir kötülük yaptıkları zaman: ‘Babalarımızı bu yolda bulduk.
Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Allah kötülüğü emretmez.
Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” 21
“(Âd kavmi, peygamberleri Hûd’a (a.s.) dediler ki: ‘Sen bize tek
Allah’a kulluk etmemizi ve atalarımızın tapmakta olduklarını bırakmamız
için mi geldin? Eğer doğrulardan isen, bizi tehdit ettiğini (azâbı) getir.
(Hûd) dedi ki: ‘Artık size Rabbinizden bir azap ve bir gazab/hışım inmiştir.
Haklarında Allah’ın hiçbir delil indirmediği, sadece sizin ve atalarınızın
taktığı kuru isimler hususunda benimle tartışıyor musunuz? Bekleyin öyleyse,
şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.” 22
“Kıyâmet gününde, ‘Biz bundan habersizdik’ demeyesiniz diye Rabbin
Âdemoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini aldı ve onları
kendilerine şâhit tuttu ve dedi ki: ‘Ben sizin Rabbiniz değil miyim?’ (Onlar
da), ‘Evet (Rabbimiz olduğuna) şâhit olduk’ dediler. Yahut, (ne yapalım)
daha önce babalarımız Allah’a şirk/ortak koştu, biz de onlardan sonra
gelen bir nesildik, (onun için biz de onların izinden gittik. Ahd’i) iptal
edenlerin yüzünden bizi helâk edecek misin?” 23
“Onlar (Firavun ve toplumu) dediler ki: ‘Babalarımızı üzerinde bulduğumuz
(dinden) bizi döndüresin ve yeryüzünde ululuk sizin ikinizin olsun
diye mi bize geldin? Hâlbuki biz size inanacak değiliz.” 24
“(Semûd kavmi) Dediler ki: ‘Ey Sâlih! Sen, bundan önce içimizde ümit
beslenen birisiydin. (Şimdi) babalarımızın taptıklarına (putlara) tapmaktan
bizi engelliyor musun? Doğrusu biz, bizi kendisine (kulluğa) çağırdığın
şeyden ciddî bir şüphedeyiz.” 25
“(Medyen halkı) Dediler ki: ‘Ey Şuayb! Babalarımızın taptıklarını (putları)
bırakmamızı yahut mallarımızda (eksik veya fazla verme hususunda)
dilediğimizi yapmayı terk etmemizi sana namazın mı emrediyor? Hakikaten
sen yumuşak huylusun, çok akıllısın, (diyerek alay ettiler).” 26
“O halde onların tapmakta oldukları şeylerden (bu şeylerin onları azaba
götürdüğünden) şüphen olmasın. Çünkü onlar ancak daha önce babalarının
taptığı gibi tapıyorlar. Biz onların (azaptan) nasiplerini mutlaka
eksiksiz olarak vereceğiz.” 27
21 7/A’râf, 28
22 7/A’râf, 70-71
23 7/A’râf, 172-173
24 10/Yûnus, 78
25 11/Hûd, 62
26 11/Hûd, 87
27 11/Hûd, 109
ATALAR YOLU
- 19 -
“(Yusuf dedi ki:) Ey zindan arkadaşlarım! Çeşitli tanrılar mı daha iyi,
yoksa kahredici olan bir tek Allah mı? Siz, Allah’ı bırakıp sadece sizin ve
atalarınızın taktığı (birtakım anlamsız) isimlere tapıyorsunuz. Allah onlar
hakkında herhangi bir delil indirmemiştir. Hüküm Allah’tan başkasının
değildir. O da Kendisinden başkasına ibâdet etmememizi emretmiştir.
İşte dosdoğru din budur. Fakat insanların çoğu bilmezler.” 28
“Sizden öncekilerin, Nûh, Âd ve Semûd kavimlerinin ve onlardan
sonrakilerin haberleri size gelmedi mi? Onları Allah’tan başkası bilmez.
Peygamberleri kendilerine mûcizeler getirdi de onlar, ellerini peygamberlerinin
ağızlarına bastılar, (hakkı söylemelerini engellemek istediler)
ve dediler ki: ‘Biz, size gönderileni inkâr ettik ve bizi, kendisine çağırdığınız
şeyden şüphelendirici bir kuşku içindeyiz. Peygamberleri dedi ki:
‘Gökleri ve yeri yaratan Allah hakkında şüphe mi var? Hâlbuki O, sizin
günahlarınızdan birkısmını bağışlamak ve sizi muayyen bir vakte kadar
yaşatmak için sizi (hak dine) çağırıyor. Onlar dediler ki: ‘Siz de bizim gibi
bir beşerden başka bir şey değilsiniz. Siz bizi atalarımızın tapmış olduğu
şeylerden döndürmek istiyorsunuz.” 29
“Müşrikler dediler ki: ‘Allah dileseydi ne biz, ne de babalarımız ondan
başkasına ibâdet ederdik. Onun emri olmadan hiçbir şeyi de haram kılmazdık!’
Onlardan öncekiler de böyle demişlerdi. Peygamberlerin üzerine
açık-seçik tebliğden başka bir şey var mı?” 30
“Onların da (Allah evlât edindi diyenlerin), atalarının da bu konuda
hiçbir bilgisi yoktur. (Onların küfür ve iftira husûsunda) ağızlarından
çıkan bu söz ne büyük oldu! Çünkü yalandan başka bir şey söylemiyorlar.”
31
“Andolsun Biz, daha önce İbrâhim’e de hidâyet, dürüstlük ve bilgi
gücü vermiştik. Biz onu iyi tanırdık. O, babasına ve kavmine: ‘Şu karşısına
geçip tapmakta olduğunuz heykeller nedir böyle?’ demişti. Dediler ki:
‘Biz, babalarımızı bunlara tapar kimseler olarak bulduk.’ ‘Doğrusu, dedi,
siz ve babalarınız, açık bir sapıklık içindeymişsiniz.” 32
“Andolsun Biz Nûh’u kavmine gönderdik. ‘Ey kavmim! dedi, Allah’a
kulluk edin. O’ndan başka ilâhınız yoktur. Hâlâ sakınmaz mısınız? Bunun
üzerine, kavminin içinden kâfir olan liderler topluluğu; ‘Bu, dediler, tıpkı
sizin gibi bir beşer olmaktan başka bir şey değildir. Size üstün ve hâkim
olmak istiyor. Eğer Allah (peygamber göndermek) isteseydi, muhakkak
bir melek gönderirdi. Hem biz geçmiş atalarımızdan da böyle bir şey
işitmiş değiliz.” 33
28 12/Yûsuf, 39-40
29 14/İbrâhim, 9-10
30 16/Nahl, 35
31 18/Kehf, 5
32 21/Enbiyâ, 51-54
33 23/Mü’minûn, 23-24
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 20 -
“Onlar, öncekilerin dediklerinin benzerini söylediler. Dediler ki: Sahi
biz, ölüp de bir toprak ve kemik yığını haline gelmişken, mutlaka yeniden
diriltileceğiz, öyle mi? Hakikaten, gerek bize, gerekse daha önce
atalarımıza böyle bir vaadde bulunuldu; (fakat) bu geçmiştekilerin masallarından/
efsânelerinden başka bir şey değildir.” 34
“(Rasûlüm!) Onlara İbrâhim’in haberini de naklet. Hani o, babasına
ve kavmine: ‘Neye tapıyorsunuz?’ demişti. ‘Putlara tapıyoruz ve onlara
tapmaya devam edeceğiz’ diye cevap verdiler. İbrâhim: ‘Peki, dedi, yalvardığınızda
onlar sizi işitiyorlar mı? Yahut size fayda ya da zararları olur
mu?’ Şöyle cevap verdiler: ‘Hayır, ama biz babalarımızı böyle yapar bulduk.’
İbrâhim dedi ki: ‘İyi ama, ister sizin, ister önceki atalarınızın olsun,
neye taptığınızı (biraz olsun) düşündünüz mü? İyi bilin ki onlar benim
düşmanımdır; ancak âlemlerin Rabbi (benim dostumdur).” 35
“Kâfirler dediler ki: ‘Sahi, biz ve atalarımız, toprak olduktan sonra
gerçekten (diriltilip) çıkarılacak mıyız?’ Andolsun ki, bu tehdit bize yapıldığı
gibi, daha önce atalarımıza da yapılmıştır. Bu, öncekilerin masallarından/
efsânelerinden başka bir şey değildir. De ki: ‘Yeryüzünde gezin de,
günahkârların âkıbeti nice oldu, bir bakın!” 36
“Mûsâ onlara apaçık âyetlerimizi getirince, ‘Bu, olsa olsa uydurulmuş
bir sihirdir. Biz önceki atalarımızdan böylesini işitmemiştik’ dediler. Mûsâ
şöyle dedi: ‘Rabbim, kendi katından kimin hidâyet rehberi getirdiğini ve
hayırlı âkıbetin kime nasip olacağını en iyi bilendir. Muhakkak ki, zâlimler
iflâh olmazlar.” 37
“Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ dendiğinde: ‘Hayır, biz babalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız, derler. Ya şeytan, onları alevli ateşin
azâbına çağırıyor idiyse!” 38
“Onlara açık açık âyetlerimiz okunduğu zaman demişlerdi ki: ‘Bu, sizi
babalarınızın taptığı (putlardan) çevirmek isteyen bir adamdan başkası
değildir. Bu (Kur’an) da uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir.’
Hak kendilerine geldiğinde hakkı inkâr edenler de: ‘Bu, apaçık bir büyüdür,
başka bir şey değildir’ dediler.” 39
“Sonra kesinlikle onların dönüşü, çılgın ateşe olacaktır. Kuşkusuz onlar
atalarını dalâlette buldular da peşlerinden koşup gittiler. Andolsun
ki, onlardan önce eski toplumların çoğu dalâlete düştü. Kuşkusuz, Biz
onlara uyarıcılar göndermiştik. Uyarılanların âkıbetinin ne olduğuna bir
34 23/Mü’minûn, 81-83
35 26/Şuarâ, 69-77
36 27/Neml, 67-69
37 28/Kasas, 36-37
38 31/Lokman, 21
39 34/Sebe’, 43
ATALAR YOLU
- 21 -
bak! Allah’ın ihlâslı kulları müstesnâ.” 40
“Yoksa bundan önce onlara bir kitap verdik de ona mı tutunuyorlar?
Hayır! Sadece, ‘biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk, biz de onların
izinde gidiyoruz’ derler. Senden önce de hangi memlekete uyarıcı
göndermişsek mutlaka oranın varlıklıları: ‘Babalarımızı bir din üzerinde
bulduk, biz de onların izlerine uyarız’ derlerdi. ‘Ben size, babalarınızı
üzerinde bulduğunuz (din)den daha doğrusunu getirmişsem (yine mi
bana uymazsınız)?’ deyince, dediler ki: ‘Doğrusu biz, sizinle gönderilen
şeyi inkâr ediyoruz.’ Biz de onlardan intikam aldık. Bak, yalanlayanların
sonu nasıl oldu?” 41
“Bunlar (putlar), sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey
değildir. Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir. Onlar zanna ve
nefislerinin aşağı hevesine uyuyorlar. Hâlbuki kendilerine Rableri tarafından
yol gösterici gelmiştir.” 42
“Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa, babalarınızı
ve kardeşlerinizi veliler/dostlar edinmeyin. Sizden kim onları dost edinirse,
işte onlar zâlimlerin kendileridir. De ki: ‘Eğer babalarınız, oğullarınız,
kardeşleriniz, eşleriniz, hısım akrabanız, kazandığınız mallar, kesada uğramasından
korktuğunuz ticâret, hoşlandığınız meskenler (evler, konaklar,
köşkler) size Allah’tan, Rasûlünden ve Allah yolunda cihad etmekten
daha sevgili ise, artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin. Allah
fâsıklar topluluğunu hidâyete erdirmez.” 43
“Allah’a ve âhiret gününe iman eden bir toplumun -babaları, oğulları,
kardeşleri yahut akrabâları da olsa- Allah’a ve Rasûlüne düşman olanlarla
dostluk ettiğini görmezsin. İşte onların kalplerine Allah, iman yazmış
ve katından bir ruh ile onları desteklemiştir. Onları içlerinden ırmaklar
akan cennetlere sokacak, orada ebedî kalacaklardır. Allah onlardan râzı
olmuş, onlar da Allah’tan hoşnut olmuşlardır. İşte onlar, Hizbullah’tır/
Allah’tan yana olanlardır. İyi bilin ki Allah’tan yana olanlar, kuşkusuz kurtuluşa
erenlerdir.” 44
“Nûh Rabbine duâ edip dedi ki: ‘Ey Rabbim! Şüphesiz (boğulmuş
olan) oğlum da ehlimden/âilemdendir. Senin vaadin ise elbette haktır.
Sen Hâkimler Hâkimisin.’ Allah buyurdu ki: ‘Ey Nûh! O asla senin
âilenden değildir. Çünkü o, sâlih olmayan bir amel sahibi idi (Kâfirdi).
O halde hakkında bilgin olmayan bir şeyi Benden isteme. Ben sana
câhillerden olmamanı tavsiye ederim.” 45
40 37/Sâffât, 68-74
41 43/Zuhruf, 21-25
42 53/Necm, 23
43 9/Tevbe, 23-24
44 58/Mücâdele, 22
45 11/Hûd, 45-46
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 22 -
“Biz, insana ana-babasına iyi davranmasını tavsiye etmişizdir. Eğer onlar,
seni, hakkında bilgin olmayan bir şeyi (körü körüne) Bana şirk/ortak
koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme. Dönüşünüz ancak Banadır. O
zaman, size yapmış olduklarınızı haber vereceğim.” 46
“Eğer onlar (ana-baban) seni, hakkında bilgin olmayan bir şeyi (körü
körüne) Bana şirk/ortak koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme. Onlarla
dünyada iyi geçin. Bana yönelenlerin yoluna uy. Sonunda dönüşünüz
ancak Banadır. O zaman size, yapmış olduklarınızı haber veririm.” 47
Atalar Kültü; Sosyal Çevre ve
Geleneğin Putlaştırılması
Sosyal Çevre: İnsan, her türlü zihinsel ve duygusal yapıya sahip
olarak gelişmeye hazır bir vaziyette dünyaya gelir. Bu gelişim
sürecini devam ettirebilmek için toplum içerisinde yaşamak ve diğer
insanlardan faydalanmak zorundadır. Bu yönüyle toplumsal
bir varlık olarak değerlendirilen insan; inancını, bakış açısını, her
türlü değer yargısını, kimlik ve kişiliğini içinde yaşadığı toplumdan
alır. Fakat belirli bir noktaya gelindiğinde toplum, insanın
benliğini, irâdesini, idrâkini kuşatır, âdeta esir alır, hapseder. İnsanın,
toplumun koyduğu normları aşabilmesi bir mesele haline gelir.
Zira toplumlar kendi normlarını bireylere benimsetmek onların
düşünce, inanç ve davranışlarını yönlendirmek ister. Bu, toplumun
putlaşması demektir.
Toplum, binlerce yıllık birikimini, tecrübelerini, örf ve
âdetlerini, inançlarını, değer yargılarını bireylere aktardıktan
sonra, bu sosyal değer ve normların eleştirilmesine tahammül
edemez, kendine mensup bireylerden mutlak itaat bekler. Bu
normlar karşısında şüpheye düşülmesini bile istemez. Sosyal çevre,
insanın her yönüyle gelişimine uygun bir ortam olmakla birlikte,
belli bir aşamadan sonra yetersiz kalmakta, hatta fertlere
alternatif tanımadığı zaman da zararlı olmaktadır. Hür düşünme
ve araştırma imkânlarını ortadan kaldıran toplumsal çevre baskısı,
hiçbir zaman hoş karşılanmamaktadır.
Kur’an kültürüne dayalı bir perspektiften baktığımızda, yapılarına
göre iki tür toplumun varlığından söz edebiliriz. Biri normları
İlâhî öğretiye dayalı toplumlar (İslâmî toplum/ümmet), diğeri
normları câhilî öğretiye dayalı toplumlar (câhiliye). Câhiliye toplumlarında
insanı doğruluktan, iyilikten, güzellikten uzaklaştırıcı
bir baskı vardır. İşte böylesi toplumlarda toplumun yanlışlığına
46 29/Ankebût, 8
47 31/Lokman, 15
ATALAR YOLU
- 23 -
rağmen doğruyu görmek, toplumun kötülüğüne ve çirkinliğine
rağmen iyiyi ve güzeli tercih etmek, söz konusu topluma ve toplumsal
değerlere karşı çıkmayı, baskılara göğüs germeyi gerektirir.
Ayrıca kişiliğini içinde bulunduğu toplumla özdeşleştirmiş kimseler
için böyle bir durum geçerli değildir. Bunlar için, içinde yaşadıkları
toplumu reddetmek kendi kişiliğini reddetmek gibi imkânsızdır.
Bu tip insanlar İlâhî bir mesajla, hak sözle karşılaştıklarında kendilerine
göre bir değerlendirme yapma yeteneklerini işlevsiz hale
getirmişlerdir. Böyle bir durumda zihinlerinin ilk çağrıştırdığı şey,
içinde yaşadıkları toplumun yaklaşımlarıdır. Doğru da olsa yanlış
da olsa toplumun reddettiği her şey, toplumun bireylerince kabul
edilemezdir; bu toplumun yazılı olmayan yasasıdır/nassıdır.
Hak bir sözle, İlâhî bir mesajla câhiliye toplumunun karşısına
çıkanlar şu tür sorulara muhâtap olurlar: “Bu kadar insan bilmiyor
da sen mi biliyorsun? Bunca insan yanlış yolda da, sen mi
doğru yoldasın, yani bu kadar insan aldatıldığının farkında değil
de, bunu bir sen mi farkettin? Daha senin yaşın kaç? Biz bu yaşa
kadar atalarımızdan buna benzer bir şey duymadık, böyle bir şey
görmedik...”
Evet, bu kimselerin anlayışına göre iyi ve doğru, çoğunluğun
kabul ettikleridir. Peki nedir çoğunluğun özellikleri? Kur’ân-ı Kerim,
çoğunluğun “yoldan çıkmış, fısk ehli”,48 “vahiy bilgisine karşı
ilgisiz”,49 “Allah’ın verdiği sayısız nimetlere nankörlük eden”50 ve
“kâfir”51 kimseler olduğunu belirtir. “Muhakkak ki Biz, bu Kur’an’da
insanlara her türlü misali, çeşitli şekillerde anlattık. Yine de insanların
çoğu küfürden/inkârcılıktan başkasını kabullenmediler.”52; “Andolsun ki
eski milletlerin çoğu dalâlete düştü.”53; “Sen iman etmelerine düşkün
olsan bile yine de insanların çoğu iman edecek değillerdir.”54; “Elif Lâm
Mîm Râ, Bunlar Kitab’ın âyetleridir. Sana Rabbinden indirilen haktır, fakat
insanların çoğu iman etmezler.” 55
Kur’an ölçülerine göre itikadî ve ahlâkî açıdan olumsuz kimlik
taşıyan, normları câhiliye esaslarına göre belirlenmiş toplumlar,
çoğunluğun câhil, gâfil ve kâfir olması sebebiyle insanları
Hak yoldan saptırabilecek bir etkinliğe sahiptir. Yüce Allah konu
48 5/Mâide, 59; 7/A’râf, 102; 9/Tevbe, 8
49 7/A’râf, 187; 12/Yûsuf, 21; 30/Rûm, 6; 34/Sebe’, 28
50 2/Bakara, 243; 7/A’râf, 17; 12/Yûsuf, 38; 40/Mü’min, 61
51 12/Yûsuf, 103; 13/Ra’d, 1; 17/İsrâ, 89
52 17/İsrâ, 89
53 37/Sâffât, 71
54 12/Yûsuf, 103
55 13/Ra’d, 1
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 24 -
üzerinde mü’minlerin dikkatini çekecek uyarılarda bulunur: “Yeryüzünde
bulunanların çoğuna uyacak olursan; seni Allah’ın yolundan
saptırırlar. Onlar zandan başka bir şeye tâbi olmaz, yalandan başka söz
de söylemezler.”56 Bu âyet, aynı zamanda, hakkın tek, bâtılların ise
birden fazla olduğuna, yerküre üzerinde yaşayanların çoğunluğunun
da kâfirler topluluğuna mensup olduğuna işaret eder. İnsanın
bâtıl inançlara mensup toplumla etkileşiminden genellikle bâtıl
inançlar doğar. Her insanda çoğunluğa ayak uydurma, çoğunluğun
beğenisini kazanma eğilimi, çoğunluk tarafından dışlanma
korkusu vardır. İnsanın içerisinde yaşadığı toplum inanç açısından
Tevhid üzere ise, toplumun yapacağı etkileme olumlu olur.
Fakat toplum dalâlet ehli insanlardan oluşuyorsa etkileşim de bu
doğrultuda olacağından, dalâlet ehli toplum, inkâr motivi işlevini
görür. Bu durumda İslâm, çoğunluğun değer yargılarına değil,
Kur’an öğretilerine itibar etmeyi öngörür.
Bireyin kimlik ve kişiliğinin oluşmasında çoğunluğun, yani
sosyal çevrenin rolü inkâr edilemez. Sosyal çevre, doğrudan doğruya
olmasa bile, dolaylı olarak etkide bulunur. İslâmî açıdan bozuk
bir çevre, öncelikle ruhu bozar. Ve bozulan ruhî ortamda, kutsal
duyguların, yüce düşüncelerin gelişimi zayıflar, âdi düşünceler
güçlenir, bayağı duygular revaç bulur. Böyle bir ortamda kişinin
inkâra düşmesi kolaylaşır. Hatta olumsuz sosyal çevre, bireyin
inkârcılığının bir motivi olur.
Atalar Kültürü: Her doğan insan, bir toplum içerisinde, o topluma
özelliğini veren kültür ortamı içerisinde bulur kendisini. Birey
kültür ortamıyla başlattığı etkileşim sürecini bir ömür boyu
devam ettirir. Fertler bir yandan mevcut kültürle hayatlarını şekillendirirken,
diğer yandan bu kültürü yeni yetişen nesle aktarma
uğraşına girerler. Başta yetişen nesil olmak üzere bütün toplum
bireyleri kültür ortamına adapte olmaya çaba harcarlar. Zira sosyal
bir varlık olan insan, doğal olarak, önceki nesillerin devretmiş
olduğu fikirleri, inançları, davranış kalıplarını benimser, sahiplenir.
Sahiplenilen bu sosyal normlar nesileller boyu sürekliliğini korur.
Geçmiş nesilden alınan sosyal normların en belirgin özelliği süreklilik
arzetmesi ve sürekliliği sağlayan ataların üstünlüğü fikridir. 57
Kültürün insana kazandırdığı normlardan insanın bir anda
sıyrılması, onları terketmesi oldukça zor bir iştir. Bu tür değerler
önceki nesillerden miras alınmış ve bireylerin benliğine ayrılmamacasına
yerleşmiş, onların kişiliklerinin bir parçası olmuştur. Aynı
56 6/En’âm, 116
57 Mustafa Armağan, Gelenek, Ağaç Y. s. 19
ATALAR YOLU
- 25 -
şekilde toplumda bâtıl inançlar, kötü alışkanlıklar hâkim olunca,
bu insanları atalarından taklit yoluyla devraldıkları bu inanç ve
alışkanlıklardan uzaklaştırmak, ayırmak imkânsız gibidir. İşte toplumun
yapısını oluşturan bâtıl inanç ve kötü davranışlar insanları
hakikatleri idrâk etmekten ve hakka itaatten alıkoyan en önemli
sosyal motivlerden birisidir. Bireyin içinde yaşadığı câhiliye toplumunun
normları, insandaki inanma kabiliyetinin uyanmasını ve
gelişmesini engelleyen etkili bir perdedir. Kur’ân-ı Kerim bu toplumsal
yapıyı Hakk’ın tezâhüne en büyük engel kabul etmiş; aklî
incelemeyi, delillere sarılmayı, bilinçli ve insanca yaşamayı önermiştir.
“Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ dendiğinde: ‘Hayır, biz babalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız, derler. Ya şeytan, onları alevli
ateşin azâbına çağırıyor idiyse?!” 58 Eski atalarına tapıyor olmalarının
hiçbir aklî dayanağı yoktur.59 Saf, katıksız mücerret taklide yöneliyorlar.
60 Öyle bir taklit ki, taklit ettikleri şey doğru mu, yanlış mı
bunun üzerinde hiçbir şekilde düşünmüyorlar. İnsan bir şeyi taklit
edebilir, fakat bir yandan da onu sorgular veya taklit etmeden
önce üzerinde düşünür. Fakat kâfirler kendilerine gelen İlâhî mesajı
kabul etmedikleri gibi, taklit ettikleri gelenek ve değerlerin
doğru olup olmadığı üzerinde düşünmek de istememişlerdir.
Câhiliye toplumlarında gelenekçi anlayış, geçmişin tartışılmasına,
atalardan miras alınan sosyal normların analiz edilmesine
ve seçmeciliğe tâbi tutulmasına karşı çıkar: “Onlara (müşriklere):
‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiği zaman onlar, ‘Hayır! Biz atalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ dediler. Ya ataları bir şey anlamamış,
doğruyu da bulamamış idiyseler?”61 Kur’an’a, Peygamber’in getirdiklerine
tâbi olmaları istendiğinde atalarını taklitle yetinmişlerdir.
Hurâfe; Anlam ve Mâhiyeti
Dinde olmadığı halde dindenmiş gibi uydurulup anlatılan
hikâye ve rivâyetlere verilen ad. Bu çeşit rivâyetler ve hikâyeler
tümüyle uydurma, hatta bir kısmı saçma sapan olduğu halde, tarih
boyunca dine mal edilmiş, dinî bir kılıfla sunulmuşlardır.
Hurâfe, aslında bir insanın adıdır. Aslı astarı olmayan hikâyeler
anlatırmış. Dolayısıyla, Hurâfe’nin anlattıkları, Hurâfe’nin uydurdukları,
Hurâfe’nin çıkardığı söylentiler zamanla, bu tür bütün
uydurma rivâyetlerin ortak adı olmuştur.
58 31/Lokman, 21
59 İbn Kesîr, III/458
60 Şevkânî, Fethu’l-Kadîr, IV/241
61 2/Bakara, 170
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 26 -
Hurâfeler, dilden dile veya kitaplar aracılığıyla anlatılan
rivâyetlerdir. Bunların sağlam bir asılları yoktur, yani uydurma
şeylerdir. Ancak dinî bir motifle, dine mal edilerek anlatılır. İşin
önemli olan yanı da burasıdır. Hurâfeler yalnızca hikâye olsa, üzerinde
durulmaz. Hikâye ve masal, her yerde her zaman anlatılabilir,
yazılabilir. Ancak, uydurma ve yanlış oldukları halde bunlara
dinî bir maske takılır, İslâmî bir kılıf giydirilirse, o zaman iş değişir.
Çünkü bu tür rivâyetler müslümanların saf inancına zarar vermektedir.
Müslümanlar arasında dolaşan yanlış unsurların bir kısmı,
yahûdi ve hıristiyan kaynaklarından aktarılmışlardır. Bunlara
‘İsrâiliyyât’ denilir. Bir kısmı, dinden olmadığı halde dine sonradan
sokulan bid’atlerdir. Ki bunlar, uydurma oldukları halde, çok
önemli dinî ibâdetler gibi algılanır ve yapılır. Bir kısmı, halk arasına
yerleşmiş bâtıl, yani yanlış, İslâm dışı inançlardır. Hurâfeler, İslâm
gerçekleriyle bağdaşmayan bâtıl inanışlar, uydurma hikâyeler ve
çarpık davranışlardır.
Hurâfeler, bir taraftan müslümanların inançlarına zarar verirken
bir taraftan da başkalarının, yeni yetişen nesillerin İslâm
hakkında yanlış fikre sahip olmalarına sebep olur. Hurâfelerle
örülmüş bir din, günümüzün gerçeklerinin çoğuyla bağdaşmaz.
Hâlbuki İslâm, kâinattaki kevnî gerçeklerle uyuştuğu gibi, her çağın
ve her ülkenin insanına hitap etmektedir.
Günümüzde birçok felsefî, siyasî ve iktisadî düşünce, birçok
tavır ve anlayış da birer bilimsel gerçek, birer değişmez inanç ilkeleri
gibi sunulmaktadır. Hâlbuki bunların çoğu, gerçekliği kesinleşmemiş
teori, zan ve kuruntudan ibârettir veya kişilerin kendi
görüşleri, ya da zamanla modası geçecek hususlardır. Bunların
pek çoğu müslümanların saf inancını bozacak özelliktedir. Bunlara
‘modern hurâfeler’ dememiz mümkündür. Müslümanlar, hangi
adla ve hangi kılıfla sunulursa sunulsun, her türlü hurâfeye karşı
dikkat etmek zorundadırlar. 62
Dinimize göre, İslâm imanı dışında kalmış kişi dalâlettedir/sapıktır.
Müslümanı doğru yoldan, yani sırât-ı müstakîmden uzaklaştırıcı,
sapıklığa çağırıcı üç ana sebep vardır: Şeytan, ehl-i kitap
(yahûdi ve hıristiyanlar), bid’at ve hurâfeler. Bid’at ve hurâfeler,
farkına vardırmadan doğru yoldan uzaklaştırıcılıkları dolayısıyla,
en az önceki iki sebep kadar, hatta onlardan daha etkili yanıltıcı
ve saptırıcılardır. Bunların müslümanlar için arzettikleri tehlikeye
ve sünnetin yaşanması gereğine Peygamber Efendimiz birçok
hadis-i şeriflerinde dikkat çekmiştir.
62 Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, s. 279
ATALAR YOLU
- 27 -
Sağlıklı bir İslâmî yaşayış için, önce sağlam inanç esaslarına
ve bunlara bağlı bir ibâdet hayatına sahip olmanın, sonra da
ciddî, bilinçli ve sürekli bir denetimle, yozlaşmaya yardımcı olacak
hurâfe ve bâtıl inanışlara kapılmamanın, körü körüne taklitçiliği
terketmenin, çevre, toplum ve ecdattan devralınan anlayışı
Kur’an ve sünnet ölçüsüne vurmadan doğru kabul etmemenin
önemi inkâr edilemez.
Bilindiği gibi hakikatin zıddı olan hurâfe, aslı esası olmayan,
uydurulmuş, saf ve doğru inançlar arasına katılmış, bazı zaman
ve mekânların uğuru veya daha çok uğursuzluğu ile ilgili olarak
dillerde dolaşan abartılmış hikâyelerden, efsâne ve kerâmet adı
altında uydurmalardan ibârettir. Bâtıl inanışlar da bu asılsız söylentilere
inanmak ve gereğine göre hareket etmek demektir. Her
devirde, her toplumda az-çok, ama mutlaka görülen hurâfe ve
bâtıl inanışlar, toplumların ortak derdi olarak daima gündemde
kalmış önemli bir konudur. Hurâfe ve bâtıl inanışların bu derece
insanlığın başına dert olmasında genellikle câhillik, alışkanlık, gelenek-
görenek, propaganda, çıkar hesapları/istismarlar ve kişisel
zaaflar etkili olmuşlardır.
Öte yandan hurâfeler ve bâtıl inanışlar daha çok sağlık, ihtiyaç
ve gelecek hakkında önceden bilgi sahibi olmak gibi belli
bazı konularda ve özellikle kadınlar arasında yaygındırlar. Kadınlardan
nice kültürlüler bile, bâtıl itikatlara ve inanılmayacak şeylere
inanmaya meyillidirler. Geçim şartlarının düzeltilmesi, sağlık
hizmetlerinin yeterince yerine getirilmesi gibi sosyo-ekonomik
tedbirlerle hurâfe ve bâtıl inanışların ortadan kaldırılabileceği
görüş ve iddiâsı, modern ve ileri kabul edilen toplumlarda da (ülkemizdeki
batılı kültürle yetişmiş ve ekonomik yönden halk ortalamasının
üzerinde yaşayan sosyete çevrelerinde de) çeşit çeşit
hurâfe ve bâtıl inanışlara rastlanması gerçeği karşısında büyük
ölçüde geçerliliğini yitirmiştir. Bu durum hurâfe ve bâtıl inanışların
ekonomik olmaktan çok kültürel, daha doğrusu sahih iman/
inançla ilgili itikadî bir mesele olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Nitekim, dinler tarihi bize göstermektedir ki, insanlar tarihin
çeşitli dönemlerinde doğrudan uzaklaşmışlar, birtakım yaratıkları
kutsallaştırıp ilâhlaştırmışlar, hurâfe ve bâtıl inanışların tutsağı
olmuşlardır. Bütün bu dönemlerde Allah, rahmetiyle muâmele
etmiş, peygamber ve kitap göndererek, insanlığı boş ve asılsız,
zararlı inanç ve tapınmalardan kurtarmaya, dünya ve âhirette
huzurlu kılmaya çağırmıştır. Hak dinin peygamberler aracılığı ile
verdiği bu ciddî savaşa tevhid mücâdelesi denilir.
Tevhid mücâdelesi, putperestlerle mücâdele demek olduğu
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 28 -
kadar, asılsız kabuller, yanlış uygulamalar, yani hurâfe ve bâtıl
inanışlarla da mücâdele demektir. Kur’an ve Rasûlullah da aynı
şartlar içinde zuhur etmiş ve aynı mücâdeleyi naklî olduğu kadar,
en aklî ve mantıkî metodlarla da en başarılı şekilde yürütmüştür.
Bunun tarihî kanıtı, “câhiliyye devri” diye bilinen İslâm öncesi
dönemin kokuşmuş ortadoğu toplumlarının, Kur’an ve Sünnete
uydukları süre içinde dünya toplumlarınca özlem ve gıpta ile izlenen
İslâm medeniyetini gerçekleştirmiş olmalarıdır.
Ne var ki, bu kültürel hastalık (hurâfe ve bâtıl inanışlar),
Kur’an ve Sünnet çizgisini unutan, o anlayış ve yaşayışı yozlaştıran
değişen düzen ve toplum şartları içinde yeniden kendini göstermiş,
giderek gelişen boyutlarla günümüze kadar gelmiştir.
Hurâfe ve bâtıl inanışların hemen hepsinin temelinde ecdâda/
atalara bağlılık, ateş, su, orman ve ağacı kutsal kabul etmenin
derin izlerinin bulunduğu bir vâkıadır. Bazı yaratıklarda (özellikle
ölmüş kişilerde, onların yatırlarında) üstün güç ve nitelikler görerek,
onların yakınlığını elde etmek için onlara belli zamanlarda
kurbanlar sunmak gibi sapıklıklar, insanlığın tarih içinde sıkça
görülen büyük yanılgısı olmuştur. Kendilerini bu fecî yanlıştan
kurtarmaya çalışan peygamberleri ve onların izindeki mü’minleri
“uğursuzluk sebebi” olarak suçlayan toplumlar bile görülmüştür.
Hatta İslâmiyetin getirdiği en muazzam gerçekleri “öncekilerin
uydurmaları, masalları” diye, hurâfeler ve bâtıl inanışlar adına
mahkûm etmek isteyenler çıkmıştır. Günümüzde de saplandıkları
hurâfe ve bâtıl inanışları ölesiye savunanlar görülmekte, kendilerini
uyarıp karşı çıkanlara, kendi vasıfları olan “yobaz” ve “sapık”
gibi ithamlarla saldıranlara rastlanmaktadır. Hiç kuşkusuz, bu
davranışın temelinde bütün karanlığı ve korkunçluğu ile derin bir
cehâlet/câhiliyye bulunmaktadır. Dinimizin, insan fıtratına/özüne
ve gerçeğine en uygun inanç esasları, ibâdet ve ahlâk ilekleri ve
bunlara dayalı en olgun ve medenî uygulamaları konusunda yeterli
bilgiye sahip olan, İslâm’ı aslına uygun şekilde tanıyan kişilerin,
böylesi olumsuz davranışları sergilemesi düşünülemez. Çünkü
bilgi güçtür, aydınlıktır, gerçeği tanımaktır; bilgi gerçek anlamıyla
vahiydir, haktır, hakkı/İslâm’ı kabul edip teslimiyettir.
Toplumun hangi kesimine mensup olursa olsun, yeterli ve sağlıklı
dinî bilgisi olmayan ve inanç boşluğu içinde bulunan kişilerin,
hurâfe ve bâtıl inançlara kapılmaları daha kolay olacaktır. Çaresi
ise, bütünüyle toplumu, yeterli ve sağlıklı bir din bilgisine sahip
kılmaktır. Hurâfe ve bâtıl inanışların en büyük zararı, önce onlara
kapılanlara dokunur. Çünkü hurâfe ve bâtıl inanışlar, kişileri farkına
vardırmadan doğru yoldan ayırır. Onlar, iyi bir şey yapıyoruz
diye avunurlarken bir de bakarlar ki, gerek inanç olarak gerek
ATALAR YOLU
- 29 -
davranış olarak, inandıklarını söyledikleri dinin gerçeklerinden
uzaklaşıvermişler. Çünkü Sevgili Peygamberimiz’in bir hadis-i şeriflerinde
buyurdukları gibi, her bid’at ve hurâfe dalâlet/sapıklık
sebebidir: “Sözlerin en güzeli Allah’ın kitabı; yolların en doğrusu
Muhammed’in yoludur. İşlerin en kötü ve zararlısı, dinden olmadığı halde
sonradan uydurulup dine sokuşturulanlardır. Böyle uydurulmuş her
şey bid’attır, hurâfedir. Her bid’at da dalâlettir/sapıklık sebebidir.” 63
Öte yandan, hurâfe ve bâtıl inanışlar; inanma, kulluk, takdir
ve vefâ duygularının kötüye kullanılması demek olduğundan
toplumda kavram ve değer kargaşasına yol açarlar. Hak ile bâtıl
(doğru ile eğri) birbirine karışır. Özellikle, toplumda yaygınlaşmaları
halinde bu asılsız inanç ve uygulamalar “kurunun yanında
yaşın da yanması” gibi, yeterli dinî bilgisi olmayan kişiler tarafından,
dine ait bazı esasların da hurâfe ya da bâtıl inanış olarak
görülmesine ve tenkit edilmesine sebep olurlar. Böylece “dindarlık”
yaptıklarını sananlar, gerçek dinî esasların tenkidine yol açmış
olmanın sorumluluğunu da yüklenmiş olurlar. Unutulmamalıdır
ki herhangi bir kötülüğe sebep olmak, o kötülüğü işlemek gibi
sorumluluk doğurur.
Hurâfe ve bâtıl inanışlara kapılmış kişilerin büyük bir kısmı,
bu durumlarına “dindarlık”, bunlara karşı çıkılmasına da “itikatsızlık,
inançsızlık, sapıklık” damgasını vururlar. Oysa, iyi bilinmesi
gerekli olan bir gerçek vardır: Dinin kabul etmediği anlayış ve
uygulamalarla dindarlık olmaz. Dindarlık, ancak dinî olanı, dinden
olanı dince kabul ve emredileni, emredildiği şekil ve şartlarda
yerine getirmekle mümkündür. Bu yüzden dindarlık sanarak
hurâfe ve bâtıl inanışlara kapılmak, cennet sanarak cehenneme
yönelmektir.
Hurâfe ve bâtıl inanışlara kapılmış kişiler, ikaz edildikleri, uyarılmak
istendikleri zaman, genellikle, kendileri gibi düşünen ve
yaşayanların çokluğunu, atalarından böyle gördüklerini öne sürerek,
yanlışlarını savunmaya kalkarlar. Çoğunluğu veya atalarının
yolunu yanlışın doğru, hurâfenin hakikat sanılmasına gerekçe
yapmaya çalışırlar. Değil çoğunluğun, bütün bir toplumun ve
mezarlarındaki ölülerin tümünün bile yanlış ve hurâfe üzerinde
birleşmesi, onun niteliğini değiştiremez, hurâfeyi hakikat yapamaz.
Gerçeğin ölçüsü, sadece gerçektir/haktır. Gerçek, Kur’an’da
belirtildiği gibi Allah’tan gelendir/vahiydir: “Hak ve gerçek olan,
Rabbinden gelendir. Sakın kuşkulananlardan olma.” 64
63 Müslim, Cum’a 43; Ebû Dâvud, Sünnet 5; Nesâî, Iydeyn 22; İbn Mâce, Mukaddime
7
64 2/Bakara, 147; İsmail Lütfi Çakan, Hurâfeler ve Bâtıl İnanışlar, Marifet Y. s. 11-18
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 30 -
Tüm belâların anası olan cehâletin sosyal bir belirişi olan
hurâfe, dinde yozlaşmanın besleyici zeminini oluşturan sinsi ve
zehirli bir musîbettir. Halk kitlelerini perişan eden bulaşıcı bir
hastalık olmasına rağmen asırlardır hiç kimse onu tümüyle etkisiz
kılma başarısını gösterememiştir. Ocakları batıran, ama yine
de peşinden gidilen rezil bir yosmaya benzer hurâfe. Yıkıcı ama
câzibeli, zehirleyici ama tatlı...
Hurâfenin ana ocağı İsrâiliyattır; öncelikle ve özellikle
yahûdiliktir. Onu hıristiyanlık izler. Ehl-i kitap geleneği, bir anlamda
hurâfeler geleneği gibidir. Bu gelenek nazar boncuğundan
muskacılığa, falcılıktan cinciliğe, melek kanadı saymaktan şeytan/
cin çıkarmaya kadar akla gelebilecek tüm hurâfe çeşitleriyle doludur.
İsrâiliyât tahribi, hurâfe yığınının omurgasını oluşturmaktadır.
İsrâiliyyât denilen ehl-i kitap hurâfeciliğini, özellikle yahûdilik
yoluyla bünyesine aktaran müslümanların yanlış kültürü, daha
sonra buna hıristiyan, Sasani, Hint, Eski Yunan ve nihayet
Türk-Şaman kabullerini de ekleyerek iyice hurâfe okyanusuna
dönüşmüştür. Şamanizm gibi yarı pagan, yarı mistik bir dinin
oluşturduğu kollektif bir şuuraltına sahip bulunan Türk insanı,
İslâm’ı kabul ettiğinde, bu sayılan hurâfelerin ilk dördünü, girdiği
yeni dinle birlikte sîneye çekmekle kalmadı, ona kendi Şaman
kaynaklı hurâfelerini de, ufak kılık değiştirmelerle ekledi. Ve bir
zaman geldi ki, Türk insanı için din hayatı, bir tür hurâfeler hayatı
oluverdi.
Hurâfe, bunamak anlamındaki haref kökünden türemiş bir
kelimedir. Kitleleri bunamaya iten bir hastalık olduğu için bu toplumsal
illete hurâfe denmiştir. İbn Manzûr hurâfeyi, “yalan sözün
tatlı geleni” diye tanıtır.65 Demek oluyor ki hurâfede, tüm tutarsızlığa
rağmen, dinleyene tatlı ve çekici gelen bir yan bulunmaktadır.
Belki de hurâfeyi yaşatan, insanoğlundaki tatlı söze aldanma
şeklinde tecellî eden akıl almaz ahmaklıktır.
Batı dillerinde, Latince bir kök olan superstitio’dan türeyen
superstition kelimesiyle karşılanan hurâfe, bu dillerdeki ortak
kabule göre de mantık dışı, temelsiz, boş, aldatmaca, büyü
üründen inanç ve kabul demektir. Bu sözcük, aynı zamanda
ataların kabullerinden gelen akıl dışı anlayışları da ifade eder.
Larousse’a göre, hurâfede “mesnetsiz, saçma yükümlülük”,
belirgin niteliklerden biridir.
65 Lisânü’l-Arab, Hı-rı-fe maddesi
ATALAR YOLU
- 31 -
Hurâfe-Atalar Dini İlişkisi: Kelimenin kökünde, eski halk
inançları anlamları da vardır. Bu demektir ki, hurâfecilikte, eski
kabullerin yeni anlayışlar içinde sürdürülmesi önemli noktalardan
biridir. Kur’an’ın ecdat kabullerini dokunulmaz kılmayı putperestliğin
bir belirişi olarak gösteren konumuzla ilgili âyetlerini
hatırlamalıyız. Hurâfenin omurga noktalarından biri, eski ataların
kubullerini yeni zamanda yaşatmaktır. Kur’an 25 âyetinde şirkin
bir belirişi olarak gösterdiği ataların âdet ve geleneklerini kutsallaştırmayı
hurâfe sebebi kaynaklardan biri olarak ortaya koyar.
Ecdatperestliğin temel sloganı, peygamberlerin temel kanıtına
bir karşılık olarak gösterilmiştir. Peygamberler diyor ki: “Eğer doğru
sözlüler iseniz delilinizi getirin!” 66 Yine peygamberler diyorlar ki:
“Eğer doğru sözlüler iseniz bana ilimle haber verin!” 67 Şunu da söylüyor
nebîler: “Eğer doğru sözlüler iseniz haydi kitabınızı getirin!” 68 Bu isteğe,
hurâfeci şirkin verdiği cevap şudur: “Eğer doğru sözlüler iseniz
bize atalarımızdan kanıt getirin!”69 Veya şöyle söylüyorlar: “Şu dediğinizi
biz, önceki atalarımızdan duymadık.” 70
Hurâfe zehrinin kimliğiyle onun panzehirinin kimliğini birer
cümlede böylesine ihtişamla anlatmak, ancak Kur’an kelâmının
başaracağı bir hârika olabilirdi. Bu kelâm hârikasından biz şunu
öğreniyoruz: Hurâfecilik ve atalar yolunu körü körüne taklit; bir
ilimsizlik, kitapsızlık, kanıtsızlık illetidir ki insanı kör ve sersem
ederek ataların fosillerine, ete-kemiğe tutsak hale getirir.
Hurâfe-Ümniyye İlişkisi: Çoğulu “emânî” olan ümniyye kelimesi,
Kur’ân-ı Kerim’de bir yerde tekil, beş yerde çoğul olmak üzere
toplam 6 yerde geçmektedir. Fiil halinde kullanımı ise bunun iki
katından fazladır. Kur’an bu kavramı, kitap kavramına karşı bir
olumsuzluğu ifade için kullanmaktadır. Karşıtlık şöyle verilmektedir:
“Kitabı bilmezler, sadece emânî bilirler...”71 Ehl-i kitap dediğimiz
yahûdi ve hıristiyanlarla müslüman kitlelerin emânîsinden şikâyet
edilmekte, meselelerin bu emânîlerin hiçbirisiyle çözülemeyeceği
belirtilmektedir. Çözüm; Kitap, ilim ve eylem ile olacaktır. 72
Kitab’a, yani ilim ve delile karşı konmuş bulunan emânî, aslıesası
olmayan şey, yalan, sanı, ne dediğini anlamadan okumak
anlamlarındaki ümniyye kelimesinin çoğuludur. Ümniyye, takdir
66 2/Bakara, 111
67 6/En’âm, 143; 46/Ahkaf, 4
68 37/Sâffât, 157
69 44/Duhân, 36; 45/Câsiye, 25
70 23/Mü’minûn, 24; 28/Kasas, 36
71 2/Bakara, 78
72 4/Nisâ, 123
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 32 -
etmek (ölçü tutturmak) anlamındaki meny kökünden türemiştir.
Meny sözcüğündeki takdir, daha çok sanı, hayal ve kuruntuya dayanarak
yapılan tahminler için kullanılır. Bu yüzdendir ki meny,
genellikle gerçeğe dayanmayan hayalî tasavvurlar ve tasarımları
ifade eder. Bu kökten gelen “temennâ” fiili, “yalan söyledi” anlamındadır.
Buradan hareketle Mücâhid bin Cebr gibi bazı müfessirler,
emânî kelimesini “yalanlar” diye açıklamışlardır.
Kur’an’ın “Kitab”a karşıt gösterdiği emânî, bizim hurâfe,
anlamadan veya yanlış anlayarak okumak dediğimiz illetlerin
ta kendisidir. Emânî hakkında bilgiler veren Râgıb, şöyle diyor:
“Şeytan, peygamberlerin ümniyyelerine bir şeyler karıştırır” mealindeki
âyet 73 bünyesinde kullanılan ümniyye, okuyuş demektir.
Kendini iyice vermeden okumak, bu tehlikeyi taşıdığındandır
ki, Hz. Peygamber’e Kur’an okuyuşunda aceleden kaçınması
emredilmiştir.” 74
Şeytanın insanı saptırışının esası da ümniyyeye itmektir. Şeytan,
tüm vaatlerinde ümniyye kullanır. Yani, insanı, anlamını bilmeden
sırf üfürük olsun diye okumaya ve aslı-esası olmayan şeylere
inanıp bel bağlamaya iter.75 Daha ilginci, şeytan, insanoğlunu
ümniyeler (hurâfeler, uydurmalar, anlamsız okuyuşlar) kullanarak
saptıracağını Allah huzurunda açıkça beyan etmiştir: “Yemin olsun,
onları ümniyyelere, (boş kuruntulara, hurâfelere, yalanlara) iteceğim...”76
Zafer, mutluluk, ölümsüzlük bir emânî işi değildir; bir eylem ve
üretim işidir. 77
Cennete gidiş de din mensuplarının ürettikleri ve kendilerini
öne çıkarmak için kullandıkları emânî sloganlarıyla değil; üretilen
değerlerle olacaktır.78 İnsanoğlunun yolunu vuran, başına bin türlü
belâ açan da ümniyyelerdir. İnsan bu ümniyyelere aldanır, sapar
ve iyi şeyler yapıyorum sana sana batıp gider. Bu batışın en kahırlısı,
insanınn Allah ile aldatılmasıdır. Kur’an bu aldanışın altını
özellikle çiziyor.79 Bu gerçeği gösteren âyet, ümniyyelerle ayağına
çalı dolandırılan kitlelerin, Allah’ı paravan yapanlarca aldatılıp
perişan edileceğini de mûcize bir biçimde gösteriyor.
Kitap yerine, okuyup üfürme, asılsız gelenek ve kabullerin
peşinden gitme, hurâfelere saplanma gibi olumsuzluklara
73 22/Hacc, 52
74 20/Tâhâ, 114; 75/Kıyâme, 16
75 bk. 4/Nisâ, 120
76 4/Nisâ, 119
77 bk. 4/Nisâ, 123
78 bk. 2/Bakara, 111
79 bk. 3/Fâtır, 5; 57/Hadîd, 14
ATALAR YOLU
- 33 -
kucak açanlar şeytanın vaatlerinden başka hiçbir şeyle ödüllendirilmeyeceklerdir.
Böyle bir sonuçla karşılaşmamak için dini,
hurâfelerden temizlemek kaçınılmazdır. Bunu yapmayanlar, kitabın
yerine emânîyi (uydurma ve kuruntuları, anlamsız üfürükleri,
hurâfeleri) geçirerek bunların işletilmesiyle saltanat sürenlere teslim
olur, sahte tanrılara kul-köle haline gelirler. Bu bilgiler ışığında
hurâfeyi şöyle bir tanıma kavuşturabiliriz: Hurâfe, sünnetullah
(Allah’ın tabiattaki değişmez kanunlarına), vahye, ilme, akla ters
düşen ve çoğunluğu ataların eski kabullerinden oluşan inançların,
yaklaşımların, kabullerin, iddiâların, uygulamaların, tavırların ortak
adıdır. 80
Zan ve vehimlerle veya doğrudan doğruya cehâletin verdiği
telkinlerle, atalardan miras alınan din anlayışının sorgulanmadan
kabulüyle görülen hurâfe inançlar, ameller ve bunları savunanlar,
dini hurâfeler yığını olarak takdim edenler maalesef hayli yaygındır.
Cehâlet ve küfür devrinde görülen hurâfeler, her zaman
diliminde de görülebileceği için Kur’an, “atalar yolu” olarak ifade
ettiği bu taklitçiliği, ecdatperestliği şiddetli bir şekilde kınamış,
şirk sebeplerinden biri olarak göstermiştir.
Sadece sokaklarda ve vitrinlerde değil, hayatın hemen her
alanında ve en önemlisi gönüllerde çeşitli putların sergilendiği ve
yerleştiği çevrelerde ve zaman diliminde artık hurâfelerin hakikat,
hakikatlerin de hurâfe kabul edilir hale gelmesi sürpriz sayılmaz.
Kur’an’ı, hadisi, İslâm’ı bilmediği halde yahûdi, hıristiyan, ateist
ve müşriklerin bâtıl fikir ve hurâfeleri ile kafalarını ve kalplerini
dolduran birtakım zavallılar, dinin gerçek hükümlerini efsâne ve
bâtıl inanç kabul etmekte; bâtıl yorum, uydurma ve hurâfeleri ise
hak zannetmektedirler.
Hurâfelerin tümü din açısından tehlikeli olmakla birlikte, itikadı
ilgilendiren hususlar, şirke yol açmaları yönüyle en çirkinleridir.
Aslında her hurâfenin, hatta bir ölçüde bid’atin kabul ve uygulanışı,
İslâm itikadına zarar verir. Kur’an’da da tevhid dâvetine,
sadece Allah’a ibâdet/kulluk çağrılarına itiraz edenlerin temel
gerekçe olarak “atalarının yolu”nu göstermeleri, onların örf-âdet,
gelenek ve göreneklerini, onlardan miras aldıkları inanç ve yaşayış
biçimlerini alternatif olarak ileri sürmelerini bir ecdatperestlik,
körü körüne taklitçilik kabul etmenin yanında, hakkın karşısında
en önemli şeytanî gerekçe olarak görmekteyiz.
80 Geniş bilgi için bk. İslâm Nasıl Yozlaştırıldı, s. 37-47
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 34 -
Çokça Görülen Hurâfe ve Bâtıl İnanışlar
Dünyanın öküzün boynuzunda durduğunu, hem de din adına
iddiâ eden hurâfeciler hâlâ kaldı mı bilinmez ama, yıldıznâmeye
(astroloji ve fallara) bakanlar ve baktıranlar, kahve içtikten sonra
kapatıp fala bakarak bir şeyler uydurup söyleyenler ve onlara
inananlar, baykuşun bir eve tüneyip ötüşünü, köpeğin uzun uzun
ulumasını duyanların mahalle veya köyden bir kişinin öleceğini
yorumlayıp buna inananlar, yılbaşı gelince noel baba olan, onun
heykelini yapan, noeli kutlayan, hindi kesen, çam deviren ve benzeri
hıristiyan taklitçiliğini çekinmeden işleyenlere hemen her zaman
ve her yerde rastlamaktayız.
a- Ölüler ve Kabirlerle/Türbelerle İlgili Hurâfeler
Bu tehlikeli hurâfelerin içinde en yaygınları, türbe ve tekkelerde,
yatır (ölü) ziyaretlerinde, ölü veya diri bazı kişilerin aşırı yüceltilip
kutsallaştırılması, tanrılaştırılması, daha doğrusu putlaştırılmasında,
bazı mubahların haram kabul edilmesinde, Kur’an’da
emredilmediği ve Peygamber döneminde uygulanmadığı halde
bazı yeni ibâdet şekillerinin kabulünde görüyoruz. Dinden olmadığı
halde dinin içine katılan her türlü ilâveler, yama ve sentezler,
bâtıl âdet ve sapık yorumlar, hurâfe ve bid’at kavramıyla ilgili
cinâyetlerdir.
Daha çok kadınlar ve hastaların rağbet ettiği türbeler çevresinde
kümelenen hurâfelerin başında, türbelere adak adamak,
pencere demirlerine ve yakınındaki bir ağaca çaput bağlamak,
türbe içinde veya çevresinde mum yakmak gelmektedir. Bunlar
üzerinde kısaca duralım:
Türbelere adak: Adak ya da dinî ifadeyle nezir; Allah rızâsı için,
insanın kendi kendini herhangi bir şarta bağlı olarak veya mutlak
şekilde mubah olan bir konuda borçlandırmasıdır. Adak yerine
getirilmediği müddetçe, adayan borçlu kalır. Adak, Allah’tan
başkası adına adanamaz. Adanırsa adak olmaz. Adayan da şirk
koşmuş olur. Ayrıca, iyice bilinmesi gerekli bir husus da adağın
hiçbir şeyi değiştiremeyeceği, kaderi zorlayamaycağıdır. Kimse
yapacağı vaatlerle -hâşâ- Allah Teâlâ’nın ezelî takdirini değiştirebileceğini
sanmamalıdır. Peygamber Efendimiz konuyu şöyle dile
getirmiştir: “Nezir (adak) hiçbir şeyi (şerri ve zararı) def etmez. Ancak
nezir sebebiyle cimriden mal çıkarılmış olur.” 81 Başka bir hadis-i şerif
de şöyledir: “Kim, Allah’a itaati gerektiren bir hayır ve ibâdet adarsa,
adağını yerine getirsin. Kim de Allah’a karşı günah işlemeyi gerektiren
şer bir iş nezrederse, Allah’a âsi olmasın, adağını yerine getirmesin.” 82
81 Buhârî, Kader 6
82 Buhârî, Eymân 28
ATALAR YOLU
- 35 -
Allah’a karşı isyan olan bir adağın yerine getirilmesi, adanmasından
daha büyük bir vebaldir. Allah’tan başkaları için adanan
adaklar da yerine getirilmemesi gerekli nezirler cümlesindendir.
O halde “falan türbeye bir koç adadım” diye söylenip gezenler ne
yapmak istediklerini anlamalıdırlar. Bu sözden maksatları “adadığımı
falan türbe civarında Allah için keseceğim” demek midir?
Yoksa, “o türbede yatana adadım” mı demek istemektedirler?
İkincisi ise, bu bir şirk koşmadır, terkedilmesi kesinlikle lâzımdır.
Bir ölü için, yatır için kurban kesilmesi, ona adak adanması şirktir/
küfürdür. Oralarda kurban adıyla hayvan kesenlerin hemen hepsi
böyle bir şirk içine düşmektedir. Bunlar, besmeleyle de kesseler,
kestikleri murdardır, yenilmez. Birincisi ise; câhilleri yanıltmamak
ve hurâfeci duruma düşmemek için ve yer kaydı da adakta önemli
olmadığından dolayı, türbe çevresinde değil de istediği başka bir
yerde Allah için adağını yerine getirmeli, hayvanını hurâfelere karıştırmadan
kesmelidir.
Ölülere Yalvarıp Duâ Etmek: Yatırlardan bir şeyler beklemek,
hastalığına şifa, derdine devâ, bahtına açıklık, kısırlığına çözüm...
için ölüden yardım ve imdat beklemek; tümüyle şirk olan hurâfe
ve bâtıl inanıştır. Bunları bir müslüman yapamaz.
Çaput Bağlamak: Mezar taşı, türbe ve tekke penceresine
veya o civardaki ağaçlara düğümler, çaputlar bağlamak eski Türk
câhiliyesinden devralınan hurâfe ve putperest özelliklerindendir.
Türkler, müslüman olmadan önce sahip oldukları türbelere ve
kutlu saydıkları ağaç ve çalılara paçavra bağlamak ve mezarlarda
mum yakmak gibi câhiliyye âdetlerini, İslâm’ı kabul etmeleriyle
birlikte yeni dinlerine katmışlar, hâlâ da bu hurâfe ve bâtıl inanışları
terkedememişlerdir.
Mum Yakmak: Türbe, mezar, tekke vb. yerlere mum yakma
âdeti, eski câhiliyye çağından kalma âdetlerindendir. Arkeologların
çoğu bu âdetin en ilkel ateş kültü ile ilgili olduğuna kanidirler.
Yani “ateşe tapınmak”tan kalma bir âdet olduğu söylenilmektedir.
Eski çağlarda yalnız “aziz” sayılanların değil; başka ölülerin
de mezarlarında yahut öldükleri yerde mum veya ateş yakmak
bir nevi kurban sayılırdı. “Türbelerde kandil (mum) yakmak âdeti,
Fenikelilerden intikal etmiş bir an’anedir. Fenikeliler Sur şehrinin
koruyucusu ve tanrısı olan Melkâres’in heykeli önünde devamlı
kandil (mum) yakarlardı.” 83
Hıristiyanlıktan önceki Helenler ve Romalılar’ın da mezarlarında
ve mezar taşları üzerinde meş’aleler yaktıkları bilinmektedir.
83 Hurâfâttan Hakikate, M. Şemsettin Günaltay, s. 298
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 36 -
Bunlar Hıristiyan olduktan sonra da bu âdetlerini bırakmamışlardır.
Bu Paganizm kalıntısı âdet, daha sonraları hıristiyan din
adamları tarafından kitaba uydurulup mum yakma şeklinde dinî
âyinlere sokulmuştur. Hıristiyan din adamlarının izahlarına göre
güya bu âdet, ilk hıristiyanların karanlık mağara ve Katakomplarda
gizlice ibâdet ettikleri zaman yaktıkları mum ve meş’alelerin
hâtırası imiş.84 İslâm’da câmi duvarına, kabir taşına, mezar taşına,
türbelere, yatırlara mum yakılır diye bir davranış kesinlikle
yoktur. Bunlar Türklere de hıristiyanlar aracılığıyla müşrik ve
mecûsilerden geçmiştir.
Kabir başına, mezar taşına mum yakan kişi, oradaki yatırla
kendini bütünleşmiş, ondan bir parça olmuş gibi kabul ediyor ki,
bu büyük bir hatadır ve şirktir. İslâm’a göre insan, ancak Allah’a
ilticâ eder ve O’na sığınır. O’nun dışındaki varlıklardan medet ummak
tevhide ters düşen büyük bir yanlıştır. Bu itibarla kabirlerde
mum yakma âdeti, bâtıl bir inanç ve hurâfedir. Ayrıca, halk arasında
yaygın olan bir yanlış inanç da, cenâze çıkan odada 40 gün ışık
yakılmasıdır. Güya ölü çıkan odada 40 gün ışık yakılırsa, ölünün
ruhu geldiği zaman karanlıkta kalmaz, evini ve odasını daha çabuk
bulurmuş.
Malı israf etmek, başka ümmetlere benzemek gibi iki haramı
birden işleten bu tür hurâfelerden kesinlikle uzak bulunmak
gerekir. Tevhidi gölgeleyici, müslümanları tevhid inancından şirke
sevkedici bu çirkin putperest âdetlerinden medet umanlar, putlardan
fayda bekleyenler gibi kendilerini aldatmaktan ve etrafa,
özellikle yeni yetişenlere kötü örnek olmaktan başka hiçbir iş yapmış
olmazlar. Bu da vebal olarak onlara yeter de artar bile.
Mum yakarak, çaput bağlayarak, ölülere adaklar adayarak,
murâdına nâil olacağını, hastalığından veya dertlerinden kurtulacağını,
bahtının açılacağını, çocuk doğuracağını sananlar ve yeri
geldiğinde de müslümanlığı kimselere bırakmayanlar, inandıklarını
iddiâ ettikleri İslâm’a, Kur’an ve sünnete ne kadar ters düşmüşlerdir!
“Yalnız Sana ibâdet eder, yalnız Senden yardım dileriz.” 85
âyetini kıldığı namazın her rek’atında okuyanların, “gazaba uğramış
ve sapıkların yoluna tâbi olmaktan”86 Allah’a sığınanların, verdikleri
bu söze ve yaptıkları duâya sâdık kalmalarından daha doğal
ne olabilir?
84 Hurâfeler ve Menşeleri, Abdülkadir İnan, s. 43
85 1/Fâtiha, 5
86 1/Fâtiha, 7
ATALAR YOLU
- 37 -
Merhum Mehmed Âkif’in;
“Hurâfeler, üfürükler, düğüm düğüm bağlar,
Mezar mezar dolaşıp hasta baktıran sağlar!”
mısralarıyla çizdiği yakışıksız görünümden uzaklaşmaya,
İslâm’ın sadeliğinde dinî kişiliği ve sadece Hakka kulluk yapan
izzeti bulmaya çalışmalıdır. Çünkü kurtuluşa giden doğru yolun,
böylesi hurâfelere tahammülü yoktur.
Cenâzeye Çelenk Götürmek ve Yeşil Düşmanlığı: İslâm hayat
dinidir. Her şeyde canlılık ister. Bu sebeple de hayat sembolü olan
yeşili, yeşilliği korur, geliştirilmesini teşvik eder. Rahmete, berekete,
sıhhate ve çevre sağlığına yararlı ve yeşilliğin (her çeşit ot, bitki
ve ağaçların) Allah’ı kendi halleriyle zikredip ibâdet ettiklerini kabul
eder. Ne var ki, her güzel ve doğrunun düşmanı olan hurâfe
ve bâtıl inanışlar, kör taklitçilik, amacı bilinmeden başka milletlerden
devşirilen, kapılardan gümrüksüz geçirilen câhiliyye âdetleri
yeşilin ve yeşilliğin de düşmanıdırlar.
İslâm ile uzaktan yakından ilişkisi olmayan “hıdırellezde yeşil
çiğnemek gerek” düşüncesi ve uygulaması, yılbaşı kutlamaları
dolayısıyla çam kesmeler, vitrin süslemeler, bayramlarda mezarlara
yeşil çalı götürmeler, kabirlere çiçek bırakmalar, büyük kentlerde
salgın hale gelen cenâzeleri çelenklerle uğurlamalar gibi bir sürü
uygulama, bize yabancı, zararlı ve başka milletlere benzeme
girişimleri olarak sosyal ve dinî bünyeyi kemirip durmaktadırlar.
Ölüm ve ölüm ötesi ile ilgili hurâfe ve bâtıl inanışlar, gün geçtikçe
artmaktadır. Oysa çok dikkatli davranılması gerekli hayat olayı,
ölüm ve sonrası ile ilgili muâmelelerdir. Ne ses, ne gürültü, ne
bando, ne top arabası, hatta ne slogan... Sadece acele fakat
telaşsız, üzgün fakat vakur, hayat kadar ölüme de râzı bir havada,
duâlarla ve sürekli ölümü düşünerek ölü için duâ makamında
kılınacak cenâze namazı ve yapılacak mütevâzi bir merâsim, ölene
karşı son görevin yerine getirilmesi için kâfidir. Ötesi bir yığın
hurâfe ve günahtır, israf ve yorgunluktur, cenâzeyi de rahatsız,
huzursuz etmektir.
Bilinmelidir ki, cenâzeyi çelenklerle uğurlamak hıristiyan
âdetidir. Çelenk, aslında hıristiyanların kutsal kabul ettiği
haç taşıma aracıdır. Haçı çıplak taşımamak için onu çiçeklerle
süslemekte ve öylece mezara kadar götürmekteler. Peki, bir
müslüman, bu çelenk hurâfesiyle mezara ne götürmekte veya
göndermektedir? Hıristiyanın haçını mı, yoksa çiçek buketleri
arasına sıkışmış, üzüntülerle harmanlanmış hurâfeleri mi? Yapmadığı
duâları mı? Çelenk için, cenâze için çiçeği koparmak, onu
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 38 -
zikirden/ibâdetten ve insanlara güzellikler veren özelliklerden
mahrum etmektir. Ayrıca israftır, bu paralarla fakirlere sadakalar
verilse daha iyi olmaz mı?
Dinimiz, kabir üzerine yığılmış kurumaya mahkûm çelenk ve
çalı değil; büyümeye ve yeşil kalmaya lâyık fidanlar, çiçekler dikilmesinden
yanadır. Peygamberimiz bizzat buna örnek vermişler,
iki kabrin üzerine hurma fidanı dikerek, “bunlar yeşil kaldıkça, içeridekiler
için rahmet vesilesi olmaları umulur” buyurmuşlardır. O halde
ne yapılması gerektiğine dikkat edilmelidir? Allah’ı râzı etmek,
cenâzeye rahmet vesilesi olmak veya hıristiyanları körü körüne
taklit edip hurâfeyi çağdaşlık sanarak çeşitli zararları seçmek. Kararı
inançlar belirleyecektir.
Bir de kurban olarak horoz adamak veya kesmek var ki, horozdan
kurban olsa olsa, böyle sahte tanrılara olur dedirtiyor insana.
Yine, yatırların yanlarına konulan tuz ve şekerlerden medet
ummak, onları şifalı kabul edip almak veya dağıtmak, istismarcıların
ekmeğine yağ süren hurâfelerdendir. Oraların toprağını kutsal
kabul edip beraberinde götürmek, kabirlerin etrafında tavaf
etmek... Bütün bunlar şirk unsuru olan hurâfelerdir.
b- Günlerle İlgili Hurâfeler
İki Bayram Arası Nikâh Kıyılmaz mı? Anadolunun birçok yöresinde
hâlâ yaşatılmakta olan bir yanlış anlayış da “iki bayram
arasında nikâh kıyılmaz” görüşüdür. Nereden çıktığı bilinemeyen
bu asılsız sözün, toplumda giderek etkisini kaybetmesine rağmen,
tamamen unutulmamış olması ve zaman zaman ortaya atılması,
hurâfelerin yaygınlığı açısından düşündürücüdür.
Bilindiği gibi dinimize göre nikâh, ibâdet ve muâmele sıfatlarına
sahip, şaka götürmeyen bir icraattır. Dinimizde “ruhbanlık”
olmadığı için evlenmek teşvik ve evlenmemekten hayırlı kabul
edilmiştir. Hatta ibâdet edebilmek için evlenmeme düşüncesine
kapılanlar bizzat Peygamber Efendimiz tarafından uyarılmış,
“Benim sünnetimi terkeden Benden değildir!” diye çok ciddî şekilde
tehdit edilmişlerdir. Nikâhın şartları arasında “iki bayram arasında
olmaması” gibi bir kayıt bulmak mümkün değildir. Dinimizde
herhangi bir hüküm koyabilmek için bunun Kitab’dan veya
Sünnet’ten bir delilinin olması gerekmektedir. Bu kaynaklardan
delil bulunmayan bir görüş hakkında söylenecek sözler mesnetsiz,
asılsız, uydurma olmaktan öte gidemez ve dinî açıdan en küçük
bir değer taşımaz. Herhangi bir konunun haram/yasak olduğunu
tesbit etmek için bu delillere ihtiyaç vardır. Kafadan atmakla bir
helâl haram olmaz.
ATALAR YOLU
- 39 -
“İki bayram arası nikâh kıyılmaz” uydurması; delilsiz bir söz olmanın
ötesinde bizzat Hz. Peygamber’in hareketiyle reddedilmiş
bir görüştür de. Çünkü Hz. Peygamber’in Hz. Âişe ile evlenmesi
Ramazan ayını tâkip eden Şevval ayı içinde gerçekleşmiştir. Yani
iki bayram arasında meydana gelmiştir. Hem bir düşünelim: İki
bayram arası olmayan gün var mı ki?! Ramazan Bayramı ile Kurban
Bayramı arasında iki ay on günlük bir zaman varsa, Kurban
Bayramı ile gelecek yılın Ramazan Bayramı arasında da kamerî yıl
354 gün olduğuna göre yaklaşık dokuz ay on gün vardır. Biri 2 ay
10 gün olduğu için “iki bayram arası” kabul edilirken; ötekisi 9
ay 10 gün olduğu için mi “iki bayram arası” kabul edilmez? Tabii
bunun anlaşılır ve mantıklı bir tarafı yoktur.
Fıkıh kitaplarında nikâhın ibâdet niteliği dolayısıyla mescidlerde
ve Cuma günü kıyılmasının güzel görüldüğü yani “müstahap”
olduğu kaydedilmiştir. Bunun ötesinde zaman açısından herhangi
bir kayda rastlamak mümkün değildir. O halde insanımız bu tür
asılsız söylentilere iltifat etmemeli, nikâhın ne zaman kıyıldığına
değil; hangi şartlarla kıyıldığına ve kurulan yeni yuvanın dinî açıdan
aranılan şartlara sahip olup olmadığına dikkat etmelidirler.
Çünkü “Allah’ın emri, Hz. Peygamber’in sünneti” üzere sözleriyle
başlatılan evlilik hayatına başlama için uygulama ve törenlerin
ve devamının da Allah’ın emri, Hz. Peygamber’in sünneti üzere
olması gereklidir.
Salı Yola Çıkılmaz, Cuma İş Yapılmaz mı? Özellikle hanımlar
arasında çok yaygın olan iki yanlıştan biri, “Salı günü bir işe
başlanmaz, çamaşır yıkanmaz, yola çıkılmaz” anlayışı; ötekisi ise,
kadınların Cuma günü iş yapmalarının doğru olmadığı inanışıdır.
Tabii, her iki yanlışın/hurâfenin de dinî ve ma’kul bir gerekçesi
yoktur. Bâtılın bâtıl/yanlış olmaktan başka gerekçesi olur mu?
Dinimizde haftanın günleri ile ilgili olarak, “şu yapılmaz, bu
yapılır” şeklinde bir ayrım bulunmamaktadır. Zaman, sahne olduğu
eylemlere göre kıymet kazanır veya tehlike arzeder. Salı günü
ile ilgili söylentilerin asılsızlığı müslümanlar açısından İstanbul’un
29 Mayıs 1453 Salı günü fethedilmiş olması ile ortaya konmuş bulunmaktadır.
Bu fetihden fevkalâde üzüntü duyan hıristiyanlar;
İstanbul’u kaybettikleri gün olduğu için Salı gününü kendileri açısından
uğursuz saymış, yas günü ilan etmiş ve bir süre o gün herhangi
bir iş yapmamış olabilirler. Zamanla, onların bu -kendileri
açısından- bir ölçüde haklı görülebilecek kanaat ve uygulamaları,
işin farkında ve bilincinde olmayan hurâfeye düşkün müslüman
halk arasına girmiş ve yerleşmiştir. Sonra da müslümanlığa ait bir
görüş ve esasmış gibi yayılıp gitmiştir.
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 40 -
Yine, 13 sayısının hıristiyan Batılı halka göre uğursuzluğu da,
fethin 1453 yılında gerçekleşmesi dolayısıyla olduğu şeklinde izah
edilir. 1453 sayısının rakamları tek tek toplandığı zaman 13 sayısı
çıkar; tabii bundan da önemlisi Batılılar açısından da rahmet olduğu
halde, kendi sapık yollarının yanlışlığının isbat edildiği dönemin
başlangıcı olan Peygamberimiz’in doğum yılı milâdî 571 yılının
rakamları da toplandığı zaman 13 sayısı ortaya çıkmaktadır.
Bu sebeplerle 13 sayısı hıristiyan Batılı halklar tarafından eskiden
beri uğursuz sayılmıştır. Peki, müslümanlara ne oluyor da bu tür
gün ve tarihleri uğursuz sayıyorlar?
Cuma günü kadınların iş yapmamasına gelince, bu da anlaşılması
güç bir tutum ve bâtıl inanıştır. Zira Cuma günü, iç ezan
dediğimiz câmi içinde okunan ezandan, Cuma namazının farzını
kılıncaya kadar geçecek süre içinde işi, alış verişi terketmek bir
vecîbedir, Kur’an emridir.87 Ama tabii, Cuma namazıyla mükellef
olan müslüman erkekler için. Kadınların Cuma namazı kılmak
gibi bir mükellefiyetleri olmadığından işi bırakmak zorunlulukları
da yoktur. Zaten erkekler de Cuma namazının farzı bittikten
sonra işlerinin başına ve ticarete dönebileceklerdir. Konu ile ilgili
âyetlerin mealini görelim: “Ey iman edenler, Cuma günü namaz için
çağrıldığı(nız) zaman, Allah’ı anmaya koşun ve alış-verişi (işi-gücü) bırakın.
Eğer bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. Namaz kılınınca artık
yeryüzüne dağılın ve Allah’ın lutfundan (nasibinizi) arayın. Allah’ı çok
zikredin; umulur ki kurtuluşa erersiniz.” 88 Evet, tekrar belirtelim ki,
bu âyetlerin muhâtabı, genelde mükelleflik çağında bulunan,
özelde Cuma namazının edâ şartlarına sahip olan müslüman erkeklerdir,
kadınlar değil. Öte yandan, Cuma günü kadınların iş
yapmayı doğru bulmamaları, Cuma gününün hafta tatili olduğu
günlerden kalma mânâ ve mâhiyet değiştirmiş bir uzantısı gibi
değerlendirilebilir. Şöyle ki:
Kur’an o günü tatil günü kabul etmemesine, namaz saati
dışında iş günü olduğunu ilan etmesine rağmen, müslümanlar
ibâdetlerini daha rahat icrâ etsin diye, uygulama olarak Cuma
günü Osmanlılarda ve günümüzdeki çokça müslümanların yaşadığı
hemen her yerde tatil kabul edilmiştir. O yüzden evin erkeği
genellikle evdedir. Cuma namazına gidecektir. Onu rahatsız etmemek
ve özel hizmetlerinde bulunmak için genel temizlik ve çamaşır
gibi işlerin yapılması belki uygun bulunmamıştır. Bu yüzden
böyle bir gelenek yerleşmiş olmalıdır. Hafta tatilinin değiştirilmesinden
sonra bu anlayış ve uygulamanın, Cuma gününün, gün
87 62/Cum’a, 9
88 62/Cum’a, 9-10
ATALAR YOLU
- 41 -
olarak kendisine ait bir nitelikten ileri geldiği sanılmış ve böylece
de bugünkü yanılgıya ve yanlışa düşülmüş olabilir. Ve bu anlayışın,
yahûdilerin Cumartesi günü iş yapma yasağının müslümanların
mübârek kabul ettiği Cuma gününe aktarılması gibi bir yahûdi
taklitçiliğinden kaynaklandığı da düşünülebilir.
Kaynağı ne olursa olsun, Salı ve Cuma günleri hakkında hanımlar
arasında dolaşıp duran bu ve benzeri sözlerin İslâmî bir
ölçüyü ifade etmediği, hurâfe ve bâtıl inanış olduğu ortadadır.
c- Gaybdan Haber Vermeye Bağlı Hurâfeler
Gaybı Bilmek Mümkün mü? Yüce Yaratıcı’nın biz insanlara
verdiği akıl, duyular ve benzeri öğrenme vâsıtaları ile hakkında
kesin veya zannî bilgi edinebildiğimiz şeylerin tümüne “şehâdet
âlemi” denir. İnsanın, bu kendine ait vâsıtalarla hakkında bilgi
edinemeyeceği Allah, cennet, cehennem, yarın başına neyin geleceği,
kıyâmetin ne zaman kopacağı gibi konuların hepsine de
insan açısından “gayb âlemi” denir.
Eskiden beri gayb âlemi, insanoğlunun merakını çekmiştir. Bu
âlem hakkında bilgi edinmek istemiştir. Tabii bu merak ve istek;
gaybdan/gâipten haber verdiğini söyleyen kâhinler, arraflar, falcılar,
müneccimler, cinciler tarafından istismar edildiği gibi günümüzde
de bunlara ek olarak medyumlar, astrloglar, ruh çağıranlar
tarafından kötüye kullanılmaktadır. Hurâfelerin, bâtıl inanışların
toplumda yaygınlaşmasına ve bazı kişilerin asla kendilerinde bulunmayan
birtakım üstün niteliklere sahip kabul edilmesine ve
böylece menfaat sağlamasına yol açan “gaybı bildiği ve haber
verdiği” yalanına ve çeşitli şekillerine dikkat çekmeden önce, meselenin
dinimiz açısından nasıl ele alındığını açıklayalım:
İslâm’a göre gayb’ı sadece Allah bilir. “De ki: Göklerde ve yerde
gaybı, Allah’tan başka bilen yoktur.”89 Allah Teâlâ’nın emir ve yasaklarını
insanlara duyurmak için içlerinden seçtiği peygamberler
bile gaybı bilemezler. Kur’ân-ı Kerim’de Peygamber Efendimize
hitâben şöyle buyrulmakta ve durum bize açıklanmaktadır: “De ki:
‘Size Allah’ın hazineleri yanımdadır, demiyorum. Gaybı da bilmem; size
ben meleğim de demiyorum. Ben sadece bana vahyolunana uyuyorum.”
90; “De ki: ‘Ben, Allah’ın dilediğinden başka kendime herhangi bir fayda
veya zarar verecek güce sahip değilim. Eğer ben gaybı bilseydim, elbette
daha çok hayır/iyilik yapardım ve bana hiçbir kötülük dokunmazdı. Ben
89 27/Neml, 65
90 6/En’âm, 50
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 42 -
sadece iman eden bir kavim için bir uyarıcı ve müjdeciyim.” 91
“O bütün gaybı bilir. Gaybına/sırlarına kimseyi muttalî kılmaz. Ancak
(bildirmeyi) dilediği peygamber bunun dışındadır. Çünkü O, bunun önünden
ve ardından gözcüler salar.”92 Bu âyetlerde de Allah Teâlâ’nın
ancak dilediği peygamberleri gaybdan dilediği bilgiye muttalî
kıldığı belirtilmektedir. O halde Allah’tan bir bildirme olmadığı
sürece gaybı kimsenin bilmesi ve haber vermesi mümkün değildir.
Allah da bu bilgiyi sadece peygamberlerine bildirdiğine ve Hz.
Muhammed’den (s.a.s.) sonra da peygamber gelmeyeceğine göre,
ortalıkta gaybdan haber verdiğini söyleyip gezenlerin açık birer
yalancı oldukları anlaşılmış olmaktadır. Her akıllı kişi kabul eder
ki, hakikat, yalancıdan öğrenilmez. Ve gerçekler hiçbir zaman bu
zavallıların hevâ ve heveslerine tâbi olmaz, onlar dedi diye İlâhî
takdir değişmez. “Eğer gerçek, onların heveslerine uysaydı gökler, yer
ve onlarda bulunanlar bozulup giderdi.” 93
Hidâyet rehberimiz olan Peygamberimiz, gaybdan haber vermeye
kalkışan kişilere inanmanın tehlikesine şöyle işaret buyurmaktadır:
“Gayb habercisine (kâhin, arraf, falcı...) gidip onun dediğini
doğrulayan kişi, Muhammed’e gönderileni (Kur’an’ı) inkâr etmiş olur.” 94
Falcılık ve Fala Baktırmak: Fal ve falcılık; gaybdan haber verme,
gelecek hakkında önceden fikir beyan etme temeline dayanmaktadır.
Tarihin her devrinde, her toplumda istikbali öğrenme
teşebbüslerine, bunun çeşitli şekillerine ve değişik araçlarına rastlanmaktadır.
Câhiliyye Araplarında “ezlâm” denen fal okları, remiller,
günümüzde yıldız, burç, kahve, bakla, iskambil kâğıdı, suya
bakma, kitap açma vs. falcılığın şekil ve malzemesinin bir kısmıdır.
Ayrıca çağdaş câhiliyyede falcılık, medya aracılığıyla modern
insanın günlük hayatına da girmiş bulunmaktadır. Günlük fallar
yanında, gazetelerin yıl başlarında, senelik fallar yayınlamaları,
faldaki yalanın boyutlarını oldukça genişletmiştir.
Hurâfe ve bâtıl inanışların hepsine birden savaş açmış bulunan
İslâm, bütün çeşitleriyle falcılığı yasaklamıştır. “Ey iman edenler! Şarap,
kumar, dikili taşlar (putlar), ezlâm/fal ve şans okları birer şeytan işi
pisliktir; bunlardan uzak durun ki kurtuluşa eresiniz.”95 Bu âyet, fal oklarının
şeytanın pis işlerinden olduğunu, kötülükte şarap içmeye,
kumar oynamaya ve putlara tapmaya denk bir cürüm sayıldığını,
91 7/A’râf, 188
92 72/Cin, 26-27
93 23/Mü’minûn, 71
94 Tirmizî, Tahâre 122
95 6/En’âm, 90
ATALAR YOLU
- 43 -
kurtuluş için bunlardan uzak durulması gerektiğini çok açık bir
şekilde bildirmektedir. Bir başka âyette de: “... Ve fal oklarıyla kısmet
aramanız size haram kılındı.”96 buyurulmuştur. Öte yandan “... Hiçbir
kimse yarın ne kazanacağını (başına neler geleceğini) bilemez. Yine hiçbir
kimse nerede öleceğini de bilemez.”97 buyurulmakta, gelecekten
haber vermeye kalkışmaktan ibâret olan falcılığın İslâm’da yeri olmadığı
belirtilmektedir. Peygamber Efendimiz de falcılıktan elde
edilecek kazançtan mü’minleri nehyetmiştir. 98
O halde fala bakmak, falcılık yapmak, fala inanmak, faldan
kazanç temin etmek hiçbir sûrette müslümana yakışmayan hareketlerdir.
Özellikle hanımların bu konuya daha bir dikkat etmeleri,
böyle boş ve haram şeylerle kendilerini aldatmamaları gerekmektedir.
Falcılar bir şey biliyorlarsa, önce kendilerini kötülüklerden
korusunlar. Unutmayalım ki, aldatmak hâinlik, aldanmak da ahmaklıktır.
Bir sürü yalan ve tahmin içinde birkaç tanesinin mevcut
duruma, ya da ileride olacaklara uygun düşmesi, falcıların gaybı
bilmesi anlamına gelmediği gibi, onlara inanıp İslâm’ın temiz
inanç esaslarından vazgeçmeye, âyet ve hadislere ters düşmeye
değmez. Kim böyle bir değişmeye rızâ gösterirse, dünyanın ve
âhiretin büyük zararına uğramış demektir.
Ruh Çağırma: Son zamanlarda özellikle sosyete arasında yaygınlaşmış
olan modern kâhinlik veya çağdaş cincilik diyebileceğimiz
bir uygulama vardır: Ruh çağırma. Ruh çağırma seanslarında,
eğer sahtekârlık, teknik hileler yoksa, madde ötesi bir varlıkla ilgi
kurulduğu bilinmektedir. Ancak bu madde ötesi varlığın ruh olup
olmadığı, söylediklerinin gerçeği yansıtıp yansıtmadığı ciddi şekilde
üzerinde durulması gerekli bir konudur.
Beden kafesinden ayrılan ruhlar, berzah âleminde toplanırlar.
Orada dünyadakine benzer birtakım faâliyetlerde bulunma, bazı
noksanları telâfi etme imkânları yoktur. Artık amel safhası bitmiş,
hesaplaşma için bekleme dönemi başlamıştır. Peygamberimiz kabir
hayatını tarif ederken, onun iki durumda olabileceğini, ölenlerin
bu iki durumda bulunacağını belirtimiştir: “Kabir, ya cennet bahçelerinden
bir bahçe veya cehennem çukurlarından bir çukurdur.”99 Şimdi
düşünmek gerekir; cennet hayatı lezzeti içindeki bir ruh, dünya ile,
dünyadakilerle o güzel hayatı terkederek niçin meşgul olsun? Yine
cehennem azâbı içinde kıvranan bir ruh da nasıl dünyadakilerin
dâvetlerine icâbet edebilecektir? Ona bu izni kim verecektir?
96 6/Mâide, 3
97 31/Lokman, 34
98 Buhârî, Büyû’ 25, 113; Müslim, Müsâkât 40
99 Tirmizî, Kıyâme 26
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 44 -
Dolayısıyla ruhların, insanlarla ve dünyadiklerle haşir-neşir oldukları,
ölmemiş gibi birtakım işler yaptıkları iddiâsına dayanan
ruh çağırma girişimleri, ruhların durumuyla ilgili bu olaylara ters
düşmektedir. Ruh çağırma iddiâsında bulunanların iddiâları geçersiz
ve tutarsızdır, delilden yoksundur. Eğer ruhların dünyaya
dönüp dünyadakiler gibi birtakım faâliyetlere katılma imkân ve
şansları olsaydı, herhalde ruh çağırma seanslarıyla meşgul olmaktan
çok daha önemli işleri olurdu. Nitekim bir âyet-i kerimeden bir
kısım ruhların ne yapmayı arzu edeceklerine dair bilgi bulmaktayız:
“Onlar (günahkârlar) orada, ‘Rabbimiz, bizi çıkar, yaptığımız amelden
başkasını (daha iyisini) yapalım’ diye bağrışırlar.” Bu arzuya verilen
cevap da âyette açıklanmakta, şöyle denilmektedir: “Öğüt alacak
insanın öğüt alabileceği kadar bir zaman sizi yaşatmadık mı? Size uyarıcı
da gelmişti. Öyle ise tadın (o azâbı). Zâlimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.”100
Ruhların dünyaya dönüp dünyalılar gibi birtakım faâliyetlerde
bulunamayacakları bir başka âyette şu şekilde belirtilmektedir:
“Onlardan birine ölüm gelince; ‘Rabbim, beni geri çevir, belki yapmayıp
(noksan) bıraktığımı tamamlar, iyi işler işlerim’ der. Hayır; bu kendi
sözüdür. Tekrar diriltilecekleri güne kadar aralarında geriye dönmekten
onları alıkoyan bir engel vardır.”101 Medyumlara cevap verdiği söylenen
ruhlar, bu engeli aşmayı beceren birtakım gözü açıklar mı
dersiniz? İlâhî sınırları, Allah’ın beyanını, beşerî sınırlar ve insanın
sözlerine benzetebilen câhiller/kâfirler ancak bunun böyle olabileceğini
düşünebilirler ve tabii aldanırlar.
Denilebilir ki; “iyi ama, ruh çağırma seanslarına gelen, hatta
içecek sigara bile isteyen görünmez varlıklar var. Peki bunlar ne?
Verdikleri birtakım geçmiş olaylara uygun bilgiler var, bunlara ne
diyeceğiz?” Ruh çağırma seanslarına mesajlar getiren madde ötesi
varlıkların, gerçekten çağrılan ruhlar olmadığı, olamayacağı kesindir.
Huddamcılık/cincilik/cin çağırma faâliyetleri ve bu esnâda
edinilen bilgiler ve bunların açıkça cinler yoluyla elde edildiği eskiden
beri bilinen ve hâlen de devam eden bir uygulamadır. Sosyete
çevrelerinin buna “ruh çağırma” ismini takması, hiçbir şeyi
değiştirmez. Bu, sadece modern cinciliktir o kadar.
Cinlerin varlığı Kur’an’la sâbittir ve cinler gaybı bilmezler 102.
Bununla beraber cinlerin insanlardan farklı bazı bilgilere sahip
olabileceklerini, özellikle de ruh çağırma seanslarında kendisiyle
görüşülmek istenen kişinin geçmiş hayatına dair birtakım bilgileri
bilmelerinin onlar için mümkün olduğunu söyleyebiliriz. Şunun
100 35/Fâtır, 37
101 23/Mü’minûn, 99-100
102 34/Sebe’, 14
ATALAR YOLU
- 45 -
ya da bunun ruhu olarak seanslara gelenlerin, sorulan soruların
bir kısmına doğru cevap vermeleri, kendilerinin her söylediklerinin
doğru olması için yeter sebep değildir. Cinlerin ömürlerinin
uzun, niteliklerinin bizden çok farklı olması, kısa zamanda uzun
mesafeleri dolaşabilmeleri sebebiyle insanlardan farklı bilgileri
bulunmaktadır. Onların bizim bilmediğimiz bazı konularda bazı
şeyler söylemeleri gaybı bildiklerini göstermez; onların bilgileri
de çoğu kez noksan ve kasıtlı olarak yanlışla karıştırılmıştır. İnsanları
yanıltmaya yöneliktir. Müslümanlar maddeye olduğu kadar
melek, şeytan, cin gibi madde üstü varlıklara da inanırlar. Ancak
bu inançların Kitap ve Sünnette yer alan bilgilere uygun olması
gereklidir. Onların verdiği bilgilere bazı vehimler, zanlar karıştırılmasına
müsaade edilmemelidir. Çünkü zan ve vehim hiçbir zaman
ilim değildir. İman da en kesin ilme dayanmak zorundadır. O
halde asılsız birtakım söylentilerin, aldatmacaların peşinde imanı
süründürmenin anlamı yoktur.
Taş Yapıştırmak: Gaybdan haber almak ve gelecek konusunda
bilgi sahibi olmak merakının en garip ve akıl almaz
tezâhürlerinden biri de daha çok kadınların ilgi gösterdikleri taşa
taş yapıştırma hurâfesidir. Bu da niceleri gibi türbeler çevresinde
uygulanmaktadır. Genellikle türbe içinde veya yakınındaki herhangi
bir taş veya duvar bu iş için kullanılmaktadır.
Taş yapıştırma hurâfesinde dikkat çeken husus; o türbedeki
zat aracılığı ile tutulan niyetin Allah katında kabul görüp görmediğinin
öğrenileceği zannı, hatta dileklerin bizzat türbede bulunandan
dilendiğine inanılmasıdır. Bazen de taş yapıştırılan taşta/
duvarda bir kutsiyet vehmedilmesinin bu eyleme vesile kılındığı
görülür. Tabii bütün bunlar, putperestlik, yani kutsiyet izâfe ederek
putlara tapınma sapıklığının bir uzantısı olmaktadır. İslâm’ın
en ciddi mücâdele hedeflerinden birincisi olan putperestlik kalıntılarının,
çağdaş müslümanın hayatında uygulama imkânı bulması
ne kadar ters bir durumdur. Hz. Peygamber’in vefâtından
sonra İslâm’dan ayrılan mürtedlerle en amansız mücâdeleyi/savaşı
Hz. Ebu Bekir vermiştir. Bu yüzden çağdaş irtidat olaylarına
İslâm mütefekkirleri “Ebu Bekir’i olmayan irtidat” demektedirler.
Hz. Ömer de bid’at, hurâfe ve bâtıl inanışlara karşı pek büyük bir
hassâsiyet içinde olmuştur. Bu yüzden çağdaş hurâfe ve bâtıl inanışlara
da “Ömer’i olmayan hurâfeler” denilebilir.
Taş yapıştırmakla geleceği hakkında bilgi edindiğini, dileğinin
kabul edilip edilmediğini öğrendiğini sanan câhillere Buhârî ve
Müslim gibi sahih hadis kitaplarında, kendisinden nakledilen bir
hadiste gördüğümüz Hz. Ömer’in şu tavrını hatırlatmakta büyük
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 46 -
fayda olabilir: Hz. Ömer, bir haccında Haceru’l-Esved’e yaklaşıp
öpmüş ve sonra kulaklara küpe şu sözleri söylemiştir: “Çok iyi biliyorum
ki sen zararı ve faydası olmayan sade bir taş parçasısın!
Eğer Rasûlullah’ın seni öptüğünü görmeseydim asla seni öpmezdim!”
Nerede ve ne şekilde olursa olsun herhangi bir taşa şu ya da
bu şekilde taş yapıştırmakla tutulan niyetin gerçekleşeceğine
inanmak gibi bir sapıklıktan vazgeçilmesi ve böyle hurâfelerle sevinen
veya yerinenlerin ikaz edilmesi, akıl ve İslâm çizgisine gelmelerinin
öğütlenmesi Tevhide hizmet noktasından önem arzetmektedir.
“Allah bize kâfidir ve O, ne güzel vekîldir.” 103
Uğursuzluk Var mıdır? Hurâfe ve bâtıl inanışların, yanlış kabullerin,
doğrudan kaçışların cirit attığı tevhid bilincinden mahrum
bir toplumda bazı şeylerin uğuruna, birçok şeyin de uğursuzluğuna
hükmedileceği ve değer kargaşasına düşüleceği gayet
doğaldır. İçinde yaşadığımız toplulumda ne uğursuzluk vehimleri
yok ki?! Evden çıkınca kedi ya da köpek görmek, köpek uluması,
baykuş ötmesi, 13 rakamı, elden sabun ve makas almanın ayrılık
getireceği gibi nice anlayışlar, uğursuz yerler, zamanlar, kişiler ve
eşyalar... Kuş uçurup veya ürkütüp gittikleri yöne göre hüküm çıkarmak,
bacanın veya sigaranın dumanının çıkışına ve gidiş yerine
göre yorumlara girmek ve daha neler neler...
Hatırladıkça, saydıkça insana bunaltı veren bu tevhide ters
yanlış ve uydurmaların günümüzde de hatta tesirini artırarak yaşaması,
toplumun çoğu kesimini etkisine alması karşısında, sığınılacak
yer Kur’an ve Sünnet olacaktır. Peygamberimiz bu konuda
şöyle buyurmaktadır: “Uğursuzluk diye bir şey yoktur!” 104 Kadın, ev
ve binekte uğursuzluk bulunabileceğine dair bir rivâyeti Hz. Âişe
vâlidemiz; “Câhiliyye Arapları bu üç şeyde uğursuzluk olduğuna
inanırlardı” şeklindedir, diyerek katılmadığını kesin bir şekilde
ortaya koymuştur. “Uğursuzluk vehmiyle hiçbir niyet edilen işten geri
dönülmemesi gerektiği” Taberânî’nin rivâyet ettiği bir hadiste yer
almaktadır. Halk arasında günlük konuşmalarda duyduğumuz
“uğurlu geldi”, “uğursuz geldi”, “aramızda uğursuz biri var” gibi
sözler ve hükümler birer zan ve vehimdir. O şeyin veya olayın aslında
uğurlu veya uğursuz olduğunu göstermez. Hiçbir şey doğuştan
uğursuz değildir. Uğursuzluk varsa, bu, kişilerin yorumunda
ve anlayışında aranmalıdır.
Uğursuzluk anlayışı, birçokları gibi İslâm’a başka inanç sistemlerinden
girmiştir. Dolayısıyla müslümanların İslâmî hiçbir esasa
103 3/Âl-i İmrân, 173
104 Buhârî, Tıb 19, 25, 43-45; Müslim, Selâm 102
ATALAR YOLU
- 47 -
dayanmayan ve Peygamberimiz tarafından “yoktur!” diye beyan
buyrulan uğursuzluk hurâfesine iltifat etmemeleri, aydınlık ufuklarını
karartmamaları, hüsn-i zan ve iyimser özelliklerini yitirmemeleri,
zihnî ve imanî sâfiyetlerini bozmamaları gerekir. Hurâfeler
ve bâtıl inanışlarla sıkıntı ve evhamdan başka bir yere varılamaz.
d- Bazı Yanlış Kabuller
Dünya Kâfirin, Âhiret Mü’minin mi? Dünya Mü’mine Zindan
mıdır?
Bazı saf ya da câhil müslümanlarca, tembelliğe mâzeret olarak
ileri sürülen “dünya kâfirin, âhiret mü’minin” veya “dünya
Mü’minin zindanıdır” yargısı; İslâm ve müslümanlar aleyhinde
konuşulmasına vesile olan bir yanlış yorumdur. Neden yanlıştır?
Açıklayalım:
Evet, “Dünya mü’minin zindanı, kâfirin cennetidir.”105 şeklinde bir
hadis-i şerif vardır. Bu hadis-i şerif birkaç çeşit yoruma tâbi tutulabilir.
Kur’an ışığında ve hadislerin bütünlüğü içerisinde ve en aklî
açıklaması şöyledir: Bu hadis, iman ve küfrün öteki dünyada sebep
olacağı neticeye göre dünya hayatının değerlendirmesini yapmaktadır.
Yani, “âhiretteki durumlarına göre dünya, mü’minin zindanı,
kâfirin cenneti yerindedir” anlamını ifade etmektedir. Nitekim
mü’minin ve kâfirin âhiretteki durumunu belirten âyetlerden de
aynı mânâ anlaşılmaktadır: “Kitap ehlinden ve müşriklerden inkâr
edenler, şüphesiz, içinde temelli kalacakları cehennem ateşindedirler.
İşte bunlar yaratıkların en kötüsüdürler. Fakat iman edip sâlih amel işleyenler,
işte onlar da yaratıkların en hayırlısıdırlar. Onların Rableri katında
mükâfatı, içinde temelli ve sonsuz kalacakları, altlarından ırmaklar akan
Adn cennetleridir. Allah onlardan râzı; onlar da Allah’tan râzıdır. Bu, Rabbinden
korkan kimseyedir...” 106
Mü’mine vaad olunan cennetin ve kâfirin varacağı yer olan
cehennemin vasıflarını anlatan öteki Kur’an âyetleri; gerçekten
âhiretteki duruma göre dünyanın, mü’min için nasıl bir zindan
hayatı niteliği taşıdığını; yine kâfir açısından da ne ölçüde bir cennet
hayatı görünümünde olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.
Konuyu şu tarihî hikâye, güzel bir şekilde açıklamaktadır: Kadı’lardan
biri Bağdat’ta, yanında hizmetçisi olduğu halde gösterişli
bir biçimde atıyla külhan sokağından geçer. Külhancı yahûdi,
üstü başı simsiyah, cehennemî bir görünümle kadı’nın önüne
çıkar, atının gemine yapışır ve: “Allah, kadı’ya kuvvet versin.
105 Müslim, Zühd 1; Tirmizî, Zühd 16
106 98/Beyyine,6-8
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 48 -
Peygamberinizin, ‘dünya mü’mine zindan, kâfire cennettir’ sözünün
mânâsı nedir? Görüyorsun ya, dünya -mü’min ve Muhammedî
olduğun halde- sana cennet; -kâfir yahûdi olduğum halde- bana
zindandır. Hadisin mânâsı, tam tersiyle ortada?!” der. Kadı şöyle
cevap verir: “Şu üzerimde gördüğün dünyanın süsü ve heybetine
rağmen dünya; Allah’ın cennette hazırladıklarına nisbetle benim
için zindandır. Cehennemde seni bekleyen azaba nisbetle dünya
(bu haliyle de olsa) senin için cennettir.” 107
İşte din bütünlüğünden farklı ve yanlış yorumlanarak bu hadis
gerekçe gösterilerek “dünya kâfirin, âhiret mü’minin” yargısıyla
müslümanları dünyayı terke ve tembelliğe zorlamak, önce
hadisin gerçek mânâsına, sonra da İslâm’ın özüne aykırı bir tutum
olur. Unutulmamalıdır ki, temiz ve hoş rızıklar, dünya hayatında
da öncelikle müslümanlar içindir: “De ki: ‘Allah’ın kulları için çıkardığı
(yarattığı) ziyneti/süsü ve güzel rızıkları kim haram kılabilir?’ De ki: ‘Onlar,
dünya hayatında (inanmayanlarla birlikte) mü’minlerindir. Kıyâmet
gününde ise yalnız iman edenlerindir.’ İşte, bilen bir topluluk için âyetleri
böyle açıklarız.” 108 “Müjde, dünya hayatında da, âhiret hayatında da
onlarındır. Allah’ın sözleri için bir değişiklik yoktur. İşte büyük kurtuluş ve
mutluluk budur.” 109
Bu konudaki sözümüzü Mehmed Âkif’ten mısrâlarla bağlayalım:
“Bizim muhîti, bizim halkı seyredince naza;
Görür ki; beyni bozulmuş yığın yığın kafa var.
Ne hükmü var ki, esâsen yalancı dünyânın?
Ölürse, yan gelecek cennetinde Mevlâ’nın.
Fenâ kuruntu değil! Ben derim, sorulsa bana;
‹Kabul ederse cehennem, ne mutlu, amca, sana!’
Dolaş da yırtıcı aslan kesil behey miskin!
Niçin yatıp, kötürüm tilki olmak istersin?
Elin kolun tutuyorken çalış, kazanmaya bak!
Ki artığınla geçinsin senin de bir yatalak.
Bekãyı hak tanıyan sa’yi bir vazîfe bilir;
Çalış, çalış ki bekã, sa’y olursa hak edilir.”
107 İsmail Hakkı Bursevî, Rûhu’l Beyân Tefsiri, III/23
108 7/A’râf, 32
109 10/Yûnus, 64
ATALAR YOLU
- 49 -
Dünya Öküzün Boynuzunda mı?
Halk arasında dolaşmakta olan “dünya sarı öküzün boynuzları
üzerinde durmaktadır” sözü, özellikle deprem olduğu yer ve
zamanlarda “sarı öküz yine kafasını salladı” gibi yarı şaka yarı
ciddî söylenen sözler, kaba bir cehâletin akıl almaz delilleridir.
Hatta “dünyanın öküz ile balığın üzerinde olduğuna dair hadisin
mevcûdiyetinden bahsedilmesi işi iyice ciddîleştirmektedir. Gerçek
durum şudur:
Dünyanın öküz ya da balık üzerinde bulunduğuna dâir güvenilir
hadis kitaplarımızda hiç bir kayda rastlanmamaktadır. İbn
Hacer’in el-Metâlibu’l-Âliye’sinde110 yeryüzünün yaratılışıyla ilgili
babta İsrâilî hikâyeler nakletmekle meşhur olan Kâ’bu’l-Ahbar’ın
-Hz. Peygamber’e izâfe etmeksizin- balıkla dünya arasında ilişki
kurduğu görülmektedir. Öte yandan el-Heysemî’nin Mecmûu’z-
Zevâid’inde 111 İbn Ömer’den naklen Hz. Peygamber’in dünyanın
yeri ile ilgili bir dizi soruya “Arz su üzerindedir”, “Su, kaya üzerindedir”,
“Kaya, iki tarafından arz’a temas eden bir balığın üzerindedir”
şeklinde cevapladığı belirtilmektedir. Ancak el-Heysemî,
bu zayıf hadisi rivâyet edenler arasında bulunan Abdullah bin
Ahmed’in “zayıf bir râvi olduğu”nu belirterek, bu haberin doğruluğu
konusundaki endişesini duyurur. Zaten adı geçen kitap, birçok
zayıf, hatta uydurma hadisin de bulunduğu, bu rivâyetlerin
yer yer kritiklerinin yapıldığı bir eserdir; sahih hadis kitabı da sayılmaz.
El-Albânî ise, İbn Adî’nin el-Kâmil’inde ve İbn Mende’nin
et-Tevhid’inde de gördüğü bu rivâyetin kesinlikle “uydurma” olduğunu
ve böylesi İsrâil kıssalarının Rasûlullah’ın sözü imiş gibi
nakledilmesinin vebâline işaret etmektedir. 112
Abdüllatif Harputî, meşhur eseri Tenkîhu’l-Kelâm fî Akaid-i
Ehl-i’l-İslâm’da bu öküz-balık uydurma ve hurâfesinin ehl-i kitaba
âit olduğunu hatta bunun yahûdilik ve hıristiyanlık için bile
bir leke olduğunu belirtmektedir. Bazı dikkatsiz veya hurâfelere
düşkün müslümanların yazdığı eserlerde görülen öküz ve balığa
dair acâyip ve akıl almaz hikâyeler ya İsrâiliyattandır veya (“bugün
dünya kadınların üstünde duruyor”; “dünya, futbol topunun
veya paranın üstünde durmaktadır” sözleri gibi) temsil/benzetme
çeşidindendir ya da bazı rivâyetçilerin şahsî yorumlarıdır. Ancak
bazı dikkatsizler bunları hadis zannederek Peygamber’e isnad etmişlerdir.
113
110 c. 3, s. 265-266
111 c. 7, s. 131
112 Silsiletu’l-Ahâdîsi’z-Zaîfe, 294 nolu hadis
113 Lem’alar, s. 86
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 50 -
Müslüman olmayan milletlerin eski hikâyelerinin uzantısı şeklinde
halk arasında dolaşan bu dünyanın öküz veya balık üzerinde
olduğu şeklindeki asılsız söz ve görüşler İslâm ile uzaktan yakından
ilgili değildir. Müslümanların böyle boş laflara itibar etmemeleri
gerekmektedir. Ve tabii hiç kimse de bu sözleri ileri sürerek İslâm
düşmanlığı yapmaya yeltenmemelidir. Aksi halde körü körüne bir
düşmanlıktan, zulmetmekten başka bir şey yapmış olmaz. Böyle
kişilere Âkif gibi “Suç başkasınındır da, niçin başkası mahkûm?”
diye sorma hakkı doğar... Şu âyet hakkında düşünelim: “Sen dağlara
baksan, hareketsiz olduklarını sanırsın. Hâlbuki onlar bulut gibi kayar
giderler. İşte sana her şeyi hesaplı ve sapasağlam yapan Allah’ın sanatı!
Şüphesiz O, yaptıklarınızdan tamamen haberdardır.” 114
Sorumluluktan Kurtulmak Mümkün mü?
Bazı câhillerin “bizim abdestimiz alınmış, namazımız kılınmıştır.
Önemli olan kalp temizliği değil mi? O da bizde var. İbâdete
ihtiyacımız yok” gibi sözleri, ya da “biz şeriatı aştık, hakikata
ulaştık; artık mükellefiyet/sorumluluk kalmadı” yollu hezeyanları,
saçmalıkları orada burada söyledikleri ve bu görüşleri savundukları
-az da olsa- görülmektedir. Dâr-ı teklif (mükellefiyet sahnesi)
olan dünyada, Allah’ın verdiği ömrü yaşarken İlâhî emir ve yasakların
dışında kalmak ya da mükellefiyet sınırını aşmak mümkün
değildir. Her akl-ı selim sahibi bunu böyle kabul eder. O halde mükellefiyet
nedir? diyenlere, açıklayalım: Mükellefiyet: İlâhî emir
ve yasaklardan sorumlu olmak demektir. Bu da müslüman olmak,
akıllı olmak ve ergenlik çağına ulaşmış olmak şartlarına bağlıdır.
Bunlar genel şartlardır. Ayrıca her emrin yerine getirilmesi için
kendine has bazı özel şartlar da vardır. Meselâ; orucun farz olması
için; Ramazan’a erişmiş ve mukîm olmak, oruç tutamayacak kadar
hasta olmamak gibi.
Bu kısa açıklama göstermektedir ki, mükellefiyetten kurtulabilmek
için, ya müslüman olmamak, ya bülûğa ermemiş çocuk
olmak veya deli olmak yahut da ölmek lâzımdır. Bunun dışında,
hiçbir sebeple, hiçbir görevle, hiçbir makamda bulunmakla, tasavvufta
zirveye çıkıp zırvalamakla tekliften, yani Allah’a kulluk
görevinden, sorumluluktan kurtulmak hiçbir insan için asla mümkün
değildir. Bir kere, düşünmek gerek; eğer mânevî mertebeler,
mükellefiyetten kişiyi kurtaracak olsaydı, herkesten önce peygamberler
bu teklif yükünden kurtulurlardı. Hâlbuki onlar, ümmetlerine
neyi teklif etmişlerse, aynen kendileri de sorumlu olmuşlardır.
“Gönderdiğimiz peygamberlere de, kendilerine peygamber
114 27/Neml, 88
ATALAR YOLU
- 51 -
gönderdiklerimize de soracağız.” 115 Hatta onların sorumlulukları
ümmetlerinden daha da ağır olmuştur. Çünkü bazı hususlar sadece
onlardan istenmiştir. Teheccüd namazının Hz. Peygamber’e
emredilip ona vâcip olması gibi.116 “Onların işledikleri onlara, sizin
yaptıklarınızın hesabı da size!” 117 “O, hanginizin daha güzel amel işleyeceğini
denemek, imtihan etmek için ölümü ve hayatı yarattı...” 118 Sonra,
yalancı peygamberlerden ve sahtekârlardan başka hiçbir sahâbi,
ve İslâm âlimi mükellefiyetinin bittiğini, emir ve yasaklara uyma
zorunluluğunun kalmadığını söylememiştir. Tarih böyle bir şeye
şâhit değildir. Hz. Peygamber’e hitâben “Ve sana ölüm gelinceye
kadar Rabbine ibâdet et” 119 âyeti İslâm’da hiçbir kimse için dokunulmazlık,
şeriat üstülük hakkı tanınmadığını bütün açıklığıyla ilân
etmektedir.
Herhangi bir kimseye -peygamber de olsa- yakın olmak, şu ya
da bu ırka veya cemaate mensup olmak da mükellefiyetten kurtulmaya
gerekçe yapılamaz. Hz. Peygamber, akrabâlarına ayrı ayrı
hitap ettiği bir konuşmasında en son kızı Fâtıma’ya hitabettikten
sonra, “Benden bana âit şeyleri isteyin, vereyim. Ama Allah’ın azâbına
karşı bana güvenmeyin. Allah’ın azâbından kendinizi kendiniz koruyun.”
buyurmuştur. Yine dinin hükümlerinin uygulanması konusunda
hiçbir kimseye ayrıcalık olamayacağını, aksi anlayışın kesin bir
dalâlet/sapıklık olduğunu şu hadisiyle net bir şekilde açıklamıştır:
“Ey insanlar, sizden öncekilerin sapıtmasının nedeni şu idi: İçlerinde üstün
mevkiden biri hırsızlık yapınca, hadd (cezâ) uygulamadan onu serbest
bırakıyorlar, ama güçsüz (arkası olmayan, fakir) birisi çalınca da hemen
hadd tatbik ediyorlardı. Allah’a yemin ederim ki, Muhammed’in kızı
Fâtıma hırsızlık yapsa, Muhammed, onun elini de keser.” 120
Sorumluluğun kalktığını, sorumlu olmadığını iddia etmek büyük
bir sorumsuzluk ve büyük bir sorunluluktur; çünkü sorumluluk
imtihan dünyasında herkes için zorunluluktur. Sorumsuzluk
iddiâ etmek, “namazımız kılınmış”, “biz şeriatı aştık, o kabuktur,
avam içindir, biz hakikat(!) ehliyiz” demek, dünya şartlarında insan
ve müslüman olarak mümkün değildir. Bu iddiâ, “lâ yüs’el
ammâ yef’al -yaptığından sorumlu tutulmayan-” Allah’a ortaklık
iddiâ etmek gibi bir hezeyandır, saçmalıktır. Asıl amacı da haramhelâl
sınırını yıkarak her şeyin mubahlığı (ibâhiyye) görüşünü yaymaktır.
Hem dâll, hem mudıll -hem sapık, hem saptırıcı- olan bu
115 7/A’râf, 6
116 17/İsrâ, 79; 73/Müzzemmil, 2
117 2/Bakara, 134, 141
118 67/Mülk, 2
119 15/Hıcr, 99
120 Buhârî, Hudûd 12; Tirmizî, Hudûd 7
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 52 -
ve benzeri düşünce sahiplerini, düzeltmek, cezâlandırmak elimizden
gelmiyorsa, kendi düşünceleriyle başbaşa bırakmak, ama hiç
olmazsa onun etkisinde kalanlara hakikati anlatıp uyarmak ve bu
sapıkları toplumdan soyutlamak onlara yapılacak en büyük iyilik
olsa gerektir. Ola ki akıllarını başlarına devşirir ve kendilerine gelir
de böyle saçmalıklardan vazgeçerler. “Rabbım, her köle âzâd
edildiği gün sevinir; ben ise Sana gerçekten kul-köle olduğum
gün sevineceğim.”
Kul, Kusursuz Olur mu?
“Kusursuz kul olmaz”, “beşer şaşar”, “düşmez-şaşmaz bir Allah”
gibi cümlelerin, günlük konuşmalarımız arasında bolca yer
almasına ve gerçeğin de bu olmasına rağmen, bazı câhillerin,
saygı duydukları kişileri “kusursuz” ilan ettiklerine -seyrek de
olsa- rastlanmaktadır. Kusursuz kul anlayışı, Kur’an prensiplerine,
tevhid anlayışına ters düşmektedir. Peygamberlerden bile “zelle”
denen küçük hataların sudûr ettiği gerçeği -ki Kur’an, bunu Hz.
Muhammed (s.a.s.) dâhil hemen bütün peygamberler için ısrarla
vurgular- yanında, “şeyh efendi”nin veya “üstad”ın hatasızlığını
iddiâ etmek, her şeyi ters yüz etmek, “hatayı sevap görmek” gibi
bir sapıklığı sergilemek ve insanı aşırı yüceltip tanrılaştırmak demektir.
Herkesi gerçek mevkiinde ve doğal özellikleri ile değerlendirebilmek
ya da buna rızâ gösterebilmek bir olgunluktur. Bu olgunluk,
övgü ve yergi duygularındaki îtidâle, adâlet, denge ve
ölçüye bağlıdır. Sevdiğini ölçüsüz/sınırsız seven, yerdiğini kararsız
yeren tipler, haddini bilmeyen, aşırılıktan yana ve her an gaf yapmaya
hazır kişilerdir. Kiminin yanlış zannettiği gibi, eğer varsa(?)
kişideki keşifler ve kerâmetler, kusursuzluğun belgeleri değillerdir.
Mûcize sahipleri bile insanî/beşerî özellikleri sebebiyle yanılgıya
düşerlerse, kerâmet asla kusursuzluk beratı olarak değerlendirilemez.
Kaldı ki, kerâmet hikâyelerinin, özellikle günümüz
fesat ortamında tamamına yakını yalandan ibarettir. Halkın güzel
ifadesiyle “şeyh uçmaz, onu müridleri uçurur.” “Kerâmeti zâhir”
kabul edilen tüm kişilerin, kerâmetinden önce “hatâsı zâhir”dir.
Bunun böyle olması da, pek tabii, çok normaldir. Çünkü ne kadar
sâlih olursa olsun, bir kişi kusursuz olamaz. “Âdemoğlunun hepsi
hata edici, günah işleyicidir. Ancak, günahkârların en hayırlısı, tevbe edip
Allah’tan affını isteyendir.” 121 İnsan kusurunu kabul edip affettirmesini
bildiği ölçüde saygıdeğerdir, kıymetlidir. Zaten hüner, hiç
kusur işlememekte de değildir. İşlenen hatayı affettirebilmektir
121 İbn Mâce, Zühd 30; Ahmed bin Hanbel, III/198
ATALAR YOLU
- 53 -
hüner. Nitekim Sevgili Peygamberimiz (s.a.s.) bir hadis-i şeriflerinde:
“Nefsim elinde olan Allah’a yemin ederim ki, siz hiç günah işlememiş
olsanız, Allah sizi giderir, yok eder de, günah işleyip tevbe eden bir kavim
getirir/yaratır. Onlar Allah’a istiğfâr ederler, Allah’tan af dilerler. O da
kendilerini affederdi.” 122 buyurarak, hataya müsâmaha etmemenin,
onu affettirebilmek için gayret sarfetmenin İlâhî irâdeye daha
uygun düştüğünü belirtmiş, kusursuzluğu değil; hatadan hemen
dönmeyi, yani tevbeyi teşvik etmiştir.
Öte yandan, kusursuzluğu kabul edilen kişilerin genellikle,
-varsa- eserlerinin de hatasızlığı ilan edilmekte, hataya bir hata
daha eklenmektedir. Ve tabii bu hatasız(!) görüşleri ve eserleri
tenkit etmek mesele olmakta, böyle bir saygısızlık, cür’et ve cürmü(!)
işleyenler, dinlerinden, imanlarından bile uzaklaştırılmakta,
en azından sapık ilan edilmekte, olmadık hakaret ve karalamalara
muhâtap kılınmaktadırlar. İlmî tenkit faâliyeti ve dolayısıyla
ilmin gelişmesi de böylece körü körüne kösteklenmektedir. Unutulmamalıdır
ki, kusursuz kitap, sadece Kur’ân-ı Kerim’dir. Çünkü
Allah kelâmıdır. O, Allah’ın hıfzı ve korumasındadır. Onun dışında
her kitapta az-çok kusur, eksik, hata bulunmaması mümkün
değildir. Dolayısıyla bazı câhillerin sevdikleri kişileri ve eserlerini
kusursuz ilan etmeleri, bizzat bu iddiâ sahiplerinin en büyük kusurlarından
biri olmaktadır. Buna göz yuman “kusursuzluğu ilan
edilen kişi”nin, eğer hayatta ise bütün bu anlayışları düzeltmemesi,
kusursuzluk isnâdından memnun olması, affedilemeyecek
hatalardan biridir.
Kullara yaptıklarını güzel göstermek, şeytanın bir taktiğidir.
Kimse hatasına sevap süsü vermeye ve hatalıları hatasız göstermeye
kalkmamalıdır. Bilmelidir ki, bu tür bir eğilim, açıkça şeytanın
tuzağına düşmek ve tam anlamıyla büyük bir hata işlemektir.
Halk deyimiyle “dost için post olmak”tır. “Her günahın içki gibi
sarhoşluğu olsaydı; sen o zaman görürdün, ayık kalan kimsenin
olmadığını!”
Nazarlık Takmak Doğru mu?
“Göz değmesi” veya “nazar değmesi” diye bilinen, mikrobik
olmayan ve âniden çoğunlukla baş ağrısı şeklinde beliren mânevî
rahatsızlıkların varlığını bilmeyen veya duymayan yoktur. “Nazar
değdi, nazara geldi, nazara uğradı” gibi cümlelerle hep aynı
rahatsızlık anlatılmak istenir. Tıb da bu tür rahatsızlıkları kabullenmekte
ve “insan gözünden çıkan şuaların/manyetik ışınların,
122 Müslim, Tevbe 2; Tirmizî, Cennet 2, hadis no: 2526
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 54 -
dikkatle ve belki biraz da kıskançlıkla bakış esnâsında yoğunluk
kazanması ve bu yoğun şuaların karşı organizmanın atomlarının
çalışma düzenine etki etmesi” şeklinde açıklamaktadır.
Rasûlullah Efendimiz şöyle buyurmuştur: “Nazar/göz değmesi
gerçektir (vâkidir).” 123. Hatta Peygamber Efendimiz, “dokunan her
kötü gözden” Allah’a sığınmayı, Hz. İbrâhim’in bir duâsı olarak
ümmetine ta’lim etmiştir.124 “Nazardan Allah’a sığının; çünkü nazar
haktır.”125 Hz. Âişe vâlidemiz de Hz. Peygamber’in göz değmesine
karşı okumayı emrettiğini haber vermiştir. 126
Nazar değmesine karşı okuma sûretiyle uygulanan tedâvinin
Hz. Peygamber ve ashâbı tarafından yapıldığı ve müsbet neticeler
alındığı örnekleriyle sâbittir. Bu tedâvide daha çok Fâtiha, İhlâs,
Felak ve Nâs sûreleri ve Âyetü’l-Kürsî’nin okunduğu da hadislerde
yer alan bilgiler arasındadır. Yine 68/Kalem sûresinin 51 ve 52.
âyetlerinin okunması tavsiye edilir. Elmalılı’nın belirttiği gibi127
bu tedâvi çeşidinde aslolan hastanın bizzat kendisinin okumasıdır.
İnsan, hoşuna giden bir şeye bakarken nazarı değmemesi
için “Mâşâallah, lâ kuvvete illâ billâh” demelidir. Bu, Peygamber
Efendimiz’in okuduğu bir duâdır.
Bu açıklamalardan sonra, göz değmesine karşı gûya tedbirmiş
gibi, halk arasında dolaşan birtakım hurâfelerin mânâsızlığı kendiliğinden
ortaya çıkmış olmalıdır. Çocukların elbiselerine mavi
boncuklar, nazarlıklar, iğde çekirdekleri, kaplumbağa kabuğu vs.
takmak; evlerin, binâların girişine, arabalara boynuz, at nalı, at
kafası, çeşitli muskalar, cevşenler asmak, kurşun dökmek, tütsü
yapmak, ceplere sarımsak koymak, arabalara ve dükkânlara göz
resimleri yapıştırmak, acâyip heykeller monte etmek ve benzeri
şeylerin hepsi, bu bâtıl inanışın zavallı âletleridir. Bunların tıb açısından
en küçük bir faydası düşünülemeyeceği gibi, bâtıl inanışları
yaygınlaştırması ve sürdürmesi noktasından büyük sakıncaları
vardır. Bu yüzden de bunları bu niyetle kullanmak kesinlikle haramdır;
bazı İslâm âlimleri, Allah’tan başka şifa veren, zararı def
eden mânevî sığınak ve çözüm kaynağı kabul edildiğinden bunları
nazar giderici olarak kullanmayı şirk kabul etmişlerdir. Bir tür
koruyucu totem izlenimi veren ve hastalıklardan koruduğu yanlış
kanısının zihinlere yerleşmesine vesile olan nazarlıkların, nazar
123 Buhârî, Tıb 36, Libas 86; Müslim, Selâm 41-42; Ebû Dâvud, Tıb 15; Tirmizî,
Tıb 19; Ahmed bin Hanbel, I/294, II/222, IV/67, V/70
124 Buhârî, Enbiyâ 10; Ebû Dâvud, Sünnet 20; İbn Mâce, Tıb 36
125 İbn Mâce, hadis no: 3508
126 Buhârî, Tıb 35
127 Hak Dini Kur’an Dili, c. 9, s. 6394-6399
ATALAR YOLU
- 55 -
boncuklarının kullanılmasını Peygamber Efendimiz kesin bir şekilde
yasaklamıştır. Hatta böyle bir nazarlığı üzerinde taşıyan kişinin
bey’atını kabul etmemiş ve onu çıkarıp atmasını emretmiştir.128
Yine Rasûlullah’ın (s.a.s.) şöyle buyurduğu rivâyet edilmiştir: “Efsun
yapmak, nazar boncuğu takmak, kadınların kocalarına kendilerini
sevdirmek için sihir yapmak şirktir.” 129
Müslümana yakışan, basit birer madde olan nazarlıkların koruyuculuğu
zannına kapılmak değil; her şeyini borçlu olduğu ve
kulluğunu kendisine sunduğu Rabbine sığınmaktır. Şifâyı verecek
olanın ilaç, doktor, okuma, üfürme, hoca değil; bizzat Allah olduğunu
hiç unutmamaktır. Allah şifâ vermeyecek olduktan sonra,
dünya bir araya gelse ne çıkar? Ma’kul ve meşrû yollarla hastalıklara
çare aramak nasıl görev ise, şifâyı yalnız ve yalnız Allah’tan
bilmek ve beklemek de aynı şekilde görevdir. Mânevî hastalıkların
tedbiri de mânevîdir. Kur’an âyetlerinin ve sünnette geçen
duâların okunması ve Allah’a sığınılması bu tedbirin en üst seviyede
alınması demektir. Ötesi avunma, aldanma, gerçeği bırakıp
bâtıla dalma, denize düşünce yılana sarılma demektir. “Allah’ım,
her şeytan (tabiatlının şerrin)den, zehirli haşerâttan ve dokunan her kötü
gözden Senin şifâ veren kelimelerine sığınırım.” 130
Kurşun Dökmek: Nazar isâbetinden kurtulmak için uygulanan
yöntemlerden biri de, kurşun veya mum döktürülmek, nefesi
keskin hocalara(!) okutulmaktır. Bazı yörelerde de “tuz çatılmak”,
“un yakılmak”, “üzerlik otu yakılarak dumanı ile tütsülenilmek”
çare olarak görülmektedir. En yaygın olan uygulama, kurşun veya
mum dökme âdetidir. Bu iş şöyle yapılmaktadır: Nazar isâbet eden
hasta (genellikle çocuklar), kurşun dökücüsünün önüne oturtulur.
Başı bir örtü ile kapanır. Çocuğun başı üzerinde tutulan ve içinde
su bulunan kaba, ocakta eritilen kurşun dökülür. Kurşun döküldükten
sonra oradakiler hep beraber: “Kem göz çatlasın, Nazar
eden patlasın” diye bedduâ ederler. Bazı yerlerde de yaygın olarak
nazarlık otu, üzerlik otu yakılır. Dumanı ile hasta tütsülenir.
Bu esnâda çabuk çabuk şöyle söylenir: “Üzerliksin havâsın / Her
dertlere devâsın / Ak göz, kara göz / Mavi göz, elâ göz / Hangisi
nazar etmişse / Onların nazarını boz.” Şu tekerleme de söylenilmektedir:
“Elemtere fiş / Kem gözlere şiş / Üzerlik çatlasın / Nazar
eden patlasın!”
128 Nesâî, Ziynet 17; İbn Mâce, Tıb 39
129 Fethu’l-Kebir, c. 1, s. 304
130 İ. Lütfi Çakan, a.g. e. s. 11 vd.
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 56 -
Bunların ne kadar gülünç, ama aynı zamanda trajik olduğu,
insanımızın ne denli câhiliyye uygulamalarına kapılarını açtıklarını,
kafalarını ve gönüllerini hurâfeyle kirlettiklerini gösteren uygulamalardır.
Muska ve Muskacılık
Muska ve Tılsımların Menşei: Muska ve tılsımların menşei,
putperestliğin en ilkel şekli olan “fetiş”tir. Bu inançta olanlar,
bazı nesnelerde uğur veya uğursuzluk bulunduğuna inanırlar. Kişi,
uğurlu saydığı nesneyi boynuna asar veya yanında taşır. Bu nesne
bir bitki, kurt dişi, ayı tırnağı, leylek kemiği, kartal tırnağı olduğu
gibi, bazen kurumuş bir böcek hatta bazı taş parçaları vb. olabilir.
Bu nesneleri taşıyanlar, çeşitli hastalıklardan, belâ ve kazalardan
korunacaklarına inanırlar. Hâlâ bazı nesneleri “uğur getiriyor”
inancıyla boynunda ya da yanında taşıyanlar bulunmaktadır.
İslâm’ın fıtrata, akla ve ilme uyan güzel esaslarına inanmamakta
direnen nice insan, böyle safsatalara kolaylıkla inanabiliyor, dolayısıyla
Kur’an’ın “onlar akıllarını kullanmayan akılsızlardır” ifadesini
her an farkında olmadan doğruluyorlar. Günümüzde üniversite
gençliği ve sosyete semtlerinin kültürlü geçinen kesimlerinde
gittikçe bu tür “uğur taşları” vb. yaygınlaşmakta, İslâm’dan uzaklaşan
insan ne kadar komik ve aşağılık olmaktadır!
Daha sonraki dönemlerde kâğıt parçaları üzerine yazılmış dinî
formüller veya tuhaf işaretlerle çizilmiş muska ve tılsımlar, fetişlerin
yerini aldı. Muska ve tılsımların en eski şeklinin Mısır’da bulunduğu
belirtilir. Eski Romalılar da, hastalıklardan ve zehirlenmeden
korunmak için acayip işaretlerle yazılmış veya çizilmiş muska tılsımları
kullanmışlardır. İsrâiloğullarına gönderilen peygamberler
de, putperest kavimlerden geçen, kendi dönemlerinde yaygın
olarak kullanılan fetiş ve tılsımları yasaklamışlardı. Buna dair eski
Ahid’de (Tevrat’ta) rivâyetler vardır.131 Hırisitiyanlıkta da muska ve
tılsımlara inanmak çok yaygındı. Hıristiyan din adamları muska
taşıma âdetleriyle mücâdele etmişler, ama pek başarılı olamamışlardır.
Milâdî 366 yılında toplanan “Laodice” dinî kurultayı, muska
ve tılsım taşımaya yasaklayan bir karar çıkartıp ilân etmiştir. Fakat
hıristiyanları bunları taşımaktan bir türlü vazgeçirememişlerdir. 8.
Yüzyılda Papa II. Gregoare bu bâtıl inançlara karşı şiddetle karşı
koydu. Ancak halk bildiğinden ve gördüğünden şaşmadı. Sonuçta
hıristiyan din adamları bu hurâfeye tâviz vermeye mecbur kaldılar.
Muskaların yerine “haç” hıristiyanlık sembolü olan balık resmi,
131 Meselâ, bk. Kitab-ı Mukaddes, Tekvin, Bab 35, s. 35
ATALAR YOLU
- 57 -
“Agnus Dei” (Tanrı Kuzusu) yazılı levhacıkları taşımayı tavsiye ettiler,
giderek halkı buna alıştırdılar. 132
İslâm’ı kabulden evvel yaşamış Türk boylarında da muskatılsım
kullanma âdeti vardı. Sekiz ve dokuzuncu yüzyıllarda Budist
ve Maniheist Türklerin yaşamış olduğu Doğu Türkistan’da yapılan
arkeolojik araştırmalarda elde edilen malzemeler arasında
“tılsım-muskalar”, çeşitli dinî formüller yazılı levhalar, tahtalar vs.
eşya bulunmuştur. Budist Uygurların dinî kitaplarında da tılsım
şekillerine rastlanmıştır. Bunlardan üç şekil Alman Türkologu F. W.
K. Müller tarafından neşredilen eski Türkçe Uygur metinlerinden
birinde açıklamalarıyla gösterilmiştir. Müslüman olduğunu iddiâ
edenlerin de kullandıkları muskalardaki tılsımların bir benzeri
olan bu şekillerin ifade ettikleri anlamlar olarak, bunlardan biri
için, bir kadın bu muskayı vücudunda taşısa, kolay doğurur, rahat
ve sevinç bulur; diğerinde, Pars yılı doğmuş olan (şimdiki burçların
bir benzeri olsa gerek) kişi, bu tılsımı saklarsa çok mutlu olur;
üçüncüsünde de, herhangi bir kişinin hayvanları çok ölüyorsa, bu
tılsımı kapıya yapıştırsın denilmektedir. 133
Günümüzde muska, tılsım ve sihir yapma işleriyle uğraşan
bazı inanç sömürücüsü kişilerin ellerinde bulunan kitaplar, eski
Babil, Asur, Mısır müşriklerinin, eski Budist ve Şamanist Türklerin
kullandıkları kitaplardan yararlanılarak yazılmıştır. Bu kitaplara
inandırıcılığı kuvvetlendirmek için Kur’ân-ı Kerim’den
âyetler,Esmâü’l-Hüsnâ ve bazı duâlar da ilâve edilmiştir. Muska ve
tılsımla ilgili kitaplarda yazılan muska ve efsunlar incelendiğinde
görülüyor ki, birçoğunda bazı âyet ve duâlarla beraber, hiçbir dile
benzemeyen kelimeler de bulunmaktadır. Tılsımcılar, mal ve mülkün
tılsım-muska ile her türlü âfet ve kazalardan korunacağını da
telkin ediyorlar. Bu tılsımlarda Esmâü’l-Hüsnâ, âyet-i kerime ve
duâlar sû-i istimal edilmektedir. Bunların, câhil halkı kandırmak
için kullanılmakta olduğu şüphesizdir. Bu hurâfeler, mü’minlerin
inancına, sağlığına, malına ve canına zarar verecek zırvalardır.
İmanı tam olan müslümanlar, bunlara inanamaz.
Tılsımlar, harfler ve rakamlar ile yapılmaktadır. Efsun ve tılsım
kitaplarına göre harfler ve onların ifade ettikleri rakamlar tabiatüstü
esrârengiz kudrete sahiptir. Harfler; “ebced, hevvez...“deki
sıraya göre adet ifade ederler. Yazı tarihi araştırmalarıyla ispat
edilmiştirki, “ebced, hevvez...“aslında hece harflerinin sırasını göstermek
ve sırf harfleri hatırda tutmak için tertip edilmiş, mânâsız
132 Abdülkadir İnan, Hurâfeler ve Menşeleri, s. 44
133 A. İnan, a.g.e., s. 46-47
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 58 -
sözlerden (mühmelât) ibârettir. Her şeyde esrâr arayan uydurma
meraklıları bu “ebced“deki mühmelât hakkında birçok hurâfe
icad etmekte zorlanmamışlardır. Aslında bu “ebced...“Aramî alfabesindeki
harflerin sırasını gösteren mânâsız sözlerdir. Bu alfabe
sırası Aramîlerden Nabatilere, onlardan da câhiliyye çağı Araplarına
geçmiştir. Aynı kaynaktan gelen İbrânî, Süryânî, Yunan ve
latin alfabelerinde de bu sıra, gelenek olarak muhâfaza edilmiştir.
Araplar, birbirine şekil bakımından benzeyen harfleri yanyana
koymak maksadıyla bu “a, b, c...“sırasını bozmuşlarsa da, eski
sırayı “abced hevvez“altı mühmelâtından muhâfaza etmişlerdir.
Harfleri, rakam gibi kullanırken de bu “ebced“deki sıraya riâyet
etmişler ve Arapçaya mahsus altı harf için de iki mühmel söz uydurup
ilâve etmişlerdir. Üfürükçülük kitaplarında gördüğümüz
harflerin büyük bir kısmı, Esmâü’l-Hüsnâ harfleri ve rakamları da,
bu harflerin “ebced“hesabına göre ifade ettikleri sayıyı göstermektedir.
Bazı tılsımlarda ise bu “ebced“hesabı tutmuyor.
Bu arada şu küçük açıklamayı da ifade edelim: Yazı işaretlerinin
(hiyeroglif, harf, rakam) esrârengiz sihrî kuvvet içerdiğine
inancın en eski kaynağı, tarihin karanlık devirlerine kadar uzanmaktadır.
Zira yazının mâhiyetini bilmeyen kavimler, yazıyı keşfeden
kavimlerin deri, tahta, tablet ve başka nesnelere çizdikleri
çizgilerle konuşup gâipten haber aldıklarına ve bu acâyip çizgilerde
tabiatüstü esrarlı kudret bulunduğuna inanıyorlardı. Bu inanç
ve korkunun câhil halk arasında bugün bile tesirini sürdürdüğünü
görüyoruz. Bazı okuma-yazma bilmeyen câhil kimseler, herhangi
bir muskayı alıp atmak, ya da kâğıdını yırtmak istediğiniz
zaman, “aman çarpılırsın!“diyerek size muskalarını vermek veya
açtırmak istemezler. Muska ve tılsım kitapları incelendiğinde öyle
anlamsız melek, cin, şeytan ve peygamber adlarına rastlarsınız
ki anlamlarını hiçbir dil ve lügatta bulamazsınız. Bunların hiçbirisinin
İslâm’la ilişkisi yoktur. Tümü uydurma ve hayali adlardır,
hurâfedir. Bunların yahûdilerin Kabbalah denilen mistik ve skolastik
felsefelerinden geçmiş olduğu belirtilir. Bu felsefeye göre
yahûdi alfabesindeki 22 harfin ve ifade ettikleri rakamların mistik
ve sihrî mâhiyetleri vardır. Bu yahûdi anlayışına göre, yahûdi
din kitaplarında zikredilen Tanrı adları ve sıfatlarını iyi kullanmak
şartıyla, her türlü hârikalar yaratmak mümkündür. Bu kabbalah
mârifetleri nesilden nesle gözli bilgi olarak, seçkin çömezlere öğretildi.
13. y.y. dan sonra kitap halinde yazılmaya başlandı. İspanya
yahûdilerinden de müslümanlara geçti.
Muskacıların Dayanağı: Her şeye bir dayanak, bir gerekçe arayan
insanoğlu, kendi görüşünü kuvvetlendirmek için bazen kutsal
ATALAR YOLU
- 59 -
değerleri bile istismar edebilmiştir. Nitekim muskacılardan bazıları
İsrâ sûresindeki Kur’an’ın şifâ olduğunu belirten âyeti, muska
yazmaya delil olarak göstermişlerdir. Oysa zikredilen âyette muska
yazma için hiçbir işaret yoktur. Bu âyette Allah şöyle buyurmuştur:
“Biz Kur’an’dan mü’minlere rahmet ve şifâ olan şeyler indiriyoruz.
O, zâlimlerin ise sadece husrânını/kaybını arttırır.” 134 Kur’an, ruhları
terbiye ederek mü’minleri psikolojik problemlerden ve rûhî hastalıklardan
korur. Mü’minler, o sâyede bâtıl akîdelerden, kötü
huylardan kurtularak mânevî sıhhatlerini temin edebilirler. Yine,
Fâtiha gibi sûreleri hüsnüniyetle okumak da bazı bedenî hastalıklar
için bir şifâ vesilesi olabilir. Kur’an, beşeriyete yücelme sebeplerini,
takip edilecek kurtuluş yolunu göstermiş, onları maddî ve
mânevî helâka sebep olacak şeyleri yasaklamış, kendilerine dünya
ve âhirette huzura götürecek şeyleri emretmiş rahmet kitabıdır.
Fakat Kur’an, zâlim için, Kur’an’ı inkâr eden, onun hükümlerine
karşı gelen kimseler için ise, zarardan başka bir şey arttırmaz.
Çünkü bu kimseler Kur’an’ın beyanlarına karşı düşmanlıkta, hürmetsizlikte
bulunur, her türlü ahlâksızlığı yaparak, kendileri için
mânevî felâketleri çağırırlar. Elbette, tedâviye muhtaç olan insan,
kendisine verilen en faydalı bir ilacı terkeder de midesini zehirli
şeylerle doldurursa kendi hayatına kasdetmiş, kendisini helâka
mâruz bırakmış olur. Kur’an hükümlerinin, yanlış yolda olanlara
ve kötü huy sahiplerine gerçeği görme ve doğruyu bulma yolunda
şifâ ve rahmet olduğunu, ama kötü niyetli zâlimler için ise, bir
helâk sebebi olabileceğini anlıyoruz. Ancak, âyette ne sûretle
olursa olsun, muska yazılacağına dair hiçbir işâret yoktur.
Kur’ân-ı Kerim, muska yazmak, büyü yapmak, fal bakmak
için değil; “insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu eğriden
ayırmanın açık delilleri olarak” 135 gönderilmiştir. Allah’ın
Kitabının âyetlerini rastgele yerlere yazarak çöplüklere gitmesine
sebep olmak veya beşerî çıkarlar için istismar etmek, İslâm’a ve
İlâhî Kitaba ihânettir. Bu işi yapanlara fırsat vermek gaflettir,
hıyânettir. Hatta mü’minlerin itikadını zedelemeye hizmettir. En
üzücü tarafı ise bunu yapanların kendilerini “hoca” olarak lanse
etmeleridir. Oysa İslâm’da “hoca” dinin hükümlerini bilen, ilmiyle
amel eden, Allah’tan korkan, Allah’ın âyetlerini az bir dünya
metâına satmayan örnek ve önder bir şahsiyettir. İslâm’ın yasak
kıldığı işleri yapan ve bu tür davranışlara cevaz veren insan, hoca
olamaz. Böyleleri ancak fâsık ve münâfık olur; bunlara dense
dense cinci, üfürükçü, din tüccarı, hurâfe pazarlamacısı muskacı
134 17/İsrâ, 82
135 2/Bakara, 184
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 60 -
denilir.
Muskacıların Sonu: Ömrünü muska yazarak, fal açarak, sihir
yaparak geçiren pekçok insanın sonu hüsran ile noktalanmıştır.
Bunlardan kimisi hapishane köşelerinde, kimisi de feci hastalıklara
yakalanarak fakr u zarûret içerisinde ölmüşlerdir. Vakitlerini
muskacılıkla geçirenler, bu yoldan her ne kadar dünyevî menfaat
temin ediyorlarsa da bu iş, dinen kınanmış olduğu için iflâh olmuyorlar.
Daima hayatları sıkıntı ve sefâletle, beş kuruşa muhtaç
olarak geçmekte olduğu müşâhede edilmektedir. Hayatlarının
sonunda perişan bir vaziyette, miskinlik içinde yaşadıkları görülmektedir.
Bunların hepsi yaptıklarının avans cinsinden dünyadaki
küçük cezâsıdır. Esas cezaları, ceza gününde verilecektir. Çünkü
bakılması haram olan nice göbeklere muskalar yazmışlardır. Nice
genç kızları veya evli insanları muhabbet muskalarıyla aldatmışlar,
ümitleriyle oynamışlardır. Allah’ın men ettiği şeyleri insanlara aşılamışlar,
imanın temelini sarsmışlar, İslâm akîdesini bozmuşlardır.
Böylelikle yahûdi ve hıristiyan âdetlerini canlandırarak ve bunları
birkısım insanlara kabul ettirip onların itikadlarını bozarak imanlarını
sarsmaları ile İslâm âleminde tedâvisi imkânsız olan yaralar
açmışlardır.136 Her aklı başında mü’min, insanları bu tür cinci, muskacı,
üfürükçü sahtekârların tahribatından korumak için elinden
gelen gayreti esirgememelidir. 137
Unutmamak lâzım ki, dindarlık, dinî olanı işlemektir; dinde olmayanı
değil. Nice insan, hem de din adına, dini de küçük düşürerek
ve sevap yapıyorum zannıyla günaha girerek bu tür hurâfe ve
bid’atler, bâtıl inançlar peşinde kendisine sıkıntı vermekte, hayatını
daha da çekilmez hale getirmektedir. Bazı insanlar, Cumartesi
ve Salı günleri çamaşır yıkamıyor, bazıları da kırılan bir ayna veya
evinin yakınlarında öten bir baykuş nedeniyle kâbuslar görüyor.
Bâtıl inanç, hurâfe ve bid’atlerden ancak sağlıklı ve doğru dinî bilgiyle,
Kur’an’ın hayata geçirilmesiyle korunulabilir. Bu tür sapıklıklara
yönelmenin nedeni, insandaki inanç ihtiyacının doğru ve
gerçek bilgilerle doldurulamaması, İslâm’ın hâkim değil mahkûm
olması, câhiliye düzeni, medya ve çevre şartlarının doğruyu eğri,
eğriyi doğru diye göstermesidir. Dini; bazı çıkarcı, istismarcı, cinci,
câhil ve bağnazların elinden kurtarmadıkça, bu tür insanlara ilgi
gösterilip “hoca” diye iltifat edildikçe bu sorunlar küçülmeyecek,
aksine büyüyecektir.
Yukarıda açıklananlardan başka hâlâ yaşayan bazı bâtıl inanç
136 Recep Aktaş, Bâtıl İnanışlar, s. 39-40
137 Kemalettin Erdil, Yaşayan Hurâfeler, s. 19-32
ATALAR YOLU
- 61 -
ve hurâfeleri saymaya çalışalım:
“At, avrat ve silâh uğursuzdur.”
“Ayna kırılması uğursuzluktur, ayna kırılan ev yedi sene iflâh
olmaz.”
“Ateşle oynayan çocuk altını ıslatır.”
“Ayın 13’ü uğursuzdur.”
“Gece tırnak kesilmez, ev süpürülmez.”
“Gece ev süpürülürse fakirlik gelir.”
“Geceleri aynaya bakılmaz.”
“Gece vakti, bir evden başka bir eve kazan, tencere ve tava
verilirse mutlaka ölüm olur.”
“Gece, vaktinden önce öten horoz uğursuzluk getirir.”
“Pazar günü çalışmak uğursuzluktur.”
“Salı günü işe başlanırsa bitmez, sallanır.”
“Salı günü yeni elbise giyilirse yanar.”
“Çarşamba gecesi işe başlanırsa, ‘Çarşamba karısı’nı kızdırı ve
o eve kötülüğü dokunur.”
“Çarşamba günü yorgan kaplayan hastalanır.”
“Çarşamba günü süt içmek, ev satın almak iyi değildir.”
“Perşembe günü çamaşır yıkanırsa zengin olunur.”
“Cuma akşamı ev süpürülürse meleklerin kanadı kırılır.”
“Cuma günü ev süpüren veya çamaşır yıkamak, fakirlik getirir
ve günahtır.”
“Çocuğu ölen kadın, Cuma günleri hiçbir iş yapmaz.”
“Cuma günleri çocuğun ayakları câmi kapısına bağlanır ve namazdan
sonra çözülürse, hasta olmaz.”
“Henüz konuşamayan çocuğun ağzı, Cuma salâsı verilirken
câmi anahtarıyla açılırsa, çocuk hemen konuşmaya başlar.”
“Cumartesi günü çamaşır yıkamak uğursuzluk getirir.”
“Arefe günü dikiş dikmek günahtır.”
“Arefe günü dikiş diken kadının ölmüş çocuğu varsa, onun
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 62 -
derilerini diker.”
“Misafirin ardından ev süpürmek iyi değildir.”
“Makasın ağzı açık kalırsa, kefen biçmeye yarar.”
“Makasın açık kaldığı evde kavga çıkar.”
“Elden ele makas alınmaz, makas düşman sayılır.”
“Elden ele sabun alınmaz, uğursuzluk getirir.”
“Hapse giren biri, ölmüş birisinin yüzüğünü takarsa hapisten
çabuk çıkar.”
“İnsanın önünden kara kedi geçmesi, uğursuzluk sayılır.”
“Tavşan, tilki, kara köpek birinin yoluna çıkarsa uğursuzluk
getirir.”
“Kapı eşiğine basan, iftiraya uğrar.”
“Merdiven altından geçmek uğursuzluktur.”
“Başa pisleyen kuş, talih kuşudur; Kuş pisliği başına düşene
para gelir.”
“Şimşek çakarken kırmızı giyilmez.”
“Terlik ve ayakkabının ters dönmesi iyi değildir.”
“Evliliğin ilk günü, gerdek gecesinde, erkek veya kadın, hangisi
önce uyursa o daha evvel ölür.”
“Gerdek gecesi, karı ile kocadan hangisi daha evvel diğerine
tokat vurursa, onun sözü daha çok dinlenir.
“Zifaf gecesi gelin ve dâmat sabunla yıkanırsa, sabun acı olduğundan,
aralarına acı ve ayrılık girer.“
“Ev süpürülürken süpürge birine dokunursa uyuz olur. Süpürgeye
tükürülürse hastalık bulaşmaz.“
“Gece tırnak kesilirse ömür kısalır.“
“Cenâze yıkanırken teneşirin altına dökülen su, bir şişeyekonup
habersiz sarhoşa içirilirse içkiyi bırakır.“
“Nazara uğrayan kişi, kuşkulandığı insanın saçından, ayakkabısından
veya elbisesinden habersiz bir parça kesip yakarak dumanı
ile tütsülenirse nazarı geçer.“
“Kötü bir hastalıktan söz edilirken: ‹Değirmenden geldim unluyum’
denilmezse o hastalık, söyleyene bulaşır.“
ATALAR YOLU
- 63 -
“Sarılık hastalığına tutulan kişinin ‹izinli’ denilen biri tarafından
alnı jilet ya da çakı ile çizilir. Akan kan alnına ve burnuna
sürülür. Yaradan kan aktıkça hastalık da akar gider.“
“Dişi ağrıyan bir kişi mezarlığa gider, mezar taşını ısırır, arkasına
bakmadan geri gelirse ağrısı kesilir.“
“Başı ağrıyan bir kadın câmiye gider, yazması (başörtüsü) ile
câmiyi süpürür ve yazmayı tekrar başına örterse başının ağrısı gider.“
“Evden çıkan erkek, işine giderken önünü kadın keserse (kadın
adamın önünden karşıya geçerse) adamın işi ters gider.“
“Kısa boylu kadınlar uğursuzdur.“
“Bir kız akşam ezanı okunurken merdiven altından geçerse kısır
kalır.“
“Cuma günü ezan okuyan müezzine kızın başörtüsü veya
mendili sallattırılırsa nasibi çıkar.“
“Evli birinin yüzüğünü bekâr kız takarsa kısmeti kesilir.“
“Bekâr kız, evli birinin gelinliğini giyerse kısmeti kesilir.“
“Gelin olanın duvağı evde kalmış kızın başında çözülürse kızın
bahtı açılır.“
“Evde kilitlenen kilit, bayram sabahı veya Cuma günü, namazdan
önce imam tarafından câmide açılırsa kızın bahtı açılır.“
“Ellerini birbirine bağlayanın kısmeti kesilir.“
“Ellerini kavuşturanın kısmeti kapanır, anası ölür.“
“Hâmile bir kadın yumurta yerse çocuğu terbiyesiz olur.“
“Hâmileyken anahtar açanın doğumu kolay olur.“
“Bir hâmile kadın ölü yıkanırken suyundan atlarsa çocuğu baygın
doğar.“
“Aş yeren bir kadın, çirkin bir yere bakarsa çocuğu çirkin olur.“
“Doğum yapan kadın, yedi gün çocuğunun yanından dışarı
çıkmaz. Çıkarsa cinniler gelir, çocuğu götürür. Başka bir çocukla
değiştirir.“
“Çocuğu yaşamayan bir kadın bir yatıra ‹Bunu sana sattım’ der
ve kurban kestirir. Çocuk dünyaya gelince eğer kız ise adını Satı,
oğlan olursa Satılmış koyar. Aksi halde çocuk yaşamaz.“
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 64 -
“Çocuğu yaşamayan kadın, yeniden doğum yaptığında 40 evden
topladığı parçalarla gömlek dikip çocuğuna giydirirse çocuğu
yaşar ve ömrü uzun olur.“
“Çocuğu ölen bir kadın Cuma günü iş yapmaz.“
“Lohusa kadının ve çocuğun yastığı altına iğne, çuvaldız, kama,
bıçak konulursa albasmaz.“
“Lohusa kadının bulunduğu yere süpürge, Kur’an, soğan, sarımsak
asılırsa ‹alkarısı’ loğusa ve çocuğa zarar vermez.“
“Hayızlı kadın, sebze bahçesinden geçerse sebzeleri kurutur.“
“Hayızlı kadın akşam ezanından sonra küpten turşu çıkarırsa
turşu bozulur.“
“Gelin eve ilk geldiğinde kaynanasının iki bacağı arasından
içeri girerse saygılı olur.“
“Yeni doğan çocuğun ilk dışkısı, yattığı odanın eşiğine veya
beşiğinin altına konursa cadı zarar vermez, nazar da değmez.“
“Yeni doğan çocuğun beşiği altına türbe ve kabirlerden toprak
getirilip konursa çocuğu cadı boğmazmış.“(Buna bazı yerlerde
cüher almak denilir.)
“Bebek fıtık doğarsa, külotu çalı ağacını bir dalı yarılarak arasından
geçirilince fıtığı iyileşir.“
“Bebeğin kırkı çıkmadan tırnağı kesilirse, ya arsız ya da hırsız
olur.“
“Yeni doğan çocuk, bayram günü bir dişi eşeğe ters bindirilip
köyün etrafında dolaştırılırsa ömrü mutlu geçer.“
“Çocuğun doğduğu yerde elişi yapılırsa, göbeği düşmez.“
“Cuma günü çocuğun ayakları bir câmi kapısında bağlanır,
Cuma namazından sonra çözülürse hastalığa tutulmaz.“
“Bebek ayakları altından öpülürse talihsiz olur.“
“Çocuk dünyaya geldikten sonra yıkanıp tuzlanır ve sofraaltı
denilen beze sarılırsa tokgözlü olur.“
“Çocuğun göbeği, câmi duvarına veya avlusuna gömülürse
dindar, medresenin (okulun) bahçesine veya avlusuna gömülürse
âlim, ahıra gömülürse malcı olur. Ayrıca suya atılırsa huyu temiz,
evin içinde bir yere gömülürse gözü dışarıda olmaz.“
“Boyu ölçülen çocuk kısa kalır.“
ATALAR YOLU
- 65 -
“Çocuğun boyu metre ile ölçülürse ömrü kısa olur.“
“Sünnetsiz ölen çocuğun parmaklarından birinin kırılması gerekir.“
“Çocuk sünnet olurken annesi oklava sallarsa, sünnet acısız ve
kolay olur.“
“Küçük çocukların yüzünde yara çıkarsa, deniz kenarında yaşayan
ve denize giren biri tarafından okunup yüzü meshedilirse
yaraları iyileşir.“
“Yürüyen çocuğun emeklemesi, misafir geleceğinin işaretidir.“
“At, öküz, inek, dana gibi büyükbaş evcil hayvanlar, eğer gece
ahırda huzursuzsa, bağırıyor, kişniyor veya böğürüyorsa, o evden
biri ölecektir.“
“Ölü yıkandıktan sonra kazan ters çevrilmezse bir başkası
daha ölür.“
“Bir evden ölü çıkarsa o evdeki su kapları boşaltılır. Eğer boşaltılmazsa
Azrâil suları ellediği için biri yine ölebilir.“
“Cenaze çıkan ev ile çevresindeki evlerin suları dökülmelidir.
Çünkü Azrâil kılıcını o sularda yıkar. Sular bu kılıçla pislendiği için
içilmez olur.“
“Gece vakti bir evden başka bir eve kazan, tava veya tencere
verilirse ölümü celbeder.“
“Gece sandık açmak, kendi mezarını açmaktır. Yani ölümü çağırmaktır.“
“Bir evdeki eşyalardan herhangi biri kendi kendine düşer veya
kırılırsa ölüme işarettir.“
“Ayakkabı çıkarılırken ters çevrilirse o evden cenâze çıkar.“
“Kefen diken iğne kırılmalıdır. Zira ölümü ve uğursuzluğu celbeder.“
“Saçakta baykuş ötmesi, ölüme işarettir.“
“Bir genç askere giderken evden çıkmadan önce bir dilim ekmeğin
yarısını yer, yarısını da geri bırakırsa, artık ekmek onu çağıracağı
için kazaya belâya uğramadan geri döner.“
“Biri yolculuğa çıkıp gurbete giderken arkasından yola su dökülürse,
su gibi yolculuğu olur, kazaya uğramadan sağ sâlim yerine
ulaşır, gurbetten çabuk döner.“
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 66 -
“Biri yolculuğa çıkarken arkasından aynaya su serpilirse kazaya
uğramaz.“
“Bir kişi sabunu başka birine elden verirse, sabun acı olduğu
için, acı olaylar görülür veya o iki kişi arasına düşmanlık girer.“
“Gök gürlerken buğday ambarına el ile vurulursa hasat çok
olur.“
“Nar tanelerini yere düşürmeden bir bütün narı yiyip bitirebilen
cennete girer.“
“Tarla veya bahçede bitkiler hastalanmış ise, tarla sahibinin
güneş doğmadan önce, tarlasının etrafını koşarak dolaşması gerekir.“
“Çeltik ekilen arazinin etrafı eşeğe binmiş bir kimse tarafında
Kur’an okunarak dolaşılırsa, o araziye dolu yağmaz.“
“At nalı asılan yere nazar isâbet etmez.“
“Önünde ‹beş taş’ oyunu oynanan eve fakirlik gelir.“
“Cezveden su içilirse zengin olunur.“
“Ayakkabılar ters dönerse şeytan üzerinde namaz kılar.“
Daha neler neler... Saymakla bitmeyecek bir sürü bâtıl inanışlar...
Dikkat edilirse, hurâfe ve bâtıl inanış olarak kabul edilen haftanın
hemen bütün günleri ya belâya, ya da günaha sebep gösterilmiştir.
Sanki müslümanın temizlik yapması, çalışması suç kabul
edilmiştir. Bu inanç, hem ibâdetlere, hem temizliğe, hem çalışıp
kalkınmaya ihânettir.
“Yıldızname“ye baktırmak, “fal“ açtırmak, “sevicilik“ yaptırmak,
“sihir“ bozdurmak, “muska“ yazdırmak, “tılsım“ yaptırmak, “afsunlanmak“
için diyar diyar, semt semt hoca(!) arayanlar, dileğinin yerine
gelmesi için türbe ve evliya mezarlarını/yatırları dolaşanlar, kızının
nasibini açtırmak için il il üfürükçü arayanlar azımsanmayacak kadar
çoktur. Göğüse ve göbeğe muska yama cür’et ve ahlâksızlığına
tevessül edenler ve bunların tuzağına düşüp pişmanlığını sineye
çekenler de az değildir. Kimi yerde gelin, kocasının evine girerken
“kaynanasının iki bacağı arasından geçerse saygılı olur“diye inanılmak,
dolayısıyla insan onuru ayaklar altına alınmaktadır. Kimi yerde
de “yeni doğan çocuğun ilk dışkısı, cin çarpmasın, nazar değmesin
diye, yattığı odanın eşiği altına konulmakta, bazı yerlerde de bebeğin
beşiğine mezarlıktan toprak getirilerek konulmaktadır.
ATALAR YOLU
- 67 -
Kurşun dökmek, muska ve nazar boncuğu takmak gibi eski
hurâfe ve bâtıl inanışların yanında; modern hurâfe ve çağdaş
bâtıl inanışların da sosyete çevreleri, üniversite öğrencileri ve Batı
kültürüyle yetişmiş insanlar başta olmak üzere, toplumda giderek
yaygınlaştı(rıldı)ğını belirtmek gerekiyor. Burç taşları, şans ve
uğur getireceğine inanılan çeşitli taş, yüzük, kolye veya boncuklar,
sinema filmleri veya tv. dizilerindeki kahramanlara ait resim
ve aksesuarlar, muska yerine uğur ve şifa kolyeleri, taşları, nazar
değmesin diye elini kulağına tutup tahtaya vurmalar, aksırınca
“çok yaşa“demeler ilk sayabileceğimiz modern gereçler ve tavırlardır.
Tabii, bunların yanında cinciliğin modern şekli olan medyumluk,
falcılığın bin bir çeşidi, burçların ve gök cisimlerinin insan
kaderi üzerinde etkisi olduğuna/tanrılığına inanmanın bir yansıması
olan burç falları, müneccimliğin modernize edilmiş şekli
olan astroloji, felekle ve feleğin kadere etkisiyle ilgili inanış ve
deyimler, ruh çağırma ve reenkarnasyon inanışları, insanın maymun
soyundan geldiğine inanmak, İmanî hakikatlerin çoğunun
bilimsel olmadığı, bilimin tek doğru ve gerçek mürşit olduğunu
kabul, tabiat/doğa veya tesadüfe yaratıcılık atfetmek gibi bâtıl
inanışlar ve modern hurâfeler...
Türbe ve yatırlardaki mantık dışı hurâfelerin çağdaş ve modern
şekillerini de televizyon izleyen herkes görmekte, mâtem törenlerini,
andiçmeleri... bilmekte. Simokinli resepsiyonlar, tuhaf, saçma
ve İslâm dışı kuralları olan törenler, seromoniler, âyinler, tapınmalar...
Kolej ve üniversite mezunlarının keplerini havaya fırlatmaları,
kıyâfet dayatmaları vb. zorunluluklar da resmî hurâfeler olarak
sayılabilir. Bütün bunların yanında kapitalizm, komünizm, kemalizm,
laiklik gibi her türlü beşerî ideolojiler, İslâm’a ters dünya görüşleri
ve felsefî anlayışlar, tâğutî yaklaşımlar, Bel’amca yorumlar
çağdaş bâtıl inançlar ve modern hurâfelerdir.
Yozlaştırılan Din; Halkın Dini ve Hakkın Dini
“Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine uyun!’ denilse, ‘Hayır, biz atalarımızı
üzerinde bulduğumuz (yol)a uyarız!’ derler. Peki ama, ataları bir şey düşünmeyen,
doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı (atalarının yoluna
uyacaklar)?” 138. Aklı olmayan kimsenin dini de yoktur: “Allah’ın
izni olmadan hiç kimse inanamaz ve (Allah) pisliği (azâbı ve rezilliği), akıllarını
kullanmayanlara verir.” 139
138 2/Bakara, 170
139 10/Yûnus, 100
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 68 -
Bizden önce yaşayan atalarımızdan bize intikal eden mirasın
içinde hem doğruların, hem de yanlışların olabileceğini kabullenmek
gerekir. Bize intikal eden miras, hem bazı doğruları, hem de
bazı eksiklik ve yanlışları içermektedir. Bu miras, çeşitli siyasî ve
itikadî tartışmaların yoğun olduğu bir ortamda doğup yine çeşitli
siyasî entrikalardan geçmek sûretiyle bize ulaşmıştır. Bu mirasın
intikalinde çok samimi kimseler olduğu gibi; çok bağnaz kimselerin
de olduğunu unutmamalıyız. Bize intikal eden mirasın sahiplerinin
de birer insan olduklarını, yanılabileceklerini kabul etmeliyiz.
O halde bize intikal eden mirası analiz etmeden, araştırmadan,
Kur’an ve sahih sünnet terazisinde tartmadan, nakil ve akıl sağlamalarından
geçirmeden kabul etmemek gerekir.
İslâm dünyasında insanlara, müslümanlara yön veren kimselerin
değişmeyen dinin temel esaslarıyla değişen ve değişmesi gereken
özellikleri ayırt edebilmesi ve kendilerini sürekli yenilemeleri
gerekir. Dengelerin kısa sürede değiştiği bir dünyada mü’minlerin
pasif kalmaları, tamamıyla nakilci/taklitçi/şerhçi ve düşünemeyen
kimseler olmaları, din açısından üzücü bir olaydır. Böylesi
bir tablonun sorumlusu, bu insanların kendileridir. Çünkü Allah,
Kur’an’da hayra doğru değişmenin mutlak sûrette gerçekleştirilmesi
gerektiğini beyan etmektedir: “Bir toplum, kendi durumlarını
değiştirmedikçe şüphesiz Allah da onların durumunu değiştirmez. Allah
bir kavme kötülük murad ettimi artık onu geri çevirecek yoktur. Zaten
onların, O’ndan başka koruyup kollayanları da yoktur.” 140
Her konuda analizci, araştırıcı olmamız gerekir. Câhiliyye
Araplarının yaptığı gibi hayra doğru değişmeye, yenilenmeye
karşı olmak, ataların yolunu körü körüne taklit etmek demektir.
Câhiliyye Araplarına tebliğ edilen gerçek dine karşı çıkanların tavrı,
tamamıyla İslâm’a karşı mücâdele olmuştur. Âyet-i kerimelerde
de sık sık atalar dinine körü körüne bağlılığın kötülüğünden söz
edilir. Bu bağlılığın ne kadar tehlikeli olduğu vurgulanır. Bu tehlike,
müslümanlar için de söz konusudur. Kur’an ve sünnete bağlı
kalmakla birlikte, çağın dilini ve çağın gündemini kendi lehimize
kullanmak zorundayız.
“Hayır, (ne bilgileri var, ne de kitapları.) Sadece: ‘Biz, babalarımızı bir
din üzere bulduk; biz de onların izinden gidiyoruz’ dediler (Bütün delilleri
bundan ibâret). İşte, böyle senden önce de hangi memlekete uyarıcı
gönderdiysek, mutlaka oranın varlıklıları: ‘Biz babalarımızı bir din üzerinde
bulduk; biz de onların izlerine uyarız’ derlerdi. Ben size, babalarınızı
üzerinde bulduğunuz (din)den daha doğrusunu getirmişsem (yine mi
140 13/Ra’d, 11
ATALAR YOLU
- 69 -
bana uymazsınız)?’ deyince, dediler ki: ‘Doğrusu biz, sizinle gönderilen
şeyi inkâr ediyoruz.’ Biz de onlardan intikam aldık. Bak, yalanlayanların
sonu nasıl oldu?” 141 “Onlar bir kötülük yaptıkları zaman: ‘Babalarımızı
bu yolda bulduk. Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Allah kötülüğü
emretmez. Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?” 142
Hz. Peygamber (s.a.s.), müşrik Araplara yepyeni bir din sunmamıştı.
Çağın ihtiyaçlarına cevap verecek bazı yenilikleriyle bu
din; İbrâhim’in (a.s.) ve ondan önceki peygamberlerin getirdiği
Tevhidin/hak dinin aynısı idi. Ancak müşrikler İbrâhim’in (a.s.)
dininin kalıntıları ve kırıntıları üzerine atalarının hurâfe ve bâtıl
inanışlarının inşâsı ile yeni bir din çıkarmış, onların tâkipçileri de
araştırıp soruşturmadan aynı şeyi taklit etmişlerdi. Allah’ın dinine
isnad edilen bu yanlışlıkları ortadan kaldırmak için Allah Teâlâ
bir peygamber gönderdi. O’ndan sonra artık bir peygamber gelmeyecek
ama, Hz. Muhammed (s.a.s.)’den bize kalan tertemiz ve
dupduru iki kaynak var (Kur’an ve Sünnet). Bu iki kaynak, devamlı
bulandırılmak istendi. İlkine kimse dokunamadı, çünkü onun her
her şeye kaadir bir koruyucusu var. “Kur’an’ı kesinlikle Biz indirdik;
elbette onu yine Biz koruyacağız.” 143
Ancak, ikincisi için aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Peygamberimiz
(s.a.s.) bu konuda şöyle buyurur: “Kim Benim adıma
yalan söylerse (hadis uydurursa) cehennemdeki yerine hazırlansın.” 144
Buna rağmen insanlar bu kaynağı devamlı bulandırmaya çalışmış
ve O’nun adına zaman zaman hadis uydurulmuştur. İslâm toplumunun
içinde bulunan münâfıklar, İslâm kisvesi altında müslümanların
kafasına şüpheler sokmaya çalışmış; bunun yanında hadis
uydurma cür’et ve cesâretinde bulunamayanlar da kanaatleri
doğrultusunda hikâye, kıssa ve menkıbeler uydurarak kafalarına
göre bir İslâm şekillendirmeye çalışmışlardır.
Hikâyecilerin İslâm tarihinde yaygın bir yeri vardır. Hz. Ali, bu
kıssacıları câmiden kovmuş, onların bu yolla din kaynağını bulandırmasına
izin vermemiş, ama ondan sonra yine bu olay devam
edegelmiştir. Felsefecilerin, Kelâmcıların, tasavvufçuların kaynağa
soktukları yanlışlar, halkın hikâye ve hurâfelere düşkünlüğü,
İslâm’a vahiyden ayrı bir kimlik ortaya çıkardı. Her ne kadar, ana
141 43/Zuhruf, 21-25
142 7/A’râf, 28
143 15/Hicr, 9
144 Buhârî, İlim 38, Cenâiz 33, Enbiyâ, 50, Edeb 109; Müslim, Zühd 72; Ebû
Dâvud, İlim 4; Tirmizî, Fiten 70, İlim 8, 13, Tefsir 1, Menâkıb 19; İbn Mâce,
Mukaddime 4; Dârimî, Mukaddime 25, 46; Ahmed bin Hanbel, 2/47, 83,
133, 150, 159, 171
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 70 -
kaynakları bulandırmadan, dini eksiltme ve ona ilâvelerde bulunma
gibi cinâyetleri işlemeden, sahih din anlayışı; her asırda az
veya çok insan tarafından takip edilse de, genel halkın çoğunluğu
vahyi yanlış anlamış insanlardı.145 Bu konuda suçun büyüğü, halktan
daha çok, onlara yanlış dini öğreten, ya da halkın yanlışlarını
düzeltmeye çalışmayan etkili ve yetkililerde, şeyh, başkan, ağabey,
hoca ve tebliğcilerdedir.
“Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘hayır, biz atalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ derler. Ya ataları bir şey düşünmeyen,
doğru yolu bulamayan kimseler olsa da mı?”146 Bizim
dinimiz, acezelerin, meczupların dini değildir. Geleceği beklerken
bu gününü unutanlar da bize yabancıdır. Atalarının dinleri, yaptıkları
ile övünmekle yetinenler de. Çünkü peygamber oğlu olmak
bile kurtuluş için yeterli değildir. Dinimiz, geçmişin sanıkları ve
tanıkları kaybolmuş dâvâlarının kavgasından da ibâret değildir.
Din, Allah’ın, Peygamberi vâsıtasıyla bize bildirdiği, eksiği ve fazlası
olmayan Kitapta yazılı olandır; Peygamber’in bize tebliğ ettiğinden
ibârettir. Hz. Peygamber ve O’nun dostları, bize bu dinin
pratiklerini göstermişler ve O’nun sahih sünneti tevârüs edilerek
bize ulaşmıştır.
Toplumların câhiliyye dönemlerinden kalma gelenekleri dinimizin
bir parçası değildir. Kuşkusuz onların, tevhide/vahdâniyete
karşı olmayanlarını koruyabilir ve geliştirebiliriz. Ancak, kendi
atalarımızdan, ırkımızın ve halkımızın geleneklerinden gelen her
özellik dinimizin bir parçasını oluşturmayacaktır. Atalarımızın yaşadıkları
zaman, mekân ve şartlar farklıdır. Geçmiş zamanı tekrar
etmek mümkün değildir. Biz bu gün Kur’an’ı, burada ve bu şartlarda
yaşamak, onun için de eskiyi tekrar etmek değil; yeniden,
Kur’an’da belirtilen sorumluluğumuzu asrın idrâkine söyletmek
zorundayız. Uzunca süren bir fetret döneminin, esâret, yoksulluk
ve sapma döneminin ardından, bu gün dini anlama ve yaşama
mücâdelesinde yığınla İsrâiliyat ve nefsimize kolay gelen, atalarımızın
örflerinden yola çıkarak Kur’an’ı te’vil etmeye kalkışmak,
bizi çok farklı mâceralara sürükleyebilir. Bugünkü iletişim akışı
içinde, medyanın; uzun boyluları cüce, cüceleri uzun boylu gösteren,
hâinleri kahraman, kahramanları hâin olarak tanıtan konkav
ve konveks aynaları arasında gerçeği yakalamak için yoğun çaba
göstermek zorundayız.
145 Abdurrahman Çobanoğlu, İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller,
s. 47-52
146 2/Bakara, 170
ATALAR YOLU
- 71 -
Eskilerin 32 ya da 54 farzdan ibâret din telakkileri ile bu günü
açıklamak mümkün değildir. Daha önceki dönemlerin siyasal ve
sosyal şartları içinde şekillenen din anlayışının, günümüzde dini
yeniden aslî yapısına döndürme gayreti içindeki insanlar için kesin
ve mutlak bir örnek teşkil etmesi düşünülemez. Ancak, tarihî
bilgi ve belgeler, tarihî tecrübeler de hiçbir zaman görmezlikten
gelinecek olaylar değildir. Gelenekleri aynı ile tekrarlamaya çalışmak
gibi, geleneklerden kesin olarak koparak, geçmişi, geçmişin
birikim ve tecrübelerini görmezlikten gelmek de bize bir şey kazandırmaz;
çok şey kaybettirir.
Tarih, övgü ya da sövgü kitabı değildir. Sanıkları ve tanıkları
kaybolmuş bir dâvâda kahramanlar ve hâinler üretmek, bize bir
şey kazandırmaz. Onlar, bizden önce gelip geçen bir topluluktu,
onların yaptıkları onlara, bizim yaptıklarımız bizedir. Tarihi, bugünümüzü
inşâ ederken bir tecrübe alanı olarak ciddiye almamız
gerekir. Kahramanlar üretmek adına ihânetleri görmezlikten gelmek,
ihânetlerden söz ederken faziletleri görmezlikten gelmek,
tarihte kalanlar için hiçbir şeyi değiştirmez; ama bize birçok şeyi
kaybettirir. Tarihi, bu günlerini ispat için malzeme olarak kullananlar
ve tarihî gerçekleri çarpıtanlar, hem kendi geleceklerini ve
hem de toplumun geleceğini karartırlar. Zaman içinde doğruluğunu
kanıtlamış, insanların ortak faziletini oluşturmuş, berraklaşmış
değerlere elbette sahip çıkmak, dürüst herkes için ahlâkî bir
görevdir.
“İnsanlardan kimi de vardır ki, ‘Allah’a ve âhiret gününe inandık’
derler; oysa inanmamışlardır. Allah’ı ve mü’minleri aldatmaya çalışırlar.
Hâlbuki yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar. Onların kalplerinde
hastalıkr vardır...” 147 Nasıl, kimi zaman insanlar katil ruhlarının
üstüne cihad elbisesi giyerek din adına cinâyetler işleyebiliyorsa,
kimi zaman da şeytan aklımızı çelip bize birtakım fantezileri din
gibi göstererek onları kafamıza sokmaya çalışmaktadır.
“Onlar kalbimiz temizdir” diyerek kendilerini aldatmaktadırlar.
Hayatlarına, dinlerine göre yön vermek yerine, hayatın içinde
buldukları şeyleri kendileri için din haline getirmektedirler. İslâm
adına rasyonalizm, İslâm adına demokrasi, İslâm adına sağcılık,
İslâm adına solculuk, İslâm adına Kemalizm, İslâm adına laiklik...
İslâm’ın neyi kabul edip neyi kabul etmediğini nerede ise Allah’ın
rızâsı değil; çağın icapları tayin etmekte ve çağın icaplarına göre
te’vil edilmek sûretiyle sürekli değişen bir din anlayışı ortaya çıkmaktadır.
147 2/Bakara, 8-10
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 72 -
Elbette Kur’ân-ı Kerim, kıyâmete kadar bâki kalacağına göre,
çağın getirdiği yeniliklere karşı İslâm’ın mesajı olacaktır. Müslümanların
bilgileri ve tecrübeleri geliştikçe Kur’ânî anlayışları
da gelişecektir. Ancak, burada çağın gereklerinden yola çıkarak
Kur’an’ı te’vil etmek değil; Kur’an’dan yola çıkarak çağı yorumlayıp
onu meşrû bir yoruma tâbi tutmak zorundayız. Reddettiğimiz
şeyin doğrusunu, savunduğumuz şeyin delillerini ortaya koymamız
gerekir.
Birinci yolda, yani çağın gereklerini din zannetmede bireyin
aktif, entelektüel bir katılımı yoktur. Sadece dinini te’vil etmek
sûretiyle edilgen bir yola girmektedir. Şuurlu bir müslüman ise,
İslâmî sorumluluk şuuru ile olayı yeniden yorumlamak ve onu tashih
ederek ona yeni bir biçim vermek durumundadır. Sağcılığın
dine eklenmesi, ya da Arap ülkelerindeki ve özellikle Libya’daki
solcu müslümanlık iddiaları, dini te’vil gayreti, dini moda akımlarla
sentez etme gayretini belgelemektedir.
Demek ki sentezcilik modası, sadece dini ırkla sentez etmek
değil; dini şahsî kanaatlerimiz, lider ve örgütlerimizle ve de aynı
zamanda, birtakım çağdaş felsefî akımlar, moda ideolojilerle, kavramlarla
sentez etme gayretleri de gözükmektedir. Bütün bunlara
karşı uyanık olmak zorundayız. Eğer her şeyi bu kadar birbirine
karıştıracak olursak, sonra bu işin içinden çıkamayan insanlar, bal
peteğindeki lafza-i celâl yazısının hikmeti üzerinde gereğinden
fazla kafa yorarak, imtihan olmak için geldikleri dünyanın gerçeklerinden
koparlar ve sorumluluk duygusunu yitirerek inançlarını
eyleme dönüştürme irâdesini kaybederler.
Hacca giden biri teraziye el sürmemeli imiş. Artık o, Allah
adamı olduğundan, dünya menfaati ile işi olmazmış. Kim uydurmuşsa...
İyi bir tüccar, nebîlerle birlikte haşrolmayacak mı? Bizim
dinimiz, bu dünya ile ilgilidir. Bize âhiretin sırlarını açıklar; ama ve
bu dünyada yaşanmak üzere, bu dünyadaki insanlar için inmiştir.
Câmide dünya kelâmı konuşulmazmış. “Din nasihattir (nasihatten
ibârettir).” 148 diyen bir dinin tebliği, anlaşılması için dünya
kelâmı konuşmadan nasıl nasihatleşeceğiz? Câminin asr-ı
saâdetteki hayatın hemen her alanıyla ilgili fonksiyonu, dünyayı
ve dünya kelâmını dışlayarak nasıl icrâ edilecektir? Din ve dünya
işlerini birbirine karıştırmayacakmışız. Gerçeğini bilmediğimiz
âhiret işlerine bu dünyayı nasıl karıştırabiliriz ki!? Bizim dinimiz
konuşmamızı, ticaretimizi, ekonomik ve sosyal ilişkilerimizi, her
şeyi kapsar. Yaptığımız ve yapmamız gerekirken yapmadığımız,
148 Müslim, İman 55; Ebû Dâvud, Edeb 67
ATALAR YOLU
- 73 -
söylediğimiz ve söylememiz gerekirken söylemediğimiz her şeyi!
Kimine göre din sadece vicdan özgürlüğü gibi bir şey. Bunlar
din ve vicdan özgürlüğünün ayrı ayrı şeyler olduğunu bile bilmeyecek
kadar zekâ sorunu olan insanlar... Din Allah’la kul arasında
imiş. Bu din, kimin dini ise, kim uydurdu ise... Her din, kendi bağlılarını
birbirleri arasında hukuk sahibi kılar. Onlarınkisi şeytanın
uydurduğu hayal âleminde olan bir din... Elbette kimsenin kalbini
yarıp bakmadık ama, Allah’ın kitabı Kur’an, müslümanları kardeş
yapmak sûreti ile birbirleri üzerinde hak sahibi yapmadı mı?
Dini dünya hayatının dışına itme iddiası, şeytanı bile güldüren
bir komedi olsa gerekir. Allah, peygamberlerini bizim gibi birer
beşer olan insanlardan seçip gönderdi. Dinin bütün hükümleri,
bu dünya içindir, bu dünyada uygulanır. Âhiret, sadece geleceğe
ilişkindir; cennet ve cehennem, bu dünyadaki amellerimizin
sonucu olarak varacağımız yerdir. Bu gün yaşanacak gerçek, bu
dünya ile ilgilidir. Öbür kısmı, haber verilen gerçektir. Dini dünya
hayatından soyutlamak, dini yok etmekle eş anlamlıdır. Bu bir
inkârdır, küfürdür!
Onlar bilmedikleri bir dine iman ettiklerini sanıyorlar. Onu
kendi gönüllerince süslüyor ve ona şeytanlarının söylediği şekilde
bir muhtevâ kazandırıyorlar. Eski putperest toplumlarda zenginlerin
kendi adlarına özel tanrılar, özel putlar edinmeleri gibi...
Din, onlar için bir nazar muskası gibi bir şeydir. Kalplerinin temiz
olduğunu sanıyorlar, ama şeytan kalplerine yuva yapmış. 149
Bu Din Benim Dinim Değil!
Bugün okullarda öğretilen mecburî din ve aynı şekilde câmilerden
halka empoze edilmeye çalışılan, yine dinde reform gayreti
sahiplerinin yaymaya çalıştıkları sahte bir din sözkonusudur.
Bu sahte dinle bırakın müslüman olmayı, hıristiyan olmak bile
mümkün değil. Hatta dinsiz bile olunamaz, ancak din düşmanı
olunabilir. Bugün hıristiyan misyonerliğinden daha korkunç olan
radyodan, TV’den, kimi bürokratların, sözde aydınların ağzından
kafasını uzatan şeytanın tebliğ etmeye çalıştığı bu sahte dindir.
Amaç, devletle uyumlu yeni bir müslüman(!) tip yetiştirmek.
Yeni Türk müslümanının standartlarını düzen ve kemalist ilkelerle
tesbit edip TSE damgalı bir din oluşturmak. Bu standartların
dışındaki dine “irticâ” damgası/yaftası vurarak onu yasaklamak.
Cumhuriyet çocuğu, demokrat, laik, Atatürk ilkelerini benimsemiş,
149 A. Dilipak, Bu Din Benim Dinim Değil, s. 49-52
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 74 -
Türk standartlarına uygun, düzenle uyum içinde, etliye sütlüye
(tabii zâlimlere ve sömürücü tâğutlara) karışmayan müslüman(!)
vatandaşlar yetiştirmek.
Laiklik, batı kökenli bir kelime... Batı şartlarında ortaya çıkmış
ve o şartlarda mümkün olan bir şey. Kaldı ki, bugün birçok
batılı ülke laiklik ilkesine bağlı değil. Hele Türkiye’deki laiklik, onlar
için çok yabancı. Ama müslüman Türk halkı ille de laik olmak
zorunda... Laikliği batı şartlarında bile mümkün kılmak sorunken,
müslüman bir toplumda nasıl mümkün olabilir? 23’den beri bunun
yolu aranıyor. Önce dini yasaklamak istediler, olmadı. Kaleyi
içeriden fethetme yolunu denediler, tutmadı. Okullara zorunlu
din dersi koyarken, maksatları, dini yaymak ve güçlendirmek
değil; halkın elindeki kitabı almak mümkün olmadığına göre,
dini öğreten kitabı kendileri yazıp öğretmek, dini yeniden yorumlamak
ve standardize etmek.
Türkiye ille de laik olacaktı ya, devlet değişmeyeceğine göre,
din devlete uymalıydı. Batılı anlamda bir laikliği mümkün kılmak
için imamın papaza, caminin kiliseye, Kur’an’ın da İncil’e benzemesi
gerekiyordu. Bütün gayret de onun için… Yani, hıristiyan
gibi (hatta dinsiz gibi) yaşayacak, yine de müslüman gibi ölüp törenle
müslümanca gömülecektiniz… Âhiret, dinin alanına girdiği
için, öldükten sonra imama teslim olacaktınız; yaşarken Sezar’lara,
tanrının tüzel kişilik kazanmış hali olan iktidar irâdesine! Bu,
aslında laiklik filan değil; doğrudan doğruya din düşmanlığı idi
aslında.
Liselerde Din Dersi Eğitimi ve Ders Kitapları: Resmî anlayışa
göre laiklik, kesin doğru olduğu için, laiklik müslümanlığa değil;
müslümanlık laikliğe uydurulacaktı. İşte, zorunlu din dersleri bu
irâdenin eseri idi. Elbette bu Din dersi de bu temel felsefenin ürünü
olacaktır. Türk milli eğitiminin temeli ve alâmet-i fârikası “gökten
indiği söylenen kitaplardan ilham almayacaktır!” Atatürk’ün
müslümanlara hoş gelir gibi gözüken sözleri ise, icraatta ve pratik
hayatta, o zamanın şartlarına göre söylenmesi gereken politikacı
Atatürk’ün sözleri olarak mülâhaza edilerek, resmî belgelere
geçen ve bizzat Atatürk’ün özel hayatında ve düşüncelerinde ifadesini
bulan din telakkîsi esas alınacaktır.
İlköğretim ve Ortaöğretim kurumlarında okutulan Din
Kültürü ve Ahlâk Bilgisi ders kitaplarında en fazla iktibas edilen
görüş Atatürk’ün görüşleridir. Bunu âyet ve hadisler izlemektedir.
Atatürk’ün görüşleri, hem metin aralarında, hem de ayrıca blok
olarak geniş ve uzun bölümler halinde verilmektedir.
ATALAR YOLU
- 75 -
İlköğretim ve Liselerde (tabii İmam-Hatip Liselerinde de) okutulan
Din derslerindeki konular: Biraz İnkılap Tarihi, biraz Yurttaşlık
Bilgisi ve biraz da dinlerin ortak yönlerinden birkaç örnek;
yalan söyleme, hırsızlık yapma, israf etme, âmirlerine itaat et.
Taassup yasak. Meselâ kadınların cemiyete karışmalarına karşı çıkmak
taassuptur. Atatürk taassubu reddeder, Kur’an da, peygamber
de reddeder. Kur’an, “âmirlerinize itaat ediniz” der...
Meselâ, kitaplarda fâiz, cihad, başörtüsü, şarap gibi şeyler yok.
Bir öğrenci, “mâdem namaz farz, namaz kılmak istiyorum” dese,
disipline verilir: “Ne demek istiyorsun sen?! Din, kalp temizliğidir.
İlim ibâdetten önemlidir. Nöbet ibâdetten önemlidir!...”
Hakikatin kaynağı ve ölçüsü, Atatürk’ün sözleri olduğu için,
zorunlu din derslerinin kaynağı da bulunmuş. Atatürk diyor ki:
“Her fert, dinini, dininin buyruklarına uymayı, imanını öğrenmek
için bir yere muhtaçtır. Orası da okuldur.” Mâdem öyle, haydi dinin
pratikleri için okullarda açsanıza mescidleri... İşleri geldiği yerde,
işlerine geldiği kadar, işlerine geldiği zaman... İsterlerse kitaplarının
bu sayfasını okurlar, isterlerse başka bir sayfasını. Herkese
göre hazır sözleri vardır.
Ne diyordu Celal Bayar: “Atatürk’ü sevmek ibâdettir.” Bu
adamların gözünde Atatürkçülük bir dindir. Sevgileri bir tapınmanın
tezâhürüdür. Bu kişilerin kafasına göre Türkiye’de Kemalist
teokrasi vardır. 1948’de basılan Türk Dil Kurumu’nun Türkçe
Sözlüğündeki din maddesi de öyle değil mi idi: “Kemalizm: Türklerin
dini.” Haydi öyle ise laiklik adına Atatürkçülüğü devletten
ayırsanız ya! Türbeleri ziyaret gericilikti. En büyük anıt mezarı
onun için yapıp mezar ziyaretini devlet töreni haline getirdiler.
Atatürk’ün din hakkındaki görüşleri ve dine konu olan olaylarla
ilgili düşünceleri Din dersi kitaplarında çok geniş yer kaplamaktadır.
Atatürk iyi bir müslüman mı, yoksa TSE damgalı bir dinin,
Allah ve peygamberden önce ya da sonra gelen bir diğer şartı
mı?... Burada öyle anlaşılıyor ki, asıl belirleyici olan Atatürk’tür.
Çünkü Kur’ân-ı Kerim ya da peygamberin sözlerinden Atatürk
ilke ve inkılapları ile çelişenlerin bu kitaplarda yeri yoktur ve olamaz
da. 150
Modern Hurâfe ve Bâtıl İnanışlar İçin Diğer Bir Örnek
Kemalizm; Resmî Din mi? Atatürk’e Tanrı veya Peygamber
Diyenler: Cumhuriyetin ilk yıllarında, devletin dine bakış tarzını
öğrenebilmek için, önce, okullarda çocuklarımıza okutulan tarih
150 Abdurrahman Dilipak, a.g.e. s. 52-62
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 76 -
kitaplarına, sosyoloji kitaplarına bakmak lâzım. İstanbul’da 1931
yılında, Devlet Matbaası’nda bastırılan Orta Zamanlar Tarihi’nde
İslâmiyet ve Hz. Peygamber (s.a.s.) aleyhinde yazılanlar, en koyu
münkirleri bile utandıracak seviyesizliktedir. Cumhuriyetin ilk yıllarında,
devletin resmî ideolojisinde İslâmiyet’in yeri yoktur. Çünkü
“İslâm birtakım zevâta göre eskimiştir!”, “Hz. Muhammed
(s.a.s.) nihayet bir çöl bedevîsidir”, “İslâmiyet’in yerine yeni bir din
koymak lâzımdır ki, o da Kemalizmdir.” Nitekim Edirne milletvekili
Şeref Aykut’a göre Kemalizm dininin altı esası, altı oktan ibaretti.
Yani “Kemalizm dini, cumhuriyetçilik, milliyetçilik, inkılâpçılık,
devletçilik, laiklik ve halkçılık prensiplerine dayanmalıydı.”
Kemalizmin, yeni bir din olarak yayılmasında Şeref Aykut
yalnız değildi. İyi ama bu dinin peygamberi kim olmalıydı? Bu
sorunun cevabını Behçet Kemal Çağlar verdi: Mustafa Kemal
Atatürk! Behçet Kemal, Süleyman Çelebi’nin meşhur Mevlid’ini
Atatürk’e uydurmakta ve çıktığı Anadolu il ve ilçelerinde, başına
topladığı kalabalıklara Atatürk Mevlidi’ni okutmakta hiçbir sakınca
görmedi.
Kemalizm dininin yeni öncüleri ise, imanın altı şartı olan
İslâm âmentüsü karşısına, Kemalizm’in yeni âmentüsünü çıkardılar.
Bazı devlet kuruluşlarında bastırıp dağıttıkları bu devrimci(!)
âmentüyü şöyle yazarak ilân ettiler:
“Kahramanlık örneği olan ve vatanın istikbâlini yoktan var
eden Mustafa Kemal’e, onun cengâver ordusuna, yüce kanunlarına,
mücâhit analarına ve Türkiye için âhiret günü olmayacağına
iman ederim.”
Halk, “halkçı” Kemalistlerin bu dehşetli dalkavukluklarından
nefret ediyordu. Din ve dünya işlerini birbirinden ayırmaya çalışan
Atatürk ise, kendisine takılan bu dinî sıfatlar karşısında şaşırıp
kalıyordu. 151
Bid’at; Anlam ve Mâhiyeti
‘Bid’at’, ‘ibdâ’ kökünden türemiştir. İbdâ, önceden yapılmış bir
şeyi örnek almaksızın yapma ve icat etme demektir. Buna göre
‘bid’at’ sözlükte, daha önceden bir örneği olmaksızın yapılan,
sonradan icat edilen şey (muhdes) demektir.
Kavram olarak ‘bid’at’; Şeriata karşıt olması sebebiyle onunla
ters düşen ve onda bir fazlalık ya da noksanlığa neden olan şeydir.
Bid’at Sünnetin zıddı olarak kullanılmaktadır ki, Şârî’nin (din
151 Yavuz Bülent Bakiler, İslâmiyat cilt 3, sayı 3, Temmuz-Eylül 2000
ATALAR YOLU
- 77 -
koyucunun) açık ya da dolaylı, sözlü ya da fiilî izni olmaksızın,
dinde sahâbeden sonra ortaya çıkan eksiltme ya da fazlalaştırmadır.
Peygamberimiz (s.a.s.) şöyle buyuruyor: “(Dinde) Sonradan ortaya
çıkan her şey bid’at’tır; her bid’at dalâlettir/sapıklıktır ve sapıklık
insanı ateşe sürükler.”152; “Allah (c.c.) bid’at sahibinin, orucunu, namazını,
sadakasını, haccını, umresini, cihadını, (hayır yoluna) harcamasını,
şâhidliğini kabul etmez. O, kılın yağdan çıktığı gibi dinden çıkar.” 153
Bu kadar tehlikeli ve imandan ayırıcı olan bid’at konusunda
müslümanların doğal olarak duyarlı olmaları gerekir. Allah (c.c.)
kendi dini olan İslâm’ı peygamberinin tebliği ile insanlara ulaştırmış
ve onu tamamlamıştır.154 Hz. Muhammed (s.a.s.) yaşayarak ve
uygulayarak İslâm’ın ne olduğunu ortaya koymuştur. Hiç bir insanın
bu dine müdâhale hakkı yoktur; kimse ne dinden eksiltme
yapabilir ne de ona bir şey ilâve edebilir. Sonradan ortaya çıkan
ve yetkili ilim adamları tarafından yapılan ictihâd (fetvâ verme)
ise, dine ilâve değil; dinî hükümleri sistemleştirme ya da yeni sorunlara
Kur’an ve hadislerle cevap bulabilme gayretidir.
Ancak, değişen zamana göre, gelişen ilimler doğrultusunda
yeni yeni şeyler icat edilir, yeni buluşlar ve teknikler, hatta yeni
görüşler ortaya çıkabilir. Bid’at’ın sözlük anlamına takılarak, yeni
ortaya çıkan her şeye bid’at demek mümkün değildir. Bu hem
Din’i anlamamak, hem de Din’in mubah (helâl) alanını haksız olarak
daraltmak, Din’in uygulanmasını zorlaştırmaktır.
Bid’at’ı bu şekilde anlayanlar günlük hayata biraz da zorunlu
olarak giren yenilikleri bid’at kelimesiyle bağdaştırmanın yoluna
gittiler ve bid’at’ı, ‘hasene-güzel’ ve ‘seyyie-kötü’ diye ikiye ayırdılar.
Hatta bazı bilginler daha da detaya inerek bid’atleri; vâcip,
haram, mendup, mekruh ve mübah olmak üzerer beş kısma ayırmışlardır.
Bid’at’ı dar kapsamlı olarak, yani kavram anlamıyla alanlar,
onu inanç ve amellerde dine yapılan ekleme ve eksiltme olarak
tanımlamışlardır. Böyle düşünenlere göre, dinî bir özelliği olmayan,
insanların dünyalık işleriyle ilgili, İslâm’ın mubah dediği
alana giren şeyler bid’at kapsamında değildir. İnsanların örf olarak
yaşattıkları Din’e aykırı olmayan âdetler, sonradan gerek bir
152 Müslim, Cum’a 43, hadis no: 867, 2/592; Ebû Dâvûd, Sünne hadis no: 4606,
3/201; İbn Mâce, Mukaddime 7, hadis no: 45-46, 1/17; Nesâî, Iydeyn 22,
3/153
153 İbn Mâce, Mukaddime 7, hadis no: 49, 1/19
154 5/Mâide, 3
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 78 -
ihtiyacı karşılamak, gerekse ilmî araştırmalar sonucunda geliştirilen
icatlar, üretimler, bazı kurumlar, ya da fikirler bid’at alanının
dışındadır.
Kimileri, hasene (güzel) dedikleri bid’at’ı, Din’e bir ekleme
olarak ele almazlar. Bunu Peygamberimizin haber verdiği ‘güzel
bir çığır açma’ hadisine dayandırırlar. “Kim benden sonra terkedilmiş
bir sünnetimi diriltirse, onunla amel eden herkesin ecri kadar o kimseye
sevap verilir, hem de onların sevabından hiç bir şey eksiltmeden. Kim de
Allah ve Rasûlünün rızâsına uygun düşmeyen bir sapıklık bid’at’ı icat
ederse, onunla amel edenlerin günahları kadar o kişiye günah yüklenir,
hem de onların günahlarından hiç bir şey eksilmeden.” 155
Onlar, teravih namazını cemaatle ve yirmi rek’at kılınmasına
bid’at diyenlere Hz. Ömer (r.a.)’in “ne güzel bid’at!” demesini
delil olarak alırlar. Hâlbuki Hz. Ömer (r.a.) bid’ate güzel demedi,
tam tersine; “teravihin bu şekilde kılınması bid’at değildir. Eğer
siz kendi fikrinize göre ona bid’at diyorsanız, o zaman bu ne güzel
bid’at’tır” demek istemişti.
“Her yeni uydurma bid’at’tir” hadisinden, Dinin esaslarına, Hz.
Peygamber’in ve O’nun ilk dört halifesinin yollarına uymayan şeyler
anlaşılmalıdır. Bu bid’atler, Hz. Peygamber’in Sünnetinin ortaya
koyduğu ilkelerle uyuşmaz, onlara aykırıdır. Hatta bu bid’atler,
bir şer’î (dinî) hükmü kaldırırlar, yerine kendileri yerleşirler.
Bid’ati, iyi ve kötü diye ikiye ayırmayan, onu dar kapsamlı
yani kavram anlamıyla alanlar bu yorumlara katılmayarak derler
ki; Yukarıda geçen ‘Sünnetin diriltilmesi (ihyâ edilmesi)’ yeni bir
şey icat etmek değildir. Unutulmuş bir sünneti yeniden hayata
kazandırmaktır. Hz. Ömer’in (r.a.) terâvih namazıyla ilgili uygulaması
da yeni bir ibâdet çeşidi veya sonradan ortaya çıkmış bir
uydurma değil; örneği Peygamber’in hayatında görülen ve O’nun
tavsiye ettiği bir ibâdetin sürekliliğini sağlama düşüncesidir.
Bid’at Din’de temeli olmayan inançları ve ibâdet şekillerini
İslâmî bir kılıfla İslâm’a yamamaktır. İslâm dışı görüş, inanış ve
tapınmaları İslâm’a mal etmektir. Bunları yapanlar yaptıkları işin
Din’e aykırı olduğunu bile kabul etmezler. Bundan dolayı Süfyân-ı
Sevrî ve bazı âlimler şöyle demişlerdir: “Bid’at, İblis’e, mâsiyetten
(günâh işlemekten) daha sevimlidir. Çünkü bid’atin tevbesi olmaz,
hâlbuki kişi günâhından dolayı tevbe edebilir.” “Bid’atin tevbesi
olmaz” sözünün mânâsı şudur: Allah (c.c.) ve Rasûlünün (s.a.s.)
155 İbn Mâce, Mukaddime 15, hadis no: 209-210, 1/76. Bir benzeri için bk. Müslim,
İlim 16, hadis no: 2674, 4/2060; Tirmizî, İlim 16, hadis no: 2677, 5/45
ATALAR YOLU
- 79 -
ortaya koymadıkları bir şeyi din edinen kimseye amelleri süslü
gösterilir. O yaptıklarını doğru zannetmeye başlar. Kötü amellerini
güzel görmeye devam ettiği sürece de tevbe etmiş olmaz. Her
şeyden önce tevbenin başlangıcı; kişinin işlediği fiilin tevbe etmesi
gereken kötü bir amel olduğunu kabul etmesi, ya da tevbeyi
gerektirecek denli vâcip veya müstehab bir dinî emri terkettiğini
bilmesidir. Bir kişi, kendi yaptıklarını güzel görmeye devam ettikçe
tevbeye ihtiyaç duymaz.
Bid’at ehlinin tevbe etmesi, Allah’ın ona hidâyeti göstermesi
ile mümkündür. Bu da ancak kişinin bildiği Hakk’a uyması ile
gerçekleşebilir. “Bildiği ile amel edene Allah (c.c.) bilmediği şeyleri de
öğretir.”156 Rabbimiz şöyle buyurmaktadır: “Doğru yolu bulanların
Allah hidâyetlerini artırmış ve onlara takvâlarını (Allah’tan korkup sakınmalarını)
vermiştir.” 157
Peygamberimiz’in deyişiyle bütün bid’atler merduttur (reddedilmiştir).
Hiç birinin İslâm’a göre bir değeri ve hükmü yoktur.
Çünkü böyle bir şey, İslâm’da eksiklik veya fazlalık olduğu düşüncesine
dayanır. Hâlbuki Din Allah (c.c.) tarafından insanlar için
beğenilip gönderilmiş ve tamamlanmıştır. Onda eksik veya fazla
bir şey yoktur. Bid’atçıların bir kısmı Kur’an’a ve Sünnet’e aykırı
inanç ve amelleri uydurup İslâm’a sokarlar, onları Din’denmiş
gibi sunarlar. Bazıları da İslâm’ı daha iyi yaşamak, daha dindar
bir müslüman olmak amacıyla yeni ibâdet ve inanış türleri uydururlar.
Her iki tutum da yanlıştır. İnsanlara düşen görev, İslâm’ın,
olmayan eksikliklerini bulup kendi akıllarınca o eksiklikleri gidermek
değil; İslâm’a hakkıyla teslim olarak ellerinden geldiği kadar
onu yaşamaktır. Unutmamak gerekir ki hiç kimse İslâm’ı Hz.
Muhammed’den (s.a.s) daha güzel yaşayamaz, O’ndan fazla dindar
olamaz.
‘Güzel bid’at, kötü bid’at’ tanımları net değildir. Hangi inanış,
hangi amel ve âdet bid’attır, hangisi güzeldir, hangisi kötüdür?
Bu gibi değerlendirmeler kişilere ve kültürlere göre değişebilir.
Bid’atin sınırlarını kim ve nasıl çizecek? Tarihte ve günümüzde
hemen hemen her grup (hizip) kendi düşündüğünün ve yaptığının
doğru, diğerlerinin yaptıklarını yanlış görmektedir. Herkes
görüşlerini ve eylemlerini Kur’an ve Sünnete dayandırma iddiasındadır.
Hiç kimse de yaptığının bid’at olduğunu kolay kolay kabul
etmez.
Onun için bu konuda da dikkatli olmak ve her şeye bilmeden
156 Ebu Nuaym, Enes b. Malik’ten, nak. İbn Teymiyye, Takvâ Yolu, s: 14
157 47/Muhammed 17; ayrıca bk. 4/Nisâ, 66-68; 57/Hadîd, 28; 5/Mâide, 16
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 80 -
‘bid’at’ demek, ya da o şey gerçekte bid’at ise onu da İslâm’dan sayma
yanlışlığına düşmemek gerekir. Kur’an’ı ve Hz. Muhammed’in
(s.a.s.) yaşayıp tebliğ ettiği Din’i iyi bilirsek; bid’atleri daha iyi tanıyabiliriz.
Peygamberimiz’den sonra ortaya çıkan bütün fikirlere,
icatlara, kurumlara, yani her şeye -kavram anlamında- bid’at demek
yanlış olduğu gibi, din kılıfı geçirilmiş sonradan ihdas edilmiş
şeyleri de kabul etmek mümkün değildir.
Meselâ, mezar ziyareti ibret verici ve sevaptır; ama, türbeye
veya mezarın yanındaki bir şeye çaput bağlamayı, mezardaki
ölüden bir şey dilemeyi nereye koyacağız? Zikir yapmak, Allah’ı
her an ve bütün ibâdetlerle anmak, hatırlamak Kur’an’ın emridir;
ama, kolkola girerek, yatıp kalkarak, ayılıp bayılarak, kendinden
geçerek, feryat ederek zikretme(!) davranışlarının delilini
nerede bulacağız? Âlimleri dinlemek, derslerinden, sözlerinden,
ahlâklarından ve ilimlerinden faydalanmak güzeldir, gereklidir
de. Ancak “bir âlime, bir şeyhe bağlanılmadan, ömür boyu onun
peşinden gidilmeden İslâm yaşanmaz“, “şeyhi olmayanın mürşidi
şeytandır“ gibi iddiaları nereye koyacağız? Ölünün arkasından
duâ etmek, onu hayırla anmak güzeldir. Ama onun arkasından
yapılan kırkıncı, elli ikinci gece ve mevlid merasimlerini hangi
âyete ve hadise dayandıracağız? İslâm’da biat (seçim), şûrâ, din
hürriyeti, hoşgörü ilkelerinden hareketle; şirk ve zulüm düzenlerini,
İslâm’a aykırı yapılanmaları İslâmî sayabilir miyiz? Hoşgörünün
sınırları; sapıklıkları, isyanları, Din’e hakarete varan tavırları
kabullenmek midir?
İslâmî olmadığı halde İslâm kılıfıyla sunulan bütün inanç,
amel, tavır ve anlayışlara karşı duyarlı olmak zorundayız. Bunlar
Din’den olmadığı halde ona sokulan bid’at ve hurafelerdir. Her bir
bid’at, müslümanın hayatından bir sünneti alıp götürür. Hz. Muhammed
(s.a.s.)’in Sünnetini iyi tanıyanlar ve onu bir hayat olarak
yaşayanlar bid’atlerin tuzağına düşmezler. 158
Bid’at, bir nesneyi yeniden peydahlamak mânâsına gelir. Örneği
ve benzeri olmayan bir şeyi ortaya çıkarmak, üretmek demektir.
Yeniden vücuda getirmenin olumsuz yönlerini ifade için
bid’at sözcüğü kullanılmaktadır. Türkçedeki “türedi” kelimesi,
bunun tam karşılığıdır. Kur’an’da bid’at kelimesinin kavramsal
ve kurumsal mâhiyette ele alındığı âyete bakarsak, konu daha iyi
anlaşılacaktır: “Sonra bunların izinden ardarda peygamberlerimizi gönderdik.
Meryem oğlu İsa’yı da arkalarından gönderdik, ona İncil’i verdik;
ona uyanların kalplerine şefkat ve merhamet vermiştik. Uydurdukları
158 Hüseyin K. Ece, a.g.e. s. 87-91
ATALAR YOLU
- 81 -
(ibtedeû, bid’at icat ettikleri) ruhbanlığa gelince, onu Biz yazmadık. Fakat
kendileri Allah rızâsını kazanmak için yaptılar. Ama buna da gereği
gibi uymadılar. Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik. İçlerinden
çoğu da fâsıktır/yoldan çıkmışlardır.”159 Peygamberler tarihinde
bid’ate/türediliğe örnek olarak hıristiyan ruhban sınıfının icat
ettiği ve sonra da ilkelerine saygılı olmadıkları ruhbanlık gösterilmektedir.
Bid’atin omurgasını tanımamızı sağlayan bu âyet gösteriyor
ki, bid’atler:
1. İyi niyetle, Hak rızâsı kazanmak gâyesiyle icat edilebilirler;
bu, onların bid’at olmasını engellemez.
2. Bid’at olarak ortaya çıkarılan şeye bir süre sonra bizzat onu
icat edenler bile uyamazlar.
Böylece, dikkatler şu iki noktaya çekilmektedir: Bu dinin
Peygamber(ler)i de,160 kavramları ve kurumları da bid’at/türedi
değildir. Bu bir dindir ki, Yaratıcı onu ilk insanla başlatmış ve asırlar
boyunca insanı onun değişmez, zaman üstü ilkeleriyle eğitmiştir.
Bu ilkeler tüm peygamberlerin mesajlarında aynıdır. Kur’an bu
mesajları toplayan kitaptır. Kur’an’ın din dediğine, Peygamber’in
din dediğine eklemeler yapan, bid’atçılık/türedilik yapar ve uydurma
bir din icat eder. Tamamlanan, kemâle eren ve adına İslâm
denilen bir dinin161 bid’at/uydurma/türedi kişi, kurum ve kavramlara
ihtiyacı yoktur. O yüzden bid’ati bazı âlimler şöyle tanımlar:
“Kemâle erdirildikten sonra dinde ortaya çıkan nesneye denen
bid’at, dinde Peygamber’den sonra ortaya çıkan tutku ve davranışlardır.
Dinde ortaya çıkan eksiltme veya artırmalar için kullanılır.”
Bid’at, dinin vahye dayanan tespitlerine, buyruklarına, kabullerine
yapılan ekleme veya bunlarda vücuda getirilen eksiltmedir.
Buna göre bid’at, din bünyesinde sözkonusu olur. Hayatın diğer
alanlarındaki yeniliklerin bid’at kavramıyla irtibatlandırılması tam
bir saptırmadır. Hatta, diyânet denen ve dine getirilen beşerî yorumları
içeren alandaki yenilikler de bid’at kavramı içine girmez.
Bid’atin sözkonusu edilebilmesi için “din” bünyesinde yeni icatların
olması gerekir. Bid’at, dinde olmayan şeyi dine sokmaktır.
Bid’at, Allah’ın din olarak gönderdiğinde olmayan şeyi var göstermektir.
Bid’at, vahyin oluşturduğu tevhid anlayışına aykırı kabuller
icat etmektir.
159 57/Hadîd, 27
160 46/Ahkaf, 9
161 5/Mâide, 3
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 82 -
Yine, bid’atin hasenesi/güzeli olduğunu ifade etmek, temelden
yanlıştır. Güzel bid’at tâbiri, birçok olumsuzluğun gözden
kaçmasına yol açan bir maske tâbirdir. Ortaya getirilen bir yenilik,
dinde olmayan bir şeyi icat etmektedir; bunun güzeli olmaz. Dine
ekleme yapmanın güzeli olacağını söylemenin kendisi bid’attır.
Bir bid’ati ölçüt yaparak başka bir bid’ati tanımlayamayız. Ortaya
getirilen yenilik, dinle iligil değil de hayatın başka alanlarıyla
ilgili ise onun bid’at kavramıyla hiçbir ilgisi yoktur. Bid’at, eski örf
ve âdetlerin yerine yeni örfler koymanın adı değildir; dinin tesbitlerinin
yerine eski veya yeni herhangi bir âdeti koymanın adıdır.
Bazıları ne hikmetse, eski âdetlere bağlılığı bid’at saymazken
yeni âdetlere en küçük bir itibarı hemen bid’at ilan eder. Oysa ki
âdetin dinleştirilmesi, her hal ve şartta bid’attır. Bunun birkısmı
günah bid’ati olur, birkısmı şirk bid’ati. Ama güzel bid’at asla ve
asla olmaz. Âdetler dinleştikçe din de âdetleşir. Bunun sonu, dinin
tahribi ve saygınlığının yok olmasıdır.
Yaşadığımız toplumda bid’atler karşı çıkmak adına ortaya çıkıp
en yıkıcı bid’atleri üreten kişi ve zümreler hayli çoktur. Bunlara
göre bid’at, öncelikle eski kabullere aykırılıktır. Daha net bir
çerçeveden bakılınca bid’at, bu insanların mensup oldukları fırkanın
kabullerine ters her şeydir. Bunlar için olay “biz ve ötekiler”
olayıdır. Din, bunun sadece dokunulmazlığını sağlayan bir araçtır.
Bid’at suçlamalarında bulunanların çoğu, vahyin verilerini değil;
kendi mezhep, tarikat, cemaat, ırk veya bölgelerinin âdetlerini
esas alarak başkalarını bid’atle itham ettiler. Bid’ati Kur’an ve sahih
sünnete aykırılık olarak asla tanıtmadılar. Yani bid’atle mücadele
adı altında bir tür yozlaştırma yaptılar.
Allah’ın dininde eksiltme veya artırma yoluyla değiştirme olarak
ortaya çıkan bid’atin en kötü yanı, genellikle iyi niyetle sergilenmesidir.
Bu iyi niyet zemini, bid’atin toplumda revaç bulmasına
sebep olmakta, bunun sonucunda da sapma sessizce yerleşmekte
ve dine eklenen âdet ve alışkanlıklar dinleşmektedir. İman Süyûti
bu konuda şunları söyler: “Bid’atlerin bir kısmını, halkın ibâdet
ve Allah’a yaklaşma zannıyla yaptıkları oluşturmaktadır. Oysa ki
esâsında bunların terk edilmesi ibâdettir. Câhiller bunların görüntüsünün
ibâdeti andırmasına aldanarak esasında yasak olan
fiilleri ibâdet yerine koymaktadır. Burada aldatıcı olan, ‘daha çok
ibâdet etme’ hırsıdır. İşte bu hırs, insanları, ibâdet görüntüsü veren
bu yasakları icrâya itmektedir. Bu tür ibâdetlerin haram olanı
vardır, mekruh olanı vardır. Hz. Ömer, Cuma namazının ardından
iki rekât ilâve namaz kılan bir adamı engelleyip mescidden
ATALAR YOLU
- 83 -
uzaklaştırmıştır...” 162
Bid’at yüzünden saparak beşerî âdetleri din gibi yaşamaya
kalkışanların vücut verdikleri günah yükü, bid’ati icat edenlerin
boynuna binecektir. Çünkü Kur’an, ilimsizlik yüzünden insanların
sapmasına sebep olanların, saptırdıkları insanların günahlarına
ortak olacaklarını çok açık bir biçimde bildirmiştir: “Onlar, kıyâmet
günü, kendi günahlarını tamamen yüklendikten başka, ilimsizlik yüzünden
saptırdıkları kişilerin günahlarının bir kısmını da yükleneceklerdir. Bakın,
ne kötü şey yükleniyorlar.” 163 Şâtıbî’ye göre bid’at, bir şirk kurumudur
ve esası da Allah’a iftira ederek dine haram-helâl, iyi-kötü
hükümleri eklemektir. Bu ilâve kabuller onları uyduranlar tarafından
süslenip püslenmekte ve taklit bedavacılığında rahat arayanlar
tarafından benimsenip hayata geçirilmektedir.164 Şâtıbî’ye
göre bid’atçılık, lânetlenmeyi gerektiren istisnâî cürümlerden biridir.
165
Mescidlerdeki Bid’atler
Mescidlerle ilgili birçok bid’at, İslâm’a ve müslümanlara rağmen
maalesef hâlâ yaşamaktadır. Câmilerde görülen bid’atlerin
en önemli ve yaygınlarını saymaya çalışalım:
a- Mescidlere kadın-erkek her müslüman girebilmesi gerektiği
halde, Asr-ı saâdette ve Peygamberimiz’in sünnetinde kadınların
mescide devam etmelerinin kısmen veya tamamen engellenmesi
diye bir şey olmadığı halde,166 kadınların Cuma ve bayram namazlarında,
teravih veya vakit namazlarında cemaatten, câmideki
vaaz ve nasihatlerden, sosyal faâliyetlerden din adına mahrum
bırakıldığı sözkonusudur. Dolayısıyla günümüzde kadınlara mescid
yolunu göstermemek, onları mescidlerden uzaklaştırmak, en
azından bid’at olacaktır. Onlar, özellikle Cuma günü ve benzeri
özel günlerde câmideki hitâbe, öğüt ve vaazlardan hisse almalı,
cehâlet karanlığından kurtulmalıdır.
b- Pis kokular yayanların mescide girmelerini Rasûlullah yasaklamıştır.
Hatta helâl ve şifalı bitkiler olan soğan sarımsak gibi
hoş olmayan kokulara sebep olan gıdaları yiyenlerin mescide
162 Celâleddin Süyûtî, el-Emru bi’l-İttibâ ve’n-Nehyu ani’l-İbtidâ (Bid’atlar),
Beyrut, 1998, s. 55-57
163 16/Nahl, 25
164 Şâtıbî, el-İ’tisâm, R. Rızâ Y. Mısır, c. 1, s. 126-139
165 Şâtıbî, a.g.e., s. 117; İslâm Nasıl Yozlaştırıldı, s. 48 vd.
166 Ahmed bin Hanbel, 6/66, 90, 154; Müslim, Salât 16, 137; Ebû Dâvud, Salât
13; Tirmizî, Cum’a 48, 64; Buhârî, Cum’a 13
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 84 -
gelmemelerini istemiştir.167 Fosur fosur sigara içen ve sigarasını
lütfen câmi kapısında söndürüp atan ve sigara içmeyenleri, soğan
yiyenlerin kokusundan rahatsız olduğundan çok daha fazla etkileyen
kişi, durum değerlendirmesi yapmalıdır. Tabii, birini tercih
etmesi gerekiyorsa neyi tercih edeceğine de karar vermelidir.
c- Mescidler, imkânlar zorlanarak asr-ı saâdetteki fonksiyonlarına
yaklaştırılmalı, faâliyet alanlarını genişletmelidir. Mescidlerin
çok yönlü faâliyetlere merkezlik teşkil etmesi yüzünden, insanlar
oraya daha fazla gelecektir; mescid, sosyal hayatın merkezi, en
vazgeçilmezi olacaktır. Çok yönlü hizmetleri yüzünden cemaatle
kılınan namaz, 25 veya 27 derece daha üstündür. Mescidin bu çok
yönlü fonksiyonunun kalktığı, kardeşlik ve kaynaştırmanın yerini
hizip ve politik çekişmelerin, dedikoduların aldığı için, günümüz
cemaatlerinde bu derece sevap fazlalığının bulunduğunu söylemek
zordur. Şimdi ne o takvâ mescidi, ne de bir namazı 27 derece
yükselten erdem sahibi cemaat...
ç- Mescidlerde konuşulmayacağı, dünya kelâmı edilmesinin
yasak olduğuna dair hiçbir şer’î hüküm yoktur. Yasak olan, lağvdır/
boş söz, gereksiz lakırdıdır, mâlâyanidir, ki bir hayır amacına
ulaştırmayan bu gereksiz söz, sadece mescidde değil; her yerde
yasaktır 168. Bütün evren secde halinde olduğundan arzın her yeri
mescid hükmündedir. İnsanlık açısından mescid olma hali ise o
mekânda secde edilmesine bağlıdır.
d- Belirli mekânları mescid edinip başka yerde namaz kılmamak
veya kılınamayacağını iddia etmek de bid’attir, yanlıştır. Evleri
de kabir haline getirmemek, oralarda özellikle farz dışındaki
namazları edâ etmek Peygamber tavsiyesi ve uygulamasıdır.
e- Bugünkü câmiler, dolaylı yoldan da olsa devlet kanunlarıyla
yönetildiğinden, imamlar bazı dinî emirleri de uygula(ya)
mamaktadır. Örnek olarak, müslüman olmadığı bilinen, hatta din
düşmanı olarak tanınan bir kimse öldüğünde hangi görevli, “ben
bunun cenaze namazını kıldırmam!” diyebilir? Kur’ân-ı Kerim,
Allah’ın dininden hoşlanmayan fâsıkların, kâfir ve münâfıkların
namazlarının kılınmamasını, mezarları başında durulmamasını
isterken, tâğut ve zâlimler için duâlar edildiğini görüyoruz. “Onlardan
ölen hiçbirine asla namaz kılma; onun kabri başında durma.
Çünkü onlar, Allah ve Rasûlünü inkâr ettiler de fâsık olarak
167 bk. Buhârî, Ezan 160; Müslim, Mesâcid 68, 69, 71; Ahmed bin Hanbel,
2/20, 266, 429; İbn Mâce, İkamet 58
168 bk. Mü’minûn, 3
ATALAR YOLU
- 85 -
öldüler.” 169
f- Farz namazdan sonraki müezzinlik fasılları bid’attir. Müezzinin
namaz esnasındaki görevi ezan ve kametle sınırlıdır. Farz
namazlarından evvel veya Cuma namazında hutbe öncesinde
İhlâs sûreleri veya başka âyetler okumak sünnette olmayan bir
davranıştır.
g- Kur’an ve sünnetin belirlemediği uydurma ibâdet veya
bereket unsuru kabul edilen şeylerin mescide sokulması bid’attir.
Tesbih adı altında câmiye sokulan bazı araçlar, onların cemaat
arasında ona buna atılması huzur bozan bir davranıştır. Câminin
duvarlarına, kubbesine levhalar, yazılar yazmak, dikkat çekici süsler
yapmak da bid’attir. İmam Mâlik gibi nice âlimler câminin mihrabına
bir Kur’an âyetinin yazılmasına bile karşı çıkmıştır.
h- Namaz kılan cemaatin secde ettiği yerden daha yüksek ve
câmide çıkıntı olacak şekilde mihrap yapmak da doğru değildir.
Hatta mihrabın Emevîler döneminde câmiye konmaya başlandığından,
Peygamber mescidinde bulunmadığından tümüyle bid’at
olduğu değerlendirilir.
ı- Mescidlere para toplamak için konan “sadaka sandıkları”na
İmam Mâlik karşı çıkmış, “Allah, mâbedleri dünyalık toplama yeri
yapmadı” demiştir. Câmiler dilencilik yapılacak yerler olmamalı;
imamlar ve vâizler de dilenci. Cuma’dan cumaya câmiye gelen
adamdan para isteme ve fâsıkların, hatta müslüman oldukları
şüpheli olan insanların, haram olduğu halde câminin îmârına katkıda
bulunması170 isteniyor; namazsızlar veren el olduklarından
aziz, câmi ve görevliler isteyen ve alan el oldukları için altta ve
zelil oluyor. Denilebilir ki, “efendim, ne yapalım, câminin halıları
değişecek, süslü âvizeler alınacak, paraya ihtiyaç var...”
Hâlbuki Cuma ve bayram namazında câmiye gelenleri, kayıp
çocuklarımız ve misafirlerimiz olarak kabul etmeli, onlara biz
birşeyler verebilmeliyiz. Onlar ayakkabı çalınma riskinden veya
yine para isterler anlayışından dolayı câmiden kaçma yolu arayan
değil; câmide dağıtılacak hediyelerden ve sunulan imkânlardan
yararlanmak için de olsa aramıza katılabilmeli. Câmiye çok nâdir
gelen Cuma cemaatine kitaplar, broşürler, dergiler, kasetler, başka
hediyeler verebilmeli, ondan bir şey kesinlikle istememeliyiz. Cebine
değil, gönlüne hitap etmeli, gönlünü ve gözünü doyurabilmeliyiz.
Hemen bütün peygamberlerin toplumlarına bir hitabı vardır:
169 9/Tevbe, 84
170 9/Tevbe, 17
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 86 -
“Sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretimi (ecrimi, mükâfatımı) verecek
olan ancak âlemlerin Rabbi Allah’tır.” 171
i- Yine, bir câmi inşaatı için elde makbuz, çarşı pazar geziliyor,
önüne çıkan dinli dinsiz herkesten câmi için yardım isteniyor.
Bunun, dini ve câmileri küçülten bir tavır olduğu kadar, Kur’an’ın
yasakladığı172 bir tavır olduğunu belirtmek gerekiyor.
j- Mescidlerde ticaret yapılması da çirkin bir bid’attir. Özellikle
Diyanet, kendi kasasını şişirmek için kendi memurlarına,
kendi yayınlarını câmide pazarlamalarını emretmektedir. Takvim,
dergi, kitap ve makbuzlarının satılması şeklinde örneklerini
gördüğümüz ticaretle ilgili işler için mescidin kullanılması Hz.
Peygamber’in bizzat yasakladığı hususlardandır.
k- Günümüzde, mescidlerle ilgili bir başka yanlışlık da, çoğu
müslüman halk tarafından yapılıyor: Filan vilâyet veya uzak semtten
Sultan Ahmet Câmiini veya câminin içindeki Konya’ya Mevlâna
müzesini ya da başka bir câmiyi ziyaret etmeye gidiyorlar. Câmi
ziyaret edince sevaba girdiklerini zannediyorlar. Hâlbuki câmi ziyareti
kasdıyla yapılan bu davranışlar, yanlıştır, yasaktır, vebaldir.
Çünkü yeryüzünde namaz kılmak ve ziyaret etmek maksadıyla
yolculuğa çıkılabilecek ancak üç mescid vardır. “Üç mescidden başka
bir yere (ibâdet ve ziyâret etmek için) özel olarak yolculuk yapılmaz;
Mescid-i Haram, Mescid-i Aksâ ve Benim mescidim.”173 Bugün müslümanlar,
maalesef Mescid-i Aksâ’yı ziyaret edememektedirler. Hiç
olmazsa hacca gidenlerin yol üzerinde uğrayıp ziyaret edebilecekleri
ilk kıblelerine gitme yollarını bulmak bedel istiyor; insanımız
da kolay sevap istediği için bedele yanaşmıyor.
l- Peygamberimiz’in her Ramazan’da mutlaka yaptığı mescidde
i’tikâf sünneti unutulmuş, câmiler i’tikâfsız/coşkusuz kalmıştır.
İtikâf, bilindiği gibi, dünya işlerinden arınıp bir mescidde özellikle
Ramazan ayının son on günü ibâdete çekilme demektir. Bu kuvvetli
sünnetin terk edilmesi, mescidlerimiz açısından önemli bir
eksikliktir. İ’tikâfın ihyâ edilmesi gerekmektedir.
m- Bid’at unsurlarının bulaştığı mescidlere girmeme hakkı
olan mü’minlerin, şirk unsurlarının bulaştığı mescidlere girmeme
zorunluluğu vardır. 174
171 26/Şuarâ, 109, 127, 145, 164, 180..
172 9/Tevbe, 17
173 Buhârî, Fedâilu’s-Salât -Salâtu Mescid-i Mekke- 1, 6, Savm 67; Müslim, Hacc
74; Ebû Dâvud, Menâsik hadis no: 2033; Tirmizî, Salât 243, hadis no: 326
174 Bk. 7/A’râf, 29; 9/Tevbe, 107-109; 72/Cinn, 18
ATALAR YOLU
- 87 -
n- Mescidin dırar olması/zararlı mescid haline gelmesi, mescidin
sadece o niyetle yapılmasını gerektirmez. Mescid-i Dırarla
ilgili âyet-i kerimede,175 yapmak ve kurmak anlamında bir kelime
kullanılmamış, “ittihaz (edinme)” kelimesi kullanılmıştır. Bu demektir
ki, bir mescidin zarar vermesinden söz etmek için, daha
yapılırken o niyetle yapılmış olması şartı aranmaz. İlk zamanda,
hatta yüzyıllarca iyi hizmetler verdiği halde günün birinde “zarar
veren mescid” haline dönüşen binalar olabilir.
o- Mü’minleri fırkalara bölmek, tefrika çıkartmak için mescid
yapmak veya yapılmış mescidleri bu maksatla kullanmak, dırar
mescidinin özelliğidir. Avrupa’da Türkler tarafından mescid haline
getirilen yerlerde çok net sırıttığı gibi, her fırkanın kendine
has bir câmisi vardır. Câmiler, sadece Allah’ın olması gerektiği176
halde, falancıların mescidi, filancıların câmisi diye câmiler gruplarıyla
bilinir ve çoğu mescidde ırklar ve uluslar arası ayrım özelliğine
işaret anlamına gelecek tarzda Türk bayrakları, hem de mihrab
veya minber civarında bulunur. Sadece kendi gruplarına ait mescidlerde
toplanıp namaz kılanlar, öteki câmilerde namaz kılmaz
ve o mesciddekilere müslüman gözüyle bakmaz. Hemen hepsi,
birbirinin gıybetini etmeyi cihad zanneder.
ö- Rus işgali dönemindeki Afganistan’da ve günümüzde nice
yerlerde örnekleri görüldüğü şekilde, câminin İslâm düşmanı
olanlara, dini kullanmak ihtiyacı duyan ikiyüzlü kişilere barınak
yapılması da bid’at olmaktan öte şirk unsurudur, dırar özelliğidir.
Senelerce kahır ve zulüm altında inlettikleri müslümanların
mâbedlerini, onları sömürmek, kontrol etmek ve birbirine düşürmek
için kullanma alçaklığının İslâm tarihinde ilk temscilcileri
Emevî hânedanıdır. Onlar, İslâm’ın zaferi önünde eğilmek
zorunda kaldıklarında, müslüman kanı damlayan kılıçlarını kınlarına
soktular ve o kılıçlarla dize getiremedikleri müslümanları,
Musallat oldukları mâbedlerinden vurdular. Bu öyle bir vuruştu
ki, en büyük kahrını, dinin tebliğcisi Peygamber’in evlâdı üzerinde
gerçekleştirdi. Onları zehir ve kılıçla yok etmekle yetinmedi,
tevhidin mâbedinden yaklaşık bir asır o aziz Rasûl evlâdına ezan
ve hutbelerden lânet okuyarak o Peygamber’in ümmetine âmin
dedirtti. Ömer bin Abdülaziz,177 Rasûl evlâdına okunan bu lâneti
mescidlerden kaldırdığında, kavramları tersine çevirmeye örnek
olarak onu şu şekilde itham etme çarpıklığına gidebildiler: “Sünnete
muhâlefet ediyor...”
175 9/Tevbe, 107
176 72/Cinn, 18
177 ölümü; 102/720
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 88 -
p- Mescid yapımında, Allah rızâsı ve takvâ kaygısından başka
herhangi bir kaygının rol oynaması da Dırar mescidinin temel
özelliğidir. Kişisel menfaat, şöhret hırsı, grup ve parti çıkarı, ekonomik
rant vb. bu özelliklerdendir.
r- Mescidlerde Allah’ın dışında herhangi bir kişiye sığınılması,
yakarılması, herhangi bir kişinin Allah ile kul arasında vesîle ve
aracı yapılması da, mescidin takvâ mescidi özelliğinin kalkması
demektir.178 Bu durum, ulûhiyet şânından olan özelliklerin Allah
dışında bir varlığa verilmesini ifade ettiği için şirktir. Allah’ın dışında
kişi veya kişiler için çağrıda bulunulması, övgüler dizilmesi,
propaganda ve reklâm yapılması da mescidlerdeki çirkin davranışlardandır.
İslâm’ın temel kabullerine zıt unsurların sokulduğu
mescidlerdeki bu durumlara karşı çıkılmalı, tavır alınmalıdır.
s- Mescidlerin vazgeçilmez fonksiyonlarından biri, oradaki cemaatin
birbirlerinin dertleriyle dertlenmesi ve istişâre etmesine
zemin olmasıdır. Bu ibâdet ve meşveret yerlerinde müslümanlar,
eşitlik kuralına uyarlar. Kimsenin kimseye meslek, maddî güç, makam
vb. açıdan üstünlüğü olamaz. Bu ayrımlara göre saflar düzenlenip
bazılarına ayrıcalık verilemez. Herkes aynı safta ve omuz
omuzadır. Bu yüzdendir ki, imamın da cemaatten yüksek bir yerde
namaz kıldırması doğru değildir; hatta bunu câiz görmeyenler
bile vardır.179 Hatta bazı ülkelerde günümüzde de uygulandığı şekilde,
mihrabdaki imamın cemaatten daha yüksek yerde namaza
durarak gurura kapılmaması için, mihrab câmideki cemaatin secde
ettiği zeminden daha aşağıda olmasının daha faziletli olacağı
değerlendirilebilir.
ş- Cemaatteki bu eşitlik, ancak bir noktada bozulur; o da ilim
ve ibâdet noktasıdır. Mescidde, ilk safta ilim ve takvâ bakımında
önde olanlar bulunur. Bunlar, imâmet ve riyâset namzedi oldukları
gibi, müzâkere ve müşâverede de reylerinden en fazla yararlanılan
kişilerdir. İmamın, namazdan sonra arkasını mihraba, yüzünü
cemaate dönüp oturması, duâ için olmayıp, kendisini imam seçen
veya imam olarak kabul eden cemaatle istişâre ve tartışmaya
başkanlık etmek içindir. “Benim hemen arkama sizden dirâyet ve akıl
sahipleri dursun! Sonra onları takip edenler, sonra da onları takip edenler
dursun! Çarşıların karışıklığından sakının!”180; “Üç kişinin namazları
kabul olmaz; bunlardan birisi cemaat istemediği halde imamlık yapmak
isteyen kişidir...” 181
178 72/Cinn, 18
179 Ebû Dâvud, Salât 67
180 Müslim, Salât 123; Ebû Dâvud, Salât 96; Tirmizî, Salât 168
181 Ebû Dâvud, Salât 63; Tirmizî, Salât 266
ATALAR YOLU
- 89 -
t- Bu ölçüler dahilinde câmilerde istişârenin terk edilmesi, cemaatin
birbiriyle kaynaşmaması, imam-cemaat ilişkisinin sağlıklı
olmaması ciddî problemlerden biridir. Takvâ ve ilim durumuyla
öne çıkmadığı halde ön safı ve imamın arkasını âdetâ parselleyen
kimselerin bu tavırları da sünnete uymaz. Aslında imamın cemaat
tarafından seçilip öne çıkartılması gibi, imamın arkasına geçecek
insanları da cemaat belirlemeli, lâyık olanları namaza durmadan
oraya dâvet etmelidir.
u- Vaaz ve hutbelerde, müezzinlik ve imamlıkta, normal olarak
ses duyulduğu müddetçe, gereksiz yere hoparlör kullanmak
ve kulağı tırmalayacak şekilde bağırmak da çok yanlıştır, çirkin
bir bid’attir.
ü- Duânın kabulünün bir şartı, samimiyet ve sessizliktir. “Rabbinize
tazarrû ile yalvara yakara, gizlice duâ edin. Bilin ki O, haddi aşanları
sevmez.”182 Duâ, tevâzu ve zillet ile, fakirane, gizlice ve çok yavaş
sesle yapılmalıdır. Yoksa, duâ, tevâzunun tersine bağırma ile, yarış
edercesine, edebiyat gösterişi şeklinde, kafiyeli ama samimiyetsiz
sözlerden oluşan tarzda olduğu müddetçe o duâ, câmi kubbesinin
dışına yükselmeyecektir. Hele bir de zâlim ve tâğutlar için de
rahmet istenerek duâ edilmesi, duâda câiz olmayan vesîleler, ırk
asabiyetine dair övünmeler de varsa, böyle duâya el açıp âmin
diyenlerin de durumu, Akaid ilmini ilgilendirir.
v- Cuma namazlarında hutbeyi kısa, namazı uzun tutmak sünnet
olduğu, aksi bid’at olduğu halde, hutbeler çok uzun ve namazlar
çok kısa edâ ediliyor.
y- Mescidlerden yola çıkılarak, oradan İslâm’ın öğrenilip yaşanması,
hâkim olması halka halka yayılarak toplumu hükmü altına
alması gerektiği halde; bugünkü mescidler, aslî görevlerinin
çoğunu yerine getirmemektedir. Tâğutlar ve onların rejimleri, çeşitli
baskı ve dayatmalarıyla İslâm dünyasındaki mescidlerin çoğunu
mahkûm etmiş, hapishaneye çevirmiştir.
Câmiler, müslümanların her çeşit ibâdet, buluşma ve görüşme,
önemli meselelerini müzâkere etme, dinin emir veya tavsiye
ettiği birtakım hizmetleri gerçekleştirmek üzere faâliyetlerde bulunma
yerleridir. Bu kutsal mekânları laik devletin kontrol altına
alması ve işlevlerini de yalnızca namaz ibâdetinden ibaret kılması;
dine, sünnete, hukuka aykırıdır. Câmilerde yapılan vaazların
ve hutbelerin devlet tarafından kontrolü, hele devlet tarafından
hazırlanıp papağan yerine konanların eline tutuşturulması, kesinlikle
din özgürlüğüne müdâhale anlamı taşır.
182 7/A’râf, 55
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 90 -
Câmiler ilk kuruluşundaki örnek uygulamaya göre birden
fazla iş ve ihtiyaç için kullanılırdı. Eğer biri çıkar da “bunlar
tarîhîdir, o günkü ihtiyaç ve imkânsızlıklara bağlıdır, bugün bu
işler için ayrı mekânlar ve kurumlar vardır” diyecek olursa, kendisine
şu cevap verilir: Bunlar doğru olabilir, ancak, bu tarihî uygulama
iki şeye kesin delildir: 1- Câmiler yalnızca namaz kılmak
için değildir. 2- Müslümanların din işleri, dünya işlerinden ayrı
değildir; din ile dünya iç içedir. Kur’an ve Sünnet, hem din hayatını
hem de dünya hayatını düzenlemek, yönlendirmek, yönetmek
için gönderilmiştir.
z- Câmilerde; farzmış, namazdan bir parça imiş gibi, Haşr
sûresinin son âyetlerinin sabah ve akşam namazlarında imam
veya müezzin tarafından mutlaka okunması, tesbihlerin komutlarla
ve hiç ihmal edilmeksizin ve mescidin dışındaki hayata yayılmaksızın
câminin ve namazın olmazsa olmazı gibi okunması da
bid’attir. Bakara sûresinin son iki âyetinin de yatsı namazından
sonra, başka âyetler okunmaz veya hiç terkedilmemeli gibi kıraati
için de aynı şey söylenebilir.
Aslında, okunan aşır veya sûrelerin meal ve tefsirleri verilmeli,
hatta güncel konularla, câmi dışı hayatla ilgili hükümleri,
tavsiyeleri içeren âyetler seçilmelidir ki, okunanlar yerini bulsun,
gerçek sünnete ve istenilen sevaba ulaştırsın. Ezanın, müezzinliğin
haydi neyse, hele Kur’an’ın namaz veya namaz dışı okunmasında
teğannî, şarkı okur gibi gereksiz, yersiz ve hatta yanlış
uzatmalar ve ses dalgalandırmaları, sesin alçaltılması gereken
yerlerde yüksek sesle okunması ve tersi uygulamalar, cehâlet kaynaklı
bid’atlerdendir. Kur’an kıraatinin ağlayarak, hiç olmazsa ağlar
gibi yapılarak hüzünlü bir şekilde okunması gerekirken, ses
sanatkârı gibi ve değişik makamlarda okumanın da doğru olmadığını
belirtelim.
Yine, müezzinlik gereği zannedilen tesbih duâları için komutlarda
ve mevlid vb. okuyuşlarda Kur’an makamıyla, Allah’ın
âyetleri dışındaki şeylerin okunması büyük yanlışlardan ve
bid’atlerden biridir.
Kamet getirilirken bazı müezzinlerin ellerini namazda imiş
gibi bağladığı görülüyor; bu da bid’attir. Mevlid okunurken de,
Peygamber’in doğum zamanı anlatılırken, namaza durur gibi cemaatin
ayağa kalkması ve ellerini namazda bağlar gibi bağlamaları
da yanlış üstüne yanlıştır.
Namazdan sonra veya câmiden çıkmak üzere cemaatin
birbirleriyle sanki namazın bir tamamlayıcısı gibi her zaman
ATALAR YOLU
- 91 -
tokalaşmaları, bunu âdet haline getirmeleri de bid’attir. Ama arada
bir yapılyor, olmasa da olur deniliyor ve özellikle birbirlerini az
görenlerin arasında uygulanıyorsa, bunda sakınca yoktur.
Ramazanlarda câmilerde kılınan teravih namazları, İstanbul
boğazında sürat teknelerinin tehlikeli yarışlarına benziyor. Kıraat,
rükû, secde hep yarım yapıldığı gibi, ta’dîl-i erkâna riâyet edilmiyor.
Böyle, dostlar alışverişte görsün hesabı 20 rekât kılınacağına,
sünnette olduğu gibi 8 veya 12 rekât kılınsa, ama hakkını vere
vere kılınsa bid’at ve hatalardan uzaklaşılmış olur. Ama, Hz. Ömer
devrinde sahâbe 20 rekât da kıldığından, usûlüne uygun şekilde
isteyen elbette 20, hatta daha fazla kılabilir. Ama, tavuğun
yem topladığı gibi kılınacaksa, 100 rekât da kılınsa, gerçek sünnet
sevabı elde edilemez. Teravihlerin devamlı cemaatle ve câmide
kılınması da Peygamberimiz’in sürekli yapmadığı bir davranıştır.
Sanırım câmide bizim görevimiz kısa sûreleri çabuk çabuk
okuyarak işimizi bitirip câmiden ayrılmak olmamalı. İmamların
görevi namaz kıldırmakla bitmiyor, eğer arkalarında cemaat var
ise... Şöyle yapmamız gerekirdi: Özellikle câmilerin anlamı da
burada gizlidir. İmamlar, bilen insanlar olarak Kur’an’dan öyle
âyetler seçerek okumalılar ki, müslümanlar o günün çokça konuşulup
tartışılan meselesini Kur’anî gözle görüp anlayabilsinler.
Hz. Peygamber zamanında bu, temelde böyle idi. Çünkü âyetler,
olaylar üzerine nâzil oluyor, Peygamberimiz onu okuyor ve sonra
onu açıklıyordu. Biz de bugün yeniden olayların üzerine sanki
Kur’an yeniden nâzil oluyormuş gibi namazda onları okumalıyız.
Evet, evet... Namazda okumamız gereken âyetler, o günün
üzerinde tartıştığımız, konuştuğumuz ya da sorumluluk alanımıza
giren şeyler olmalı. Müslümanlar bunu evrensel bir bildirinin ardından,
yaklaşık iki milyar müslümanın mânevî huzuru ile Allah’ın
evinde ve O’nun önünde kıyam, rükû ve sücûd aralarında okumalıdırlar.
Böylece namaz, müslümanın sorumluluklarını kuşandığı
bir mekân olacak. Müslümanlar günde beş defa Allah’ın evinden
mânevî nitelikli dünyevî görevlerle ve bilgilerle donanmış olarak
bir cemaat bilinci ile ayrılmış olacaklardır. Cemaat olmanın anlamı
da budur. Katılan, karşı çıkan, konuşan ve sorumluluk yüklenen
bir insan.
Tartışıp durduğumuz şey fâiz mi, zulüm mü, başörtüsü mü,
haksızlıklar mı? Küfür mü, ahlâksızlık mı? Kur’an’ın hükmünü
okur imam efendi ve namazdan sonra da oturur konuşuruz.
Allah’ın hükmü üzerinde. Sorun ve çözüm yolları üzerinde düşünür,
görüşlerimizi koyarız. Tartışmayız, ittifak etmişsek birlikte,
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 92 -
ihtilâf etmişsek meşrû zeminde birbirimizi mâzur görerek herkes
Allah’a vereceği hesabına göre sorumluluklarımızı kuşanırız. Ve
namaz; donanma, namazlar arası zamanlar eylem vaktidir bizim
için. Ve ibâdetimiz süreklidir. Sorumluluk şuuru ile hareket eden
bir insan, âdeta bütün zaman namazdadır. Kıyamdadır, rükûdadır
ve secdededir. Her yer mesciddir onun için.
İşte öyle olmasın diye, “câmilerde dünya kelâmı edilmez” diyorlar.
Oysa din bu dünya içindir. Ve bizim dinimiz dünyayı ve hayatı
kuşatır. Câmi, müslümanların cem’ olup toplandığı, namazda
okudukları âyetleri Peygamberî bir metotla sorumluluğa dönüştürme
mekânıdır.” 183
Câmilerde Bir Büyük Bid’at; Mevlid
Mevlid, doğum zamanı ve doğum yeri anlamındadır. Zamanla
doğum tarihini kutlamak anlamı kazanmıştır. Mevlid, bugün özellikle
câmilerde kullanıldığı şekliyle, Peygamberimiz’in doğumunu
anmak ve kutlamak şeklinde uygulanan tören ve okunan şiir
anlamında kullanılmaktadır. Osmanlı şâiri Süleyman Çelebi’nin
(ölümü, 1422) Vesîletü’n-Necât adlı şiir kitabı bu adla yapılan
törenlerde özel bir makam ve usûlle okunduğu için, mevlid dendiği
zaman o şiir kitabının okunduğu merâsim akla gelmektedir.
Peygamberimiz’in doğumunu anma esprisi de unutulmuş, Peygamber
için yazılan bu şiirin okunması kendi başına bir dinî törene,
bir ibâdet kabulüne dönüşmüştür. Bugün birçok aile, ölüleri
için sevap, hatta mutlaka yapılması gerekli dinî vecîbe gibi düşünmektedir.
İbâdetler, Allah’a nasıl yaklaşıp hangi uygulamalarla sevaba
girileceği nassların hükmü ile belli olur. Yani ibâdetler, fıkhî deyimiyle
“taabbudî alandır, tevkîfîdir, vahyîdir. Din tamamlanmıştır,
artırma da eksiltme de yapılamaz. Rasûlün ve ashâbın hayatında
mevlid diye bir uygulama kesinlikle mevcut değildir. Mevlidi savunanlar
şöyle derler: “Mevlid bir vesîledir, biz bu vesîleyle Kur’an
okuyoruz, salât ve selâm getiriyoruz, duâ ediyoruz; esas amaç da
bunlardır.” Cevap olarak deriz ki: Mevlid dışında sayılanların kendi
başlarına okunmaları halinde hangi zorluk ve eksiklik çıkıyor da
Süleyman Çelebi’nin şiirine sığınılıyor? Süleyman Çelebi’den önce
Kur’an okuyanların okudukları boşa mı gitti?
Kur’an ve sünnet, ibâdet anlayışı ile böyle şiir okuyarak sevap
kazanılacağı bir ibâdetten bahsetmez. Ayrıca, mevlid şiir gibi
değil; Kur’an okunur gibi Kur’an makamıyla okunmakta, Kur’an
183 Abdurrahman Dilipak, A.g.e. s. 33-35; 48-49
ATALAR YOLU
- 93 -
dinlenir gibi dinlenmektedir. Mevlid türünden kutlamalar, din
kaynaklı değil; folklor ve âdet kaynaklıdır. Bu kutlamalar, câmide
olmadığı sürece, ibâdet ve sevap kabul edilmemek şartıyla, Kur’an
makamıyla ve kutsal metinmiş gibi icrâ edilmediği özelliklerde,
salt şiir okur gibi okunursa bir sakıncası olmaz. Bugünkü şekliyle
ise, en azından büyük bir bid’at ve hurâfedir. Bugün, bir şiir,
ölülere rahmet ve cennete ulaşma vesilesi gibi kabul edildiğinden,
Kur’an’dan öne çıkarıldığından, dinin temel ilkeleri açısından
çeşitli sakıncalar içerir. Örf dinleşince, din de örfleşir. Örfün
kutsallaşmasına seyirci kalmak, dinin tahribine seyirci kalmakla eş
anlamlıdır.
Kur’an şöyle buyuruyor: “Allah yalnız başına anıldığında, âhirete
inanmayanların kalpleri nefretle ürperir; O’nun berisindeki ilâhlaştırılmış
kişiler anıldığında ise hemen müjdelenmiş gibi sevinirler.”184 Tevhid,
ibâdet kasdıyla “Allah’ı da anmak” dini değil; “sadece Allah’ı anmak”
dinidir. Câmiye sokulup ibâdet kasdıyla okunan mevlidin,
sadece bid’at olarak kalmayacağı, bu anlayış ve kabulün şirk kapsamına
girebileceğini bu riski taşıdığını belirtelim.
Bir Büyük Bid’at Daha;
Mescidlerin Süse Boğulması
Mescidin meşrû ve makul süsü, orada bolca secde edilmesi,
çokca insanın ibâdetle mescidi şenlendirmesidir. Asr-ı saâdette
mescide biçilen roller, ne oranda uygulanabilirse onları icrâ etmekle
mescidlerin yüzü gülecektir. Mescide gidenlerin süslenmeleri,
temiz ve güzel giyinmeleri Kur’an’ın tavsiyesidir.185 Ama
mescidleri, hem de gözü meşgul edecek, ibâdetteki huşûya engel
olacak şekilde süslemek, abartılı tarzda ziynetlere, desen ve
boyalara boğmak din açısından yanlıştır. Konuyla ilgili hadis-i
şeriflerde şöyle buyrulur: “Mescid yükseltmekle, mescid süslemekle
emrolunmadım.”186 “İnsanlar, mescid yapma yarışına girip bununla
övünmedikçe kıyâmet kopmaz.”187; “Sizin benden sonra, yahûdilerin
havralarını, hıristiyanların da kiliselerini süsleyip püsleyerek yükselttikleri
gibi, mescidlerinizi süsleyip püsleyeceğinizi görür gibiyim.”188; “Bir topluluk,
mâbedlerini süsleyip püsleme hastalığına tutulmadıkça, ameli çirkin
ve zararlı hale asla gelmez.”189 Sahâbî fakîhlerinden İbn Mes’ud (r.a.)
Kûfe’ye ilk geldiğinde süslü, nakışlı bir câmi gördü ve şöyle dedi:
184 39/Zümer, 45
185 7/A’râf, 31
186 Ebû Dâvud; et-Tâc, 1/243
187 İbn Mâce, Mesâcid 2
188 İbn Mâce, Mesâcid 2
189 İbn Mâce, Mesâcid 2
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 94 -
“Bunu kim yaptıysa Allah’ın malını O’na isyanda harcamış.”
Olayın israf boyutu da önemlidir. Mescidin gereksiz süslerine,
kubbelerine yatırılacak para ile cemaat bulunup, oluşturulan cemaatin
seviyelerini arttırmaya, İslâm ve müslümanlar için zarûri
ihtiyaçlara kullanmak çok daha faziletli olacaktır. Paraları gereksiz
taşlara ve süslere yatırmak yerine; dâvâya, insana, cemaate
yatırmak dinin maslahatı açısından önemlidir. Mescidleri çok
görkemli yapmışsın, süslemişsin, cemaati olmadıktan sonra neye
yarar? Sağlam yetişen cemaat ise, bulunduğu her yeri mescid yapabilir,
her yerde ibâdetini yerine getirebilir.
İslâm hâkimiyetinde her yer, üzerinde namaz kılınabilecek temizlikte
olacağı, yani mescide benzeyeceği gibi, küfrün egemenliğindeki
günümüzde de her yer tapınaklara benziyor. Müzikholler,
stadlar, borsalar, bankalar, nice kurumlar, okullar, meclisler,
hatta kanallar, sokaklar, çarşılar... mâbed değil de nedir? Oradaki
insanlar, ibâdet halinde değiller mi dersiniz?
Günümüz insanı, çok kıbleli, çok mâbedli, çok imamlı (önderli)
ve çok dinli. Câmi, hayatımızın merkezi ve her şeyimiz câmiye
uygun olmadıkça bu problemler azalmayacak, aksine gittikçe artacaktır.
Taklit ve Taklitçilik
İbn Hazm, İbn Teymiye, İbnu’l-Kayyim ve Şevkânî’nin de bulunduğu
bazı İslâm bilginleri bid’at olarak niteledikleri taklidin
haram olduğunu delillerle savunmuşlardır.
1. Allah Teâlâ’nın mukallidleri zemmetmesi,190 Kitap ve
Sünnet’in hâkim kılınmasını emretmesi ve ihtilâf çıkınca Kitap ile
Sünnet’e başvurulmasını istemesi;191 hükmün yalnız Kendisine âit
olduğunu bildirmesi,192 dinde Allah ve Rasûlünden başkasına dayanmayı
yasaklaması,193 Kendinden başkasının helâl ve haram kılacak
rab ve velî ittihaz edilmesini yasaklaması,194 Kitap ve Sünnet’e
dâvet edilen bir kimse, hangi nedenle olursa olsun, onu terk ederse,
kendisine büyük bir belâ/musîbet isâbet edeceğinin bildirilmesi195
taklidin haramlığına delâlet eder.
190 5/Mâide, 104; 31/Lokman, 21; 43/Zuhruf, 22-23
191 4/Nisâ, 59
192 6/En’âm, 57; 12/Yûsuf, 40
193 9/Tevbe, 16
194 9/Tevbe, 35
195 24/Nûr, 63)
ATALAR YOLU
- 95 -
2. “Bilmiyorsanız zikir ehlinden sorun.”196 âyetindeki “zikir”
Kur’an ve hadis, onun “ehli” de bunları bilen âlimlerdir. Meselesiyle
ilgili âyet ve hadisi bilmeyen kimse, elbette bunları bilenlerden
soracak ve nakledilen âyet ya da hadise uyacaktır. Selef,
hiçbir zaman bunlar yerine bir kimsenin kişisel rey ve görüşünü
sormamıştır.
3. Başı yaralı kişiye, bu konudaki delili bilmeden fetvâ veren
ve onun ölümüne neden olanlara Hz. Peygamber, “... Allah canlarını
alsın! Mâdem bilmiyorlar, bilenlere sorsalar ya! Cehâletin şifâsı sormaktır”
buyurmuştur. Bu, ilimsiz fetvâ vermenin haram olduğuna
delâlet eder. Taklit, ilim olmadığına göre, onunla fetvâ vermek de
haramdır.
4. Hz. Ömer’in kelâle meselesinde Hz. Ebû Bekir’i taklit edişi,
birkaç şekilde açıklanabilir: Hz. Ömer bu konuda ölene kadar kesin
bir kanaate varamadığına göre, burada sözkonusu olan uyma,
Hz. Ebu Bekir’in söylediği “Reyimle hükmediyorum, hata edebilirim”
ilkesine âit olacaktır. Yoksa Hz. Ömer, mürted esirlerin reddi;
savaşla fethedilen arazinin vakfı, hilâfette veliaht tâyin edilmesi
gibi birçok konuda Hz. Ebu Bekir’e muhâlefet etmiştir.
5. Sahâbe, cemaatle kılınan namazın bir bölümünü kaçırınca,
önce bu bölümü kılıyor, sonra imama uyuyorlardı. Hz. Muaz ise
önce imama uydu, imam selâm verince, kalkıp kaçırdığı bölümü
edâ etti. Bunun üzerine Hz. Peygamber; “Muaz size yol gösterdi,
artık öyle yapın” buyurdu. Hz. Peygamber’in Muaz’ın hareketini
tasvip etmesiyle sünnet meydana gelmiş, sahâbe de bu sünnete
uymuştur. Kitap ve Sünnet’e uymak taklit değildir.
6. Allah Teâlâ, Kendine, Rasûlüne ve ülü’l-emre itaati emretmiştir197.
Ülü’l-emre itaat, dinin uygulayıcıları olmaları bakımındandır.
Yoksa onların kendilerine itaat emredilmemiştir.
7. Allah Teâlâ, muhâcir ve ensâra iyi bir şekilde ittibâ edenleri
övmüş, onlardan râzı olduğunu bildirmiştir.198 Zayıf rivâyetle Hz.
Peygamberin de “Ashâbım yıldızlar gibidir, hangisine uysanız doğru
yolu bulursunuz” buyurduğu belirtilmiştir. Muhâcirûn ile ensâra uymaktan
maksat, dinî hayatta onların yolundan yürümektir. Onlardan
hiçbiri Kitap ve Sünnet’in nasslarını bir kişinin rey ve ictihadı
için terketmemişlerdir. “Ashâbım yıldızlar gibidir...” sözü de sağlam
yollardan gelmemiştir. Sahih olduğu kabul edilirse, mukallid-
196 16/Nahl, 43
197 4/Nisâ, 59
198 9/Tevbe, 100
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 96 -
lerin, kendi imamlarından önce ashâba uymaları gerekir. Bundan
da önce ashâb gibi davranarak Kitap ve Sünnet delillerini öğrenip
bunlara tâbi olmaları gerekirdi.
8. Müctehid imamların taklidi yasaklayan söz ve davranışlarını
herkes bilir. Onların Kitap ve Sünnet’ten delilini bulamadıkları birkaç
meselede daha âlim kimselerin ictihadlarına tâbi olmaları, herkes
için vâcip olan taklittir ve zarûret halleriyle sınırlıdır.
9. Allah’ın insanları çeşitli yeteneklerde yarattığı, öğrenci ve
çırağın hocalarını taklit etmelerinin doğal olduğu gerçektir. Ama,
bununla taklidin bir ilgisi yoktur. Taklit, sözü hüccet olmayan bir
kimsenin sözüne delilini sormadan uymaktır. Oysa Allah, kullarının
fıtratına körü körüne taklidi değil; iddiâ sahibinden delil ve isbat isteme
eğilimini yerleştirmiştir. 199
Kur’an ve hadisler, taklitçiliği, ötekinin berikinin mukallitliğini,
yani delilini bilmeksizin körü körüne herkesin söz ve davranışlarına
uymayı yasaklıyor. Daima her şeyin vahiy ile, akıl ve mantık ile, delillere
dayanan muhâkemelerle incelenmesi gerektiğini gösteriyor.
Bir âyette: “Sözlerinizde doğru iseniz delillerinizi getirin.”200 buyuruluyor.
Diğer bir âyette de: “İlminin ulaşmadığı şey üzerinde durma!”201 buyuruluyor.
Halk, her şeyden önce kasıtlı olarak câhil bırakılmış, halkı gerekli
İslâmî bilgilerden mahrum bırakanlar, dünya ve âhirette lâzım
olacak kültürden mahrum bırakanlar bununla yetinmeyip, nice dayatmalar
ve yönlendirmelerle halkı saptırmışlar, doğruyu eğri ve
eğriyi doğru olarak göstermişlerdir. Halk, kızılmaktan daha çok acınacak
bir zavallı, düzen ve çevrenin kurbanı durumundadır. Onlara
tevhid öğretilmeden, tevhidî bilinç ve ibâdet anlayışı kazandırılmadan,
sahih bir din öğretilmeden bâtıl inançların ve hurâfelerin önünün
alınamayacağı bilinmelidir. Bununla birlikte görülen bâtıllara
müdâhale edilmeli, halkın hurâfeci yaklaşımları en güzel üslûpla
önlenmeye çalışılmalıdır. Ama, bataklık kurutulmadan sivrisineklerle
mücâdelede ciddîi bir mesafe kat edilemeyeceği unutulmamalıdır.
Hurâfe üreten düzen ve çevre şartları değiştirilmeden eski ve yeni
câhiliyye hurâfelerinin, bâtıl inanış ve bid’atlerin önünün alınamayacağı
bir gerçektir.
Hakk’a ve hak dine inanmayan insanların bize din biçmelerine,
kendi bâtıl dinlerini bize dayatmalarına, hak dini tahrif etmeye çalışmalarına,
Allah’a ve Allah’ın dinine iftira etmelerine göz yumacak
199 Ahmet Özalp, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 6, s. 98-99
200 2/Bakara, 111
201 17/İsrâ, 36
ATALAR YOLU
- 97 -
ve boyun eğecek değiliz. Onların ilâhlıklarını, rabliklerini reddedeceğiz;
onların tuzaklarına düşmeyeceğiz. Onların (b)alıkları avlamak
için oltalarına taktıkları “din”i yutmayacağız.
Allahumme erina’l-hakka hakkan ve’rzuknâ’l-ittibâa ileyh. Ve
erinâ’l-bâtıle bâtılen ve’rzuknâ-l ictinâba anh. Ey Allah’ım, bize
hakkı hak olarak göster ve hakka ittibâ etmeyi nasip et. Bâtılı
bâtıl olarak görmeyi ve bâtıllardan kaçınmayı nasip et.
KUR’AN KAVRAMLARI SERİSİ İTİKADÎ KAVRAMLAR
- 98 -
Kur’ân-ı Kerim’de Atalar Yolu İle İlgili Âyetler
(Toplam 25 Yerde) (2/Bakara, 170-171; 5/Mâide, 104; 6/En’âm, 148; 7/A’râf, 28,
70-71, 172-173; 10/Yûnus, 78; 11/Hûd, 62, 87, 109; 12/Yûsuf, 39-40; 14/İbrâhim,
9-10; 16/Nahl, 35; 18/Kehf, 5; 21/Enbiyâ, 51-54; 23/Mü’minûn, 23-24, 81-83;
26/Şuarâ, 69-77; 27/Neml, 67-69; 28/Kasas, 36-37; 31/Lokman, 21; 34/Sebe’,
43; 37/Sâffât, 68-74; 43/Zuhruf, 21-25; 53/Necm, 23). Ayrıca, bu konuyla ilgili
olarak bkz. 9/Tevbe, 23-24; 58/Mücâdele, 22; 11/Hûd, 45-46; 29/Ankebût, 8;
31/Lokman, 15)
Konu ile İlgili Geniş Bilgi Alınabilecek Kaynaklar
1. Hak Dini Kur’an Dili, Elmalılı Hamdi Yazır, Azim Y. c. 1, s. 482-483
2. Tefhimu’l Kur’an, Mevdudi, İnsan Y. c. 1, s. 119
3. Fi Zılâli’l-Kur’an, Seyyid Kutub, Hikmet Y. c. 1, s. 323-324
4. Kur’ân-ı Kerim Şifa Tefsiri, Mahmut Toptaş, Cantaş Y. c. 1, s. 335-336
5. Hadislerle Kur’ân-ı Kerim Tefsiri, İbn Kesir, Çağrı Y. c. 3, 677
6. Hulâsatü’l-Beyan Fî Tefsîri’l-Kur’an, Mehmed Vehbi, Üçdal Neş. c. 1, s. 286-
287
7. Mefatihu’l-Gayb (Tefsir-i Kebir), Fahreddin Razi, Akçağ Y. c. 4, s. 204-207
8. El-Mîzan Fî Tefsîri’l-Kur’an, Muhammed Hüseyin Tabatabai, Kevser Y. c. 1,
s. 584-592
9. El-Câmiu li-Ahkâmi’l-Kur’an, İmam Kurtubi, Buruc Y. c. 2, s. 448-452
10. Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri, Süleyman Ateş, KUBA Y. c. 1, s. 277-279
11. Et-Tefsîru’l-Hadis, İzzet Derveze, Ekin Y. c. 5, s. 160-162
12. Muht. Taberî Tefsiri, İmam Taberi, Ümit Y. c. 1, s. 126
13. Min Vahyi’l Kur’an, Muhammed Hüseyin Fadlullah, Akademi Y. c. 3, s. 147-
151
14. Safvetü’t Tefâsir, Muhammed Ali es-Sâbûnî, Ensar Neşriyat, c. 1, s. 210
15. El-Esâs fi’t-Tefsîr, Said Havva, Şamil Y. c. 1, s. 410-423
16. Ruhu’l-Furkan Tefsiri, Mahmud Ustaosmanoğlu, Siraç Kitabevi Y. c. 2, s.
197-200
17. TDV İslâm Ansiklopedisi, T.D.V. Y. Âdet: c. 1, s. 369-373, Atalar Kültü: c. 4,
s. 42-43
18. Şâmil İslâm Ansiklopedisi, Şamil Y. (Gelenek) c. 2, s. 230-231, (Örf:) 5/179-182,
(Taklit:) 6/98-99
19. Lâ, Mustafa Çelik, Ölçü Y. s. 66-90
20. İslâm’ın Temel Kavramları, Hüseyin K. Ece, Beyan Y. s. 279(Hurafe), 87-91
(Bid’at), Taklit
21. Kelimeler Kavramlar, Yusuf Kerimoğlu, İnkılab Y. s. 50-52
22. İman ve Tavır, Beşir Eryarsoy, Şafak Y. s. 266-271
23. Kur’an’da Tevhid, Mehmet Kubat, Şafak Y. s. 123-124
24. Kur’an’da İman Psikolojisi, Abdurrahman Kasapoğlu, Yalnızkurt Y. s. 206
25. Yokluğuna Düşülmüş Notlar, Mustafa İslâmoğlu, Denge Y. s. 134-136
26. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, (Gelenek md.), Risale Y. c. 2, s. 87-94, (Örf ve
Âdet), s. 201-203
27. Yahûdileşme Temayülü, Mustafa İslâmoğlu, Denge Y. s. 176-253
28. Üç Muhammed, Mustafa İslâmoğlu, Denge Y. s. 77-80
29. Kur’an’da Değişim, Gelişim ve Kalite Kavramları, Bayraktar Bayraklı, İFAV
Y. s. 198-200
ATALAR YOLU
- 99 -
30. İslâm Dininin Yasak Ettiği Bâtıl İnanışlar, Recep Aktaş, Bahar Y. 3
31. Hurâfeler ve Bâtıl İnanışlar, İsmail Lütfi Çakan, Marifet Y. / Büşra Y.
32. Yaşayan Hurâfeler, Kemalettin Erdil, T. Diyanet Vakfı Y.
33. İslâm’a Sokulan Bid’at ve Hurâfeler, Mustafa Uysal, Uysal Y.
34. Bid’at-ı Hasene Yanılgısı, Abdülkayyum es-Süheyhani, Ümmül Kura Y.
35. Yaşayan Câhiliyye, Aysel Zeynep Tozduman, İnkılâb Y.
36. Dilek Taşları, Sabiha Ünlü, İnkılâb Y.
37. Kavram ve Mâhiyet Olarak Sünnet ve Bid’at, Ali Çelik, Beyan Y.
38. Dünden Bugüne İbâdetlerde Bid’at, Abdülhay Leknevî, Vahdet Y.
39. Câhiliyye ve Ehl-i Kitab Örf ve Âdetleri, Ali Osman Ateş, Beyan Y.
40. İslâm’dan Önce Arap Tarihi ve Câhiliye Çağı, Ank. Ün. İlâhiyat Fak. Y.?
41. Hurâfeler ve Menşeleri, Abdülkadir İnan, Diyanet İşleri Başkanlığı Y.
42. İslâm Hukukunda Örf ve Âdet, Selâhattin Kıyıcı, İşaret Y.
43. Taklitlerin Çarpışması, Muhammed Kutub,
44. Kur’an ve Hadise Göre Bid’at, Harun Ünal
45. Kitabu’l-Esnâm: Putlar Kitabı, İbnü’l-Kelbî, Terc. Beyza Düşüngen, s. 28, 48,
62
46. Sosyal Âdet ve Gelenekler, Nermin Erdentuğ, Kültür Bakanlığı Y.
47. Geleneğin Direnişi, Beşir Ayvazoğlu, Ötüken Neşriyat
48. Geleneğin Dünyası – Yeniliğin Ufukları, Necmettin Türinay, Akçağ Y.
49. Gelenek, Mustafa Armağan, Ağaç Y.
50. Gelenek ve Modernlik Arasında, Mustafa Armağan, İnsan Y.
51. Osmanlı Halkının Geleneksel İslâm Anlayışı ve Kaynakları, Hatice Kelpetin Arpaguş,
Çamlıca Y.
52. Eski, Yeni ve Ötesi, Orhan Şaik Gökyay, İletişim Y.
53. Eski Türk Dini Tarihi, Abdülkadir İnan, s. 1-4
54. Eski Türk Dini ve Alevilik-Bektaşilik, Mehmet Eröz, Türk Dünyası Araştırma
Vakfı Y.
55. Eskiçağ Türkiye Tarihi, Ekrem Memiş, Selçuk Ün. Y,/Öz Eğitim Y.
56. Bu Din Benim Dinim Değil, Abdurrahman Dilipak, İşaret/Ferşat Y.
57. İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller, Abdurrahman Çobanoğlu, İhtar
Y. s. 54-69
58. Din İstismarı (Özel sayı), İslâmiyât, c. 3, sayı 3, Temmuz-Eylül 2000
59. Atalar Dini Üzerine, Mustafa Başbekleyen, Haksöz, sayı:12, Mart 92, s. 6-7
60. Anadolu Örf ve Âdetlerinde Eski Kültürlerin İzleri, A. Ü. İlâhiyat Fak. Sayı
17, yıl: 1969
61. İslâm Nasıl Yozlaştırıldı? s. 37-67
62. Uydurulan Din ve Kur’an’daki Din, s. 340-345
Sonsöz
Eğer bu kitabı gerçekten okuyup mesajını anladıysanız, bunu ve buna benzer diğer kitapları bir kenara koymalısınız ve hemen elinize Allah’ın Kitabı’nı alıp meal ve tefsiriyle okumaya başlamalısınız. Daha önce okuduysanız, yine yeniden ve sürekli okumalısınız. Anlayarak, yaşayışınızla ve güncel hayatla bağlantı kurup O’nun gösterdiği istikamet doğrultusunda her şeyi gözden geçirerek Kur’an’a yönelmeniz, bu okuyup bitirdiğiniz kitabın yazılış amacına hizmet etmiş olacaktır.
Haydi Kur’an’a; Elimize, gönlümüze ve yaşantımıza almak ve bir daha bırakmamak için…