بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

MÜSLÜMANIN İNANÇ ESASLARI
-2. CİLT-
AHMED KALKAN
Kitabın İsmi
Müslümanın İnanç Esasları
Kitabın Yazarı
Ahmed Kalkan
Yayın Evi
Ma’ruf Yayınları
Yayın Yeri ve Tarihi
İstanbul, 2019
Kaçınçı Baskı
On İkinici Baskı
Kaçınçı Cilt
İkinci Cilt
Tashih
Ahmed Kalkan
Mizanpaj
Asım Şensaltık
Kapak Tasarımı
Asım Şensaltık
Baskı - Cilt
Dağıtım
Kalemder ve Ma’ruf Yayınları
İstiklal Mah. Doğruyol sok.
No: 17 ÜMRANİYE - İSTANBUL
Telefon: 0216 520 25 80; 0554 542 28 10
www.marufyayinleri.com / www.kalemder.org.tr
İnsanlara karşı ticarî amaç güdülmeyen bu eserin hiçbir hakkı mahfuz değildir. Kâr gayesi güdülmemek şartıyla dileyen dilediği şikilde, tümünü veya bir kısmını çoğaltabilir, korsan baskı yapabilir, dağıtabilir, iktibas edebilir, kitabın ve yazarının ismini vererek veye bermeyerek kopye edebilir, mesaj amaçlı kullanabilir. Yazarın hibir telif hakkı sözkonusu değildir, şimdi ve sonra bir ahk telap etmeyecektir. İlim, insanlığın ortak malıdır. Ve ilim Allah için kullanılınca insana fayda sağlar. Yararlanacak herkese helâl olsun.
“
“
MÜSLÜMANIN
İNANÇ ESASLARI
İkinci Cild
Ahmed KALKAN
≈ 5 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
İÇİNDEKİLER
13. ÜNITE
İSLÂM’DA BİLGİ KAYNAKLARI
İSLÂM’A GÖRE BILGI (İLIM)--------------------------------------------------------------- --15
GÜNÜMÜZ VE İLIM KAVRAMININ TAHRIFI-------------------------------------------------18
BILGI KAYNAKLARI----------------------------------------------------------------------------21
AKIL---------------------------------------------------------------------------------------------- 26
İSLÂM’DA AKLIN ÖNEMI VE DEĞERI-------------------------------------------------------26
KUR’ÂN-I KERIM’E GÖRE AKIL VE DUYU ORGANLARININ ÖNEMI
VE BILGI KAYNAĞI OLMASI------------------------------------------------------------------30
TAMAMLAYICI BILGI---------------------------------------------------------------------------30
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 33
14. ÜNITE
DİN
DININ TANIMI-----------------------------------------------------------------------------------38
İSLÂM’A GÖRE DIN GERÇEĞI---------------------------------------------------------------39
DIĞER İNANÇLARDA DIN-------------------------------------------------------------------- 40
DININ KAYNAĞI-------------------------------------------------------------------------------- 40
DIN DUYGUSUNUN MENŞEI-----------------------------------------------------------------42
DININ GEREKLILIĞI----------------------------------------------------------------------------43
DINLERIN TASNIFI----------------------------------------------------------------------------- 43
HAK DIN-----------------------------------------------------------------------------------------43
MUHARREF DINLER---------------------------------------------------------------------------44
BÂTIL DINLER (UYDURMA DINLER)-------------------------------------------------------- 45
BÂTIL DINLERI DE TANIMANIN GEREKLILIĞI--------------------------------------------- 50
DIN VE BILIM------------------------------------------------------------------------------------53
DINDE AŞIRILIK-------------------------------------------------------------------------------- 54
KARŞI DIN; ALLAH’A DIN ÖĞRETMEYE KALKMAK--------------------------------------55
YOZLAŞTIRILAN DİN; HALKIN DİNİ VE HAKK’IN DİNİ------------------------------------56
BU DIN BENIM DINIM DEĞIL!----------------------------------------------------------------62
YÖNLENDIRILEN DIN; DEVLET DINI VE DIN TEŞKILATLARI----------------------------63
15. ÜNITE
İSLÂM DİNİ
İSLÂM KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI----------------------------------------72
İSLÂM’IN MÂHIYETI---------------------------------------------------------------------------72
KUR’AN’DA İSLÂM’A GİRMEYE,
MÜ’MİN VE MÜSLÜMAN OLMAYA ÇAĞRI YAPILIR---------------------------------------76
MÜ’MIN VE MÜSLÜMAN KAVRAMLARI,
BIRBIRLERINI TAMAMLAYARAK ÖRTÜŞÜRLER------------------------------------------86
İSLÂM DINI’NIN GÂYESI---------------------------------------------------------------------- 90
İSLÂM DINI’NIN HÜKÜMLERI----------------------------------------------------------------90
İSLÂM’IN GENEL ÖZELLIKLERI------------------------------------------------------------- 91
KUR’ÂN-I KERIM’DE İSLÂM KAVRAMI----------------------------------------------------- 95
≈ 6 ≈
Ahmed Kalka n
HADIS-I ŞERIFLERDE İSLÂM KAVRAMI----------------------------------------------------97
İSLÂM’IN RÜKÛNLARI------------------------------------------------------------------------98
İSLÂM’IN TEBLIĞI------------------------------------------------------------------------------101
İSLÂM’I HAYATA HÂKIM KILMAK------------------------------------------------------------102
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 103
16. ÜNITE
İMAN
İMAN KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI-----------------------------------------106
KUR’AN’DA İMAN KAVRAMI------------------------------------------------------------------106
İMANIN DERECELERI--------------------------------------------------------------------------107
İMANIN ARTIP EKSILMESI--------------------------------------------------------------------109
ALLAH’A TESLIM OLMUŞ MÜ’MINLERIN,
KUR’AN’DA ZIKREDILEN BAZI ÖZELLIKLERI----------------------------------------------110
İMANIN GEREKTIRDIKLERI-------------------------------------------------------------------114
İMAN VE İSLÂM--------------------------------------------------------------------------------116
İMAN VE AMEL----------------------------------------------------------------------------------123
İNSANLAR NIÇIN İMAN EDER? İMANIN SEBEP VE SONUÇLARI----------------------129
İMANLA İLGILI SÜNNETULLAH (ALLAH’IN DEĞIŞMEZ YASALARI)--------------------130
İMAN VE İNKÂR YÖNÜNDEN İNSANLAR--------------------------------------------------132
İMANIN SAHIH (GEÇERLI) OLMASININ ŞARTLARI---------------------------------------132
İMANI BOZAN HALLER------------------------------------------------------------------------133
BÂTILA İMAN-----------------------------------------------------------------------------------134
EY İMAN EDENLER, İMAN EDIN!------------------------------------------------------------135
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------137
17. ÜNITE
ALLAH’IN BİRLİĞİ
“ALLAH” KELIMESININ İÇERDIĞI ANLAM--------------------------------------------------140
ALLAH İNANCI OLMAYAN TOPLUM MODELININ ZARARLARI-------------------------141
ALLAH’I DÜŞÜNDÜREN KÂINAT ÂYETLERI-----------------------------------------------145
ALLAH’I İNKÂR ETMEDE ÖNEMLI OLAN ÜÇ ETKEN------------------------------------148
ALLAH’IN KARIŞMADIĞI BIR DÜNYAYI KIMLER İSTER?---------------------------------150
TESADÜF NEDIR? BU KÂINAT, TESADÜF ESERI OLARAK OLUŞABILIR MI?---------151
TABIAT (DOĞA) NEDIR? TABIAT YARATICI OLABILIR MI?--------------------------------153
ALLAH TEÂLÂ’NIN BIRLIĞI-------------------------------------------------------------------155
NEFSINE BILE SÖZ GEÇIREMEYEN RAB TASLAKLARI---------------------------------157
RAB OLMAYAN BIR TANRI EDINME İSTEĞI------------------------------------------------158
SEVILENLERIN PUTLAŞTIRILMASI; ALLAH’TAN BAŞKASINI RAB EDINME--------- 159
GÜNÜMÜZ İNSANININ ÇEŞITLI RABLERI--------------------------------------------------162
RAB KONUSUNDA SAHIH İTIKAD-----------------------------------------------------------164
18. ÜNITE
ALLAH’A İMAN
ALLAH’A İMAN--------------------------------------------------------------------------------- 170
MÜ’MINLER KUR’AN’IN TANITTIĞI BIÇIMDE O’NA İMAN EDERLER-------------------171
MÜSLÜMANIN ALLAH İNANCI---------------------------------------------------------------175
≈ 7 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
NASIL BIR ALLAH’A İMAN EDIYORUZ?-----------------------------------------------------175
NASIL BIR ALLAH’A VE NASIL İMAN ETMEMIZ GEREKIYOR?--------------------------176
ALLAH TEÂLÂ’NIN SIFATLARI---------------------------------------------------------------179
A) ZÂTÎ SIFATLAR (SIFAT-I SELBIYYE)----------------------------------------------------180
B) SUBÛTÎ SIFATLAR----------------------------------------------------------------------- 183
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ (ALLAH TEÂLÂ’NIN GÜZEL İSIMLERI)--------------------------------187
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ KONUSUNDA DOĞRU YOLDAN SAPMAK---------------------------213
ESMÂYI SAYMAK VE EZBERLEMEK--------------------------------------------------------215
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------217
19. ÜNITE
MELEKLERE İMAN
MELEK; TANIMI VE MÂHIYETI--------------------------------------------------------------- 221
MÜ’MINLER, MELEKLERE VE ALLAH’IN ONLAR VASITASIYLA
HAYATIMIZA MÜDAHIL OLDUĞUNA İMAN EDERLER------------------------------------223
MELEKLERIN MÂHIYETLERIYLE İLGILI KUR’AN’DAKI TASVIRLER-------------------- 224
MELEKLERIN GÖRÜLÜP GÖRÜLMEMESI-------------------------------------------------226
MELEKLERIN ÖZELLIKLERI------------------------------------------------------------------228
MELEKLERIN GÖREVLERI------------------------------------------------------------------- 229
MELEKLERIN SAYILARI VE ÇEŞITLERI-----------------------------------------------------232
MELEKLER İNSANLARDAN DAHA FAZILETLI MIDIRLER?------------------------------ 235
GAYBA VE MELEKLERE İMAN---------------------------------------------------------------235
MELEK İNANCININ ETKILERI----------------------------------------------------------------236
MELEKLER HAKKINDA TASHIH EDILMESI GEREKEN
BAZI YAKLAŞIM VE BÂTIL İNANÇLAR------------------------------------------------------238
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------239
20. ÜNITE
KİTAPLARA İMAN
KITAPLARA IMAN------------------------------------------------------------------------------243
SUHUF (SAYFALAR -KÜÇÜK KITAPLAR-)--------------------------------------------------246
BÜYÜK KITAPLAR-----------------------------------------------------------------------------247
KITAPLARIN GÖNDERILIŞ AMACI-----------------------------------------------------------248
VAHY VE VAHYIN ÇEŞITLERI---------------------------------------------------------------- 248
KITABIMIZDA “KITAB” HANGI ANLAMLARDA KULLANILIR?----------------------------248
KUR’AN; ANLAM VE MÂHIYETI--------------------------------------------------------------249
KUR’AN’IN TANIMI-----------------------------------------------------------------------------250
KUR’ÂN-I KERIM’IN ÖZELLIKLERI-----------------------------------------------------------254
TEFSIR, TE’VIL, TERCÜME VE MEAL------------------------------------------------------- 256
KUR’ÂN-I KERIM’IN DOĞU VE BATI DILLERINDEKI TERCEMELERI------------------- 260
KUR’ÂN’IN TEDRÎCÎ OLARAK İNZÂL EDILMESI-------------------------------------------260
KUR’AN’IN MUHTEVÂSI VE İŞLEVI----------------------------------------------------------262
KUR’AN’IN BÖLÜMLERI-----------------------------------------------------------------------263
KUR’AN İLIMLERINE DAIR KIMI KAVRAM VE TERIMLER--------------------------------264
KUR’AN KONULARI----------------------------------------------------------------------------266
KUR’AN’DA KUR’AN---------------------------------------------------------------------------267
KUR’AN NEYI ANLATMAKTADIR?-----------------------------------------------------------274
GERÇEK ANLAMDA ÇAĞ KAPATIP ÇAĞ AÇAN SADECE KUR’AN’DIR---------------276
≈ 8 ≈
Ahmed Kalka n
HUZURUN KAYNAĞI KUR’AN----------------------------------------------------------------278
KUR’AN’I NASIL OKUMALI, ONA NASIL YÖNELMELIYIZ?-------------------------------278
KENDINI KUR’AN’A AÇMAK------------------------------------------------------------------282
KUR’AN’I YAŞAMAK, KUR’ANLA YAŞAMAK-----------------------------------------------284
NESH; YAŞANMAMASI GEREKEN,
FORMALITE OLARAK KUR’AN’DA YER ALAN ÂYETLER!------------------------------- 287
NESH KONUSUNUN ÖNEMI-----------------------------------------------------------------288
KUR’AN-I KERIM’DE NESH KAVRAMI------------------------------------------------------288
NESH KONUSUNDA İHTILÂFLAR
(KUR’AN HÜKÜMLERI ARASINDA NESH VAR MIDIR?)---------------------------------- 289
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN VARLIĞINI SAVUNANLARIN DELILLERI----293
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN OLMADIĞIYLA İLGILI DELILLER-------------294
NESH ANLAYIŞININ ORTAYA ÇIKIŞI-------------------------------------------------------- 301
KUR’AN HÜKÜMLERI EBEDIYYEN GEÇERLIDIR----------------------------------------- 303
NESH, ESKI ŞERIATLERIN KUR’AN ÂYETLERI TARAFINDAN
GEÇERSIZ KILINMASIDIR--------------------------------------------------------------------310
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------314
21. ÜNITE
PEYGAMBERLERE İMAN
NEBÎ VE RASÛL; ANLAM VE MÂHIYETI----------------------------------------------------318
KUR’ÂN-I KERIM’DE NEBÎ VE RASÛL KAVRAMI------------------------------------------319
NEBÎLERE KITAP VERILMIŞTIR--------------------------------------------------------------324
MÜTENEBBÎLERE BÜYÜK AZAP VARDIR------------------------------------------------- 325
PEYGAMBERLERIN ÖZELLIKLERI---------------------------------------------------------- 325
BÜTÜN RASÛLLER, TOPLUMLARININ EN ÇOK YOZLAŞTIĞI KONUYU
ÖNE ÇIKARARAK MESAJLARINI GÜNDEMLEŞTIRMIŞLERDIR------------------------327
İNSANLARIN PEYGAMBERLERE İHTIYACI------------------------------------------------ 336
PEYGAMBERLERIN GÖNDERILIŞ GÂYELERI--------------------------------------------- 338
PEYGAMBERLERIN DÂVETLERININ ÖZELLIKLERI---------------------------------------345
SON PEYGAMBER-----------------------------------------------------------------------------348
MÜTENEBBÎ/SAHTE PEYGAMBER---------------------------------------------------------349
PEYGAMBERLERIN SIFATLARI--------------------------------------------------------------350
KUR’AN’DA İSMI GEÇEN PEYGAMBERLER-----------------------------------------------351
PEYGAMBERLERE İMAN---------------------------------------------------------------------351
PEYGAMBERLERE İMAN, ONLARI ÖRNEK VE
ÖNDER KABUL EDIP ONLARA İTAAT ETMEK İÇINDIR----------------------------------355
RASULULLAH’IN HÜKÜM KOYMASI------------------------------------------------------- 358
PEYGAMBERIMIZIN HÜKÜMLERI, KUR’AN’DAN BAĞIMSIZ MIDIR?-------------------361
PEYGAMBERLERE VÂRIS OLABILMEK---------------------------------------------------- 361
SÜNNET’E YAKLAŞIMIMIZ------------------------------------------------------------------- 363
SÜNNETIN BAĞLAYICILIĞI-------------------------------------------------------------------364
ŞEKILCI SÜNNET ANLAYIŞINA ÖRNEK----------------------------------------------------364
HADISLER-------------------------------------------------------------------------------------- 364
KUR’AN-SÜNNET İLIŞKISI--------------------------------------------------------------------365
KUR’AN ADINA SÜNNETI İNKÂR EDENLERE,
ÖNCELIKLE KUR’AN KARŞI ÇIKIYOR------------------------------------------------------366
KUR’ÂN-I KERIM’DE PEYGAMBERLERIN KONUMU------------------------------------- 367
NEBÎ İLE RASÛL ARASINDA FARK VAR MIDIR?------------------------------------------ 372
≈ 9 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
NEBÎ’YE İTAAT GEREKMEZ GÖRÜŞÜ------------------------------------------------------374
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------375
22. ÜNITE
ÂHİRETE İMAN
ÂHIRET; ANLAM VE MÂHIYETI-------------------------------------------------------------- 378
KUR’AN-I KERIM’DE ÂHIRET-----------------------------------------------------------------378
ÂHIRETE İMAN---------------------------------------------------------------------------------379
ÂHIRETIN GEREKLILIĞI VE ÂHIRETE İNANMANIN FAYDALARI------------------------383
YAKÎNÎ BILGI, KESIN İNANÇ------------------------------------------------------------------384
KIYÂMET VE KIYÂMETIN ZAMANI---------------------------------------------------------- 385
AMEL DEFTERLERI----------------------------------------------------------------------------386
MIZAN------------------------------------------------------------------------------------------- 386
CENNET VE CEHENNEM---------------------------------------------------------------------387
KUR’AN’DA CEHENNEM TASVIRI----------------------------------------------------------- 388
CENNETIN TASVIRI----------------------------------------------------------------------------389
ÂHIRETE İMANIN İNSAN HAYATINDAKI YERI--------------------------------------------- 391
ÂHIRET ŞUURU--------------------------------------------------------------------------------392
YARATILIŞA İNANAN, YENIDEN YARATILMAYA DA İMAN EDER----------------------- 394
ÂHIRET ANLAYIŞI BIZI DIRILIŞE ULAŞTIRIR/ULAŞTIRMALIDIR------------------------396
GÜNDÜZ YAŞIYOR, GECE ÖLÜYOR, SABAH DIRILIYORUZ-----------------------------397
HER KIŞ BIR ÖLÜM, HER BAHAR BIR DIRILIŞTIR----------------------------------------398
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------408
23. ÜNITE
KADER
KADER------------------------------------------------------------------------------------------ 411
KADER VE KAZA KAVRAMLARININ ANLAMI---------------------------------------------412
İNSANIN FII LLERI------------------------------------------------------------------------------ 414
TEVEKKÜL-------------------------------------------------------------------------------------- 415
HAYIR VE ŞER KAVRAMI---------------------------------------------------------------------415
KUR’ÂN-I KERIM’DE HAYIR VE ŞER-------------------------------------------------------- 418
HER ŞEYI YARATAN ALLAH’TIR; FAKAT ŞER İNSANLARDANDIR---------------------421
MERHAMETLI ALLAH’A RAĞMEN DÜNYADA ŞERLERIN BULUNMASI---------------427
HAYRIN İKI YÖNÜ------------------------------------------------------------------------------430
MÜSLÜMANIN HAYATINDA HAYIR VE ŞER -----------------------------------------------431
AZIM VE TEVEKKÜL---------------------------------------------------------------------------434
TEVEKKÜL VE KADER------------------------------------------------------------------------435
BIR KIMSE BAŞKASININ RIZKINI YIYEBILIR MI?------------------------------------------441
RIZIK, AZALIP ÇOĞALABILIR MI?-----------------------------------------------------------441
KISMETIMDE VARSA, RIZKIM AYAĞIMA GELIR DIYEBILIR MIYIZ?---------------------442
KADER VE RIZIK------------------------------------------------------------------------------- 443
ECEL VE KADER-------------------------------------------------------------------------------446
TOPLUMLARIN ECELI-------------------------------------------------------------------------448
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------448
≈ 10 ≈
Ahmed Kalka n
III. BÖLÜM
İNANÇLA İLGILI DIĞER HUSUSLAR
24. ÜNITE
VELÂ VE BERÂ
VELÂ VE BERÂ KAVRAMLARININ ÖNEMI-------------------------------------------------452
VELÂ VE BERÂ KELIMELERININ SÖZLÜK ANLAMI-------------------------------------- 452
VELÂ VE BERÂ KELIMELERININ ISTILAH ANLAMI---------------------------------------453
BIR UYARI---------------------------------------------------------------------------------------454
ALLAH’IN MEVLÂ VE VÂLI OLUŞU----------------------------------------------------------455
ALLAH’IN VELÎ OLUŞU------------------------------------------------------------------------456
DOSTLUK, SEVGI, UZLAŞMA----------------------------------------------------------------461
TEVHID, ŞIRKTEN VE MÜŞRIKLERDEN BERÎ/UZAK OLMAYI ZORUNLU KILAR---- 464
HICRET, MÜŞRIKLERDEN YÜZ ÇEVIRMEK; KÜFRÜ, ŞIRKI, HARAMLARI VE
BUNLARA YAKLAŞTIRAN ORTAMLARI TERK ETMEKTIR------------------------------ 465
MÜSLÜMANLARIN DÜŞMANLARI KIMLERDIR?------------------------------------------467
ALLAH İÇIN SEVMEK VE ALLAH İÇIN BUĞZETMEK-------------------------------------468
KUR’AN’IN HEDEFI SULH VE BARIŞTIR----------------------------------------------------474
EHL-I KITABA KARŞI TAVRIMIZ NASIL OLMALIDIR?------------------------------------- 475
İTAAT VEYA İSYAN; KIMLERE?---------------------------------------------------------------477
TÂĞUTLARA İSYAN--------------------------------------------------------------------------- 480
MÜ’MINLERIN BIRBIRLERINI VELÎ EDINMELERI ŞARTTIR------------------------------481
MÜ’MINLERIN KÂFIRLERI VELÎ EDINMELERI YASAKTIR--------------------------------482
VELÂ VE BERÂ İMANIN EN SAĞLAM KULPUDUR--------------------------------------- 483
VELÂ VE BERÂ KONUSUNDA İNSANLARIN KISIMLARI---------------------------------484
ALLAH İÇIN DOST OLMANIN (VELÂNIN) GEREKTIRDIKLERI---------------------------486
ALLAH İÇIN DÜŞMAN OLMANIN (BERÂNIN) GEREKTIRDIKLERI----------------------486
DOSTUN NITELIKLERI------------------------------------------------------------------------488
DOST OLMAK; ALLAH’A, RASÛLÜNE VE MÜ’MINLERE-------------------------------- 490
KUR’ÂN-I KERIM’DE VELÎ VE VELÂYET (DOST VE DOSTLUK) KAVRAMI-------------493
HADIS-I ŞERIFLERDE VELÂYET/DOSTLUK------------------------------------------------505
DÜŞMANLIK VE DOSTLUK; TEVHIDIN GEREĞIDIR, İMANIN DIŞA YANSIMASIDIR- 507
VELÂYETIN SIYASÎ GÖRÜNTÜLERI---------------------------------------------------------521
MÜSLÜMAN OLMAYAN AKRABALARLA DOSTLUK VE İLIŞKI------------------------- 523
EVLIYÂULLAH / ALLAH’IN VELÎLERI KIMLERDIR?----------------------------------------525
TASAVVUF ETKISIYLE VELÎ VE EVLIYÂ KAVRAMLARINDA ANLAM KAYMASI-------528
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------540
25. ÜNITE
MÛCİZE VE KERÂMET
MÛCIZE---------------------------------------------------------------------------------------- 543
MÛCIZENIN ŞARTLARI----------------------------------------------------------------------- 543
PEYGAMBERLERIN MÛCIZE GÖSTERMESI AKLA TERS DEĞILDIR------------------ 544
MÛCIZE, ANCAK PEYGAMBER ELIYLE GERÇEKLEŞIR---------------------------------544
KUR’AN’A GÖRE, PEYGAMBERIMIZE KUR’AN DIŞINDA
BIR MÛCIZE VERILMEMIŞTIR----------------------------------------------------------------547
PEYGAMBERIMIZE KUR’AN’DAN BAŞKA MÛCIZE VERILDIĞINE DAIR
DELIL OLARAK İLERI SÜRÜLEN ÂYETLER------------------------------------------------554
≈ 11 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
PEYGAMBERIMIZ’E MÛCIZE OLARAK SADECE KUR’AN VERILMIŞTIR-------------- 555
HADIS LITERATÜRÜNDE HZ. PEYGAMBER’E ATFEDILEN
HISSÎ MÛCIZELERIN DEĞERLENDIRILMESI----------------------------------------------560
KERÂMET--------------------------------------------------------------------------------------581
KERÂMET DIYE İDDIA EDILEN OLAYLAR--------------------------------------------------583
KERÂMET KAVRAMININ TASAVVUFÇU/TARIKATÇI BAKIŞ AÇISIYLA
NASIL ANLAŞILDIĞINA YÖNELIK BAZI TASAVVUFÎ KAVRAMLAR-------------------- 586
İSTIDRAC----------------------------------------------------------------------------------------594
İHÂNET (HIZLÂN)------------------------------------------------------------------------------ 594
MÛCIZE ILE DIĞER HÂRIKA OLAYLAR ARASINDAKI FARK-----------------------------595
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------595
26. ÜNITE
ŞEFAAT VE VESİLE
ŞEFAAT-----------------------------------------------------------------------------------------598
ŞEFÂAT KELIMESININ ANLAMI--------------------------------------------------------------598
ŞEFÂATIN MÂHIYETI--------------------------------------------------------------------------598
KUR’AN’DA ŞEFAAT---------------------------------------------------------------------------600
ŞEFAAT KAVRAMININ YOZLAŞTIRILMASI-------------------------------------------------607
ŞEFAAT HAKKINDA DEĞERLENDIRME----------------------------------------------------613
VESİLE------------------------------------------------------------------------------------------615
KAVRAM OLARAK VESILE/TEVESSÜL-----------------------------------------------------615
KUR’AN’DA VESILE----------------------------------------------------------------------------616
TEVESSÜLÜN ÇEŞITLERI-------------------------------------------------------------------- 618
KUR’AN’A GÖRE VESILE SÂLIH AMELDIR-------------------------------------------------621
27. ÜNITE
CİN, ŞEYTAN, BÜYÜ VE GAYB
CIN VE ŞEYTAN--------------------------------------------------------------------------------629
ŞEYTAN VE ÖZELLIKLERI--------------------------------------------------------------------629
ŞEYTANIN GÖREVI----------------------------------------------------------------------------630
CINLER VE ÖZELLIKLERI---------------------------------------------------------------------630
CIN; MÂHIYETI VE HAKKINDAKI İSTISMARLAR, YANLIŞ KABULLER ----------------631
CINLERIN İNSANLARIN EMRINE GIRMESI MÜMKÜN MÜDÜR?-----------------------632
CINLERIN YARATILIŞ AMACI---------------------------------------------------------------- 637
CINLER GAYBI BILEBILIR MI?----------------------------------------------------------------637
CIN VE ŞEYTANIN İNSAN ILE OLAN MÜNÂSEBETLERI---------------------------------637
ŞEYTANIN YARATILIŞ VE İNSANLARA VESVESE VERMESININ HIKMETLERI------- 638
CIN VE ŞEYTANIN VARLIĞI AKLA TERS DEĞILDIR-------------------------------------- 639
SIHIR (BÜYÜ)----------------------------------------------------------------------------------- 639
BÜYÜNÜN ETKISI VAR MIDIR?--------------------------------------------------------------641
HZ. PEYGAMBER’E BÜYÜ YAPILDI MI?----------------------------------------------------653
SIHRIN VE BÜYÜCÜNÜN HÜKMÜ --------------------------------------------------------- 664
VE GÜNÜMÜZ----------------------------------------------------------------------------------668
ÜFÜRÜKÇÜLÜK--------------------------------------------------------------------------------671
MÜNECCIMLIK, FAL VE BURÇ FALLARI---------------------------------------------------672
FAL VE FALCILIK-------------------------------------------------------------------------------673
BURÇ VE YILDIZ FALI-------------------------------------------------------------------------673
≈ 12 ≈
Ahmed Kalka n
HALKA VE İP TAKMAK------------------------------------------------------------------------675
NAZAR BONCUĞU TAKMAK---------------------------------------------------------------- 675
GAYBI BILME İDDIASI-------------------------------------------------------------------------676
MUTLAK GAYBI ALLAH’TAN BAŞKA KIMSE BILEMEZ----------------------------------676
ALLAH, PEYGAMBERLERINDEN DILEDIĞINI DILEDIĞI KADAR
GAYBA MUTTALÎ KILAR----------------------------------------------------------------------677
RUH, RUH ÇAĞIRMA VE TENÂSÜH (REENKARNASYON)------------------------------678
RUH ÇAĞIRMA-------------------------------------------------------------------------------- 678
TENÂSÜH (REENKARNASYON/RUH GÖÇÜ)--------------------------------------------- 679
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 680
28. ÜNITE
İNANÇLA İLGİLİ TARTIŞILAN KONULAR
CEHÂLET MÂZERET MI, DEĞIL MI?-------------------------------------------------------- 683
RESMÎ CÂMI GÖREVLILERININ ARKASINDA CUMA NAMAZI
VE DIĞER NAMAZLAR------------------------------------------------------------------------683
DEVLET MEMURLUĞU VE YEMIN---------------------------------------------------------- 692
MEMURLUKLAR ARASINDA FARK--------------------------------------------------------- 697
İMZA (VEYA YAZI)NIN SÖZ GIBI OLUP OLMADIĞI…------------------------------------- 703
TÂĞUTUN MAHKEMESINE MÜRACAAT ETMEK------------------------------------------705
HILFU’L-FUDÛL---------------------------------------------------------------------------------706
OY VERENIN HÜKMÜ KONUSUNDA BAZI ÂLIMLERIN GÖRÜŞLERI------------------ 726
RESMÎ OKULLARDA ÇOCUKLARINI OKUTMAK----------------------------------------- 747
DINIMIZIN DIN ANLAYIŞI----------------------------------------------------------------------749
NELER YAPILABILIR?------------------------------------------------------------------------- 764
EVLERIMIZ--------------------------------------------------------------------------------------767
EĞITIM VE OKUL KELIMELERI; ALTERNATIF HAKKI-------------------------------------769
ASKERLIK---------------------------------------------------------------------------------------776
ASKERLIK; DEVLET TANRISINA KULLUK--------------------------------------------------777
HAK VERILMEZ, ALINIR----------------------------------------------------------------------780
ARZIN/ÜLKE TOPRAKLARININ KUTSALLAŞTIRILIP PUTLAŞTIRILMASI-------------791
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------797
MÜSLÜMANIN AKAİDİ KİTABININ KONULARIYLA İLGİLİ SORULAR------------------ 797
CEVAP ANAHTARI-----------------------------------------------------------------------------838
AKAİDLE İLGİLİ YARARLANILABİLECEK KİTAPLAR-------------------------------------839
(TAVSİYE ETTİĞİM VEYA ETMEDİĞİM YAYINLANMIŞ TÜRKÇE ESERLER)-----------839
≈ 13 ≈
II. Bölüm
İman Esasları
≈ 14 ≈
Ahmed Kalka n
13. ÜNİTE
İSLÂM’DA BİLGİ KAYNAKLARI
• İslâm’a Göre Bilgi (İlim)
• Günümüz ve İlim Kavramının Tahrifi
• Bilgi Kaynakları:
1) Doğru Haber;
a-Vahy b-Mütevâtir Haber
2) Selim Hisler
3) Akıl
• İslâm’da Aklın Önemi ve Değeri
• Akletmek, Aklı Kullanmak
• Kur’an’a Göre Akıl ve Duyu Organlarının Önemi ve Bilgi Kaynağı Olması
• Aklın Gücü, Sınırı ve Sorumluluğu
• İlham, Rüya ve Bunların Bilgi Kaynağı Olmadığı
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Akıl, vahiy, mütevâtir haber kelimelerini sözlük ve terim olarak tanımlamak.
• Bilgi kaynaklarını listeleyip özetlemek.
• Vahyin hangi alanlarda bilgi kaynağı olduğunu açıklamak.
• Aklın değeri ve önemini, yeterli ve yetersiz yönlerini açıklamak.
• Aklın hangi hususlarda sınırlı bilgiye sahip olduğunu belirtmek.
• Mütevâtir haberin neden bilgi kaynağı olduğunu açıklayabilmek.
• Günümüzdeki yayın araçlarının verdiği haber ve bilgilerin, doğruluğunu araştırmadan,
bilgi kaynağı olamayacağını örneklerle açıklayabilmek.
• İlham ve r üyanın, keşif ve kerâmetin neden bilgi kaynağı olamayacağını açıklamak.
≈ 15 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
İSLÂM’A GÖRE BILGI (İLIM)
İlim için birçok tanımlar yapılır. Genel olarak insan zihnine (ve gönlüne)
konu olan her şey demektir. Sözlük anlamıyla ilim, mutlak olarak bilmek,
bir şeyin şuurda hâsıl olması, sağlam olarak bilmek, kesin olarak bilmek,
deneyerek bilmek, bir şeyin gerçeğini bilmek mânâlarına gelmektedir.1İslâm
âlimlerinin çoğuna göre ilim: “Bir şeyin hakikatini idrâk etmek” ve “mâlum
olanın, olduğu hal üzere bilinmesidir.” Bu anlayışa göre, yanlış mâlûmata ilim
(bilgi) denilemez.
İlim, insanın vahiy, akıl ve duyu organları aracılığıyla elde ettiği kesin bilgilere
denir. İlim, âhiret yolunu dosdoğru gösteren (kılavuzluk yapan) bilgiler
topluluğudur. Şerif Cürcânî’ye göre ilim: Gerçeğe ve vâkıaya uygun düşen
inanç, bilgi ve kanaattir. Bir şeyi olduğu gibi idrâk etmektir. İlim, bilinenden
gizlilik ve kapalılığın kalkmasıdır.2 Râgıb, Müfredât’ında şu tanımı yapar: İlim,
amelî-dinî yükümlülüklere vukuftur ki, ancak bunların yerine getirilmesi ile
tam olur.3 İlmin zıddı, cehâlet (câhillik, bilgisizlik ve yanlış bilgi)dir. Kur’ân-ı
Kerim’de ilim kelimesi 105 defa zikredilir. Bu kökten gelen diğer kelimelerle
birlikte bu sayı, 854’ü bulur. Dolayısıyla “ılm” Kur’an’da en çok kullanılan birkaç
maddeden biridir.
İlimler, genel bir tasnife göre ikiye ayrılır:
a) Naklî ilimler; Kur’an ve sünnete dayanan ilimler, yani Peygamberimiz’in
vahy kanalıyla Allah’tan getirip bize ulaştırdığı ilimler.
b) Aklî ilimler; Müsbet (deneyle kanıtlanabilen) ilimler başta olmak üzere
naklî ilimler içine girmeyen bütün ilimler.
Ebû Cehil’e, câhillerin atası anlamındaki bu ismin verilmesine sebep, bilinmesi
gerekenleri hiç bilmemesi değil; yanlış bilmesidir.
“Rabbim ilimce her şeyi kuşatmıştır.”4; “İlim ancak Allah katındadır.”5
Kur’ân-ı Kerim’de ilim, en sık kullanılan anlamıyla, İlâhî vahiyden kaynaklanan,
yani bizzat Allah’ın verdiği bilgidir. İlim, Allah’tan olduğuna göre, İslâm’ın
tamamı ilimdir. Âlim de gerçek anlamıyla müslümandır. Burada ilim, Allah’a,
1 İbn Manzur, Lisânu’l-Arab, cilt: 10, İlm maddesi
2 Seyyid Şerif Cürcani, Kitabü’t-Tarifat, Bahar Y., s. 156
3 Râgıb, el-Müfredât, s. 19
4 6/En’âm, 80
5 46/Ahkaf, 28
≈ 16 ≈
Ahmed Kalka n
tam mânâsıyla tek gerçek olan hakka, hakikate dayandığı için mutlak ve
objektif bir geçerliliğe sahiptir. Vahiyle özdeşleşen anlamıyla ilim, kesin bilgi
demektir. Onun için; ilmi, yani hakka, hakikate dayanan İlâhî nûr olan Allah’ın
verdiği bilgiyi kabullenmeyen insana, profesör bile olsa câhil; bu câhillerin
en meşhurlarına Ebû Cehil; böyle kişilerin oluşturduğu toplum düzenine de
câhiliyye denir.
Allah’ın, kendisine eşyanın tüm isimlerini öğretmesi sayesinde insan, meleklerden
üstün olabilmiş ve bu ilim sıfatından dolayı halife vasfını kazanmıştır.
Hilâfet sıfatının tahakkuku için de, mutlaka kullanması gereken araçların
başında ilim gelir.
Kur’an’a göre yaratılış amacı, Allah’a kulluktur. Allah’a kulluk, bir tavrı ve
bir tutumu ifade eder. Tutumlar, durup dururken oluşmaz. Bir bilgi birikimine,
bir gözleme, bir araştırmaya ve bunların sonunda duygusal bir eğilime,
en sonunda da irâdî bir eyleme dayanırlar. Bir tutumun oluşmasında sosyal
psikoloji açısından üç temel ögeye ihtiyaç vardır: 1- Bilişsel (zihinsel) öge,
2- Duygusal öge, 3- Davranışsal öge.
Kur’an eğitiminin boyutları da bu üç temel ögeden oluşmaktadır:
Bilgi boyutu, duygu boyutu ve amel (icrâ) boyutu. Buna zihnî, kalbî
ve amelî boyut da diyebiliriz. Bu üç öge, ne kadar güçlü ve dengeli
ise inanç veya kulluk o kadar güçlü; ne kadar zayıf ve dengesiz ise
o kadar zayıftır. Hepsini ayrı ayrı, ama birbirleriyle dengeli biçimde
beslemek, güçlendirmek gerekir. Kur’an’ın en üstün insan tanımı, ilim
sahibi6, cihad ehli7, muttakî/takvâlı8 kişidir. Yani kafasını, bileğini ve yüreğini/
gönlünü aynı kalitede kullanıp çalıştıran kimse. Kur’an’a göre âlim, çok bilen
değil; esas bilinmesi gerekeni bilen ve bildiğiyle amel edip görevini yapan,
yani Allah’tan hakkıyla korkandır. Âlimin tanımı bu şekilde yapılır. “Kulları
içinden ancak âlimler, Allah’tan (hakkıylagerektiği gibi) korkar.”9 Allah’tan
gereği gibi korkmayan kimse, ne kadar bilgi kırıntılarına sahip olursa olsun,
ona âlim denilmez. Bilgisiz, duygusuz ve amelsiz bir kul, İslâm’da ne kadar
hoş karşılanmazsa; bilgili, duygulu ve güzel davranışlara sahip bir kul da o
kadar hüsn-i kabul görür. Bilgisiz bir ibâdet ne kadar anlamsızsa, duygusuz
bir ibâdet de kupkurudur. Yaşanmayan bir dini düşünmek bile mümkün de-
6 39/Zümer, 9
7 4/Nisâ, 95
8 49/Hucurât, 13
9 35/Fâtır, 28
≈ 17 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
ğildir. Bütün inanç sistemlerinde şu veya bu oranda bu üçlü anlayışa rastlamak
mümkündür. İlim olmadan ideal anlamda müslüman olmak mümkün
değildir. Cehâlete alternatif olarak gelen bir dinin mensupları câhil olamazlar.
Olurlarsa perişan olurlar ve onlar adına faturayı din öder. Bunun hesabı ve
vebâli ise çok ağırdır.
Kendisinden önceki dönemin adını “câhiliyye dönemi” olarak açıklayan
İslâm inancı, câhilliği temelinden reddetmiş, kendi çizgisinde yürüyen insanları
bilgilendirmiş, bununla yetinmeyip insanlara öncelikle ilim tahsilini emretmiştir.
İlim rehberdir; hedeflere onunla varılır. İlim ışıktır; karanlıklar onunla aydınlanır.
İlim şifadır; bütün hastalıklar onunla tedavi edilir. Yeterli ilimden yoksun
olan inançlar, hurâfelere boğulur. Sağlıklı ilimle beslenmeyen tutum ve tavırlar
bir sarsıntıda yıkılıp giderler. Atasözlerindendir: “Câhilin sofusu, şeytanın
maskarasıdır.” “Yarım doktor candan, yarım hoca dinden eder.”10
İlmin, sıradan bir algılama olayı olarak kalmaması, kişiye maledilmesi,
hazmedilip özümsenmesi gerekir. Aynen maddî gıdaların hazm edildiği gibi,
zihnî gıdaların da varsa posalarının atılması, fıtrata ve bünyeye uygun hale
getirilmesi gerekmektedir. Hazmedilen bir tavuk eti, artık tavuk eti olmaktan
çıkıp bünyeye yararlı hale gelmektedir. Arı, her çiçekten bal özü alır ama
o hazmedilmiş, artık çiçek olmaktan çıkmış, kendine has bir bal olmuştur.
Kur’an da zihinde dondurulmuş ölü bilgiler istemiyor. Muhammed Kutub bu
konuda şunları söyler: Zihinde kalan, aksiyon haline gelmeyen, donuk, ölü
fikirlerin İslâm nazarında hiç kıymeti yoktur. İslâm’ın ve Kur’an’ın istediği ilim,
kalpten kalbe geçen, vicdanları harekete geçiren, pratiğe dönük faydalı bilgidir.
11
İlim, kalbin tezkiye edilmesi (temizlenmesi) ile mümkün olur. Bu anlamdki
ilim bir nurdur, Allah’ın nuru takvâdan uzak isyankâr ve kalbi paslı insanlara
verilmez. Kalbin tezkiyesi, özellikle amelle, Allah’ın çizdiği sınırlara yaklaşmamakla
mümkün olur. Bu bakımdan, ilim takvâsız olmaz ve âlimin ilmini
yaşamaması düşünülemez; yaşamazsa âlim değildir, belki sadece bilgi kırıntılarına
ve bazı mâlûmata sahiptir o kadar. Amelsiz tezkiye de olamayacağından
ilim de edinilemez. O halde, Kur’anın buyurduğu gibi “Allah’tan
10 Yaşar Fersahoğlu, Kur’an’da Zihin Eğitimi, Marifet Y., s. 174 ve 225
11 Muhammed Kutub, İslâm’da Ferd ve Cemiyet, s. 30
≈ 18 ≈
Ahmed Kalka n
kulları içinde ancak âlimler korkar.”12 Mâlûmat sahipleri ise, hiçbir zaman
âlim değil; amelsiz de olduklarından belki “kitap yüklü eşekler”dir.13
İslâm; fıtrata, insanın yaratılışına en uygun bir din olduğu için bütün müslümanlara
ilmi farz kılmıştır. Her müslümanın kulluk görevlerini (ki bütün
dünyevî işlerini kapsar) yerine getirecek, helâl ile haramı, hak ile bâtılı ayırt
edecek kadar bilgi sahibi olması farzdır. “İlim tahsil etmek, her müslüman
erkek ve kadına farzdır.”14 Kişinin müslüman bir kul olarak şirkten sakınıp
tevhid şuuruyla yaşaması için gerekli ilme sahip olması farz olduğu gibi; içinde
bulunduğu durumlar ve yapması gereken her çeşit ibâdetle ilgili bilgileri
öğrenmesi de yine faz-ı ayn’dır. Tıp, mühendislik, teknik ve teknoloji gibi sosyal
hayat için gerekli olan her türlü ilimleri öğrenmek farz-ı kifâyedir. Bu tür
ilimler, toplumun bazı fertleri tarafından öğrenilirse bu farîza yerine getirilmiş
olur. Fakat kimse öğrenmezse toplumun bütün fertleri Allah katında sorumlu
olurlar. Övünmek ve başkalarına karşı üstünlük taslamak için ilim öğrenmek
ise, mekruhtur.
İslâm kadar ilme önem veren başka bir din ve sistem yoktur. Her kötülüğün,
hatta küfür ve şirkin baş sebebi, bilgisizlik ve cehâlettir. Küfrün ne
demek olduğunu ve hangi kötülüklere yol açtığını bilen bir kimse kâfir olmaz.
Şirkin ne olduğunu bilen, başka bir şeyi Allah’a ortak koşmaz, Allah’tan başkasına
kulluk yapmaz. Bunun içindir ki Kur’an, ilimsizlikten şiddetle sakındırır:
“Sakın ha câhillerden olma!”15; “Kulları içerisinde Allah’tan ancak
âlimler korkar.”16 Kur’an’da ilim övülmüş, bilenlerle bilmeyenlerin bir olmayacağı
açıkça belirtilmiştir: “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”17 İslâm;
ilmin, âlimin ve ilimle uğraşanların değerini yükseltmiştir. “Allah, içinizden
iman edenlerle, kendilerine ilim verilenlerin değerini yükseltir.”18
GÜNÜMÜZ VE İLIM KAVRAMININ TAHRIFI
Müslümanın çok şeyinin gasb edildiği gibi kavramları da tâğûtî güçler
tarafından çalınıp Kur’anî anlamından içi boşaltıldıktan sonra câhiliyyenin
istediği şekilde tahrif edilip değişik ve çarpık muhtevâ ile Kur’an’dan uzak-
12 35/Fâtır, 28
13 Ali Ünal, Kur’an’da Temel Kavramlar, Kırkambar Y., s. 419-420
14 İbn Mâce, Mukkaddime 17
15 6/En’âm, 35
16 35/Fâtır, 28
17 39/Zümer, 9
18 58/Mücâdele, 15; Şâmil İslâm Ansiklopedisi, Şamil Y., 3/134-135
≈ 19 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
laştırılan insanlara sunulmaktadır. Bu konuda örnekler sayılamayacak kadar
çok. Din kavramından şehidlik kavramına, adâlet ve zulüm anlayışından
İslâm, Kur’an ve sünnet anlayışına kadar yüzlerce kavramın başına gelen
budur. Kâfirler müslümanları daha çok kendi silâhları ile vurmaktadır; Müslümanların
sahip çıkmadıkları, kullanmasını bilmedikleri, yanlış kullandıkları
silâhlarıyla. İlim de bundan yeterli payını almış garip, mahzun ve sahiplerinden
şikâyetçi kavramlarımızdan.
İlim ve bilgi, birçok resmî gün ve haftalarda mevsimlik programlarda ele
alınıyor. Hem de dinî bir edâ ile; fakat dine uymayan bir görüş ya da ideal
için tema ve malzeme olarak kullanılıyor. İşin tuhaflığına bakın ki, temeli dine
dayalı bir kavram ile, dinî olmaması için gayret edilen, üstelik dine bağlanması
uygulanan yasalar ile suç olan bir meselenin desteklenmesine, halka
empoze edilmesine çalışılıyor.
Bilim denilen şey, şu haliyle müslümanların felâhına ve yeryüzünde etkinlik
kazanmasına sebep olmamakta, bilim şu vaziyetiyle insanlığı sinsice
tehdit etmekte, hidâyetin yolunu tıkamaktadır. İlim ki, aslında Yüce Allah’ın
yeryüzüne ilettiği haberden, yani vahyden ve Peygamber’in öğretilerinden
ibarettir; şimdilerde Peygamber’in getirdiği İslâm’ı başka türlü göstermek
için kullanılmaktadır. İlim ki, Allah’ın mahlûkatı olan kâinatın incelenmesinden
ve Allah’a giden yola sarılmaktan ibarettir; şimdilerde evrenlerin Rabbinden
uzaklaştırmak için en etkin ve geçerli bir güç olarak yürütülmektedir.
İlim, bir ilerleyiştir; insan beyninin ve ruhunun yol alışıdır. Ama bu ilerleyişin
uçuruma (dünya ve âhiret âfetlerine) doğru değil; cennete doğru giden
dosdoğru yola (sırât-ı müstakime) doğru olması ilmin olmazsa olmazıdır.
Müslüman için önemli olan ilerleyişin İslâm’a doğru ve O’nun için olmasıdır.
Temel çaba, ilmi bir yük olmaktan, hatta vebal olmaktan çıkarıp Kur’an’ın
gösterdiği şekilde İslâm’a uygun hayat haline getirmektir.
Bilimin ve teknolojinin şu asırlardaki gidişi, bütünüyle evrene hükmetmeyi,
tüm canlılara zararı hedef almış gibidir. Akıl, bilim ve teknoloji, ne kadar
evreni insana hizmetkâr yapma ve dünyayı daha iyi yaşanır bir cennet haline
getirme masallarıyla insanlara sunulsa da, hayatı bir zindan haline getirdiğinin
ve ebedî hayatı mahvettiğinin farkında bile değildir. Modern insan, hevâsının
yolundaki aklı ile icad edip semirttiği bu bilim sultasının, teknolojik aygıtların,
makinelerin tutsağıdır. Bundan kurtuluşun yolu, önce ilim kavramının
≈ 20 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an’la sağlaması yapılarak tashih edilmesi, bilgi birikimleri, dinin anladığı
şekilde “faydalı ilim” ise başa tac edilmesi, değilse kendisinden Allah’a sığınılması
gereken bir tehlike olarak kabulü ile gerçekleşebilecektir. Vahiyden
ve Allah’la bağlarından koparılmış bilimin ve bilim sayesinde oluşan aygıtların,
makinelerin ve maddeci hayatın tutsaklığıdır modern insanın temel problemi;
asrın insanının hüsrânı, çıkmaz ve açmazları, bunalım ve streslerinin temel
sebebidir bilimi “câhil”ce, “câhiliyye” gözüyle değerlendirmek ve gerçek
ilimden kaçmak. Bu esaretten kurtulmak, hevânın gerçek akla dönüşmesi,
bilimin, evrenin sırlarını “halife” sorumluluğu ile öğrenme ve Allah’a kulluk
yönünde, yani en faydalı şekilde kullanılması sayesinde olacaktır. Modern
câhiliyyenin vahye, yani Allah’tan gelen gerçek ilme ihtiyacı, Ebû Cehillerin
câhiliyyesinden daha az değildir.
İnsan ömrünün sınırlı, günlerinin ve alıp verdiği nefeslerinin de ilm-i İlâhîde
mâlum ve muayyen olduğu hesaba katılınca, öncelikle ne öğrenmemiz,
hangi ilmi tahsil etmemiz gerektiğini tespit etmek gerekir. Olur olmaz kimseler
tarafından “ilmin faziletleri”nin anlatıldığı, bazen bâtıl otorite sahipleri
ve bozuk niyetli merciler güdümünde ilim kavramının bâtıl maksatlar için istismar
edildiği vakıası da hesaba katılınca bu ilim gerçeğinin ne olup ne olmadığını
belirlemek bir zarûret olacaktır. Peygamberimiz, “faydasız ilimden
Allah’a sığınırım”19 diye duâ edecek kadar faydasız ilmin zararı konusunda
hassasiyet göstermişken, mahiyetine ve kullanılış gayesine bakılmadan ve
şer’î ölçüyü hiç hesaba katmadan sürekli ilmin övücülüğünü yapmak, ilim
adına işlenen büyük bir cinâyettir.
Meselâ, “İlim arayıp istemek, ilim tahsil etmek, kadın erkek her müslümana
farzdır.”20 Hadis-i şerifini ve “İslâm’ın ilk emri oku emridir” düsturunu
dillerine sakız edenleri bu hale örnek gösterebiliriz. Evet, ilim tahsili herkese
farzdır, ama hangi ilim, hangi şartlarla ve ne maksatla? İşte bunu bir türlü belirtmiyorlar
kavram istismarcıları. Okumak tavsiyesini de bir zamanlar moda
olan okuma seferberliği girişimlerine halkı teşvik sadedinde delil getirenler,
samimiyetsizliğin ve çifte standartın en âdi örneğini sergiliyorlar. Bu hal, aynen
bir ağacın kökünü inkâr edip dallarını kabullenmeye benzer. İslâmiyeti
bütünüyle ve cemiyet plânında inkâr ettikten sonra onun bazı ilke ve kavramlarını
kendi gayelerinin gerçekleştirilmesi yönünde kullananların tutumu
hangi mantık ve samimiyetle bağdaştırılabilir?
19 Tirmizî, Deavât 68, hadis no: 3711; et-Tâc, Kitâbü’l Ezkâr, c. 5, s. 124
20 İbn Mâce, Mukaddime17, hadis no: 224
≈ 21 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Niyet bakımından böyle olduğu gibi, içerik yönünden de İslâmî gaye esas
alınmadan mutlak olarak kayıtsız şartsız insanlara öğütlenen, bir dereceye
kadar da öğretilen bu malumatlar, konusu ve sonu görünüşe göre ne
derece parlak ve verimli gibi olursa olsun, mutlak sûrette bir fuzûliyattan
ibarettir. İşin daha kötüsü, hakiki ilmin önüne bir perde ve engel getirmek,
insanı asıl yaratılış gayesinden uzaklaştırmaktır. Zamanın ilim anlayışı, Din’in
esprisi içinde bir ilim değil; resmî sistemler/câhiliyye doğrultusunda bir bilim
anlayışıdır.21
Eğitimin amacı; Fıtrata ters düşmeden, Rabb’in öğretileri doğrultusunda
Allah’ı ve kendini tanımak, dünya ve âhirette faydalanacağı ilim öğrenerek
yaratıcısına kulluk yapmak, İslâm’a tâlip olmak, Kur’an ahlâkıyla yaşamaktır;
Müslüman açısından öğrenmenin gâyesi bu olmalıdır.
BILGI KAYNAKLARI
Bilgi nedir? Bilginin mâhiyeti nedir? Neyi, ne kadar bilebiliyoruz? Bildiklerimizin
doğruluk derecesi nedir? Bilgimizin kaynağı nedir? Nereden elde
edilir? Duyularımız bize bilgi sağlayabilir mi? Aklımızın bilgi ile ilişkisi nasıldır?
İnsan, gerçeği, varlığın hakikatini, gerçeklerin neler olduğunu ve İlâhî meselelerin
esasını hangi yollarla bilebilir? Bilginin sebepleri nelerdir? Bu ve
benzeri sorular insanoğlunun aklını meşgul eden ve edecek olan sorulardır.
Kimine göre gerçeğin bilgisi sadece duyu organları vasıtasıyla bilinebilir.
Bu inanca sahip olanlar sadece gözlenebilen, ölçülebilen, deneye tabi tutulabilen
şeylerin bilinebileceğine inanır. Bazılarına göre bilginin elde edilme
yolu sadece akıldır. Bilgi kaynağı olarak yalnızca aklı kabul edenler, aklın
kavrayamadığı, idrâkin alamadığı şeylerin bilinemeyeceğine inanırlar. Sadece
ilham, rüya veya sezgi yolu ile bilgi edinilebileceğine inananlar ise, diğer
vasıtaları bilgi kaynağı olarak kabul etmezler.
“Tasavvuf, aklı ve nakli belli ölçülerde bilgi kaynağı olarak kabul ettiğini
beyan etse de, asıl doğru olan bilgi kaynaklarının keşif, ilham ve işrak olduğunu
iddia eder. Bu üç bilgi kaynağını kısaca şöyle izah etmek mümkündür:
Keşf, “perdenin kalkması ve arkasında saklı olan mânâların ortaya çıkmasıdır.
Keşf, mânâ ve sırlar âlemi ile ilgili olandır. Yani kişinin önündeki
21 Ekrem Sağıroğlu, Bilgiden Tevhide Yükseliş, Timaş Y., s. 52-53
≈ 22 ≈
Ahmed Kalka n
perdelerin kalkması ve gerçekleri görmesidir. Bu görme maddî gözle değil;
basiret gözü ile görmedir. İlham, vahye benzetilen bir bilgi kaynağıdır.” “Yani
tasavvufî anlayışa göre evliyânın gerek aracısız, gerekse melek vâsıtası ile
vahiy almasına ilham denir. İlham bazen sâdık rüyalarla bazen de bazı şeylere
muttalî kılınmakla gerçekleşir.” İşrak ise; “İnsanın kalbinde hakikat nurunun
parlaması ve meçhul olan şeylerin bilinmesi” diye tanımlanır. İşrak bilgisi
sezgiye dayanan bir bilgidir. Bazı tasavvufçular, kesin bilginin ancak bu yolla
elde edilebileceğini iddia ederler.
Sûfîler bu yolla elde edilen bilgilere ilim değil; mârifet ve irfan gibi isimler
verirler. Onlara göre “mânevî müşâhedeye dayanan bu vâsıtasız elde edilen
bilgiler, vâsıtalı bilgi olan nasslardan daha doğru ve daha önemlidir.”
İlham, keşif ve işrâkı bilgi kaynağı olarak kabul eden tasavvufta sâbit bir
bilgi kaynağının varlığından söz edilemez. Çünkü bilgi kaynağı olarak kabul
ettikleri hususlar sübjektif olup kişiden kişiye farklılık arzeder. Sonuçta bunlar
da felsefî ekoller gibi insan zihninin bir ürününden ibârettir. Bu bakımdan
yöresel ve bölgesel özellikler taşır. Tasavvufun değişik kolları, bünyesinde
değişik inançların etkisiyle farklı farklı anlayışları barındırır.”22
Görüldüğü gibi, herkes kendi inancına uygun olanı bilgi kaynağı kabul
etmekte; diğer vasıtaları kaynak olarak önemsememektedir. Diğer önemli
nokta ise, yukarıda geçen vasıtaları bilgi kaynağı olarak görenlerin çoğunun
“vahy”i bilgi kaynağı olarak kabul etmemeleridir.
Kur’an, bilgi kaynağı olarak, vahiy başta olmak üzere, doğru haberi, duyuları
ve akıl yürütmeyi göstermektedir. Hayatın gayesi, Allah’ı bilmek, inanmak
ve O’na ibâdet (kulluk) yapmaktır. O’nu tanımak ve bilmek, bilgilerin en
üstünü ve yücesidir. İnsan, ancak bilgi vasıtalarıyla Allah’a giden yolu bulabildiği
gibi, kendisini ve çevresini de bu araçlarla tanır ve bilir.
İslâm inancına göre insan, gerçeğin bilgisini üç yoldan elde eder. Yani,
bilginin kaynağı üçtür. Bunlar:
1- Doğru haber: a) vahiy b) mütevâtir haber,
2- Selim hisler dediğimiz beş duyu,
3- Akıl.
22 Ömer Faruk Köse, İslâmî Hareket ve Önündeki Engeller, Fecr Y., s. 152-153
≈ 23 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
DOĞRU HABER
a) Vahiy: Sözlük anlamı olarak vahiy; işaret etmek, gizli ve süratli bir şekilde
bir şeyi bildirmek, elçi göndermek demektir.
Terim olarak vahiy; Allah Teâlâ’nın insanlar arasından seçmiş olduğu peygamberlerine
İlâhî bir yolla mesajlarını, emir ve yasaklarını bildirmesidir.
Bu tanımda geçen “İlâhî bir yolla” ifâdesi vahyin insan aklının kavrayışının
üzerinde birşey olduğunu, peygamberler hâriç insanların vahyin mâhiyetini
tam olarak bilemeyeceğini ifâde eder.
Bizler ancak vahiy sayesinde âhireti, cenneti, cehennemi, melekleri...bilebiliriz.
Çünkü bunlar gaybla ilgili konular olduğundan akılla, ya da duyularla
bilinemez.
Vahy, sadece gayb alanında bilgi kaynağı değil; aynı zamanda, bütün
varlıkların sahibi ve yaratıcısının, her şeyi bilen Zât’ın haber verdiği her konu
için kesin bilgi kaynağımızdır.
“Gayb hazinelerinin anahtarları Allah’ın yanındadır. Gaybı ancak O bilir.
O, karada ve denizde ne varsa hepsini bilir. O’nun ilmi dışında bir yaprak
dahi düşmez. Yerin karanlıklarında tek bir tane, bir zerrecik, yaş ve kuru
ne varsa hepsi Kitab-ı Mübin’de, Allah’ın ilmindedir.”23;“Yaratan (Allah) hiç
bilmez mi?”24;“Allah, her şeyi en iyi bilendir.”25
Câhiliye toplumlarında, vahyi kabul etmeyen câhilî eğitim sistemleri, vahyi
ilim kaynaklarının, bilgi vasıtalarının içine katmazlar. Bundan dolayı, bilim
câhiliyye düzenlerinde bir put haline dönüşmüştür. Her şeyi tümüyle bilen
Allah’ı bilime karıştırmak istemeyenler, hiç uzlaşmaması gereken bilimle câhilliği
(câhiliyyeyi) bir arada barındırma şerefini(!) kazanabilmişlerdir. Tabii,
bu sentez, gerçek ilme giden yolu tıkadığı gibi, hakla bâtılın karışmasına
yol açmaktadır. İlmin hidâyete vesile, nur ve rahmet özelliğinden soyutlanıp
Bel’amlığa zemin oluşturmaya giden yoldur bu.
Sözde bilim adamları, ilk insanın yaratılışından onun bilgi sahibi olmasına;
Kalemle yazmasından fıtratıyla ilgili özelliklerine kadar birçok konuyu, vah-
23 6/En’âm, 59
24 67/Mülk, 14
25 8/Enfâl, 73; Yine vahy konusunda Bak. 26/Şuarâ, 51.
≈ 24 ≈
Ahmed Kalka n
yi reddetmenin sonucu olarak faraziyelere, dayanaksız teorilere dayandırmakta,
bunları da bilim diye kitlelere yutturmaktadırlar. Mü’minler için Allah
Teâlâ’nın kitabında ve Rasûl-i Ekrem’in sünnetinde kat’i olarak yer alan her
haber (vahy) ilim hükmündedir. Hatta, akıl ve duyu organları bu vahyî haberlerin
mâhiyetini kavramasalar da vahy, kesin bilgi kaynağımızdır. Vahye ters
düşen her türlü bilimsel teoriler de ilim tanımı dışında kalır.
b) Mütevâtir haber: Çok sayıda güvenilir kişinin, yani yalan söylemek
üzere bir araya gelmeleri mümkün olmayan bir topluluğun vermiş olduğu
habere mütevâtir haber denir. Asıl bilgi kaynağımız olan Kur’ân-ı Kerim,
nesilden nesile aktarılarak günümüze kadar tevatür yoluyla gelmiştir. Yani
Kur’an mutevatirdir ve bu şekilde bizden sonraki nesle aktarılacaktır.
Haberin yaşanılan çağda önemi açıktır. Görüntülü, sözlü ve yazılı iletişim
araçları her gün sayısız haberleriyle insana bilgiler ulaştırmaktadır. Fakat,
bunların ne kadarına ve hangi ölçü içerisinde güvenebiliriz? Bu haberlerin
tümü, bizim bilgi kaynağımız, bilgi aracımız olabilir mi? Eğer bu araçlar uygun
kullanılırsa evet. Asıl olan, haberin olaya uygun düşmesidir. Yalan haber,
yani olaya uygun düşmeyen, vakaya mutabık olmayan haber bilgi ifâde etmez.
Ancak sâdık, doğru haber bilgi kaynağıdır.
Yani bilgi elde etmede vasıta olan bu araçların kendileri güvenilir iken,
güvenilir olmamasının nedeni, doğru bir şekilde kullanılmamalarıdır. Kısacası
âletler yalan söylemez; fakat insanlar yalan söyleyebilir, âletleri yalanlarına
vasıta yapabilirler.
Kâfirlerin, hatta fâsıkların verdiği haber ve bilgiyi, araştırmadan, kesin
ölçülerimizle test etmeden, bilgi kaynağı olarak kabul ve tasdik etmemiz
Kur’ân-ı Kerim’e ters düşer. “Ey iman edenler; eğer size bir fâsık bir haber
getirirse, onu araştırın (doğruluğunu anlayıncaya kadar tahkik edin).
Değilse bilmeyerek bir kavme sataşırsınız da yaptığınıza pişman olursunuz.”
26 Bilginin ilim sayılabilmesi ve bize zararlı değil; yararlı olabilmesi için
kaynağına, güvenilir olup olmadığına bakmak şarttır.
Mütevâtir haber, çok sayıda güvenilir kişinin verdiği doğru haber olduğu
için bilgi sebebidir (Tarihe, coğrafyaya... ait bilgilerin çoğu bu türden bilgilerdir).
26 49/Hucurât, 6
≈ 25 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Tevatürün şartları üçtür:
I) Verilen haberler sağlam duyu organlarına dayanmalı, efsâne, mitoloji
kabilinden olmamalı,
II) Haberi nakledenler arasında ittifak bulunmalı,
III) Akla ve kesin dinî hükümlere aykırı olmamalıdır.
Selim Hisler (koklama duyusu burun, tatma duyusu dil, hissetme duyusu
deri dediğimiz duyu organlarımızdaki algılarımızdır. Selim olması bu
organların sağlam ve sağlıklı olmalarının gerektiği içindir. Özürlü ve sakat
olmamalıdır. Bu organlar vasıtasıyla herhangi bir yiyeceği tattığımızda acı,
tatlı veya tuzlu olduğuna, bir şeyi içtiğimizde sıcak veya soğuk olduğuna,
bir cisme vurunca sert veya yumuşak olduğuna, belli bir mesafedeki cismin
uzak, yakın, uzun veya kısa olduğuna karar veririz.
Duyu organlarıyla elde ettiğimiz bilgiler sınırlıdır. Çünkü, gözlerimiz ancak
belirli mesafedeki cisimleri görebilirken x ışınlarını, mor ötesi ışınları,
röntgen ışınlarını göremez. Kulaklarımız ancak belirli frekanslarda sesleri duyabilir,
derimiz gözle görülebilen cisimleri hissederken, vucudumuzu boydan
boya geçen ışınları hissedemez. Burnumuz belirli mesafeden koku alabilir,
bu mesafenin dışındaki kokuları alamaz. Göz, 390-760 milimikron boyunda
olan dalgaları alabilecek duyarlıktadır (milimikron; bir milimetrenin milyonda
birine denir). Bunların altında veya üstünde olan dalgaları göremez. Kulak da
her titreşimi alamaz. Ses dalgalarının frekansları binlerce Hz. olabilir. Kulağın
işitebileceği frekanslar ise 20-2000 Hz. arasındadır. Kulak, bu rakamların
altındaki veya üstündeki frekansları işitemez.)
Aynı zamanda duyu organlarımızın bizi yanılttığı, bize yanlış bilgi verdiği
durumlar da vardır. Meselâ, su dolu bardağın içindeki kaşığın kırık gözükmesi;
sıcak sudan sonra ılık suyu, derinin olduğundan daha soğuk hissetmesi;
hileli aynaların karşısında kendimizi birden fazla veya garip şekillerde
görmemiz...
Duyu organlarımız, duyarlık derecesinin altında veya üstünde olan olayları
algılayamaz. Duyularımız, kendi sahalarına giren ve kapasiteleri dâhilinde
olaylar hakkında bize bilgi verir. Modern Psikolojide açıklanan algı yanılmaları,
duyularla elde edilen bilgilerin değeri konusunda tespitlerimizi kuvvetlendirmektedir.
≈ 26 ≈
Ahmed Kalka n
Bu açıklamalarımızla şunu demek istiyoruz: Selim, sağlıklı duyu organları,
sağlam ölçüler ışığında bilgi kaynaklarımızdandır; ama verdikleri bilgiler
bu organların kapasiteleriyle sınırlıdır. Duyu organlarımızla tesbit edemediğimiz
şeyler, ilmin konusu olabilir. Çünkü duyu organlarımızın güçleri sınırlıdır.
Duyu organlarımızın bizi yanılttığı durumlar da vardır. O yüzden bunlar,
yanlışlığı ispatlanan konularda ve sınırsız bir şekilde veya tek başlarına bilgi
kaynakları değildir. Melek, cin, şeytan gibi birtakım varlıkları duyu organlarımızla
algılayamamamız, onların yokluğunu gerektirmez.
AKIL
Akıl, insanda bulunan mânevî bir kuvvettir. İnsan bu kuvvet sayesinde
eşyayı kavrar. Akıl, insanın düşünme, bilme, davranışını belirleme, denetleme
ve yargılaması, iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ayırt etmesi ile ilgili
kabiliyetidir. Kendisinde bu özel kuvvet olduğu için insan, dinin emir ve
yasaklarını yerine getirmekle sorumludur. Aklımızla elde etmiş olduğumuz
bilgiler de sınırlıdır. Meselâ, aklımız ölüm olayını, vahyin mâhiyetini, kabirde
olanları, âhireti ve âhirette olacakları, Allah’ın zâtını, insanın rûhunu tümüyle
kavrayamaz.
İSLÂM’DA AKLIN ÖNEMI VE DEĞERI
Kur’ân-ı Kerim’e göre insanı insan yapan, onun her türlü davranışlarına
anlam kazandıran ve İlâhî emirler karşısında sorumluluk altına girmesini sağlayan
şey aklıdır. Din, akıllılara gönderilmiştir. Kur’an’da akıl kelimesi 49 yerde
ve hep fiil şeklinde geçmektedir. Bu âyetlerde genellikle akletmenin, yani aklı
kullanarak doğru düşünmenin önemi üzerinde durulmaktadır. Kur’an’a göre
akıl “bilgi edinmeye yarayan bir güç” ve “bu güç ile elde edilen bilgi” şeklinde
tarif edilmiştir. Dinin sorumluluk yüklediği akıl, birinci anlamdaki akıldır.
Düşünmek, ibret almak, öğüt almak, hidâyete ermek, cehâletten kurtulmak,
kâinattaki ve kendi içindeki hakikatleri anlamak, gönülden kör, sağır,
dilsiz olmamak için Kur’an’da akla vurgu yapılmaktadır. Aklın önemi, özellikle
Kur’an’ın mânâsının, İslâm’daki emir ve yasakların ve bunların hikmetlerinin
anlaşılması içindir. Düşünmek, doğruyu bulup ona teslim olmak içindir.
Kur’an birçok âyetinde insanları düşünmeye, anlamaya, zikretmeye dâvet
etmektedir. Tüm bu faâliyetler aklın birer fonksiyonudur.
≈ 27 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Allah’a hakkıyla kulluk edebilmek için, Kur’an’ın ne dediğini anlamak, neleri
yapmak ve nelerden kaçınmak gerektiğini bilmek gerekir. Bu ise ancak
akıl sayesinde mümkündür. Bu anlamda akıllı olmak, aklı kullanıp Kur’an’ı
anlamaya çalışmak kadın - erkek her müslümanın görevlerindendir.
İnsan, aklı sayesinde taklitten kurtulur. Neye, niçin inandığını kavrar. İslâm
dini akıl sahibi insanları muhatab alır ve onlara sorumluluk yükler. “Aklı olmayanın
dini de yoktur” ifâdesini bu anlamda düşünmek gerekir.
Bütün İslâm âlimleri aklı, insanın dinin emir ve yasaklarıyla sorumlu tutulmasının
temel şartı olarak söylemişler, akıldan yoksun olanlara hiçbir sorumluluğun
yüklenemeyeceği görüşünde birleşmişlerdir. Meselâ; namaz,
oruç, zekât, hac gibi ibâdetleri yerine getirebilmenin ilk şartı âkıl-bâliğ olmak,
yani deli olmamak ve ergen olmaktır. Ayrıca zamanının en akıllısı olmayı
(fetânet) peygamberlerin temel vasıflarından kabul etmişlerdir. İslâm âlimleri,
imandan sonra en büyük nimet olarak gördükleri akla, dünya ve âhiret
mutluluğunu kazanmaya vesile olması dolayısıyla büyük değer vermişlerdir.
Aklın önemi ve değeri ile ilgili birkaç âyet meali:
“... İlimde ileri gidenler; biz ona inandık, hepsi de Rabbimizin katındandır
derler. Bunu ise ancak aklını isabetle kullanabilenler akledip düşünebilir.”
27
“Bu Kur’an insanlara bir tebliğdir. İnsanlar bununla uyarılsınlar, O’nun
tek ilâh olduğunu bilsinler ve akıllarını kullansınlar da düşünüp ibret alsınlar.”
28
“... Onları müjdele, onlar ki sözü dinlerler ve o sözün en güzeline uyarlar.
İşte onlar Allah’ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir, onlar akl-ı
selim sahipleridir.”29
“Onlara Allah’ın indirdiğine uyun denildiğinde ‘hayır, biz atalarımızın
uyduklarına uyarız’ derler. İyi ama atalarınızın aklı bir şeye ermiyorsa da
doğru yolu bulamamışlarsa? (yine de onların yoluna mı uyacaksınız?)”30
27 3/Âl-i İmran,7
28 14/14/İbrâhim, 50
29 39/Zümer, 18
30 3/Âl-i İmran, 172
≈ 28 ≈
Ahmed Kalka n
Ve akılla ilgili birkaç vecize, güzel söz:
“Aklı olmayanın dini de yoktur.”
“En akıllı insan öğüt alan insandır.”
“Her nimetin bir şükrü vardır. Akıl nimetinin şükrü de düşünüp öğüt almaktır.”
“İki şey var ki, asla sonuna erişilmez. İlim ve akıl.”
“İlim tükenmez hazine, akıl eskimez elbisedir.”
“Akıl ve iman ikiz kardeştir. Allah biri olmadan diğerini kabul etmez.”
“İman kalp sayesinde inanılan ve yaşanan, akıl sayesinde de düşünülen
ve idrâk edilen bir gerçektir.”
“Bir saat (kısa bir an) tefekkür (düşünmek), bir gece nâfile ibâdet etmekten
daha hayırlıdır.”
AKLETMEK, AKLI KULLANMAK
Akletmek gerçek ilim sahibi olanların niteliğidir. Gerçek akıl sahipleri gerçek
âlimlerdir. “Biz meseleleri insanlar için açıklıyoruz, ama onları âlimlerden
başkası akletmez.”31
Aklın görevi; araştırma, düşünme ve gerçeği bulmadır. Araştırmayan,
düşünmeyen akıl, görevini yerine getirmemiş akıldır ki, sahibini hayvandan
daha aşağı duruma sürükler. Akıl çalışmayınca görevini yerine getiremez
ve sahibini taklîd bataklığına düşürür. Taklîd ise, araştırma ve düşünmenin
baş düşmanıdır. Allah, kitabında taklîdi, donukluğu kınarken; araştırıcı aklı
övmektedir.
İslâm taklitçiliğe karşı çıkmıştır. Çünkü taklitçilik, Allah’ın insana en büyük
nimetlerinden olan aklı kullanmamak, başkalarına körü körüne uymaktır.
Allah ile birlikte başka bir ilâhın olmadığını akıl bulmak zorundadır. O’nun
asıl görevi bu yüce gerçeği bulmak ve ona göre yaşamaktır. Akıl Allah’ı bulmanın
yanında O’na şükretmeyi de bilecektir. Aklı ile Allah’ı bulan ve O’na
şükreden sıkıntıda olsa da bahtiyardır. Allah’ı bulamayan ise, bollukta olsa
bile yine de bedbahttır.
31 29/Ankebût, 43
≈ 29 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Aslında gerçek akletme ve bilme gücüne sahip olmayanlar, yani Allah’ın
verdiği aklı kullanmayanlar, kafaları küflenmiş, kalpleri mühürlenmiş ve mânevî
pisliklerle kararmış olanlar, bilgi ve kültürleri büyük zannedilse bile, gerçek
câhillerdir.
“Onların bu konuda ilmi yok, sadece atıp tutuyorlar.”32
“Hevâsını ilâh edinen ve Allah’ın bir ilim üzere sapıtıp, kulağını ve kalbini
mühürleyipgözü üzerine de perde çektiği kimseyi gördün mü?”33
“Allah kalplerini mühürledi, artık bilmezler.”34
“Allah bilmeyenleri işte böyle mühürler.”35
Kâfirler ve müşrikler hiç akletmeyenlerdir; kalbî duyularını bütün bütüne
köreltenler, kalpleri mühürlenenlerdir.
“Allah katında hayvanların en şerlisi, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir.”
36
“Sağır, dilsiz ve kördürler de, akletmezler.”37
“...Bunlardan bir grup vardı, Allah’ın Kelâmı’nı işitirlerdi de, onu aklettikten
sonra, bile bile tahrif ederlerdi.”38
Akıllı olmayan ve aklını gereği gibi kullanamayanlar şunlardır:
• Akıl - baliğ olmayan çocuklar.
• Akıl bakımından reşid olmayan zekâ özürlüler.
• Aklını yitirmiş olan deliler.
• Aklını kullanmak istemeyip körü körüne başkalarını taklît edenler.
• Liderlerine, büyüklerine aşırı güvenip, kendi yerine onların düşünmesini
yeterli görenler.
• Kâfir ve müşrikler.
32 43/Zuhruf, 20
33 45/Câsiye, 23
34 9/Tevbe, 93
35 30/Rûm, 59
36 8/Enfâl, 22
37 2/Bakara, 171
38 2/Bakara, 75
≈ 30 ≈
Ahmed Kalka n
KUR’ÂN-I KERIM’E GÖRE AKIL VE DUYU ORGANLARININ ÖNEMIVE BILGI
KAYNAĞI OLMASI
a) Hiçbir şey bilmeden anne karnından çıkan insana Allah’ı hakkıyla tanıyıp
şükretmesi için duyu organları verilmiştir.39
b) Allah’tan gafil olanlar, kendi irâdeleriyle duyu organlarını ve kalplerini
fıtratları doğrultusunda kullanmadıkları için Allah onların kulak ve kalplerini
mühürlemiş ve gözlerine perde çekmiştir.40
c) Duyu organlarını ve düşünce sistemini gereği gibi kullanıp Allah’a teslim
olamayanlar, insanlıklarını kaybederler, hayvandan daha aşağı derekeye
düşerler.41
d) Duyu organları yaptıklarından (ve yapmak zorunda olup yapmadıklarından)
sorumludur.42
e) Gerçek körler, kafa gözü görmeyenler değil; kalp gözlerini, basiretlerini
kaybedip, tarihten ibret almayan ve geçmiştekilerin işlediği hataları tekrar
edenlerdir.43
f) Kur’ân-ı Kerim’de âhiret hayatı ile ilgili olarak sıkça zikredilen cennet
nimetleriyle cehennem azâbı, özellikle duyulara hitab etmektedir.44
TAMAMLAYICI BILGI
Aklın Gücü, Sınırı ve Sorumluluğu
İnsan, canlı olmasının bir sonucu olarak, zorunlu temel ihtiyaçlarını karşılamak
için çeşitli davranışlar ortaya koyar. Bu davranışlar, vücudun maddî
yönünü tatmin etmeye dönüktür. Bu ihtiyaçları giderme hususunda, insanı
diğer canlılardan farklı kılan özelliği, özgür seçimidir. Özgürce seçmek için
ise akıl sahibi olmak gerekir. Yani seçme, karar verme, ortaya çıkarma gibi
davranışların temeli akıldır. Bu özellik insanın diğer canlılar karşısındaki ayrıcalığıdır.
39 Bak. 16/Nahl, 78
40 Bak. 2/Bakara, 7; 16/Nahl, 108
41 Bak. 7/A’râf, 179
42 Bak. 17/17/İsrâ, 36
43 Bak. 22/Hacc, 46. Yine aynı konuyla ilgili diğer âyetler için Bak. 8/Enfâl, 21; 21/Enbiyâ, 45; 10/
Yûnus, 31; 32/Secde, 9; 45/Câsiye, 23; 5/Mâide, 83; 2/Bakara, 75; 31/Lokman, 7; 11/Hûd, 20, 23)
44 Meselâ Bak. 2/Bakara, 25; 7/A’râf, 50; 14/14/İbrâhim, 16-17; 18/18/Kehf, 31; 22/hac, 19-22; 36/
Yâsin, 55-57.
≈ 31 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Aklın nasıl kullanılacağı, gücünün ve sınırının ne olduğu, elde ettiği bilginin
nasıl oluştuğu gibi sorular insan zihnini meşgul eden sorulardır.
İnsanın tabiatla, çevresiyle, kendi iç dünyasıyla kurduğu ilişki onu muhataplarını
tanımaya sevkeder. İnsanın yaratılanlar ile kendi arasında kurmuş
olduğu bu ilişki aklî bir çabadır. Bu esnada aklını kullanarak elde ettiği değer,
bilgi adını alır. Buradaki akıl, akletme gücünü, elde edilen bilginin doğru ya
da yanlış olmasını, aklın gereği gibi kullanılıp kullanılmadığını gösterir. İnsan,
aklı ile tabiatı anlarken, vahiy ile İlâhî hakikatleri bilebilir. O halde aklın görevi;
gerek tabiattaki, gerek Kur’an’daki âyetleri anlamak ve Allah’a ulaşmaktır.
İnsanın, tabiatı anlamaya çalışması sonucu ortaya çıkan bugünkü modern
teknoloji, elektriğin icad edilmesi, uçak, gemi, denizaltı yapımı, tıp alanındaki
ilerlemeler sonucu verem, tifo, kolera, kuduz gibi hastalıkların tadavisinin
bulunması, yapılan kazılar sonucu insanlık tarihi ve dünyanın geçmişi
hakkında elde edilen bulgular, yapılan uzay araştırmaları, deniz altında, volkanlarda
yapılan incelemelerle gelen ve sürekli yenilenen teknoloji ile ortaya
çıkan yeni gerçekler, başlı başına küçük bir kâinat olan insanın kendisini
tanımaya çalıştıkça ortaya çıkan sonuçlar v.s. aklın gücünü gösteren bizzat
yaşayarak gördüğümüz somut örneklerdir.
Allah insanoğluna eşyanın isimlerini öğretti. İnsan tüm bu hakikatleri aklını
kullanarak ortaya çıkarmaktadır. Zaten insanın melekten üstün olmasının
altındaki gerçek, eşyanın isimlerini bilmesi ve zamanla bu gerçeklerin ortaya
çıkarılmasıdır.
Akıl, ölüm olayını, kabirde olanları, vahyin mâhiyetini, melekleri, âhireti,
Allah’ın zâtını tam olarak kavrayamaz. Bunlar aklın idrâk sahasının dışında
olan gayba ait hususlardır. Aklın faâliyet alanı ise bu kâinat ile sınırlıdır. Akıl
gayba ait meselelerde mutlak gerçeğe ulaşamaz. Zaten Allah Teâlâ insana
böyle bir görev ve sorumluluk da yüklememiştir. İnsan meraklı bir varlık olduğu
için ölüm ve ötesi ile ilgili de yorum yapar. İster ölüm ve ötesi ile ilgili,
isterse gaybla ilgili gereken tüm bilgiler vahiyle bildirilir; akla düşen şey ise
vahyi tasdik edip imanın kalpte kökleşmesine katkıda bulunmaktır. Gayb ile
ilgili meselelerde yapılan akıl yürütmelerin hiçbiri kesin doğrudur denemez.
Yapılan yorumların tümü zihin egzersizinden öteye geçmez.
≈ 32 ≈
Ahmed Kalka n
Özetle;
1) Aklın, Kur’an’ı ve sahih sünneti sorgulayan bir konumda olmaması,
2) Aklın, Kur’an ve sünneti anlamaya çalışması ve onun hizmetinde olması,
3) Tabiatı anlamaya çalışırken, tabiata, içindeki tüm canlı varlıklara ve
kendi hemcinslerine zarar vermemesi, bunların tümüyle uyum içinde olması
aklın sorumluluğudur.
Akıl iki şekilde kullanılabilir. Bu kullanımlardan biri insanı dünya ve âhiret
saâdetine götürürken; diğeri hüsranda bırakır. Eğer insan aklını her şeyden
üstün görür, tek ölçü ve tek hâkim kabul ederse, bu düşünce onu küfre,
dalâlet e ve sapıklığa götürür. Fakat aklını usulüne göre ve Kur’an’ın rûhuna
uygun bir şekilde kullanır ve bu nimetin farkına varırsa, o zaman akıl, sahibini
hakikati keşfetmeye, dünya ve âhiret saâdetine iletir.
İLHAM VE RÜYA BILGI KAYNAĞI OLABILIR MI?
İlham: İnsanın kalbine bir mânânın (anlamın) konmasıdır. Delilsiz olarak,
yani bilgi vasıtalarımızdan birine dayanmayarak feyiz yoluyla kalbe doğan
mânâdır. İlham ve rüya İslâm’da bilgi kaynağı kabul edilmemiştir.
İlham ve rüyanın bilgi kaynağı olmamasının iki nedeni vardır:
1) İlham ve rüya bilgi kaynağı olamaz. Çünkü, insana gelen ilham, ya da
gördüğü rüya, şeytandan da olabilir, melekten de. Halk deyimiyle Rahmâni
de şeytani de olabilir. Bunu tesbit etmek için elimizde güvenilir bir ölçü
yoktur. Rahmâni ilhamlar olduğu gibi; şeytani vesveseler de vardır. Bunu
ayırdetmek de zannedildiği kadar kolay değildir. Ayrıca görülen rüyanın gerçekleşip
gerçekleşmeyeceği de belli değildir. Dolayısıyla gördüğümüz rüya,
bizi tümüyle bağlamayacağı gibi, diğer insanları hiç mi hiç bağlamaz.
Şöyle bir düşünelim; rüyamızda İstanbul-Ankara uçağının düştüğünü
gördük. Kendimiz gitmemeye karar verdiğimiz gibi, diğer yolcuları da gitmemeleri
için uyarıyoruz. İnsanlar, doğal olarak bize “sen deli misin?” diyecektir.
Bu uyarımız,insanlar arasında gülünç duruma düşmemize neden olacak;
ama biz uçağın düşeceğini ısrarla söyleyeceğiz. Bu bir anlamda gaybdan
haber vermek olur ki, gaybı sadece Allah bilir. İnsanlar bizden bu iddiamızı
≈ 33 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
ispat etmemizi isteyecektir. Oysa bunu ispat etmenin imkânı yoktur. Çünkü
uçağın düşüp düşmemesi gördüğümüz rüya ile hiçbir alâkası olmayan teknik
bir konudur. Uçak ya teknik bir arızâdan veya pilot hatasından dolayı
düşer.
Hayatını gördüğü rüyalar üzerine kurmak, insanı ruhsal bunalımlara sokar.
Bunun sonucu olarak psikopat denilen hasta tipler ortaya çıkar. Bir de,
toplumu oluşturan insanların çoğunun bu tipler olduğunu düşünürseniz, o
zaman seyreyleyin gümbürtüyü.
2) İlhamın delil olmamasının bir nedeni de, istismara açık olmasıdır. Nitekim
geçmişte ve günümüzde pek çok kimse çıkarak, kendisine vahiy şeklinde
ilham geldiğini, Peygamberimiz’le görüştüğünü, ondan hadis aldığını
söyleme cür’etinde bulunmuştur. Bu şekilde İslâm dinine birçok hurâfe sokulmaya
çalışılmıştır. Oysa bu dinin herhangi bir hükmünü gizleyip çıkarmak
insanı dinden çıkaracağı gibi, dinden olmayan şeyleri bu dinin hükmü imiş
gibi göstermek de insanı dinden çıkarır. Çünkü dinden olanı atmak da, dinden
olmayanı katmak da küfürdür.
Günümüzde ortaya çıkan yalancı peygamberler, mehdiler, şeyh olduğunu
söyleyip dinini bilmeyen câhil insanları kandırarak onları maddî ve mânevî
olarak sömüren sahtekâr tipler ve sözde zikir âyinleri tertipleyip, kamera karşısında
şov yapan, ne olduğu belli olmayan şarlatanlar ile gelecekten haber
verme iddiasında olan medyumlar, falcılar, astrologlar bu anlayışa sahip
olanların günümüzdeki yansımasıdır.
Eğer çevremizde böyle insanlar varsa, ki maalesef var, inancımızın bir
gereği olarak bu insanlara itibar etmememiz gerekir. Şurası bir gerçektir ki,
ilim ve aklın olmadığı yerde cehâlet, cehâletin olduğu yerde de din tüccarları
ortaya çıkar.
SORULAR
1- Bir şeyin hakikatini idrâk etmeye ve mâlum olanın, olduğu hal üzere
bilinmesine ne denir?
a) vahy b) akaid c) ilim d) mütevâtir haber
2- İnsan, ne sâyesinde meleklerden üstün olabilmiş ve halife vasfını kazanmıştır?
≈ 34 ≈
Ahmed Kalka n
a) ilim b) din c) namaz d) vahy
3- Aşağıdakilerden hangisi bilgi kaynağı değildir?
a) ilham b) akıl c) vahy d) selim hisler
4- Kâfirlerin bilgi kaynağı olarak kabul etmedikleri şey, aşağıdakilerden
hangisidir?
a) akıl b) beş duyu c) vahiy d) hiçbiri
5- Allah Teâlâ’nın insanlar arasından seçmiş olduğu peygamberlerine
İlâhî bir yolla mesajlarını, emir ve yasaklarını bildirmesine ne denir?
a) vahy b) gayb c) ilham d) mütevâtir haber
6- Mütevâtir haberle ilgili olarak aşağıdaki ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Çok sayıda güvenilir kişinin verdiği doğru habere mütevâtir haber denir.
b) Yalan söylemek üzere biraraya gelmeleri mümkün olmayan bir topluluğun
vermiş olduğu habere mütevâtir haber denir.
c) Allah Teâlâ’nın insanlar arasından seçmiş olduğu peygamberlerine İlâhî
bir yolla mesajlarını bildirmesine mütevâtir haber denir.
d) Kur’an mütevâtirdir. Yani nesilden nesile tevatür yoluyla aktarılarak
bize ulaşmıştır.
7- Bilgi kaynaklarımızdan biri olan duyu organlarımız hakkında aşağıdaki
ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Duyu organlarımız kendi sahalarına giren olaylar hakkında kapasiteleri
dâhilinde bilgi verirler.
b) Duyu organlarımızın bizi yanılttığı, bize yanlış bilgiler verdiği durumlar
vardır.
c) Duyu organlarımızla elde ettiğimiz bilgiler sınırlıdır.
d) Duyu organlarımızın verdiği bilgiler kesindir, bizi hiç yanıltmazlar.
8- İnsanın düşünme, bilme ve davranışlarını belirlemesi, iyiyi kötüden,
doğruyu eğriden ayırt etmesiyle ilgili kabiliyetine ne denir? (Kendisinde bu
kabiliyet olduğu için insan, dinin emir ve yasaklarını yerine getirmekle sorumludur.
Ona sahip olmayanın dini de yoktur.)
a) Akıl b) Selim hisler c) Vahy d) İlim
9- Ebû Cehil’e, “câhillerin atası” anlamındaki bu ismin verilmesinin sebebi
nedir?
a) Oğulları câhil olduğundan dolayı.
b) Kendisi okuma yazma bilmediğinden dolayı.
c) Bilgili olmadığı, özellikle Allah’ı hiç bilmediği ve inanmadığından dolayı.
d) Yanlış bilgilere sahip olduğundan, özellikle Allah hakkında yanlış bilgi
≈ 35 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
ve inançlarından dolayı.
10- Akıl hangi konuları tümüyle kavrayamaz?
a) Zor konuları b) Vahiyle ilgili konuları
c) Gaybla ilgili konuları d) Hiçbiri
11- Aklını ve duyu organlarını gereği gibi kullanmayanlara Kur’ân-ı Kerim
ne demektedir?
a) Şeytan, hatta daha aşağı b) Hayvan, hatta daha aşağı
c) Câhil, hatta daha aşağı d) Beşer, hatta daha aşağı
12- İslâm’a göre bilgiyi açıklayınız.
13- İslâm’a göre bilgi kaynakları nelerdir? Açıklayınız
14- Aklın önemini açıklayınız. Bu konuda iki âyet meali veriniz.
15- Akıl, vahiy, mütevâtir haber kelimelerini, sözlük ve terim olarak açıklayın.
16- İlham, rüya, keşif ve kerâmet, neden bilgi kaynağı olamaz, açıklayın.
≈ 36 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 37 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Ünite 14
DİN
• Dinin Tanımı
• İslâm’a Göre Dinler
• Diğer İnançlarda Din
• Dinin Kaynağı
• Din Duygusunun Menşei
• Dinin Gerekliliği
• Dinlerin Tasnifi: 1- Hak Din, 2- Muharref Dinler, 3- Bâtıl Dinler.
• Bâtıl Dinleri de Tanımanın Gerekliliği
• Din ve Bilim
• Dinde Aşırılık
• Karşı Din; Allah’a Din Öğretmeye Kalkmak
• Yozlaştırılan Din; Halkın Dini ve Hakk’ın Dini
• Bu Din Benim Dinim Değil!
• Yönlendirilen Din; Devlet Dini ve Din Teşkilatları
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Din kelimesinin sözlük ve terim mânâsını tanımlamak.
• Din kelimesinin içerdiği unsurları açıklamak.
• Kur’an’da din kelimesinin kullanılış şekillerini listelemek.
• Din duygusunun kaynağını İslâm inancına göre açıklamak.
• Kur’an’a göre dinleri tasnif etmek.
• Hak dinlerin genel özelliklerini listelemek.
• Hak dinlerin neden tahrif edildiğini izah etmek.
• Bâtıl dinleri tanımanın bir müslüman için önemini açıklamak.
• Din ile bilim arasındaki ilişkiyi açıklayabilmek.
• Dinin günümüzde değişik şekilde yozlaştırılmasını örnekler vererek izah edebilmek.
• Resmî din anlayışının ve özellikle câhilî eğitim kurumlarındaki Din Kültürü ve
Ahlâk Bilgisi kitaplarındaki dinin, Allah’ın tek hak dini İslâm’dan farklı olduğuna
örnekler verebilmek.
• İslâm’ın hâkim olmadığı, yani dinin devlet olmadığı ülkelerde, devlet dininin
ortaya çıkması ve dinî teşkilatlar tarafından dinin yönlendirilmesini örneklerle
açıklayabilme.
≈ 38 ≈
Ahmed Kalka n
DININ TANIMI
Din kelimesi “deyene” kökünden oluşmuş bir kelimedir. Sözlük anlamı
olarak din; boyun eğmek, hakkını almak, ödünç almak, âdet edinmek, boyun
eğdirmek, hesaba çekmek, cezâ ve mükâfat vermek, egemenlik, mülk,
hüküm, idare etmek anlamlarına gelir.
Terim olarak din; Akıl sahibi insanları kendi irâde ve arzularıyla hayırlı olan
şeylere sevkeden İlâhî bir kanundur. Din; peygamberlerin vahye dayalı yapmış
oldukları tebliğdir. Din; Allah Teâlâ tarafından vahiy yoluyla indirilen, insanları
dünya ve âhiret saâdetine çağıran i’tikadî ve amelî bir nizamdır. Din;
İslâm, iman ve ihsandan oluşan hayat şeklidir (Bu tanımların tümü vahye
dayalı hak dinin, yani dar anlamda dinin -İslâm dininin- tanımlarıdır).
Burada geçen din tanımları şu hususları içermektedir:
• Dinin koyucusu ve sahibi Allah’tır. Hiçbir insan, hatta peygamberler
dahi vahye dayalı bir din meydana getiremez. “İyi bilin ki, hâlis (gerçek) din
Allah’ındır.”45
• Din akıl sahibi insanlara hitap eder. Din akıl üstüdür, fakat akıl dışı değildir.
Din akıl sahibi olmayan çocukları, delileri sorumlu tutmaz.
• Dinde serbest seçme vardır. Yani iman edip etmeme insanların özgür
irâdelerine bağlıdır. “ ... Dinde zorlama yoktur. Artık hak ile bâtıl açıkça
ayrılmıştır.”46
• Din insanları hayra ve güzelliğe iletir. Fakat din, insanları güzele iletme
hususunda onların şahsi kanaatlerini değil; genel ve değişmez evrensel yaradılış
kanunlarını esas alır. Bu esaslar: din, akıl, can, mal ve nesli koruma
şeklinde formüle edilen esaslardır.
• Vahiy kaynaklı dinler, insana kendi mâhiyetini, başlangıcını ve sonunu,
yaratılış gayesini, yapmakla sorumlu olduğu vazifelerini bildirir.
• İnsanların ortaya koyduğu sistemler hak din değil; bâtıl dindir.
• Her yaşayış biçimi bir dindir. Her dinin bir yaşayış biçimi vardır.
45 39/Zümer, 3
46 2/Bakara, 256
≈ 39 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Bu toplumda herkesin kendine göre bir “din” tanımı, bir din görüşü ve yorumu
vardır. Din konusunda genel kanaat; din olayının Allah ile kul arasında
bazı ilişkileri tanzim eden, namaz, hac, oruç gibi ibâdetlerin nasıl yapılacağını
açıklayan görüşler manzumesi olduğu şeklindedir. Halk kitlelerinin olduğu
kadar, resmî ideolojinin din tanımı da budur.
Bu anlayışa göre din, insanların sadece âhiretini ilgilendiren bir hâdisedir.
Bu hâdisede insanlarla Allah arasına girmek; politik çıkarlar için dinî duygulardan
faydalanmak, en açık ifâdesiyle dini istismar etmektir. Yine bu anlayışa
göre, çağdaş devlet yönetimi, on dört asır önceki dinî hükümlerle değil;
yine çağdaş ve medenî olan hükümlerle mümkün olacaktır.
Rabbimiz, din gerçeğini kendi çıkarlarına göre tanımlamaya ve yorumlamaya
kalkışan böylesi kimselere, Kur’ân-ı Kerim’de açıkça şöyle buyurmaktadır:
“De ki: Siz Allah’a dininizi mi öğreteceksiniz? Oysa Allah, göklerde
ve yerde olanları bilir. Allah her şeyi bilendir.”47
Bu âyet-i kerimede hem bu kimseler itham edilmekte ve hem de Allah’ın
râzı olacağı din gerçeğini öğretecek mercinin yine Allah ve Allah’ın Kitabı
olduğu belirtilmektedir. İşte Allah’ın râzı olacağı yegâne din olan İslâm,
Allah’tan ve Rasûlünden öğrenildiği zaman, aldatılmakta olan insanlarımız
bu gerçekleri kavrayacak ve kendilerine yıllardır anlatılan safsataların yalan
olduğunu kavrayabileceklerdir.
İSLÂM’A GÖRE DIN GERÇEĞI
Din kelimesi, sadece hak din için, yani özel ve dar anlamıyla İslâm için
kullanılmaz. Din kelimesinin geniş olarak ele alındığı ıstılahtaki veya pratikteki
anlamı; bir dünya görüşünü, bir hayat şeklini belirleyen görüşler, emirler
ve yasaklar manzumesidir. Yani, üstünlüğü kabul edilen kanun ve kurallarla
belirlenmiş yaşama şekline din denir. Dolayısıyla “her din bir hayat şeklidir ve
her hayat şekli bir dindir” görüşü, genel itibariyle doğru bir görüştür. Nitekim
İslâmî ıstılahta veya diğer bir deyişle İslâmî pratikte dinin anlamı; en genel ifâdeyle
Yaratıcı ile insanların ve insanlar ile tüm yaratılmışların münâsebetlerini
tanzim eden nizamdır.
47 49/Hucurât, 16
≈ 40 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’ân-ı Kerim’de “din” kelimesi, sağlam bir nizamı, eksiksiz bir düzeni
ifâde edecek şekilde kullanılır. Söz konusu bu düzen dört unsurdan meydana
gelir:
1- Hâkimiyet ve yüce egemenlik,
2- Bu yüksek egemenlik ve hâkimiyete itaat edip boyun eğme,
3- Bu hâkimiyetin otoritesi altında meydana gelen fikrî ve amelî nizam,
4- Bu nizama uymaya ve ihlâsla bağlanmaya karşı bu yüce egemenliğin
verdiği mükafaat veya karşı gelmek sûretiyle isyan etmeğe verdiği cezâ.
Kur’ân-ı Kerim, bazen bu anlamlardan biri için, bazen da tüm bu dört
anlamdan müteşekkil nizam için “din” kelimesini kullanır. Dolayısıyla Kur’ân-ı
Kerim’in, bu kelimeyle bir hayat nizamını kasdettiği görülür.48
Kur’an, din konusunda iki tehlikeden bahseder. Bunlardan biri dinde azgınlık
edip aşırı gitmek, dine ilâve etmektir. “De ki: Ey kitap ehli, haksız yere
dininiz konusunda aşırı gitmeyin...”49
Diğer tehlike ise, dinin koyucusu ve sahibi olan Allah’a din öğretmektir.
“De ki: Siz Allah’a dininizi mi öğreteceksiniz?...”50
DIĞER İNANÇLARDA DIN
Her toplumda din kelimesini ifâde etmek için farklı kelimeler kullanılmıştır.
Bunlar yol, mezheb, âyin, hüküm, emir, kanun, fazilet, korku ile karışık saygı
vs. anlamına gelen kelimelerdir. Bu inançlara göre din şu alanları kapsar:
• Din; insanın kutsal şeylerle olan ilişkisidir.
• Din; rûhî varlıklara olan inançtır.
• Din; mutlak itaat duygusuna dayanır.
• Din; en yüksek toplum değerlerinin şuurudur.
DININ KAYNAĞI
Din de dâhil olmak üzere bütün kavramlara iki şekilde bakmak mümkündür:
48 Geniş bilgi ve ilgili âyetler için Bak. Mevdudi, Kur’an’a Göre Dört Terim, Beyan Yayınları, s. 99 - 111
49 5/Mâide, 77
50 49/Hucurât, 16
≈ 41 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
1) Dinin İlâhî ve yüce kudret tarafından konulduğuna inanan düşünce.
2) İnsanın her şeyden üstün olduğuna inanarak, dini bizzat insanın ürettiğine
inanan görüş.
Buna göre ilerlemeci ve evrim teorisine dayanan ikinci görüşe göre, insanlık
her geçen gün iyiye giden geri dönülmez bir akışın içindedir. İnsan
ilkel döneminde tabiat ve tabii hadiseler karşısında çaresiz kaldığından
birtakım görünmez güçlerin var olduğuna inanmış ve bunları maddîleştirerek
zamanla tapınmaya başlamış, böylece putperestlik ortaya çıkmıştır.
Bu yüzden insanlığın ilk dinine animizm (ruhlara tapma) adı vermişlerdir. Ölü
ruhların, bedensiz varlıklarını devam ettireceği inancı atalara tapınmayı doğurmuş,
buradan yağmur, ateş, kar gibi tabiat olaylarını idare eden çeşitli
tanrıların varlığına inanılmış, zamanla bu tanrıların birleştirilmesiyle tek tanrı
inancı ortaya çıkmıştır. Dinin insan tarafından uydurulup üretildiği anlayışına
dayanan bu görüşlerin iddiaları şöyle maddeleştirilebilir:
“Eskiden kabileler kendilerini belli bir hayvan veya bitkiyle kan bağı içinde
akraba sayar ve onlara saygılarını tapınma biçiminde gösterirlerdi.”
“Din toplumsal bir süreçtir. Toteme (kutsal olan şey) gösterilen saygı insanların
kendi birliklerini temsil ettiği içindir. O halde dinin temel fikri kutsaldır.
Kutsal olan da toplumun kutsal kabul ettiği şeydir.”
“Din insanın kendi kişiliğini bulurken hissettiği güçsüzlüğe karşı bir şeylere
güvenme ihtiyacından doğmuştur.”
“Din: İnsanın kendi düşüncesini insanüstü bir plana aktarmasıyla ortaya
çıkmıştır. Yani insanların rûhun ölmezliğine inanmaları, adâlete olan susamışlıkları,
insanların bir adâletin tecellisine olan inançları din mefhumunu
ortaya çıkarmıştır.
“Din baskı altındaki insanların iç çekmesi, kalpsiz dünyanın kalbi, ruhsuz
dünyanın rûhudur. Din halkın afyonudur.”
“Sonuç olarak din, ilkel insanın zayıflığının ürünüdür. İlkel ve çok tanrılı
dinler tarihin ilk dönemlerinde yaşanmış olup, din de insanla birlikte evrim
geçirmiştir. Din herhangi bir varlığın değil, bizzat insanın kendisinin ürünüdür.
≈ 42 ≈
Ahmed Kalka n
Teknolojinin ve tabii bilimlerin gelişmesiyle insan, tabiat üstünde hâkimiyet
kurmuş, tabiat olaylarına bilimsel açıklamalar getirmesi sonucu zamanla din,
işlevini yitirecek, insan hayatının belli bir safhasında artık ihtiyaç olmaktan
çıkacaktır.”
Tüm bu ve benzeri inançlar Allah’a inanmayan, dini kabul etmeyen, ateist,
laik, materyalist, komünist ideolojileri benimsemiş olan insanların ortak
inancıdır.
İslâm inancına göre dinin kurucusu Allah’tır. Bütün vahiy kaynaklı dinler
Allah tarafından gönderilmiş, ilk günkü saflıklarını korudukları müddetçe
yürürlükte kalmıştır. İlk insan, aynı zamanda ilk peygamberdir. Dolayısıyla
insanlığın ilk dini çok tanrılı değil; tek tanrılıdır.Yani tevhid dinidir.
Allah’ın varlığı ve birliği, zat ve sıfatları, melek inancı, kitap inancı, peygamber
inancı, âhiret inancı vahiy kaynaklı dinlerde değişmemiş, sadece
şeriatler değişmiştir. Bunun içindir ki, Hz Âdem’den, Peygamberimiz Hz.
Muhammed (s.a.s.)’e kadar tüm peygamberlerin getirdiği hak dinlerin ortak
adı İSLÂM’dır.
Fakat peygamberler halkın arasından ayrıldıktan sonra, insanlar hak dinden
uzaklaşmış, birtakım sâlih insanlara, yıldızlara, ağaçlara, hayvanlara,
taşlara, hevâ ve heveslerine tapınmaya başlamışlardır. Hak dinlerde meydana
gelen bu sapmayı ortadan kaldırmak için Allah Teâlâ, merhametinin bir
sonucu olarak peygamberler göndermiş, bu elçiler insanları tevhid inancına
tekrar tekrar dâvet etmişlerdir.
Yani insanlığın çok tanrı inancından tek tanrı inancına doğru gelişme
gösterdiği anlayışı İslâm inancına aykırıdır. İslâm i’tikadında insanlığın ilk dini
tevhid dinidir.
DIN DUYGUSUNUN MENŞEI
Din duygusu fıtrîdir, doğuştan gelir. İnsan, inanma ihtiyacı ile yaratılmıştır.
İnsan, yaratılışından bu güne kadar her zaman ve her yerde yüce, ulu,
kudretli bir varlığa inanma ihtiyacı hissetmiştir. Bu ihtiyaç din duygusunun fıtrî
olduğunun delilidir. Dolayısıyla din duygusunun kaynağını, insanın fıtratında
aramak gerekir. Nitekim Kur’an’da şöyle buyrulmaktadır: “Sen yüzünü bir
≈ 43 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
kanıt olarak dine, Allah’ın fıtratına çevir ki, O, insanları bunun üzerine yaratmıştır.
Allah’ın yaratması değiştirilemez.”51
Peygamberimiz bir hadisinde “Her çocuk, (İslâm) fıtrat(ı) üzerine dünyaya
gelir. Bundan sonra anne ve babası yahûdi ise, onu yahûdi; hristiyan
ise, hristiyan yapar.”52 buyurarak bu hususu açıklamıştır.
DININ GEREKLILIĞI
Yapılan çok yönlü araştırmalar da göstermektedir ki, insanlığın yaratılışından
günümüze kadar, dinden uzak toplumların varlığına şâhit olunmamıştır.
Din fikri insanla beraber var olmuş ve onunla birlikte yaşayacaktır. İnsan,
fizikî ve rûhî yapısı itibarıyla dine muhtaçtır. Fiziksel varlığının devamı için nasıl
ki, yeme içmeye, giyime, korunmaya, barınmaya muhtaçtır; Mânevî varlığının
devamı için de dinî prensiplere muhtaçtır. Sadece maddî ihtiyaçlarını düşünen
insanlar, hasta ve dengesiz tiplerdir, zayıf karakterli kimselerdir.
DINLERIN TASNIFI
Kur’an’a göre dinler üçe ayrılır:
1- Hak Din (İslâm Dini),
2- Muharref Dinler,
3- Bâtıl Dinler.
HAK DIN
Hak Din, Allah tarafından peygamberler aracılığıyla insanlara bildirilen,
hiçbir değişikliğe uğramadan ve bozulmadan günümüze kadar gelen hayat
şeklidir. Bu din, yani hayat şekli; inancı, dünya görüşünü, davranış ve eylem
biçimini, Allah’a karşı görevleri, ibâdet anlayışını, insanlara ve tüm yaratıklara
karşı muâmeleyi, kanunları ve cezâları içermektedir. İşte, bütün peygamberlere
Allah’ın gönderdiği din, İslâm Dini’dir. Hak din, peygamberlere günün
şartlarına göre şeriatları farklı olarak gelmiştir. Akîde (inanç) ise, bütün peygamberlerde
aynıdır.
51 30/Rûm, 30
52 Buhârî, Cenâiz 79, 80, 93; Müslim, Kader 22-25
≈ 44 ≈
Ahmed Kalka n
Hak Dinin Genel Özellikleri Şunlardır:
• Allah’ın emir ve yasaklarını insanlara tebliğ eden ve nasıl uygulanacağını
gösteren peygamberler vardır.
• Her peygamberin, ya kendisine verilen suhuf (sayfalar -küçük kitap-)
veya kitabı vardır. Ya da kendinden önceki peygambere inen henüz bozulmamış
kitabın hükümlerini tatbik eder.
• Allah’a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, âhirete inanç vardır.
• Akla ve kesinliği ispatlanmış ilmî gelişmelere aykırı hiçbir şey yoktur.
MUHARREF DINLER
Muharref dinler, tahrif edilmiş, bozulmuş dinler demektir. Allah’ın gönderdiği
İslâm Dini’nin atmalar ve katmalarla değiştirilmiş şeklidir. Yahûdilik ve
Hıristiyanlık muharref dinlerdir.
Dinleri bozmanın amacı: İnsanlar zamanla Allah’ın yolundan sapmış, tatmin
olmak bilmeyen arzu ve isteklerini gerçekleştirmek isteyince de, Allah’ın
insanlar arasında dengeyi ve huzuru sağlamak için gönderdiği din, kendilerine
mâni olmuştur. Bu engeli ortadan kaldırmak için de iki seçenek vardır:
a) Allah düşüncesini ve inancını reddederek, Allah’a dayalı bir dini de
ortadan kaldırmak.
b) Allah’ın gönderdiği dinin, kendi arzu ve istekleriyle çelişen, kendi çıkarlarına
müsaade etmeyen kurallarını değiştirmek.
Din düşüncesinin reddedilmesi işlerine gelmeyen veya toptan reddetmenin
mümkün olmadığını görenler, dinin işlerine gelmeyen yönlerini kendi
çıkarları doğrultusunda değiştirmişlerdir. Böylece hem câhil ve gafil dindarların
tepkisinden kurtulmuşlar, hem de değiştirdikleri bu dinleri kendi sömürü
düzenlerine koltuk değneği yapmışlardır. Bu tip insanlar, zaman zaman
dinî merasim ve törenlere katılıp kendilerinin de dindar olduklarını, dine karşı
olmadıklarını söyleyerek dindar ama câhil kesimin desteğini almaya çalışmışlardır.
Kısaca, Allah’ın gönderdiği Hak Din’in bazıları tarafından kendi
çıkarları doğrultusunda değiştirilip Allah’ın dini imiş gibi sunulduğu dinlere
muharref dinler denir.
≈ 45 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
BÂTIL DINLER (UYDURMA DINLER)
Bâtıl dinler, insanlar tarafından konulan hayat şekilleridir. Kanun ve kuralların
Allah’a dayanmadığı sistem ve nizamların tümü bu gruptandır. Puta tapıcılık,
Mecusilik, Budizm gibi hayat şekilleri, eski zamanlardan beri görülen
bâtıl dinlerdendir. Kapitalizm, komünizm, sosyalizm, materyalizm, faşizm,
Kemalizm, laiklik gibi ideolojiler ve tüm beşerî düzenler günümüzdeki bâtıl
dinlerdir.
Muharref (bozulmuş) dinleri anlatırken, vahye dayalı dinin, birtakım maddecilerin
işine mâni olduğu için, onların dini bozduklarını, değişikliğe uğrattıklarını
görmüştük. Burada da aynı amaç söz konusudur. Uydurulan bu
dinler, insanları ezip sömürmüşler, yaratılışlarının zıddına yaşamaya mecbur
etmişlerdir. İnsanlık bu dinlerde, ezen ve ezilen, sömüren ve sömürülen, şımarıp
büyüklenen ve şahsiyeti elinden alınıp köleleştirilen diye ikiye ayrılmıştır.
Ama hep sömürülen, ezilen ve köleleştirilen kesim çoğunlukta olmuştur.
Kısacası, bu dinler azınlıktaki grubun arzularını gerçekleştirip, onların hevâ
ve heveslerini tatmin aracı olmuştur (Adlarına çoğunluk ve çoğulculuk rejimleri
denen demokrasi ve benzeri hayat şekillerinde de durum farklı değildir).
İnsanlar, zulmün ve sömürünün farkına varıp patlama noktasına geldiklerinde,
müstekbirler, insanlara yepyeni hayat şekilleri (dinler) sunmuşlardır. Bu
tiplerin ortak vasıfları İslâm’a düşmanlık olduğundan, Hak Din’i tebliğ edenleri
fitneci, fesatcı, düzeni bozan, anarşistler olarak tanıtmaya çalışmışlar;
kendilerini ise ıslah ediciler olarak göstermişlerdir.53
Geçmişte olduğu gibi zamanımızda da insanlara yeni yeni dinler (ideolojiler)
ileri sürülmüş, bu dinler belirli zamanlarda insanların hayatlarına hâkim
olmuştur. Fakat bu dinler, kendi bağlılarını bile mutlu edemediği, özgürlük,
hak ve adâlet veremediği gibi; insanların çoğunluğunu şeytanın ve bir avuç
azınlığın kulu, kölesi yapmıştır.
Kuvvetlinin zayıfı ezmesine, sömürmesine dayanan bu uydurma dinler
bugün birer birer çökmekte, insanlık, yaratılışına uygun olan dini aramaktadır.
Kapitalizme ve faşizme alternatif olarak ortaya çıkan komünizm ve
sosyalizm gibi dinler (ki bunlar dinsizlik dinidir) 70 senede çökerek, kendi
bağlıları tarafından tarihin çöplüğüne atılmışlardır. Bazıları, kendi elleriyle
yaptıkları dinlerini yine kendi elleriyle yıkıp yeni yeni dinler edinmektedirler.
Bir zamanlar elleriyle yaptıkları ve sonra taptıkları heykelleri, putları atacak
53 Bak. 2/Bakara, 11-12 ve 40/Mü’min, 26
≈ 46 ≈
Ahmed Kalka n
çöplük arayan insanlar, kırdıkları putların yerine yenisini koymayı daha ne
zamana kadar sürdürecektir?
Bir hayat şekli, bir dünya görüşü, bir yol, bir yaşam tarzı olarak ifâde ettiğimiz
şeyin en kısa adı “din”dir. Din kavramı, bütün bunları kuşatmaktadır.
Herhangi bir toplumun, cemaatin veya bir ferdin dünya görüşü, gittiği yol ve
yaşam tarzı Allah’ın hükümlerine göre belirleniyor, bu İlâhî hükümlere göre
şekil alıyor ise, bu toplum, bu cemaat veya bu fert İslâm dini üzeredir.
İslâm’ın hâkim olduğu ülkede, İslâm’ın sosyal ve ekonomik adâleti her
şeyi kuşatır. Allah’ın râzı olacağı dini, yani İslâm’ı yaşayan toplumlarda, Allah’ın
hükümleri karşısında herkes eşittir. Bu hükümlerden muaf tutulan, bu
hükümler karşısında ayrıcalıklı veya dokunulmaz olan sınıflar yoktur.
Peki, bu eşitlikten, bu adâletten, bu hükümlerden herkes memnun mudur?
Elbette ki değildir! Dinî otorite veya siyasî iktidar adına insanları ezmek,
insanları sömürmek isteyen müstekbirler, bu durumdan hiç memnun
olmazlar. Çünkü yürürlükte olan İlâhî hükümlere göre insanları aldatmaları,
insanları ezmeleri, insanları sömürmeleri mümkün değildir.
Bu durumda yapacakları iş, kendi çıkar ve menfaatlerine dokunan İlâhî
hükümleri te’vil veya tahrif etmek ve bununla da yetinmeyip, İlâhî hükümleri
rafa kaldırarak, insanların yaşam şeklini belirleyecek yeni hükümler, yeni kurallar
koyup uygulamaktır.
İnsanların yaşam şeklini belirleyecek yeni hükümler, yeni kurallar koyup
uygulamak! Bu ne demektir? Bu, en açık ifâdesiyle, yeni bir din ortaya koymaktır.
Çünkü din gerçeği, insanların yaşam şeklini, hayat nizamını belirleyen
hükümler manzumesi olduğundan; İslâm’ın hükümlerini reddedip, bu
İlâhî hükümlere zıd hükümler koymak; İslâm’ı beğenmeyip, İslâm’ı reddedip,
yeni bir din oluşturmaktır.
Tarihin her döneminde bunun açık örnekleriyle karşılaşıyoruz. Zaten Allah
(c.c.)’ın muayyen zamanlarda peygamberler göndermesinin nedeni de,
insanların hak dinden sapmaları, hak dini tahrif etmeleri, dinlerini parçalara
ayırmaları ve yeni yeni dinler türetmeleridir. Yoksa onlar kendilerine gönderilen
hak din üzereyken, Allah (c.c.) “biraz da bu dini yaşayın!” diyerek, farklı
farklı dinler göndermiş değildir!
≈ 47 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
İşte insanların, hak dini tahrif ederek veya parçalara ayırarak ya da hayat
şeklini belirleyecek hükümler, kanunlar koyarak ortaya çıkardıkları bütün bu
dinler, hak olan İslâm gerçeğine göre bâtıl dinlerdir. Bunların adına bilimsel
çevrelerce değişik izm’ler, değişik ideolojiler denilse de, İslâm’a göre bunlar
birer dindir; bâtıl dindir.
Fakat ne gariptir ki, insanlara “din” denilince, her nedense sadece âhiretle
ilgili meseleleri dikkate alan, metafizik konularla alâkalı görüşler akla
gelmektedir. Nitekim kaynağı itibarıyla semâvî olan Yahûdiliğe, Hıristiyanlığa
veya İslâm’a “din” dedikleri halde, değişik dünya görüşlerinin ve ideolojilerin
de “din” olduğunu dikkatlerden kaçırmaktadırlar. İnsanlar için düşünce
ve yaşantılarının temelini oluşturan her sistem, inanç veya felsefe din ismini
almasa dahi, gerçekte birer dindirler. Dolayısıyla dini olmayan hiç kimse yoktur.
Çünkü herkesin bir hayat tarzı vardır. Biliyoruz ki, her din bir hayat şekli,
bir yaşam nizamıdır. Bu yaşam nizamının içinde âhiretle ilgili boyut olduğu
gibi, dünya ile ilgili boyut da bulunmaktadır. Hatta ve hatta dünyevî boyut,
pratik düzlemde uhrevî boyuttan çok daha önce gelmektedir. Çünkü uhrevî
boyuta yönelmek, meselenin dünyevî boyutu çözümlendikten, daha açık bir
ifâdeyle kişinin ayakları dünyada yere bastıktan sonra gerçekleşmektedir.
Din kavramının dünyadaki pratiğe önem veren bu genel tanımını dikkate
alarak bir değerlendirme yapacak olursak; insanların hayat şeklini belirleyen
her ideoloji, her izm, her dünya görüşü veya yaşam biçimi, Kur’ân-ı Kerim’e
göre birer dindir. Çünkü bütün bunlar dinin yapısında yer alan konulara
müdâhale etmekte, bu konularda doğru veya yanlış görüşler, hükümler ileri
sürmektedirler. Bu ideolojilere “din” denilebilmesi için, kaynağı itibariyle İlâhî
veya beşerî olma şartı yoktur. Meselâ Mekke’li müşrikler kendilerini İlâhî bir
dine nisbet etmemelerine rağmen, Kur’ân-ı Kerim onların içinde bulunduğu
hayat şekline ve onların tüm yönelişlerine “din” demektedir.
“De ki, ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Benim taptığıma
da siz tapacak değilsiniz. Ben de sizin taptıklarınıza tapacak değilim. Siz
de benim taptığıma tapacak değilsiniz. Sizin dininiz size, benim dinim
bana.”54
Nitekim aynı örnek Kur’ân-ı Kerim’deki Yusuf (a.s.) kıssasında da bulunmakta,
Yusuf (a.s.)’ın yanında bulunduğu hükümdarın düzenine, yönetim
hukukuna “din” denilmektedir.
54 109/Kâfirûn, 1 - 6
≈ 48 ≈
Ahmed Kalka n
“İşte biz Yusuf için böyle bir plan düzenledik. (Yoksa) hükümdarın dininde
(hırsıza verilecek cezâya göre) kardeşini (yanında) alıkoyamazdı.”55
Fazlalaştırabileceğimiz bu örneklerden de anlaşılacağı gibi, Kur’ân-ı Kerim’e
göre yegâne din İslâm değildir.
“Allah katında din, hiç şüphesiz ki İslâm’dır.”56 âyet-i kerimesini ileri sürerek
“Allah katında din İslâm’dır. Öyleyse İslâm’dan başka bütün yönelişler,
bütün hayat şekilleri, bütün ideolojiler din değildir” demek; bu âyeti, Kur’ân-ı
Kerim’e zıt yorumlamak demektir. Bu âyet-i kerimeden anlamamız gereken
gerçek; Allah katında geçerli ve makbul olan din, Allah katında hak olan din,
sadece ve sadece İslâm’dır.
Kur’ân-ı Kerim’de beyan edilen bu gerçek, insanların İslâm’dan başka
dinler üretmeleri, bu dinlere yönelmeleri realitesiyle çatışmaz. İnsanların
ürettikleri, insanların ortaya koydukları hayat şekilleri birer din olduğu gibi,
semâvî bir dinin insanlar tarafından parçalanan, tahrif edilen bütün şekilleri
de yine bir dindir. Nitekim yukarıda verdiğimiz örneklerden de anlaşılacağı
gibi Rabbimizın kelâmı olan Kur’ân-ı Kerim’de; müşriklerin ve kâfirlerin hayat
şekline, hükümdarın yönetim hukukuna, kaynağı itibariyle hak olan dinlerini
tahrif eden ehl-i kitabın yaşam biçimine yine “din” denilmektedir. O halde
İslâm yegâne din değil; yegâne hak dindir. Kaynağı ve ilk dönemleri itibariyle
hak olan Yahûdilik ve Hıristiyanlık gibi bütün İlâhî dinlerin aslını kendi kapsamına
alan ve bunun biricik ifâdesi olan İslâm, Allah katında ve biz mü’minler
nezdinde yegâne hak dindir.
İslâm’ın karşısındaki diğer dinler ise yine birer din olmalarına rağmen, en
genel ifâdesiyle bâtıl dinlerdir. Değişik izm’ler, değişik ideolojiler birer dindir;
birer dindir ancak, hak din değillerdir. Kimilerimizin aklına şu soru gelebilir:
Mâdem birçok ideolojiler ve birçok izm’ler birer dindir, o halde bunlara neden
“din” denilmiyor da, başka başka isimlerle adlandırılıyor?
Çünkü bilindiği üzere ideolojinin mânâsı, bir yaşam biçimini belirlemeyi
amaçlayan ve kendi içinde bağlantısı olan siyasî, iktİsadî, sosyal görüşler
bütünlüğüdür. İdeolojiye yüklenen bu tanım, dinin tanımına paralel bir tanımdır.
O halde neden bunlara “din” denilmiyor? İşte, dünya müstekbirlerinin
kendi koydukları dinlere bilmem ne ideolojisi veya bilmem ne izmi demeleri-
55 12/Yûsuf, 76
56 3/Âl-i İmran, 19
≈ 49 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
nin nedeni; yönettikleri halkın iki ayrı din vakıasıyla, yani din ikilemiyle karşılaşmaması
içindir. Çünkü bu müstekbirler halk kitlelerinin din olgusuna karşı
tutucu yaklaşımlarını bilmekteler ve halkın tepki göstereceği bir din ikilemi
meydana getirmemek için, kendilerinin ürettikleri veya türettikleri dinlere, bilmem
ne ideolojisi veya bilmem ne izmi gibi isimler takmaktadırlar.
Kurtuluşları ancak ve ancak İslâm’da olan insanlara, İslâm’ın karşıtı olarak
bir dünya görüşü, bir yaşam tarzı, bir hayat şekli öngören her ideoloji,
her izm, İslâm’ın karşısında bâtıl bir dindir. Bu bâtıl dinlere inanmak, bu
bâtıl dinlerin dünya görüşünü benimsemek ve bu bâtıl dinleri yaşamak ile,
“benim dinim bu ideoloji veya bu izm’dir” demek arasında hiçbir fark yoktur.
“Kim İslâm’dan başka bir din ararsa, asla ondan kabul edilmez. O,
âhirette de kayba uğrayanlardandır.”57
İnsanın dünyadaki tarihi, Âdem (a.s.) ve Havvâ validemizle başlayan bir
tarihtir. Âdem (a.s.) ise, bildiğimiz gibi hem ilk insan ve hem de ilk peygamberdir.
Tabii ki peygamberlik görevi, ailesine yönelik bir görevdir. Dolayısıyla
dinler tarihinin başlangıcında hak din vardır. İnsanların yaşam biçimini açıklayan
ilk din, ilk nizam; hak olan din, hak olan nizamdır. Bâtıl dinler ise sonradan
ortaya çıkan dinlerdir.
Bâtıl dinlerin gerçek mimarı, hiç şüphesiz ki şeytandır. Şeytan, bâtıl dinleri
ihdas etmek için kendi dostlarına vesveselerle yol gösterirken, hak dinin yapısını
dikkate almıştır. Nitekim bâtıl dinleri genel olarak inceleyecek olursak,
hak dinin iskeletine bâtıl ceset giydirildiğini görürüz.
Şeytan ve dostları kendi çıkarlarına uygun bâtıl dinleri ihdas ederlerken,
çoğu zaman hak dinin bazı görüşlerine hiç dokunmamışlardır. Şeytan ve
dostlarının çıkarlarına zararlı gözükmediği için müdahale edilmeyen bu gibi
görüşler, hak dinleri tahrif edilen toplumların, kendilerini hâlâ hak dinde sanmalarına
ve dolayısıyla bâtıl dinlere tepki göstermemelerine neden olmuştur.
Oysa şeytan ve dostlarının müdahale etmedikleri bu gibi görüşler, hak dinin
bütünlüğünde anlam ve hikmet kazanan görüşlerdir. Hak dinin bütünlüğünden
koparılan bu görüşler, ne yazık ki insanları uyarıcı niteliğini yitirip, hâkim
otoriteler tarafından insanları uyutucu bir niteliğe dönüştürülmektedir.
57 3/Âl-i İmran, 85
≈ 50 ≈
Ahmed Kalka n
Meselâ küfrî otoriteler tarafından yönetilen halkında müslüman olan ülkelerde,
tâğutî otoritelerin namazı yasaklamamaları ve bunun da ötesinde bu
yönetimlerdeki bazı Firavunların halkın karşısına namaz kılıyormuş görüntüleriyle
çıkmaları, aldatılan halkın ülkeyi İslâm, yöneticileri de müslüman kabul
etmelerine neden olmaktadır. İşte İslâm ülkelerinde müslümanları kötülüklerden
uzaklaştırıcı, uyarıcı, arındırıcı ve diriltici bir niteliği olan namaz eylemi,
böylesi ülkelerde kendi özünden ve anlamından uzaklaşarak halkların uyutulmasına
neden olmaktadır.
Genellikle hak dinin ismini kullanarak veya hak dinle hiçbir çelişkisi yokmuş
gibi empozeedilerek yürürlüğe konulan bâtıl dinler, insanların ezilmesine,
insanların sömürülmesine neden olmuştur.
Ancak, insanı yaratan Allah, insanları böylesi zulümler, böylesi sömürüler
içinde başıboş bırakmamıştır. Peygamberler, insanları içine düştükleri bu zilletten
kurtarmak için gönderilmişlerdir. Zamanımızdaki zâlimleri, zamanımızdaki
bâtıl dinleri yerle bir etmek ve Allah’ın râzı olacağı İslâm’ı hâkim kılmak
için, yeni bir peygambere gerek yoktur. Çünkü Rasûlullah (s.a.s.) efendimizle
birlikte gönderilen Rabbânî mesaj, ilk günkü tazeliği ve ilk günkü temizliği ile
elimizde bulunmaktadır. İslâm Dini’nin iki temel kaynağının (Kur’an ve Sünnet)
elimizde bulunması, bütün bâtıl dinler karşısında İslâm dinini yeniden
tebliğ ve yeniden ikame edebileceğimizi gösterir.58
BÂTIL DINLERI DE TANIMANIN GEREKLILIĞI
Her dönemdeki müslümanlar, çağlarındaki bâtılları tanıyarak onlar hakkındaki
İslâm’ın hükmünü de bilmek mükellefiyetindedirler. Böyle bir mecburiyetin
kaynağı müslümanın, mü’min ve müslüman olan kimseler ile öyle
olmayan kimselere, inançlarına uygun davranmak zorunda oluşudur. Yani
onlara uygulanacak olan hukuk ile onlara karşı yapılacak olan muâmelenin,
inançlarına göre belirlenmek durumunda olmasıdır. İslâm’ın bu inanç ve hayat
sistemleri, yani bu dinler hakkındaki hükümleri bilinmediği takdirde tavır
belirlemek sözkonusu olamayacağından, bunların iman açısından değer hükümlerinin
tesbiti de kaçınılmaz bir haldir.
58 M. Alagaş, Din Gerçeği ve İslâm, İnsan Dergisi Y.
≈ 51 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Ayrıca bâtıl dinleri tanımayan câhil müslümanların, tanımadıkları bâtıldan
kaçınmaları da özellikle günümüzde imkânsız derecede zordur. Zamanımızda
nice müslüman, kavram kargaşasının kurbanı olmakta, bâtıl dinlerle karışık
bir inanç ve davranış sergilemektedir. Yani biraz müslüman, biraz laik,
biraz materyalist... karma dinler içinde olabilmektedir. “Onların çoğu, ancak
Allah’a şirk (ortak) koşarak iman ederler.”59
Müslüman, Allah’ın ve Rasûlü’nün kat’i hükümlerine aykırı hükümleri kabul
edemeyeceğinden, bu tür fikir, sistem ve ideolojileri reddetmek zorundadır.
Dolayısıyla müslümanların, çağlarında ortaya çıkan fikir ve sistemlerle bu
açıdan ilgilenmeleri ve bunlara dair değerlendirme yapmaları gerekmektedir.
Hele bu fikir, ideoloji ve sistemler, özellikle müslümanların yaşadığı topraklar
üzerinde uygulama alanı buluyor ve yayılma istidadı gösteriyor, hatta bunların
varlığı İslâm akîdesi açısından büyük bir fitne ve tehlike teşkil ediyorsa,
müslüman olarak görevimiz daha da büyük olacaktır.
İslâm’ın hükmetmek istediği alanlar, eğer gayri İslâmî, câhilî ve müşrik
güçler tarafından işgal edilmiş ise, müslümanın bu güç ve düzenlere karşı
akîdesinin gösterdiği doğrultuda gereken mücâdeleyi vermesi, kaçınılmaz
bir mükellefiyettir.
İnsanlar tarafından oluşturulan dinlerin hepsinin ortak özelliği; Allah’ın vahiyle
bildirdiği din olan İslâm’a karşı olmalarıdır. “Allah’tan bir yol gösterici
olmadan, yalnız kendi keyfine uyandan daha sapık kim olabilir?”60
Bir insan, ya Allah’a iman eder ve Allah’ın indirdiği hükümlere göre hayatını
düzenler; ya da “tâğut”a teslim olup, tâğutun kurallarına, hevâ ve heveslerine
uyar. Bu iki yolun dışında üçüncü bir yol yoktur.
İnsanların hak olsun bâtıl olsun, dünya hayatlarında benimsemiş oldukları
inanç ve hayat düzenlerinin, ideoloji, politika, ahlâk ve yaşayış şekil ve üsluplarının
ifâdesi olarak “din”in, Allah tarafından kabul edileninin adı “İslâm”dır.
Allah, kendi katında geçerli olan dinin İslâm olduğunu bildirmiş, İslâm’dan
başka bir din arayanın, İslâm’dan başka bir inanç ve hayat düzenini benimseyenin
bu arayış ve benimseyişinin âhirette ebedî hüsran ile sonuçlanacağını,
bu dininin Allah tarafından kabul edilmeyeceğini açıklamıştır.61
Allah’ın dininden başka bir din, O’nun insanlar için teklif etmiş olduğu hayat
59 12/Yûsuf, 106
60 28/Kasas, 50
61 Bak. 3/Âl-i İmran, 19 ve 85
≈ 52 ≈
Ahmed Kalka n
düzeninden başka bir hayat düzeni, O’nun istediğinden başka inanç sistemi
ve ideolojileri seçip benimsemek, kısacası Allah’ın dini İslâm’dan başka bir
din arayışına girmek, fıtrata ve Allah’ın kâinata egemen olan kanunlarına ters
düşmektir. “Göklerde ve yerde ne varsa ister istemez Allah’a teslim olup
boyun eğmişken, onlar Allah’ın dininden başkasını mı arıyorlar? Hem onlar
O’na döndürüleceklerdir.”62
Allah, dinini kemale erdirdiğinden, bu dinin eksiksiz olarak ve bütünüyle
alınıp kabul edilmesi, tüm hükümlerine inanılarak, bütünüyle uygulanmaya
konulması gerekmektedir.
“Ey iman edenler! Bütünüyle ve hepiniz İslâm’a girin. Şeytanın adımlarına
uymayın. Gerçekten şeytan sizin apaçık bir düşmanınızdır. Size bunca
deliller geldikten sonra kayarsanız, bilin ki Allah, hiç şüphesiz mutlak
Gâlib ve Hâkim olandır.”63
“Yoksa siz, Kitab’ın bir kısmına inanıyorsunuz da bir kısmını inkâr mı
ediyorsunuz? İçinizden böyle yapanların cezâsı, dünya hayatında rezil ve
rüsvay edilip aşağılanmaktan, âhirette de azâbın en şiddetlisine uğratılmaktan
başkası değildir. Allah, yaptıklarınızdan gâfil değildir.”64
Kayıtsız şartsız olarak bütün alanlarda Allah’a ve O’nun şeriatına tam bir
teslimiyetle bağlanmadıkça ve Allah’ın dini dışında kalan her türlü düzen,
sistem, inanç, bakış açısı, kurum, yaklaşım tarzı ve değer ölçüsü kesinlikle
ve tam anlamıyla reddedilmedikçe, Allah tarafından kabul edilecek nitelikte
bir imana sahip olmaya imkân yoktur. Ancak böyle bir tavır sergilenebildiği
takdirde, Allah’a iman edilmiş, tâğut, ve tâğutî düzenler inkâr edilmiş, küfrün
karanlıklarından kurtulup İslâm’ın nuruna, imanın aydınlığına çıkılmış olur:
“Artık hak ile bâtıl iyice ayrılmıştır. Kim tâğutu inkâr edip Allah’a iman
ederse kopmak bilmeyen sapasağlam bir kulpa yapışmış olur. Allah her
şeyi işitendir, her şeyi bilendir. Allah, iman edenlerin velîsidir. Onları karanlıklardan
aydınlığa çıkartır. Kâfir olanların velîsi ise tâğuttur, onları aydınlıktan
karanlıklara sürüklerler. İşte onlar cehennemliklerdir. Onlar orada
temelli kalacaklardır.”65
62 3/Âl-i İmran, 83
63 2/Bakara, 208-209
64 2/Bakara, 85
65 2/Bakara, 256, 257
≈ 53 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
DIN VE BILIM
Bu konuyu açıklamadan önce ilmin Allah’ın sıfatı olduğunu belirtelim.
İslâm dininin geçmişten günümüze kadar ilimle hiçbir meselesi olmamıştır.
İlim ve din çatışması Hristiyan Avrupanın sorunu olmuştur.
İslâm inancına göre üç çeşit kitap vardır:
1) Kur’ân-ı Kerim (Vahiy): Bu kitaptan doğan ilimler; Tefsir, Hadis, Fıkıh,
Akaid, Kıraat, Tecvid vs.
2) Kâinat: Bu kitaptan doğan ilimler; Fizik, Kimya, Matematik, Biyoloji,
Astronomi, Botanik, Coğrafya, Mühendislik bilimleri vs.
3) İnsan: Bu kitaptan doğan ilimler; Tıp, Psikoloji, Sosyoloji, Tarih, Antropoloji
vs.
Buna göre İslâm’da din ilmi, din dışı ilim diye bir ayrım sözkonusu değildir.
Yani bazı ilimler kutsal, bazıları ikinci, üçüncü... sınıf ilimler şeklinde bir
ayrım yoktur. Kur’an tüm kâinatı ve insanı âyetler topluluğu olarak görür. Bu
âyetlerin tümünü inceleme görevini insana yükler. İnsanın kendini ve kâinatı
anlamaya çalışması sonucu ortaya çıkan ilimler ile, Kur’an’ı anlamaya çalışması
sonucu ortaya çıkan ilimler arasında fark yoktur. Tüm ilimler, âyetleri
anlamaya çalışmak süretiyle Allah’a yöneliştir. Bu yüzden tüm ilimler değerli
ve tüm âlimler hürmete layıktır.
Tabiatı, insanı ve Kur’an’ı anlamaya dönük ilimler bir arada yürütülmelidir.
Bunlardan birine ağırlık verilip diğerleri ihmal edilirse, insanın ve tabiatın dengesi
bozulur. Günümüzde yaşandığı gibi insanlığı türlü felâketlere sürükler.
Bu günkü modern dünyayı kuranlar Kur’an’ı dışladıkları için insanlığı felâkete
sürüklemişlerdir.
Kur’an bize en küçük böceklerden en büyük hayvanlara, bir sinek kanadından
okyanuslara kadar, denizler, göller, yağmur, güneş, bulut, rüzgâr,
bitkiler, gece ve gündüz, kısacası yeryüzünden gökyüzüne her zerrenin ve
kürrenin bir âyet, Allah’a götüren bir işaret olduğunu söylüyor.
Kur’ân-ı Kerim’de sûreleri oluşturan bölümlere de âyet denir. Tüm bu
âyetlerin anlaşılmasına dönük ilimler ve âlimler değerlidir. Zaten ilim demek,
âyetlerin anlaşılması demektir. Bir şartla ki, bu ilimler insanlığın faydasına
≈ 54 ≈
Ahmed Kalka n
hizmet etmeli, âlimler, bilginler de iman sahibi olmalıdır. “Gerçek anlamda
iman edenlere, yeryüzünde ve kendi içinizde Allah’ın varlığına nice deliller
vardır; görmez misiniz?”66“O’nun hak olduğu meydana çıkıncaya kadar
varlığımızın belgelerini onlara hem dış dünyada ve hem de kendi içlerinde
göstereceğiz. Rabbinin her şeye şâhid olması yetmez mi?”67
Din, maaddî âlemden daha çok, maddî âlemin dışında kalan, ölçülebilme,
gözlenebilme özelliği olmayan bir âleme, kâinatı yaratan, şekillendiren
bir varlığa olan inançtır. Din bu âlem ve diğer âlem hakkında bilgi verir. İnsanların
bu dünyada nasıl yaşaması gerektiğini açıklar.
Bilim ise, ölçülebilme ve gözlenebilme özelliği olan bu âleme dayanır. Kâinattaki
düzeni ve bu düzenin uyduğu kuralları araştırır, keşfeder ve aralarındaki
çeşitli ilişkileri ortaya çıkarır. Bilim elde edebilmek için, a) Bu âlemin
bizden bağımsız olarak var olduğuna, b) Bu âlemden bilgi elde etmenin
mümkün olduğuna, c) Bu âlemin anlaşılabilir olduğuna inanmak gerekir.
Burada şu hususa dikkat etmek gerekir. Din ve ilim insanın dışında ve
insandan bağımsızdır. İnsan bunları icad edemez. Sadece keşfeder veya
idrâk eder. Bunların yerine kendi hevâ ve hevesine uygun yeni şeyler koyamaz.
Böyle yaptığını zannetse bile sadece kendi dışında var olan bu olayları
ortaya çıkarmış olur.
Ayrıca kendisinden bağımsız olan, yerçekimi yasasını, sofra tuzunun formülünü,
güneş sisteminin işleyişini, kendi yaratılış kanununu değiştirmek
veya peygamberliği, günlük namazların sayısını beşten altıya çıkarmak ya
da dörde indirmek vs. mümkün değildir.
Gerçek ilim adamları, dinin ve ilmin yasalarını, bunların özelliklerini, bunlar
arasındaki ilişkileri anlamaya ve idrâk etmeye çalışan ve sonuçta Allah’ı
bulanlardır.
DINDE AŞIRILIK
Kur’an, din bahsinde bir tehlikeye dikkat çekmektedir: Bu, dinde gulüvdür/
aşırılıktır. Dinde gulüv: Azgınlık, doymazlık, haddi aşmak, dine ilâvelerde
bulunmak demektir. Hz. Peygamber’in gulüv konusundaki beyanları bize
66 51/Zâriyât, 20-21
67 41/Fussilet, 53
≈ 55 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
gösteriyor ki, dinde gulüvün temelinde, birtakım insanların dinde olmayan
bazı şeyleri Allah’a yaranmak adı altında dine yamatmaları ve esası kolaylık
olan hak dini çekilmez hale getirmeleri vardır. Dinde aşırılık, âyetler çerçevesinde,
öncelikle yanlış bir Allah inancında belirir. Daha sonra ise başkaldırma,
aşırı gitme ve yapılan kötülükleri önleme çabasından yoksunluk olarak
kendini gösterir.
Ehl-i kitapla ilgili bu aşırılık ve taşkınlığın yasaklanışı, dinlerin en ortayolcusu/
dengeli olanı Hz. Muhammed’in dinine uymaya teşvik amacı taşır. Kur’an,
hıristiyanlığın dinde gulüv yüzünden Hakk’a yüz çevirip hak dini dejenere
ettiğini söylemektedir “De ki: Ey kitap ehli, haksız/yanlış yere dininizde
taşkınlık etmeyin, dininiz konusunda aşırı gitmeyin. Daha önce sapıtan,
pek çok kişiyi saptıran ve doğru yoldan ayrılan bir kavmin hevâsına/keyiflerine
uymayın. İsrâil oğullarından inkâr edenler, Dâvud’un ve Meryem
oğlu İsa’nın diliyle lânetlenmişlerdi. Bu, başkaldırmaları ve aşırı gitmelerindendi.
Birbirlerinin yaptıkları kötülükleri önlemezlerdi. Yaptıkları ne
kötüydü!”68
Kur’an, dinde aşırılıktan şiddetle kaçındırmaktadır. “Kalbini Bizi zikirden/
anmaktan alıkoyduğumuz, keyfine uyan ve işi hep aşırılık olan kişiye itaat
etme!”69 Bu âyet de, aşırılıktan kaçınmayı, aşırılara uymamayı emretmektedir.
Çünkü dinde aşırılık, dini amacından saptırır. Allah’ın koymadığı hükümlerin
konmasına, yasaklamadığı şeylerin yasaklanmasına yol açar. Bu da insanların
hareket alanlarını daraltır. Dinin amacı, insanın elini kolunu bağlayıp
onu vehimlerin tutsağı yapmak değil; hurâfelerden kurtarıp özgür, sadece
Allah’a tertemiz kul yapmaktır. Din, ruhu bezeme yöntemidir. Allah’ın Rasûlü
(s.a.s.) şöyle buyurur: “Dinde aşırılıktan sakının. Çünkü sizden öncekiler,
dinde aşırı gittiklerinden ötürü helâk oldular.”70
KARŞI DIN; ALLAH’A DIN ÖĞRETMEYE KALKMAK
Din konusunda bir diğer tehlike de; insanoğlu, dinin sahibi ve koyucusu
olan Allah’a bile din öğretme küstahlığına yeltenebilmesidir. Kur’an bu
noktada şu ibret ve ürperti dolu ifadeyi kullanmaktadır: “Allah’a dininizi mi
öğretiyorsunuz? Allah her şeyi en iyi bilendir.”71
68 5/Mâide, 77; ayrıca bak. 4/Nisâ, 171
69 18/Kehf, 28
70 Dârimî, Siyer 45; Ahmed bin Hanbel, 4/127, 5/318, 330
71 49/Hucurât, 16
≈ 56 ≈
Ahmed Kalka n
Allah’ın dinde izin vermediği bir şeyi meşrû kılmak, O’na karşı din üretmek
anlamına gelir: “Yoksa, Allah’ın dinde izin vermediği bir şeyi onlara
meşrû kılacak ortakları mı var? (Allah’ın izin vermediği bir dini getiren
ortakları mı var?) Eğer (azâbı erteleme sözü) kesin hüküm bulunmasaydı,
derhal aralarında hüküm verilirdi. Şüphesiz zâlimlere can yakıcı bir azap
vardır.”72
YOZLAŞTIRILAN DİN; HALKIN DİNİ VE HAKK’IN DİNİ
“Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine uyun!’ denilse, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde
bulduğumuz (yol)a uyarız!’ derler. Peki ama ataları bir şey düşünmeyen,
doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı (atalarının yoluna
uyacaklar)?”73 Aklı olmayan kimsenin dini de yoktur: “Allah’ın izni olmadan
hiç kimse inanamaz ve (Allah) pisliği (azâbı ve rezilliği), akıllarını kullanmayanlara
verir.”74
Bizden önce yaşayan atalarımızdan bize intikal eden mirasın içinde hem
doğruların, hem de yanlışların olabileceğini kabullenmek gerekir. Bize intikal
eden miras, hem bazı doğruları, hem de bazı eksiklik ve yanlışları içermektedir.
Bu miras, çeşitli siyasî ve itikadî tartışmaların yoğun olduğu bir ortamda
doğup yine çeşitli siyasî entrikalardan geçmek sûretiyle bize ulaşmıştır.
Bu mirasın intikalinde çok samimi kimseler olduğu gibi; çok bağnaz kimselerin
de olduğunu unutmamalıyız. Bize intikal eden mirasın sahiplerinin de
birer insan olduklarını, yanılabileceklerini kabul etmeliyiz. O halde bize intikal
eden mirası analiz etmeden, araştırmadan, Kur’an ve sahih sünnet terazisinde
tartmadan, nakil ve akıl sağlamalarından geçirmeden kabul etmemek
gerekir.
İslâm dünyasında insanlara, müslümanlara yön veren kimselerin değişmeyen
dinin temel esaslarıyla değişen ve değişmesi gereken özellikleri ayırt
edebilmesi ve kendilerini sürekli yenilemeleri gerekir. Dengelerin kısa sürede
değiştiği bir dünyada mü’minlerin pasif kalmaları, tamamıyla nakilci/taklitçi/
şerhçi ve düşünemeyen kimseler olmaları, din açısından üzücü bir olaydır.
Böylesi bir tablonun sorumlusu, bu insanların kendileridir. Çünkü Allah,
72 42/Şûrâ, 21
73 2/Bakara, 170
74 10/Yûnus, 100
≈ 57 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Kur’an’da hayra doğru değişmenin mutlak sûrette gerçekleştirilmesi gerektiğini
beyan etmektedir: “Bir toplum, kendi durumlarını değiştirmedikçe
şüphesiz Allah da onların durumunu değiştirmez. Allah bir kavme kötülük
murad ettimi artık onu geri çevirecek yoktur. Zaten onların, O’ndan başka
koruyup kollayanları da yoktur.”75
Her konuda analizci, araştırıcı olmamız gerekir. Câhiliyye Araplarının yaptığı
gibi hayra doğru değişmeye, yenilenmeye karşı olmak, ataların yolunu
körü körüne taklit etmek demektir. Câhiliyye Araplarına tebliğ edilen gerçek
dine karşı çıkanların tavrı, tamamıyla İslâm’a karşı mücâdele olmuştur. Âyet-i
kerimelerde de sık sık atalar dinine körü körüne bağlılığın kötülüğünden söz
edilir. Bu bağlılığın ne kadar tehlikeli olduğu vurgulanır. Bu tehlike, müslümanlar
için de söz konusudur. Kur’an ve sünnete bağlı kalmakla birlikte,
çağın dilini ve çağın gündemini kendi lehimize kullanmak zorundayız.
“Hayır, (ne bilgileri var, ne de kitapları.) Sadece: ‘Biz, babalarımızı bir
din üzere bulduk; biz de onların izinden gidiyoruz’ dediler (Bütün delilleri
bundan ibâret). İşte, böyle senden önce de hangi memlekete uyarıcı
gönderdiysek, mutlaka oranın varlıklıları: ‘Biz babalarımızı bir din üzerinde
bulduk; biz de onların izlerine uyarız’ dediler. Ben size, babalarınızı
üzerinde bulduğunuz (din)den daha doğrusunu getirmişsem (yine mi
bana uymazsınız ?)’ deyince, dediler ki: ‘Doğrusu biz sizin gönderildiğiniz
şeyi inkâr ediyoruz.”76“Onlar bir kötülük yaptıkları zaman ‘babalarımızı bu
yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Allah, kötülüğü
emretmez. Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?”77
Hz. Peygamber (s.a.s.), müşrik Araplara yepyeni bir din sunmamıştı. Çağın
ihtiyaçlarına cevap verecek bazı yenilikleriyle bu din; İbrâhim (a.s.)’in ve
ondan önceki peygamberlerin getirdiği Tevhidin/hak dinin aynısı idi. Ancak
müşrikler İbrâhim (a.s.)’in dininin kalıntıları ve kırıntıları üzerine atalarının hurâfe
ve bâtıl inanışlarının inşâsı ile yeni bir din çıkarmış, onların tâkipçileri de
araştırıp soruşturmadan aynı şeyi taklit etmişlerdi. Allah’ın dinine isnad edilen
bu yanlışlıkları ortadan kaldırmak için Allah Teâlâ bir peygamber gönderdi.
O’ndan sonra artık bir peygamber gelmeyecek ama, Hz. Muhammed
(s.a.s.)’den bize kalan tertemiz ve dupduru iki kaynak var (Kur’an ve Sünnet).
Bu iki kaynak, devamlı bulandırılmak istendi. İlkine kimse dokunamadı, çün-
75 13/Ra’d, 11
76 43/Zuhruf, 22-24
77 7/A’râf, 28
≈ 58 ≈
Ahmed Kalka n
kü onun her her şeye kaadir bir koruyucusu var. “Kur’an’ı kesinlikle Biz
indirdik; elbette onu yine Biz koruyacağız.”78
Ancak, ikincisi için aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Peygamberimiz
(s.a.s.) bu konuda şöyle buyurur: “Kim Benim adıma yalan söylerse (hadis
uydurursa) cehennemdeki yerine hazırlansın.”79 Buna rağmen insanlar bu
kaynağı devamlı bulandırmaya çalışmış ve O’nun adına zaman zaman hadis
uydurulmuştur. İslâm toplumunun içinde bulunan münâfıklar, İslâm kisvesi
altında müslümanların kafasına şüpheler sokmaya çalışmış; bunun yanında
hadis uydurma cür’et ve cesâretinde bulunamayanlar da kanaatleri doğrultusunda
hikâye, kıssa ve menkıbeler uydurarak kafalarına göre bir İslâm
şekillendirmeye çalışmışlardır.
Hikâyecilerin İslâm tarihinde yaygın bir yeri vardır. Hz. Ali, bu kıssacıları
câmiden kovmuş, onların bu yolla din kaynağını bulandırmasına izin vermemiş,
ama ondan sonra yine bu olay devam edegelmiştir. Felsefecilerin,
Kelâmcıların, tasavvufçuların kaynağa soktukları yanlışlar, halkın hikâye ve
hurâfelere düşkünlüğü, İslâm’a vahiyden ayrı bir kimlik ortaya çıkardı. Her
ne kadar, ana kaynakları bulandırmadan, dini eksiltme ve ona ilâvelerde bulunma
gibi cinâyetleri işlemeden, sahih din anlayışı; her asırda az veya çok
insan tarafından takip edilse de, genel halkın çoğunluğu vahyi yanlış anlamış
insanlardı.80Bu konuda suçun büyüğü, halktan daha çok, onlara yanlış dini
öğreten, ya da halkın yanlışlarını düzeltmeye çalışmayan etkili ve yetkililerde,
şeyh, başkan, ağabey, hoca ve tebliğcilerdedir.
“Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘hayır, biz atalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ derler. Ya ataları bir şey düşünmeyen,
doğru yolu bulamayan kimseler olsa da mı?”81 Bizim dinimiz, acezelerin,
meczupların dini değildir. Geleceği beklerken bu gününü unutanlar da bize
yabancıdır. Atalarının dinleri, yaptıkları ile öğünmekle yetinenler de. Çünkü
peygamber oğlu olmak bile kurtuluş için yeterli değildir. Dinimiz, geçmişin
sanıkları ve tanıkları kaybolmuş dâvâlarının kavgasından da ibâret değildir.
Din, Allah’ın, Peygamberi vâsıtasıyla bize bildirdiği, eksiği ve fazlası olmayan
Kitapta yazılı olandır; Peygamber’in bize tebliğ ettiğinden ibârettir. Hz. Pey-
78 15/Hicr, 9
79 Buhârî, İlim 38, Cenâiz 33, Enbiyâ, 50, Edeb 109; Müslim, Zühd 72; Ebû Dâvud, İlim 4; Tirmizî,
Fiten 70, İlim 8, 13, Tefsir 1, Menâkıb 19; İbn Mâce, Mukaddime 4; Dârimî, Mukaddime 25, 46; Ahmed
bin Hanbel, 2/47, 83, 133, 150, 159, 171.
80 Abdurrahman Çobanoğlu, İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller, İhtar Y., s. 47-52
81 2/Bakara, 170
≈ 59 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
gamber ve O’nun dostları, bize bu dinin pratiklerini göstermişler ve O’nun
sahih sünneti tevârüs edilerek bize ulaşmıştır.
Toplumların câhiliyye dönemlerinden kalma gelenekleri dinimizin bir parçası
değildir. Kuşkusuz onların, tevhide/vahdâniyete karşı olmayanlarını koruyabilir
ve geliştirebiliriz. Ancak, kendi atalarımızdan, ırkımızın ve halkımızın
geleneklerinden gelen her özellik dinimizin bir parçasını oluşturmayacaktır.
Atalarımızın yaşadıkları zaman, mekân ve şartlar farklıdır. Geçmiş zamanı
tekrar etmek mümkün değildir. Biz bu gün Kur’an’ı, burada ve bu şartlarda
yaşamak, onun için de eskiyi tekrar etmek değil; yeniden, Kur’an’da belirtilen
sorumluluğumuzu asrın idrâkine söyletmek zorundayız.
Özellikle uzun bir fetret döneminin, esâret, yoksulluk ve sapma döneminin
ardından, bu gün dini anlama ve yaşama mücâdelesinde yığınla İsrâiliyat
ve nefsimize kolay gelen, atalarımızın örflerinden yola çıkarak Kur’an’ı te’vil
etmeye kalkışmak, bizi çok farklı mâceralara sürükleyebilir. Bugünkü iletişim
akışı içinde, medyanın; uzun boyluları cüce, cüceleri uzun boylu gösteren,
hâinleri kahraman, kahramanları hâin olarak tanıtan konkav ve konveks aynaları
arasında gerçeği yakalamak için yoğun çaba göstermek zorundayız.
Eskilerin 32 ya da 54 farzdan ibâret din telakkileri ile bu günü açıklamak
mümkün değildir. Daha önceki dönemlerin siyasal ve sosyal şartları içinde
şekillenen din anlayışının, günümüzde dini yeniden aslî yapısına döndürme
gayreti içindeki insanlar için kesin ve mutlak bir örnek teşkil etmesi düşünülemez.
Ancak, tarihî bilgi ve belgeler, tarihî tecrübeler de hiçbir zaman
görmezlikten gelinecek olaylar değildir. Gelenekleri aynı ile tekrarlamaya çalışmak
gibi, geleneklerden kesin olarak koparak, geçmişi, geçmişin birikim
ve tecrübelerini görmezlikten gelmek de bize bir şey kazandırmaz; çok şey
kaybettirir.
Tarih, övgü ya da sövgü kitabı değildir. Sanıkları ve tanıkları kaybolmuş
bir dâvâda kahramanlar ve hâinler üretmek, bize bir şey kazandırmaz. Onlar,
bizden önce gelip geçen bir topluluktu, onların yaptıkları onlara, bizim yaptıklarımız
bizedir. Tarihi, bugünümüzü inşâ ederken bir tecrübe alanı olarak
ciddiye almamız gerekir. Kahramanlar üretmek adına ihânetleri görmezlikten
gelmek, ihânetlerden söz ederken faziletleri görmezlikten gelmek, tarihte
kalanlar için hiçbir şeyi değiştirmez; ama bize birçok şeyi kaybettirir. Tarihi,
bu günlerini ispat için malzeme olarak kullananlar ve tarihî gerçekleri çarpı≈
60 ≈
Ahmed Kalka n
tanlar, hem kendi geleceklerini ve hem de toplumun geleceğini karartırlar.
Zaman içinde doğruluğunu kanıtlamış, insanların ortak faziletini oluşturmuş,
berraklaşmış değerlere elbette sahip çıkmak, dürüst herkes için ahlâkî bir
görevdir.
“İnsanlardan kimi de vardır ki, ‘Allah’a ve âhiret gününe inandık’ derler;
oysa inanmamışlardır. Allah’ı ve mü’minleri aldatmaya çalışırlar. Hâlbuki
yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar. Onların kalplerinde hastalıkr
vardır... Onlara ‘yeryüzünde fesat çıkarmayın’ dendiğinde ‘biz ancak
ıslah ediciyiz’ derler. İyi bilin ki onlar bozgunculardır.”82 Nasıl, kimi zaman
insanlar katil ruhlarının üstüne cihad elbisesi giyerek din adına cinâyetler
işleyebiliyorsa, kimi zaman da şeytan aklımızı çelip bize birtakım fantezileri
din gibi göstererek onları kafamıza sokmaya çalışmaktadır.
“Onlar kalbimiz temizdir” diyerek kendilerini aldatmaktadırlar. Hayatlarına,
dinlerine göre yön vermek yerine, hayatın içinde buldukları şeyleri kendileri
için din haline getirmektedirler. İslâm adına rasyonalizm, İslâm adına demokrasi,
İslâm adına sağcılık, İslâm adına solculuk, İslâm adına Kemalizm,
İslâm adına laiklik... İslâm’ın neyi kabul edip neyi kabul etmediğini nerede ise
Allah’ın rızâsı değil; çağın icapları tayin etmekte ve din çağın icaplarına göre
te’vil edilmek sûretiyle sürekli değişen bir din anlayışı ortaya çıkmaktadır.
Elbette Kur’ân-ı Kerim, kıyâmete kadar bâki kalacağına göre, çağın getirdiği
yeniliklere karşı İslâm’ın mesajı olacaktır. Müslümanların bilgileri ve tecrübeleri
geliştikçe Kur’ânî anlayışları da gelişecektir. Ancak, burada çağın
gereklerinden yola çıkarak Kur’an’ı te’vil etmek değil; Kur’an’dan yola çıkarak
çağı yorumlayıp onu meşrû bir yoruma tâbi tutmak zorundayız. Reddettiğimiz
şeyin doğrusunu, savunduğumuz şeyin delillerini ortaya koymamız
gerekir.
Birinci yolda, yani çağın gereklerini din zannetmede bireyin aktif, entelektüel
bir katılımı yoktur. Sadece dinini te’vil etmek sûretiyle edilgen bir yola girmektedir.
Şuurlu bir müslüman ise, İslâmî sorumluluk şuuru ile olayı yeniden
yorumlamak ve onu tashih ederek ona yeni bir biçim vermek durumundadır.
Sağcılığın dine eklenmesi, ya da Arap ülkelerindeki ve özellikle Libya’daki
solcu müslümanlık iddiaları, dini te’vil gayreti, dini moda akımlarla sentez
etme gayretini belgelemektedir.
82 2/Bakara, 8-10
≈ 61 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Demek ki sentezcilik modası, sadece dini ırkla sentez etmek değil; dini
şahsî kanaatlerimiz, lider ve örgütlerimizle ve de aynı zamanda, birtakım
çağdaş felsefî akımlar, moda ideolojilerle, kavramlarla sentez etme gayretleri
de gözükmektedir. Bütün bunlara karşı uyanık olmak zorundayız. Eğer her
şeyi bu kadar birbirine karıştıracak olursak, sonra bu işin içinden çıkamayan
insanlar, bal peteğindeki lafza-i celâl yazısının hikmeti üzerinde gereğinden
fazla kafa yorarak, imtihan olmak için geldikleri dünyanın gerçeklerinden
koparlar ve sorumluluk duygusunu yitirerek inançlarını eyleme dönüştürme
irâdesini kaybederler.
Hacca giden biri teraziye el sürmemeli imiş. Artık o, Allah adamı olduğundan,
dünya menfaati ile işi olmazmış. Kim uydurmuşsa... İyi bir tüccar,
nebîlerle birlikte haşrolmayacak mı? Bizim dinimiz, bu dünya ile ilgilidir. Bize
âhiretin sırlarını açıklar; ama ve bu dünyada yaşanmak üzere, bu dünyadaki
insanlar için inmiştir.
Câmide dünya kelâmı konuşulmazmış. “Din nasihattir (nasihatten ibârettir).”
83 diyen bir dinin tebliği, anlaşılması için dünya kelâmı konuşmadan
nasıl nasihatleşeceğiz? Câminin asr-ı saâdetteki hayatın hemen her alanıyla
ilgili fonksiyonu, dünyayı ve dünya kelâmını dışlayarak nasıl icrâ edilecektir?
Din ve dünya işlerini birbirine karıştırmayacakmışız. Gerçeğini bilmediğimiz
âhiret işlerine bu dünyayı nasıl karıştırabiliriz ki!? Bizim dinimiz konuşmamızı,
ticaretimizi, ekonomik ve sosyal ilişkilerimizi, her şeyi kapsar. Yaptığımız ve
yapmamız gerekirken yapmadığımız, söylediğimiz ve söylememiz gerekirken
söylemediğimiz her şeyi!
Kimine göre din sadece vicdan özgürlüğü gibi bir şey. Bunlar din ve vicdan
özgürlüğünün ayrı ayrı şeyler olduğunu bile bilmeyecek kadar zekâ sorunu
olan insanlar... Din Allah’la kul arasında imiş. Bu din, kimin dini ise, kim
uydurdu ise... Her din, kendi bağlılarını birbirleri arasında hukuk sahibi kılar.
Onlarınkisi şeytanın uydurduğu hayal âleminde olan bir din... Elbette kimsenin
kalbini yarıp bakmadık ama, Allah’ın kitabı Kur’an, müslümanları kardeş
yapmak sûreti ile birbirleri üzerinde hak sahibi yapmadı mı?
Dini dünya hayatının dışına itme iddiası, şeytanı bile güldüren bir komedi
olsa gerekir. Allah, peygamberlerini bizim gibi birer beşer olan insanlardan
seçip gönderdi. Dinin bütün hükümleri, bu dünya içindir, bu dünyada uygu-
83 Müslim, İman 55; Ebû Dâvud, Edeb 67
≈ 62 ≈
Ahmed Kalka n
lanır. Âhiret, sadece geleceğe ilişkindir; cennet ve cehennem, bu dünyadaki
amellerimizin sonucu olarak varacağımız yerdir. Bu gün yaşanacak gerçek,
bu dünya ile ilgilidir. Öbür kısmı, haber verilen gerçektir. Dini dünya hayatından
soyutlamak, dini yok etmekle eş anlamlıdır. Bu bir inkârdır, küfürdür!
Onlar bilmedikleri bir dine iman ettiklerini sanıyorlar. Onu kendi gönüllerince
süslüyor ve ona şeytanlarının söylediği şekilde bir muhtevâ kazandırıyorlar.
Eski putperest toplumlarda zenginlerin kendi adlarına özel tanrılar,
özel putlar edinmeleri gibi... Din, onlar için bir nazar muskası gibi bir şeydir.
Kalplerinin temiz olduğunu sanıyorlar, ama şeytan kalplerine yuva yapmış.
84
BU DIN BENIM DINIM DEĞIL!
Bugün okullarda öğretilen mecburî din ve aynı şekilde câmilerden halka
empoze edilmeye çalışılan, yine dinde reform gayreti sahiplerinin yaymaya
çalıştıkları sahte bir din sözkonusudur. Bu sahte dinle bırakın müslüman
olmayı, hıristiyan olmak bile mümkün değil. Hatta dinsiz bile olunamaz, ancak
din düşmanı olunabilir. Bugün hıristiyan misyonerliğinden daha korkunç
olan radyodan, TV’den, kimi bürokratların, sözde aydınların ağzından kafasını
uzatan şeytanın tebliğ etmeye çalıştığı bu sahte dindir.
Amaç, devletle uyumlu yeni bir müslüman(!) tip yetiştirmek. Yeni Türk
müslümanının standartlarını düzen ve kemalist ilkelerle tesbit edip TSE damgalı
bir din oluşturmak. Bu standartların dışındaki dine “irticâ” damgası/yaftası
vurarak onu yasaklamak. Cumhuriyet çocuğu, demokrat, laik, Atatürk
ilkelerini benimsemiş, Türk standartlarına uygun, düzenle uyum içinde, etliye
sütlüye (tabii zâlimlere ve sömürücü tâğutlara) karışmayan müslüman(!) vatandaşlar
yetiştirmek.
Laiklik, batı kökenli bir kelime... Batı şartlarında ortaya çıkmış ve o şartlarda
mümkün olan bir şey. Kaldı ki, bugün birçok batılı ülke laiklik ilkesine bağlı
değil. Hele Türkiye’deki laiklik, onlar için çok yabancı. Ama müslüman Türk
halkı ille de laik olmak zorunda... Laikliği batı şartlarında bile mümkün kılmak
sorunken, müslüman bir toplumda nasıl mümkün olabilir? 23’den beri
bunun yolu aranıyor. Önce dini yasaklamak istediler, olmadı. Kaleyi içeriden
84 Abdurrahman Dilipak, Bu Din Benim Dinim Değil, İşaret/Ferşat Y., s. 49-52
≈ 63 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
fethetme yolunu denediler, tutmadı. Okullara zorunlu din dersi koyarken,
maksatları, dini yaymak ve güçlendirmek değil; halkın elindeki kitabı almak
mümkün olmadığına göre, dini öğreten kitabı kendileri yazıp öğretmek, dini
yeniden yorumlamak ve standardize etmek.
Türkiye ille de laik olacaktı ya, devlet değişmeyeceğine göre, din devlete
uymalıydı. Batılı anlamda bir laikliği mümkün kılmak için imamın papaza, caminin
kiliseye, Kur’an’ın da İncil’e benzemesi gerekiyordu. Bütün gayret de
onun için… Yani, hıristiyan gibi (hatta dinsiz gibi) yaşayacak, yine de müslüman
gibi ölüp törenle müslümanca gömülecektiniz… Âhiret, dinin alanına
girdiği için, öldükten sonra imama teslim olacaktınız; yaşarken Sezar’lara,
tanrının tüzel kişilik kazanmış hali olan iktidar irâdesine! Bu, aslında laiklik
filan değil; doğrudan doğruya din düşmanlığı idi aslında.
YÖNLENDIRILEN DIN; DEVLET DINI VE DIN TEŞKILATLARI
İslâm’ın, sosyal ve siyasal hayatı hayra doğru değiştirip dönüştürmesinin
önünde en büyük engellerden biri, resmî/laik İslâmizasyon anlayışları ve
bu işlevi gören kurumlardır. Müslüman, her çeşit tâğutu, her çeşit kurum
ve kuruluşlarıyla reddetmeli, onların (varsa) olumlu taraflarını örtmeli, inkâr/
küfr etmelidir ki, kurtuluşa erebilsin, sağlam kulpa yapışabilsin.85 Resmî din
teşkilâtları, işgal altındaki bütün İslâm dünyasında büyük bir kambur, ayak
bağı ve pranga durumundadır. İslâm dışı düzenler açısından ise, bir koltuk
değneği, bir emniyet sibobu, bir drenaj kanalıdır. İslâm dışı (hatta düşmanı)
güçlerin desteği/maaşı olmadan ayakta duramayacak olan bu grup, çoğu
zaman kendilerini hak dinin temsilcileri olarak görürler. Bu da müslümanların
cezası olarak yetmektedir.
Dünyadaki tüm küfür sistemleri, açık cephe alıp fertlerin içinden sökemedikleri
Allah inancını köreltmek, saptırmak ve bu yolla insanları dalâlete düşürüp
köleleştirmek için kendilerine Bel’amlar bulmak zorunda hissetmişlerdir.
Tarihin çok eski devirlerinden itibaren, Kur’an’ın bildirdiğine göre meselâ
Hz. Mûsâ döneminden bu yana, küfürle hükmeden düzenler, edindikleri bu
yardımcılara para ve makam vererek onları toplumun önüne sürmüşlerdir.
Bir taraftan da, dinî konularda bunların yetkili olduklarını yaymaya ve bu imajı
toplumun kafasında yaşatmaya çalıştılar. Böylece, bu yolla halkın onlara tâbi
85 Bak. 2/Bakara, 256
≈ 64 ≈
Ahmed Kalka n
olmasını sağlayarak, halk üzerinde kendi egemenliklerini ve baskılarını kurdular.
İslâm’a göre insan, yeryüzünün halîfesidir. Allah, insanı yeryüzünde meşrû
icrâatta bulunması için, yani Allah’a kulluk için yaratmıştır. Bu anlamda
halifelik; sadece namaz kılma, oruç tutma, zekât verme, hacca gitme gibi
ibâdetleri yerine getirmekle sınırlı olmayıp, her hususta Allah’ın rızâsına uygun
hareket edilmesini zorunlu kılar. Yani, Kur’an’ın hayat ve hüküm kitabı
kabul edilerek tatbik edilmesi gerekir.
Kur’an’da bu gerçek, apaçık belirtildiği halde, müslümanların yaşadığı
ülkelerdeki rejimler, “din”i kendi kontrolleri altına almak, dinin emir ve yasaklarından
kendilerini soyutlamak; devletin dinsiz olmadığını göstermek için
dinle ilgili resmî teşkilâtlar kurdular. Bu kurumlar vâsıtasıyla halka belli konularda
serbestlik verilirken, “hak din”in temel/asıl konularından haberdar
edilmemesine özen gösterdiler.
Ortadoğu ülkeleri, resmî din kurumları oluşturup bunları tâğûtî düzenlerine
bağlayınca ve kendilerine uygun gördükleri bir başkanı da o makama
atayınca, dinle ve dolayısıyla hayatla ilgili bütün ipleri ellerine almış oldular.
İşi daha da sağlama almak için imamların, müezzinlerin, vâiz ve müftülerin
maaşını laik devletin bütçesinden ödemeye başladılar. Böyle yapmakla,
kendilerinden maaş alanların kendilerine hesap sorma yolunu da kapatmaya
çalıştılar. Bu durumda din, artık ortada oyuncak haline gelmiş oluyordu.
Laik rejim İslâm’la çatışmayı göze alamadı. Ancak, bu engel kaldırılmalı,
ama, çatışma olmadan bu iş halledilmeliydi. Çünkü böyle bir çatışma laik
rejimin sonu demekti. O halde, laikliğe zarar verilmeden bu iş gerçekleştirilmeliydi.
Ve formül bulundu: İslâm isim olarak var olmalıydı, ancak, hüküm/
uygulama olarak kaldırılmalıydı. Laik rejimin çok güveneceği bir teşkilat kurulmalı,
bu kuruluş, dinin vicdanlara hapsedilme işini en iyi şekilde yerine
getirmeliydi.86
Yüce Allah’ın indirdiği hükümlerin bir kısmını gizleyerek saklayanların ve
hükümleri istemeyenlerin câhil olduğunu bildiren Kur’an, en güzel hükmedenin
Allah Teâlâ olduğunu haber vermektedir: “Yoksa câhiliyye hükmünü/
idaresini mi istiyorlar? İyice bilen bir toplum için Allah’tan daha güzel
86 Abdurrahman Çobanoğlu, İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller, İhtar Y., s. 55-69
≈ 65 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
hüküm veren kim olabilir?”87 Yüce Allah’ın indirdiği hükümleri gizlemek ve
bunlarla hükmetmemek, ya da İslâmî esasların günümüzde geçerli olmadığını
düşünmek ve söylemek; dini yalanlamak, inkâr etmektir: “Artık bundan
sonra hangi şey, sana dini yalanlatabilir? Allah hükmedenlerin en güzel
hükmedeni değil mi?”88
Aldıkları birkaç kuruş için İslâmî hakikatleri örtbas edenler, aslında İslâmî
esaslardan ne kadar uzak olduklarını ortaya koymaktadırlar. Hakkı ortaya
koymanın yolu, başta câhilî bütün sistemleri reddetmekten, daha sonra İslâmî
esasları çok iyi öğrenmekten geçer. Bunun için hakkın ve bâtılın net
olarak ortaya konulması gerekmektedir. “Dinde ikrâh/zorlama yoktur. Çünkü
doğruluk, sapıklık ve eğrilikten ayrıt edilmiştir. O halde, kim tâğutu
(Allah’tan başka hüküm koyanı) reddedip Allah’a iman ederse, kopması
mümkün olmayan sağlam kulpa yapışmıştır. Allah (her şeyi) işitir ve bilir.”89
Yüce Allah, indirdiği açık delillerin tümünün açıklanmasını istemekte ve
bir kısmını gizleyenlere lânet edileceğini bildirmektedir: “İndirdiğimiz açık
delilleri ve hidâyeti, Biz Kitap’ta insanlara açıkça belirttikten sonra, gizleyenler
(var ya), işte onlara hem Allah lânet eder, hem de bütün lânet edebilenler
lânet eder.”90; “Allah’ın indirdiği Kitap’tan bir şey gizleyip onu az
bir paraya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey doldurmuyorlar.
Kıyâmet günü Allah onlarla ne konuşacak ve ne de onları
temize çıkaracaktır. Orada onlar için acı bir azap vardır. Onlar hidâyeti/
doğru yolu bırakıp sapıklığı, mağfirete karşılık olarak da azâbı satın almış
kimselerdir. Onlar ateşe karşı ne kadar da dayanıklıdırlar!”91
Kitab’a vâris olanlar, Kitab’ı açıp okuyanlar, onu açıklamakla mükellef tutulmuşlardır.
“Allah, kendilerine Kitap verilenlerden: ‘Onu mutlaka insanlara
açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz!’ diye söz almıştı. Fakat onlar,
verdikleri sözü kulak ardı ettiler, onu az bir dünyalığa değiştiler. Yaptıkları
alışveriş ne kadar kötü!”92
Müslümanların yaşadığı değişik ülkelerdeki resmî din kurumunun görevlileri,
dinin toplum tarafından anlaşılmasını, dinin sosyal ve siyasal yönlerini,
87 5/Mâide, 50
88 95/Tîn, 7-8
89 2/Bakara, 256
90 2/Bakara, 159
91 2/Bakara, 174-175
92 3/Âl-i İmrân, 187
≈ 66 ≈
Ahmed Kalka n
iyilikleri emretmek ve kötülüklerle mücâdele etmenin her müslümanın görevi
olduğunu anlatmayarak, kötülüklerin toplum hayatına egemen olmasına
destek oldular. Bu görevliler, kötülüklerin toplum hayatına hâkim olması için,
elbette ki kötülüğü övüp halkı teşvik etmediler; zaten onlara bu görev de
verilmemişti. Kötülükleri başkaları, rejimin bizzat kendisi toplumun önüne çıkardı;
fakat toplumdaki dinî inanç, bu kötülüklerin yayılmasını engelliyordu.
Bu dinî inanç toplumdan kalkmadıkça kötülük yayılmayacaktı. Öyleyse bu
dinî inanç kalkmalıydı, ya da vicdanlara hapsedilmeliydi ki, kötülüklere meydan
açılabilsin ve her çeşit şer (şirk, küfür, isyan, tuğyan, fesat ve ahlâksızlıklar)
ortalıkta özgürce işlenebilsin. Dini vicdanlara itebilme işi, toplum içinden
çıkan, toplumun güveneceği kişilere verilmeliydi ki, toplum uyanıp laik ve
tâğutî rejimlere, şerlerin egemen olduğu sisteme ve yapıya karşı gelmesin.
Evet, bu resmî görevliler, büyük çoğunlukla, dini vicdanlara hapsederek
gerçekleri gizlemişler, hakkın toplum tarafından anlaşılmasına engel olmuşlardır.
Bu ise, yapılabilecek en kötü işti: “Onlar, işledikleri kötülükten, birbirlerini
vazgeçirmeye çalışmıyorlardı. Andolsun yaptıkları ne kötüdür!”93;
“Allah’ın âyetlerini az bir paraya sattılar da O’nun yoluna engel oldular.
Onların yaptıkları, gerçekten ne kötüdür!”94 Bu görevliler, bunu ister bilerek
yapsınlar, isterse bilmeden; bâtılı emretmeleri, bundan da kötüsü, hakla bâtılı
karıştırmaları, cinâyet olarak yeter! “Âyetlerimi az bir karşılık ile satmayın;
yalnız Benden (Benim azâbımdan) korkun. Hakkı bâtıl ile karıştırmayın;
bilerek hakkı gizlemeyin.”95
Yine, hangi sebeple olursa olsun, hakkı gizleyerek belli konuları işlemeleri,
onların Kur’an’ı böldüklerinin açık bir delilidir. Bunun hesabı, elbette sorulacaktır.
“Onlar ki Kur’an’ı bölük bölük ettiler. Senin Rabbin hakkı için
Biz onların hepsine, yaptıkları şeylerden soracağız. O halde sen emrolunduğun
şeyi açıkça söyle ve müşriklere aldırma!”96 Kur’an’ı parça parça
ederek bir bölümü ile hareket edenler için Kur’an’ın öngördüğü ceza, dünya
hayatında laik düzenlerin isteklerine göre hareket ettiklerinden dolayı rezillik,
rezillerin âhiret cezası ise, azâbın en şiddetlisine atılmaktır. “...Yoksa siz
Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden bunu
93 5/Mâide, 79
94 9/Tevbe, 9
95 2/Bakara, 41-42
96 15/Hicr, 91-94
≈ 67 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
yapanın cezası, dünya hayatında rezil olmaktan başka nedir? Kıyâmet
gününde de (onlar) azâbın en şiddetlisine itilirler. Allah, yaptıklarınızı bilmez
değildir.”97
Müslümanların yaşadıkları ülkelerdeki dinle ilgili memurlar, kendilerine
emredilen gayr-i meşrû da olsa her çeşit emre itaatkâr tavırlarıyla, bilerek
veya farkında olmadan; tâğutî ve laik düzenlerin emir ve yasaklarını Allah
ve Rasûlünün emir ve yasaklarının üstüne çıkarmış oluyorlar. Bu nedenle,
Kur’ânî emirler bunlar için pek bir şey ifade etmeyebiliyor. Bunun en açık
örneği, cenaze namazları ile ilgili tutumlarıdır. Kur’ân-ı Kerim, Allah’ın dininden
hoşlanmayanların, fâsıkların ve münâfıkların namazlarının kılınmamasını,
mezarları başında durulmamasını isterken, bu namaz memurları, bırakın
münâfıkları, Allah’ın dinine ve müslümanlara düşman olan dinsizlerin (daha
doğrusu, farklı din mensupları müşriklerin) bile namazlarını kılmakta, onlar
için duâ etmektedirler. Namazdan sonra da bu müşriklerin ölüsünü almaya
gelenlerin bazılarınca, “kahrolsun şeriat!” diye İslâm’a saldırdıkları durumlar
bile olabilmektedir. “Onlardan ölen hiçbirine asla namaz kılma, onun kabri
başında da durma. Çünkü onlar, Allah ve Rasûlünü inkâr ettiler de fâsık
olarak öldüler.”98 Şimdi, bir tarafta Yüce Allah’ın emri, diğer tarafta İslâm
dışı sistemin emri var. Bu ülkelerdeki namaz memurları, düzenin emrine tâbi
olduklarını ortaya koyarak, Yüce Allah’ın bu emrinin tersine hareket ediyorlar.
Bu davranışlarıyla da Kitab’ın hükümlerini arkalarına atmış oluyorlar.
Laik ve tâğûtî düzenlere hizmeti ibâdet kabul eden her çeşit görevliler,
tevbe ederek Allah’a ve O’nun yüce Kitabına tam teslim olmadıkları
ve Kur’ânî gerçekleri insanlara olduğu gibi anlatmadıkları sürece, ne müslümanlarla
beraber olabilirler ve ne de Yüce Allah tarafından bağışlanırlar.
“İşte onlar, âhireti verip dünya hayatını satın alan kimselerdir. Onlardan
azap hiç hafifletilmez ve onlara hiç yardım edilmez.”99; “Ancak, tevbe edip
düzeltenler, (hakkı) açıklayanlar başka. Onları bağışlarım. Çünkü Ben tevbeyi
çok kabul eden ve merhametli olanım.”100
Hamdolsun, bu âyete göre durumlarını düzeltenler, günden güne çoğalmakta
ve Müslümanların yaşadığı ülkelerde dinle ilgili görev yapan nice
insan, yalnızca Yüce Allah’a kul olma şerefine ulaşmak için çalışmaktadır.
97 2/Bakara, 85
98 9/Tevbe, 84
99 2/Bakara, 86
100 2/Bakara, 160
≈ 68 ≈
Ahmed Kalka n
Ancak, rızık endişesiyle hâlâ gerçekleri gizleyen büyük bir grup resmî görevli
bulunmaktadır.101
Özetlersek; İslâm’a göre din, sadece ölüm ötesi ile ilgili bir mezarlık dini
olmayıp, insan hayatının bütün yönlerini kapsayan, onun ruhsal olduğu kadar,
sosyal ve siyasal yönlerden de Kur’an’a ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’in
sünnetine göre düzenlemeler öngören bir hayat anlayışı, bir dünya görüşüdür.
Gerçekten dinin, yani İslâm’ın nasıl uygulanacağını öngören ve emreden
Kur’an, müslümanın bütün iç ve dış dünyasını, maddî ve mânevî hayatını
düzenleyecek ilkeleri de içermektedir. Bu anlamda din, Allah’ın rızâsına
uygun gelecek biçimde düzenlenmiş bir toplumsal bütün ya da sistemdir ki,
beşerî olan diğer sistemler içerisinde, Allah’ın kabul ettiği tek sistem olarak
kabul edilmektedir. Öyleyse genel bir değerlendirmeyle İslâm’a göre din, insanın
bu dünyadaki hayatını bir bütün olarak kapsaması yanında, ölüm sonrası
hayatını da anlamlı kılan temel ilkeler ortaya koymaktadır. Ayrıca insanın
eşyayla ilişkisini, evrene bakış tarzını kuran özü de vermektedir.102
Fıtrata uygun tek din olan hak dinin egemenliği için, bu dinin mensupları
sonuna kadar mücâdele etmelidir.103 Çünkü hak dine karşı olanlar, bu dini
ortadan kaldırıncaya kadar mücâdele etmekten geri kalmayacaklardır.104 Ve
onlar hak dini sürekli alay ve eğlence konusu yapacaklardır. O halde hak din
mensupları bunları gönül dostu edinemezler.105 Böyleleriyle duruma göre ya
mücâdele edilir, yahut da onlara: “sizin dininiz size, benim dinim bana!”106
denir.
Hakk’a ve hak dine inanmayan insanların bize din biçmelerine, kendi bâtıl
dinlerini bize dayatmalarına, hak dini tahrif etmeye çalışmalarına, Allah’a ve
Allah’ın dinine iftira etmelerine göz yumacak ve boyun eğecek değiliz. Onların
ilâhlıklarını, rabliklerini reddedeceğiz; onların tuzaklarına düşmeyeceğiz.
Onların (b)alıkları avlamak için oltalarına taktıkları sahte “din”i yutmayacağız.
101 Ramazan Yılmaz, Tevhidin Düşmanı Tefrika, Mücahede Y., s. 155-171
102 İhsan Süreyya Sırma, Sosyal Bilgiler Ansiklopedisi, c. 1, s. 373
103 Bak. 2/Bakara, 193; 8/Enfâl, 39
104 Bak. 2/Bakara, 217
105 Bak. 5/Mâide, 57; 6/En’âm, 70; 7/A’râf, 51
106 109/Kâfirûn, 6
≈ 69 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
SORULAR
1- Dinin sözlük ve terim mânâsını açıklayınız.
2- Dinler kaça ayrılır? Bunlar nelerdir?
3- Hak Din, Muharref Dinler ve Bâtıl Dinleri açıklayınız.
4- Dinleri kimler, niçin bozmak istemişlerdir?
5- Günümüzde meşhur olan bâtıl dinlere örnekler veriniz.
6- Bâtıl dinleri tanımanın bir müslüman için hangi yönlerden önemli olduğunu
açıklayınız.
7- Din ile bilim arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
8- Dinin günümüzde değişik şekilde yozlaştırıldığına dair örnekler veriniz.
9- Resmî din anlayışının ve özellikle câhilî eğitim kurumlarındaki Din Kültürü
ve Ahlâk Bilgisi kitaplarındaki dinin, Allah’ın tek hak dini İslâm’dan ne yönüyle
farkları olduğunu örneklerle açıklayınız.
10- İslâm’ın hâkim olmadığı, yani dinin devlet olmadığı ülkelerde, nasıl devlet
dininin ortaya çıktığı ve dinî teşkilatlar tarafından dinin nasıl yönlendirildiğini
örneklerle açıklayınız.
11- “Sizin dininiz size; benim dinim bana!” (109/Kâfirun, 6) âyeti, bize aşağıdaki
seçeneklerden hangisini öğretmektedir?
a) Müslümanların dininin o günkü dinlerden farklı olmadığını
b) Ebû Cehil ve benzerlerinin dinlerinin de hak olduğunu
c) İslâm’ın dışındaki yaşama şekillerinin bir din olmadığını
d) İslâm’ın dışındaki yaşama şekillerinin de bir din olduğunu
12- Kanunların ve kuralların Allah’ın kitabına dayanmayıp, insanların kendi
akıllarından ortaya attıkları her hayat şekline ne denir?
a) Hak din b) Hıristiyanlık
c) Bâtıl din d) Muharref din
13- Kapitalizm, Kemalizm, Sosyalizm, Demokrasi ve Laiklik için aşağıdakilerden
hangisi tam doğrudur?
a) Bunlar çağımızın idare şekillerindendir. İyisi de olur, kötüsü de.
b) Bunlar bâtıl (uydurma) dinlerdendir. Bâtıl dinlerdeki tüm özellikler bunlarda
da vardır.
c) Bunlar muharref dinlerdir.
d) Bunlar, din olarak kabul edilmez. Sadece yönetim şekli ve ideolojik
anlayışlardır. Bunların, varsa kötülüklerinden sakınmalıyız.
14- Aslı İslâm olduğu halde, sonradan katmalar ve atmalarla tahrif edilen
(bozulan) dinler vardır. Bu muharref dinler hangileridir?
a) Hıristiyanlık b) Hıristiyanlık ve Yahûdilik
c) Yahûdilik d) Kapitalizm ve Komünizm
≈ 70 ≈
≈ 71 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
15. ÜNİTE
İSLÂM DİNİ
• İslâm Kelimesinin Sözlük ve Terim Anlamları
• İslâm’ın Mâhiyeti (İçeriği)
• İslâm’ın Gayesi
• İslâm’ın Hükümleri
• İslâm’ın Genel Özellikleri
• İslâm’ın Eski Şeriatlerle İlişkisi
• Kur’ân-ı Kerim’de İslâm Kavramı
• Hadis-i Şeriflerde İslâm Kavramı
• İslâm’ın Rükûnları (Temelleri)
• İslâm’ın Tebliği
• İslâm’ı Hayata Hâkim Kılmak
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir:
• İslâm kelimesinin sözlük ve terim anlamlarını tanımak.
• İslâm’ın içeriğini izah etmek.
• İslâm Dini’nin gayesini açıklamak.
• İslâm Dini’nin hükümlerini listelemek.
• İman, amel, ahlâk ve muâmelat (hukuk) terimlerini tanımlamak.
• İslâm’ın genel özelliklerini listelemek.
• İslâm’ın, önceki şeriatlerle ilişkisini açıklamak.
• İslâm’ın rükûnlarını, temellerini listeleyip açıklamak.
• Cibril hadisini izah etmek.
• İslâm - amel-i sâlih ilişkisini açıklamak.
• İslâm’ın tebliğcisi olmanın önemini ifâde etmek.
• İslâm’ı ferdî, sosyal ve siyasal hayatımıza hâkim kılmanın gerekliliğini izah
etmek.
≈ 72 ≈
Ahmed Kalka n
İSLÂM KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI
İslâm kelimesi sözlükte; teslim olmak, boyun eğmek, itaat etmek anlamlarına
gelir. Allah Teâlâ’nın emirlerine teslim olup itaat etmeğe dayanan bir
din olması sebebiyle bu dine İslâm denilmiştir.
İslâm’ın terim anlamı: Allah tarafından peygamberler aracılığıyla insanlara
bildirilen dünyada ve âhirette insanları mutluluğa ulaştıracak hayat şekli, itikadî
ve amelî bir nizamdır. İslâm, akıl sahibi insanları kendi tercihleriyle bizzat
hayırlı olan şeylere götüren İlâhî bir sistemdir, kanundur.
İSLÂM’IN MÂHIYETI
İslâm’ın mânâsı, teslim olmaktır; Allah’ın emir ve yasaklarına teslim olmak.
Allah’ın hükümlerine teslim olmaksızın İslâm olmaz.107İnsan, Allah’ın yarattığı
kuldur. Allah, ilmiyle her şeyi kuşattığından ve hikmet sahibi olduğundan
kulluğun gereği, O’na teslim olmaktır. Hayatın kanunları insanın Allah’a teslim
olmasını gerektirir. Çünkü bu kanunları da, insanı da en iyi bilen, Allah’tır.
Bütün kâinat ve içindeki her şey o yaratıcının kanunlarına itaat etmektedir.
O yüzden bütün kâinatın dini İslâm’dır. Güneş, ay, yıldızlar hep müslümandır.
Dünya, hava, su, ışık, ağaçlar, taşlar ve hayvanlar da müslümandır.
İslâm, Allah’a itaat edip teslim olmak demek olduğu için, bütün bu varlıkların
isyan etmeden Allah’a itaat ettiklerini görmekteyiz. Yani teslim oluşlarına,
müslüman oluşlarına şâhidiz. “Allah’ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa
göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O’na teslim olmuştur ve O’na
döndürülüp götürüleceklerdir.”108 B u â yette g ökte v e y erde o lanların t eslimiyeti
insana örnek olarak gösteriliyor ve deniliyor ki “Ey insan, İşte sen de
böyle teslim olmalısın!” Hz. Ali’nin de dediği gibi “İslâm teslimdir, teslimiyettir.”
Allah’a teslim olmayan kimse, müslüman sayılmaz. İnsan neye teslim
olmuşsa ona kul olmuş demektir. İslâm, imanın bir tezâhürü, dışa yansımasıdır.
İman etmeden teslimiyet, yani imansız İslâm olur mu? Olsa bile makbul
değildir. Münâfıklar inanmadan teslimiyet gösteren insanlardır. Günümüzde
de gerektiği şekilde iman etmediği, Allah’ın hükümlerini içine sindiremediği,
başka ideolojileri (dinleri) benimsediği halde kendilerini “müslüman” olarak
107 Bak. 6/En’âm, 162 ve 4/Nisâ, 65
108 3/Âl-i İmran, 83
≈ 73 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
tanıtan insanlar bu sınıfa girerler. İslâmîyetin (teslimiyetin) geçerli olabilmesi
için gönül rızâsıyla, kayıtsız ve şartsız tam bir teslimiyetle Allah’ın şeriatına
teslim olmak gerekir.
İnsan da kendi hür irâdesi ve tercihiyle Allah’a teslim olursa, İslâm’ı seçip
müslümanca yaşarsa, kâinatın boyun eğdiğine teslim olduğundan artık o,
kâinatla barışıp uyum sağlar. Böylece bu insan, dünyada halife olur.
İslâm dinini, kapsamlı olarak kısaca tanımlamak mümkün değildir. Onun
kapsamlı tarifi ancak Kur’an ve sünnetin tamamıyla yapılabilir. Çünkü İslâm’ın
muhtevâsı ve sınırları Kur’an ve sünnetle çizilmiştir. İslâm, Kur’an’dan
ve sünnetten öğrenilebilir. Yüce Allah bu dini her yönden mükemmel ve kapsamlı
kılmıştır. Öyle ki, İslâm’da hükmü açıklanmamış hiçbir mesele yoktur.
Bir m esele m ubah m ıdır, h aram m ıdır, m ekruh v eya s ünnet m idir, v acip
veya f arz mıdır; y apılan h erhangi b ir eylem v eya i nancın h ükmü belirtilmiştir.
İnanç, ibâdet, siyaset, ekonomi, savaş, barış, hukuk veya insanı
ilgilendiren başka herhangi bir mesele olsun; onunla ilgili dinde mutlaka bir
hüküm vardır veya müctehidler, hükmünü Kur’an ve sünnetten yola çıkarak
tesbit ederler. Allah, Kur’ân-ı Kerim’in özelliğini şöyle açıklar: “Sana bu kitabı
(Kur’an’ı) her şeyi beyan etmek, açıklamak için gönderdik.”109 Kur’an
ve sünnette hükmü açıkça belirtilmeyen meseleler hakkındaki hükmü, İslâm
ümmetinin müctehid âlimleri, kitap ve sünnete dayanarak çıkarırlar.
Peygamberimiz İslâm’ı değişik şekillerde tanımlamışlardır. Bu tanımlardan
biri şu şekildedir: “İslâm, beş esas üzerine bina edilmiştir (kurulmuştur).
Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in (s.a.s.) O’nun kulu
ve Rasûlü olduğuna şehâdet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, Beyt’i
(Kâbe’yi) haccetmek ve Ramazan orucunu tutmaktır.”110
Yukarıdaki hadis, İslâm binasının bu beş temel üzerinde kurulu olduğunu
açıklamaktadır. Dikkat edilmesi gereken husus, bu beş esas, İslâm’ın temelleridir
ama, İslâm’ın tamamı değildir. Bir evin sadece temellerden ibâret
olduğu nasıl söylenemezse, İslâm’ın bu beş temelden ibâret olduğunu iddia
etmek de aynı şekilde yanlıştır. Kur’ân-ı Kerim’i açıp okuyan görecektir ki, bu
beş hususun dışında ahlâktan, iktisattan, sosyal meselelerden, siyasetten,
barıştan, savaştan, hayırdan, şerden... söz edilmiştir. İslâm, temel ve binadan
meydana gelmiştir. Temel, bu beş rükundur. Bina ise, insan hayatıyla
109 16/Nahl, 89 ve yine Bak. Yusuf, 111
110 Buhârî, İman 1; Müslim, İman 22; Nesâî, İman 13; Tirmizî, İman 3
≈ 74 ≈
Ahmed Kalka n
ilgili İslâm’ın diğer hükümleridir. Müslümanın görevi, İslâm’ı tümüyle tanımak
ve tüm olarak ikame etmek, ayakta tutmaktır.
Bu meşhur hadis-i şerifin ışığı altında İslâm’ın temellerini ikiye ayırabiliriz:
Şehâdet kelimeleriyle özetlenen iman ve önemine binâen dört amelin zikredilmesinden
anlaşılan amel-i sâlih.. İslâm, şehâdet kelimesi ve imanın rükûnlarıyla
ortaya çıkan inançtır. İslâm; namaz, zekât, oruç ve hac ile ortaya çıkan
ibâdetlerdir. Bunlara İslâm’ın rükûnları, temelleri denilir. İslâm’ın geri kalanı
ise, bu temeller üzerine kurulan binadır. Bu binayı meydana getiren unsurlar
İslâm’ın hayat sistemleri, nizamlarıdır: Siyasî nizam, ekonomik nizam, ahlâkî
nizam, askerî nizam, sosyal nizam, öğretim nizamı vs. İslâm’ın hâkimiyetini
sağlaması için ayrıca müeyyideleri vardır (Müeyyide: Kanun ve ahlâkî emirlerin
yerine getirilmesini temin eden kuvvet, yaptırımla ilgili kural demektir.) Bu
müeyyideler; cihad, marufu emredip münkerden sakındırmak; fıtrî cezâlar,
Allah’ın dünya ve âhirette verdiği Rabbânî cezâlardır. O halde İslâm; inanç,
ibâdet, hayat sistemleri ve müeyyidelerdir.
İslâm, insanın içi ve dışı, kalbi ve kalıbı, aklı ve vicdanı, arzusu ve nefreti,
duygusu ve hassâsiyetiyle Allah’a teslim olup boyun eğmesidir. Kalbini ve
aklını, elini ve eteğini, içini ve dışını Allah’ın hükmü dışındaki her türlü etkiden
kurtarmaktır. İslâm, genel nizam, hayatın her cephesiyle ilgili kanun ve vahiyle
emredilip, peygamberle tebliğ edilen, insan davranışlarının programıdır.
Bu programa uyana sevap; uymayana cezâ vardır. İslâm, Allah Teâlâ’nın
indirdiği ahkâm (hükümler), akîde, ibâdet, ahlâk, muâmelât, Kur’an ve sünnetteki
haberlerin bütünüdür.
İslâm’ın zıddı, câhiliyyedir. Câhiliyye küfür demektir; bir inanç ve yaşama
biçimi olarak İslâm’ın dışındaki her türlü küfrün ortak adıdır. İslâm’ın her
parçasının karşısında mutlaka câhiliyye vardır. Hz. Ömer’in dediği gibi, “İslâm’la
câhiliyyeyi bilmeyenler türeyince, İslâm’ın düğümleri teker teker çözülür.”
İslâm tüm ayrıntılarıyla câhiliyyenin karşıtıdır. Çünkü İslâm’dan her bir
cüz, Allah’ın her şeyi içine alan ilminin eseridir. Ona karşı olan her düşünce
ve hareket de, mutlaka câhiliyyedir. Çünkü o, sınırlı insan ilminin eseridir. Üstelik
insanın hevâ ve arzuları kendisine gâlip gelebilir; güzeli çirkin, çirkini de
güzel görebilir. “Yoksa onlar câhiliyye idaresini mi istiyorlar? İyi anlayışlı bir
toplum için, hüküm koyma yönünden Allah’tan daha güzel kim vardır?”111
111 5/Mâide, 50
≈ 75 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
Bazı insanlar, câhiliyye yolunda gidenlerin bir kısmının hareket, yaşayış
veya bazı sistemlerinde ortaya çıkan güzellik ve olgunluğu görünce, şüpheye
düşerler. Bunun sebebi, İslâmîyetten olan bir şey, bazen câhiliyye ile
karışır. İslâm’dan olan o şey, orada da güzel görünür. Câhil kişi, İslâm’ın
hakikatini bilmediği için bu düzene bağlanır. Şâyet bu insanhakkı bilseydi, o
câhiliyye düzeninde gördüğü kısmî iyiliklerin İslâm’a ait olduğunu anlayacak,
kaynağa ve asla yönelecekti.
İnançlarda İslâm ve câhiliyye vardır. İbâdetlerde İslâm ve câhiliyye vardır.
Ahlâkta, siyasette, öğretimde, savaş, barış ve sosyal meselelerde İslâm ve
câhiliyye vardır. İnsanla ilgili bütün meselelerde, bütün kanun ve kurallarda
İslâm ve câhiliyye vardır. İnanç ve ibâdetlerdeki câhiliyye, câhiliyyelerin en
tehlikelisidir. Onun için Allah Teâlâ, sağlam itikatla beraber bazı câhiliyye
hareketlerinde bulunanları affeder ama, inanç ve ibâdetleri câhiliyye inanç
ve ibâdetleri olan kimseyi, İslâm’ın tüm ahlâkıyla ahlâklansa dahi kesinlikle
affetmez. “Allah kendisine şirk koşulmasını affetmez. Ama bunun dışında
dilediğini affeder.”112
Allah Teâlâ İslâm’ı bir bütün olarak göndermiştir. Kim tümünü alırsa, İşte
o müslümandır. Kim onun bir kısmını alır ve bir kısmını almazsa, İslâm’la
câhiliyyeyi birbirine karıştırmış olur. “Yoksa siz Kitab’ın bir kısmına inanıp
bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden bunu yapanların cezâsı dünyada
rezil ve rüsvay olmaktan başka bir şey değildir. Kıyâmet gününde ise
azâbın en şiddetlisine atılacaklardır. Allah sizin yaptıklarınızdan gâfil değildir.”
113 Her müslümanın, câhiliyyenin bütün âdet ve kurallarından arınmış
olması ve İslâm’ın bütününü alması gerekir. İslâm ümmeti de, İslâm devleti
için mükemmel bir örnek olmalı ve yeryüzünden câhiliyye düzenini silmeye
çalışmalıdır.
İslâm devlet düzeninden sapma ve giderek İslâm’ın hukuka, muamelâta
dair ahkâmının kaldırılması, müslümanlar arasında câhiliyye düzeninin yayılmasına
vesile oldu. “İslâm’ın halkaları teker teker çözülecek. İlk olarak
yönetim halkası çözülecek ve en sonunda da namaz halkası sökülecektir.”
Câhiliyye düzenini tüm yeryüzünden söküp atmak, fitneyi kaldırmak için
hücum edenin İslâm olması gerekirken, hücuma uğrayan kendisi oldu. Câhiliyye
düzeni onu tamamen söküp atma çabasındadır. Bu gün İslâm topraklarında
ne kadar çok câhiliyye idareleri vardır ve bu câhiliyyelere uyan
112 4/Nisâ, 48
113 2/Bakara, 85
≈ 76 ≈
Ahmed Kalka n
ne kadar çok müslüman vardır. Câhiliyye düzenlerinin (bâtıl dinlerin) ortak
özellikleri, İslâm’a, tevhide düşman olmalarıdır.114
KUR’AN’DA İSLÂM’A GİRMEYE, MÜ’MİN VE MÜSLÜMAN OLMAYA ÇAĞRI
YAPILIR
“Müslüman” olduğunu söyleyen çoğunluk, Kur’an’ı hakkıyla okumadığı
ve Rasûlün şahidliğini dikkate almadığı için Allah yolunda gerektiği gibi cehd
ve gayret göstermekten uzak düşmüştür. Kur’an’ı ve Rasûlün güzel örnekliğini,
mücadele sünnetini anlamayı ve rehber edinmeyi ihmal edince, nasıl
ve neler yapması gerektiğinin, nefsine ve içinde yaşadığı topluma karşı sorumluluklarının
bilincine varamamıştır. Kur’an’ın şartlarını belirlediği ölçülerde
“Müslim” olup gerçek anlamda Allah’a teslim olunsaydı, bu tevhidî İslâmî
kimlikle gerçekleştirilecek bütün ibadetler ve ameller kişiyi Allah’a yakınlaştırmanın,
onu arındırıp inşa etmenin vesilesi olacaktı. Ancak, Kur’anî ölçülerde
Müslim olmaktan ve Rasûlün sünnetinden uzaklaşarak takva yitirilip ibadetler
ve ameller anlam ve eksen kaybına uğrayınca, ubudiyet bütünlüğünden
kopuk parça ibadetler içi boş formlara indirgenir. Böyle ibadetler ve ameller
ise, Allah’a yakınlaştıracak yerde, mümkün ki Allah’tan uzaklaştıracak bir
işlev görmeye bile başlar.
“Ey İman Edenler! Topluca İslâm’a Girin”
“Ey iman edenler, hepiniz topluca (bütün varlığınızla) ‘Silm’e, İslâm’a,
(barışa, güvenliğe, kurtuluşa)’ girin ve şeytanın adımlarını izlemeyin.
Çünkü o, size apaçık bir düşmandır.”115
Bu âyetinde Rabbimiz, “Ey iman edenler” hitabının ardından, iman
ettiğimiz değerleri, ölçüleri, hükümleri, yani Kur’ân’ın bütününü hayatımızın
bütününe hâkim kılıp yaşayarak imanımızı ispata, yani Müslim/Müslüman olmaya
çağırmaktadır. Yani imandan sonra, bütün varlığımızla, bütün bir hayatımızla
Müslim olmaya (Allah’a teslim olmaya) dâvet etmektedir. İman ancak
bu halde yaşanabilir. Hayat Allah’a teslim edilmez ve iman edilen değerler
hayata hâkim kılınmazsa başlangıçta teorik olarak oluşan iman da korunamaz.
O hâlde hayatımız ve amellerimiz iman iddiamızı ispat eder mahiyette
olmalıdır. Mü’minler, bütünüyle Allah’a teslim olmalı, varlıklarını tümüyle O’na
114 Bak. Din ünitesi
115 Bakara, 2/208.
≈ 77 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
adamalıdırlar. Bu teslimiyet, yüce Allah’a boyun eğmeyen, O’nun hükmüne
ve yazgısına razı olmayan en ufak bir düşünce, duygu, niyet, eylem, arzu ve
endişe kırıntısını geride bırakmayan, hayatın hiçbir alanını Allah’tan ve dininden
soyutlamayan kesin bir teslimiyet olmalıdır.
Yüce Allah burada mü’minleri topyekûn varlıkları ile silm’e/barışa/İslâm’a
girmeye çağırırken, aynı zamanda onları şeytanın peşinden gitmemeleri hususunda
uyarmaktadır. Yani ortada sadece iki istikamet vardır. Ya topyekûn
barışa/İslâm’a girmek, ya da şeytanın izinden gitmek. Ya doğru yol, ya sapıklık.
Ya İslâm, ya cahiliye. Ya Allah’ın yolu ve şeriatı, ya Şeytanın yolu ve
nefsin hevası. Ya Allah’ın rehberliği, ya Şeytanın saptırması. İşte mü’min olan
müslüman, durumunu böylesine bir kesinlikle kavramalı ve bu kavrayışın
sonucu olarak sağa sola yalpalamamalı, tereddüde düşmemeli; değişik yollar,
değişik istikametler arasında şaşırıp kalmamalıdır. Kim bütün varlığı ile
silm’e/barışa/İslâm’a girmez, kim kendini bütünü ile yüce Allah’ın ve O’nun
şeriatının hâkimiyetine teslim etmez, kim diğer bütün düşüncelerle, diğer
bütün sistemlerle ve gücü yettiği kadar diğer bütün yasal düzenlemelerle
ilişkisini kesmez ise, bu kimse Şeytanın yolundadır, onun adımlarını izlemektedir.
Rabbimiz, “Hem Allah’a iman ettiğinizi iddia edip hem de şeytanın
adımlarını izlemeyin, şeytan sizin düşmanınızdır” hatırlatması
yapmaktadır. Yüce Allah (c), mü’minleri ilk plânda bütün varlıkları ile silm’e/
barışa/İslâm’a girmeye çağırmakta ve daha sonra da onları şeytanın adımlarını
izlememeleri hususunda uyarmaktadır. Hemen arkasından da, şeytanın
kendilerine düşman olduğunu hatırlatmaktadır. Bu öyle açık ve bâriz bir
düşmanlıktır ki, onu ancak gafiller hatırlarından çıkarabilirler. Oysa gaflet ile
iman birbiri ile bağdaşmaz.
O hâlde, sürekli Rabbimize sığınmak, bütün varlığımızla silme/İslâm’a
girmek, O’na teslim/Müslim olmak, sadece O’ndan istemek, O’na yalvarıp
yakarmak zorundayız. Çünkü Rabbimiz, “Hayatınızı ve dininizi Allah ve
şeytan arasında bölmeyin, parçalamayın, bütün varlığınızla ve hayatınızın
bütünüyle İslâm’a girin” diyor. Aksi takdirde, hem Allah’a hem de
şeytana kulluk/itaat edilmesi hâlinde, arzda fesad çıkarıp barışı yok etmeye
kalkan, kendine ve Rabbine yabancılaşmış insan türü ortaya çıkacaktır. O
zaman da, haksızlık, hukuksuzluk, zulüm ve zillet, bugünkü gibi kaçınılmaz
olacaktır.
≈ 78 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’ân’da Emredilen, Kitaba Uyarak Takvayı Kuşanmak, “Müslim”/
Müslüman Olmak ve “Müslim olarak ölmeye” çalışmaktır
Rabbimiz ayetlerinde bizim için İslâm’ı din olarak seçtiğini ve dinimizi tamamladığını
ve bizim için hayat tarzı olarak İslâm’dan razı olduğunu bildirmektedir:
“…Bugün sizin dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi
tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’dan razı oldum.”116
Rabbimiz bize şu mesajı vermektedir: Bugün sizin dininizi kemale erdirdim.
Böylece üzerinize olan nîmetimi tamamladım, din olarak sizin için
İslâmiyet’i seçip beğendim. İslâm’ı, teslimiyet dinini sizin için hayat programı
yaptım. Teslimiyet dini olan İslâm’ı sizin için hayat tarzı olarak belirledim ve
sizin için sadece bundan razı oldum. Âl-i İmrân Sûresi 85. âyetin beyanıyla
söyleyecek olursak Rabbimiz şöyle buyuruyor: “kim teslimiyet dini olan İslâm’dan
başka bir din, İslâm’dan başka bir hayat tarzıyla Bana gelirse asla
ondan razı olmayacağım. Sizin Bana karşı konumunuz; kayıtsız şartsız teslimiyettir,
yâni İslâm’a girmek, bütün hayat alanlarında sadece bana itaat
etmek, bütün hayatınızla bana teslim olmak ve Müslim olmaktır.”
Tüm peygamberler tek bir ilaha çağırmışlardır ki bu tevhiddir. Sadece, bu
tek ilaha kulluk edilmesini istemişlerdir ki bu da dindir. Hepsi her şeyi bu tek
ilahtan almaya ve bu tek ilâha boyun eğmeye çağırmışlardır ki bu İslâm’dır.
Allah, insanlığa gönderdiği risaleti sona erdirmeyi dilediği zaman, tüm insanlara
özel bir zaman ve mekân ile ve belirli bir toplumla sınırlandırmaksızın
bütün “insan”ları muhatap alan risalet ile peygamberlerin sonuncusu olan Hz.
Muhammed’i gönderdi. Mekân, çevre ve zaman faktörlerinin ötesinde, tüm
“insan”ı muhatap alan bir risâlet. Çünkü bu risalet, değişmez, bozulmaz ve
iptal edilmez “insan fıtratı”nı muhatap almaktadır. “Allah’ın yaratma kanununa
uygun olan dine dön ki insanları ona göre yaratmıştır. Allah’ın
yaratması değiştirilemez. İşte dosdoğru din budur.”117 Bu din, insanın
hayatını her yönüyle ve bütün kapsamıyla kuşatan bir şeriattır. Bu şeriat her
şeyi ayrıntılarıyla açıklanmış, hayatın zaman ve mekân değişkenlerine bağlı ve
dönemsel olarak ortaya çıkan sorunları için genel prensipler ve temel kurallar
koymuştur. Zaman ve mekân faktörleriyle değişmeyen ve sürekliliğini koruyan
sorunların her biri için ayrı ve ayrıntılı kurallar getirmiştir. Bir mü’minin bu dinin
eksik olduğu vehmine kapılarak, onu tamamlamaya kalkışması, bir kusur
bularak onu gidermeye çalışması zaman ve mekâna uygun olarak değiştir-
116 Maide, 5/3.
117 Rum, 30/30.
≈ 79 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
meye veya geliştirmeye yönelmesi mümkün değildir. Böylesi bir durumda,
o, Allah’ın doğru sözlülüğünü kabul etmemiş ve müslümanlar için seçtiğini
beğenmemiş olduğundan bir mümin olamaz. Kur’an’ın indirildiği dönemdeki
bu şeriat her zaman için geçerli olan dindir. “İnsan”ı yaratan Allah, yarattığını
da en iyi bilendir. Allah insanı yaratmış -ki O ne yarattığını çok iyi bilir- ve ona
bu şeriatı içeren bu dini seçmiştir. “Dünkü şeriat, bu günkü şeriat değildir” denemez.
Çünkü bu durumda kişi, insanın ihtiyaçlarını ve durumlarını Allah’tan
daha iyi bildiğini iddia etmiş olur. 118
“Şüphesiz Allah katında din İslâm’dır.”119 Burada sözü edilen İslâm,
teslim olmakla gerçekleşen İslâm’dır... İtaat ve bağlılıkla gerçekleşen İslâm’dır.
Kulların aralarında Allah’ın kitabını hakem tayin etmekle gerçekleşen
İslâm’dır...
Allah’a göre sadece bir tek doğru sistem ve insan için bir tek doğru hayat
tarzı vardır. Bu şu demektir: İnsan Allah’a ibadet etmeli, O’nu mâbud olarak
tanımalı, tamamen O’na teslim olmalı, kendisini O’na ibadet ve hizmete
adamalıdır. Ayrıca keyfine göre bir ibadet şekli de icat etmemelidir. Bilâkis
hiçbir şey ekleyip eksiltmeksizin Allah’ın rasûllerine indirdiği hidayet’i rehber
edinmelidir. Bu düşünce ve davranma şekline “İslâm” denir. Allah’ın, kulları
ve yarattıkları için İslâm’dan başkasını meşru kabul etmemesi, O’nun kulları
üzerindeki mutlak hakkıdır. Allah tarafından tarih boyunca dünyanın hangi
köşesine gönderilmiş olursa olsun, her peygamberin sadece ve sadece
İslâm’ı tebliğ ettiği anlamına gelir. O halde herhangi bir topluluğa, herhangi
bir dilde indirilen her kitap, aynı İslâm’ı öğretmiştir. Sonraları insanlar bu dini
bozmuşlar ve ona ya kendi çıkarlarını korumak ya da nefislerini yüceltmek
için bazı şeyler eklemişler, çıkarlarına uymayan bazı bölümleri de kitaptan
çıkarmışlardır. Belirlenen sınırları aşmak, adaletsiz kazanç, imtiyaz ve haklar
elde etmek istedikleri için yeni dinler icad etmişlerdir. Böylece bu dine tâbi
olan kişiyi, kendi istek ve arzularına uydurmak için doğru Din’in prensipleri,
inançları ve emirlerinde değişiklikler yapmışlardır.120
Hâlbuki dinin özü, tevhid inancı çerçevesinde, her yönüyle ve gerçek anlamıyla
İslâm’dır. “Kendisinden başka ilah olmayan” Allah’ın emrettiği gerçek
dindarlığın gereği de bu tevhide şehadet ve bu tevhid çerçevesinde bir olan
Allah’a teslimiyet ve itaattir. Allah katında din, halis din olan “Allah’a teslimi-
118 Seyyid Kutup, Fî Zilâli’l Kur’ân Tefsiri.
119 Âl-i İmran, 3/19.
120 Mevdudi, Tefhimu’l Kur’ân Tefsiri.
≈ 80 ≈
Ahmed Kalka n
yettir”. Allah Teâlâ’ya ortak tasavvuru, muhal ve bâtıl olan bir şeyolduğu gibi,
İslâm’dan başka bir hak din tasavvur etmek de bâtıldır.121
“Yoksa onlar Allah’ın dininden başka bir din mi arıyorlar. Oysa
göklerde ve yerde bulunanların tümü ister-istemez O’na teslim/İslâm
olmuşlardır ve O’nun huzuruna döndürüleceklerdir.”122 Açıktır ki,
evrensel olan İslâm; emre boyun eğiş, düzene uyma ve yasaya itaattir. Bütün
evren, evrendeki bütün varlıklar ve fıtrat işte bu ilâhî yasaya itaat etmekte
ve din olarak İslâm olup sadece Allah’a itaat/secde etmektedir. Rabbimiz
insandan da bu evrensel âhenge uyarak İslâm’a girmesini sadece Allah’a
teslim olmasını istemektedir.
“De ki: ‘Biz Allah’a, bize indirilene, İbrahim, İsmail, İshak, Yakup
ve torunlarına indirilene, Musa’ya, İsa’ya ve peygamberlere Rablerinden
verilenlere iman ettik. Onlardan hiç biri arasında ayrılık gözetmeyiz.
Ve biz O’na teslim/İslâm olmuşlarız (Müslimleriz).”123 “Kim
İslâm’dan başka bir din ararsa, (bilsin ki o din) ondan kabul edilmeyecek
ve o âhirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.”124
Bu, bütün evrenin boyun eğdiği İslâm’dır. Evren, Allah’ın belirlediği ve
idare ettiği nizama boyun eğerek bu İslâm’a uymaktadır. Öyleyse, anlamını
ve gereğini yerine getirmeden “Allah’tan başka ilah yoktur” şehadetine uymadan,
kelime-i şehadeti sadece diliyle söylemek asla İslâm olmayacaktır.
Şehadetin anlamı ve gerçeği, ilahlığı ve hâkimiyeti, “Bir”e indirgemek, kulluk
ve yönelişte birliği sağlamaktır. “Muhammed, Allah’ın Elçisidir” şehadetinin
anlamı ve gereği olmadan da İslâm olmaz. Bu şıkkın manası ve hakikati
O’nun, ilahından hayat için getirdiği sisteme bağlılık, Allah’ın gönderdiği yasaya
uymak, kullara getirdiği kitabı hakem kabul etmektir, Allah’a ve Rasûlüne
itaat edip, Rasûlün güzel örnekliği ve şahidliğiyle Allah’a teslim olmak/
Müslim olmaktır.125
Rabbimiz, Nahl Sûresi 81. âyette, lütfettiği nimetleri sıralayıp Müslim olma
sorumluluğumuzu hatırlatıyor: “Allah, yarattıklarından sizin için gölgeler
yaptı ve dağlarda da sizin için barınaklar var etti. Sizi sıcaktan
121 Emalılı M. Hamdi Yazır Tefsiri.
122 Âl-i İmran, 3/83.
123 Âl-i İmran, 3/84.
124 Âl-i İmran, 3/85.
125 Seyyid Kutup, Fî Zilâli’l Kur’ân Tefsiri.
≈ 81 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
koruyacak elbiseler ve savaşta sizi koruyacak zırhlar verdi. Böylece
Allah, Müslim olasınız diye üzerinizde olan nimetini tamamlıyor”.
İşte tüm bu nîmetlerin ve lütufların sahibi olan Rabbimizin biz kullarından
istediği tek şey vardır. O da; O’nun emirlerine teslim olan Müslimlerden olmamızdır.
Bu nîmetlerin sahibini bilmek ve tüm bu nîmetleri, onları verenin
yolunda kullanmaktır. Tüm bu nîmetlerle sadece O’na kulluğa tahsis edilmiş
bir hayatı yaşamaktır. Özetle Rabbimizin bizden istediği; tüm hayatımızı, o
hayatın sahibinin istediği gibi yaşamaktır. Hayatın ve ölümün sahibi olan Allah’a
boyun eğerek, Onun arzularına teslim olmak, O’nun koyduğu hüküm
ve ölçülere teslim olarak gerçek anlamda “Müslim” olmaktır.
Rabbimiz Al-i İmran Sûresi 102 ve 103. âyetlerde şöyle buyurmaktadır:
“Ey iman edenler! Allah’tan, O’na yaraşır şekilde korkup sakının
(O’nun emir ve yasaklarına uyma sorumluluk bilincini/takvayı kuşanın)
ve ancak Müslimler olarak can verin. Hep birlikte Allah’ın ipine
(Kur’ân’a) sımsıkı sarılın. Parçalanıp bölünmeyin…”
Bu âyetinde Rabbimiz, iman edenlere hitap ederek, “iman ettiğinizi beyan
edip kalple tasdik etmeniz yetmez, imanınızı takvanızla ispat edin. Allah’ın
azabından korkup sakınarak, O’nun emir ve yasaklarına itaat etme sorumluluğunuzu
hakkıyla yerine getirin.” buyurur. İman edenlerden istenen, Allah’ın
emir ve yasaklarına uymak üzere takvayı hakkıyla kuşanmak ve böyle bir
hâl üzere, yani Müslim olarak ölmektir. Ama maalesef yüzyıllara sâri tarihsel
süreçte takva terk edildi ve Müslim kimliği yozlaştı. Allah’ın inzal ettiği ipi olan
Kur’ân’a hep birlikte sarılmak yerine her grup bu tarihsel süreçte ürettikleri
kendi iplerine sarıldılar ve diğer insanları da bu üretilmiş iplere tutunmaya
çağırdılar. Bu sebeple Hak dinin izzeti yerine Hak-bâtıl karışımından oluşan
şirke bulaşmış din anlayışlarının zilletine sürüklenilmiş ve parçalanma, dağılma
kaçınılmaz olmuştur. Kur’ân’dan uzaklaşıp geleneksel cahiliyeyi İslâm
zanneden kitleler ise, Kur’ân’da Rabbimizin beyan ettiği nitelikte Müslimler
olamamışlardır. Allah’a teslim olmak ve vahyin emrettiği takvayı kuşanmak
yerine, Allah’tan uzaklaştıracak yanlış ve üretilmiş din anlayışlarına sürüklenmişlerdir.
Sonuçta da akîdelerini, takip etmeleri istenen yollarını, yöntemlerini
kaybetmişler ve zulümat içinde, karanlıklarda kaybolmuşlardır. Nasıl Müslim
olacaklarını da, bunun için ne yapmaları, nasıl yapmaları gerektiğini de bilemez
hale gelmişlerdir.
≈ 82 ≈
Ahmed Kalka n
Hâlbuki, Kur’ân’da açıkça ortaya konulan mücadele yönteminde, “iman,
sâlih amel, rükû, secde, ibadet, cihad, hayırlı işler işlemek, takvayı hakkıyla
kuşanmak, hakkı ve sabrı tavsiye etmek, yardımlaşarak zulme karşı
mücadele etmek” gibi hayatı kuşatan ilke, emir ve kavramlarla, iman ettikten
sonra neler yapmamız gerektiği ve nasıl gerçek bir Müslim olunacağı
anlaşılır bir biçimde ifade edilmiş ve Rasûlüllah’ın (s.a.s.) güzel örnekliğinde
de uygulamaya konmuştur.
Rabbimiz, bir âyetinde, tek bir ilâh olarak yalnız kendisine kulluk yapma
sorumluluğumuzu hatırlatarak Müslim olmaya çağırıyor: “De ki: ‘Bana ancak,
ilâhınızın yalnızca bir tek ilâh olduğu vahyolunuyor. Artık Müslim
oluyor musunuz?”126
Rasûlullah’a (s) şöyle bir dâvet yapması emrediliyor: “Rabbim bana kendi
bilgisinden vahiy göndermektedir. Onunla hayatımızı düzenleyelim
diye bana kitap gönderiyor. Rabbim bana vahyediyor ve bildiriyor ki, kendisinden
başka ilâh yoktur. Kulluk edilmeye lâyık tek İlâh O’dur. O’ndan
başkalarını ilâh bilmeyin. O’ndan başkalarına kulluk ve ibadet yapmayın.
O’ndan başkalarına sığınmayın ve dua etmeyin. O’ndan başkalarının koyduğu
kanunlara ve kurallara itaat etmeyin. Hayatınızın bütün alanlarını
düzenlerken sadece Allah’ın hükümlerini esas alın ve O’dan başka ilahlara
itaat etmeyin. Artık teslim olmayacak mısınız? Artık Müslim/Müslüman
olmayacak mısınız?”
Rabbimiz, Kur’an’da vahyin mesajının kimlere ulaştırılabileceğini ve kimlerin
Müslim olacaklarını şöyle açıklıyor: “Sen, ölülere şüphesiz ki işittiremezsin;
arkalarını dönüp giden sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.
Ve sen körleri düştükleri sapıklıktan çekip hidayete erdirici değilsin;
sen ancak, ayetlerimize iman edenlere (söz) dinletebilirsin, işte
Müslim olanlar bunlardır.”127
Bu ayette de şu söylenmiş oluyor: “Sen bu kurtarıcı İslâm mesajını,
Rabbin vahyine kalbini kapatıp kulaklarını tıkamış ölülere işittiremezsin.
Arkasını dönüp giden sağırlara da duyuramazsın. Hidayet yoluna gözlerini
kapatmış olan körleri de sen bu sapıklıktan kurtarıp hidayete erdiremezsin.
Onların Hakk’ı görmeleri ve Müslim olmaları konusunda hiçbir
126 Enbiya, 21/108.
127 Neml, 27/80-81.
≈ 83 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
zaman senin etkin ve yetkin yoktur. Sen ancak âyetlerimize iman eden
kimselere işittirebilirsin. Ancak Allah’a teslim olup mesaja kulak verenler
bu kitabı işitirler, dinlerler, anlarlar ve Müslim/mü’min olurlar ve hayatlarını
bu hükümlere göre düzene koyarlar.”
Rabbimiz Kur’ân’da; Hz. İbrahim’in (a.s.) şu duasını bize örnek olmak
üzere bildirir: “Rabbimiz, ikimizi sana teslim olmuş (Müslimler) kıl ve
soyumuzdan sana teslim olmuş (Müslim) bir ümmet (getir)…”128
İbrahim ve İsmail (a.s.), “Rabbimiz, bizim zürriyetimizden de her şeyiyle
sana teslim olmuş, sadece sana iman edip sadece sana itaat eden ve
senin istediğin hayat tarzından başka hayat tarzlarına razı olmayan, sana
kulluktan başka kimseye kulluk yapmayan bir ümmet çıkar” diyorlar.
Başka bir âyetinde de Rabbimiz, Hz. İbrahim’in (a.s.) Hıristiyan veya
Yahudi olduğunu iddia edenlere karşı onun Müslim olduğuna şahidlik etmektedir:
“İbrahim, ne Yahudi idi, ne de Hıristiyan. Fakat o, hanif (Allah’ı
bir tanıyan, hakka yönelen) bir Müslimdi. Allah’a ortak koşanlardan
da değildi”.129
Allah (c), İbrahim’in (a.s.) fıtratı bozulmamış, Allah’a kulluk ve teslimiyet
yolunun, İslâm yolunun dışındaki tüm yolları, tüm şirkleri reddedip İslâm’ı
seçmiş bir Müslim olduğunu bildirmektedir. Allah’tan başka hiçbir şeye ibâdet
ve itaat etmeyen fıtratı tertemiz bir Müslim olduğunu ve hayatının hiçbir
döneminde asla müşriklerden de olmadığını beyan etmektedir.
Ayrıca daha birçok ayette diğer bütün Peygamberlerin de İslâm
Peygamberi oldukları, kendilerinin de, onların davetine icabet
edenlerin de “Müslimler” olduğu ifade edilmektedir:
Rabbimiz Kur’ân’daki birçok âyetinde, aslında bütün rasullerin Allah katında
makbul tek din olan İslâm’a davet ettiklerini ve aynı duayı yaparak
“Müslimler” olarak ölmeye çağırdıklarını haber vermektedir. “Rabbi ona
‘Eslim/İslâm ol/Teslim ol’ dediğinde, ‘Âlemlerin Rabbine teslim oldum(
eslemtu)’ demişti.”130 “Bunu İbrahim de kendi oğullarına vasiyet
etti, Ya’kub da, ‘Oğullarım! Allah sizin için bu dini (İslâm’ı) seçti.
O halde sadece Müslimler/Müslümanlar olarak ölünüz.’ (dediler).”
128 Bakara, 2/128.
129 Âl-i İmran, 3/67.
130 Bakara, 2/131.
≈ 84 ≈
Ahmed Kalka n
Âyetteki Arapça kelime, “Müslüman ol” veya “İslâm’ı kabul et” (Allah’ın
isteğine boyun eğ) anlamlarına gelen “eslim”dir. O halde Müslim/Müslüman,
kendisini tamamen Allah’a teslim eden ve O’na itaat eden, Rab, Mâlik,
Hâkim, Yönetici, Kanun koyucu ve Mâbud olarak yalnız Allah’ı kabul eden
O’nun koyduğu hayat düzenini yaşayan kimsedir. İslâm, bu inanç ve tutum
üzerine kurulan bir dinî sistemdir.
“Ey oğullarım, Allah sizin için bu dini (İslâm’ı) seçti.”131 Demek
ki, bu din ilâhî bir seçim ve bir tercih ürünüdür. Buna göre herkesin, ama
özellikle Hz. İbrahim ile Hz. İsmail’in soyundan olduklarını ileri sürenlerin bu
konuda tercih yapmaya, alternatif aramaya yetkileri yoktur. Yüce Allah’ın (c)
kendilerine yönelik bu gözetiminin ve bağışının gerektirdiği asgari şey, O’nun
bu seçim ve tercih nimetine karşı şükretmek, ona dört elle sarılmak ve bu
emaneti koruyarak şu yeryüzünden yüz akıyla ayrılmaya çalışmaktır. “Mutlaka
müslüman olarak ölünüz.”
Bir âyette; “İsa, onların inkârlarını sezince, ‘Allah yolunda yardımcılarım
kim?” dedi. Havariler, “Biziz Allah yolunun yardımcıları.
Allah’a iman ettik. Şahit ol, biz Müslimleriz/(Müslümanlarız)’ dediler.”
132 bilgisi verilirken bir diğerinde ise, Hz. Nuh’un (as) kavmine şöyle seslendiği
bildiriliyor: “Eğer yüz çeviriyorsanız, sizden zaten hiçbir ücret
istemedim. Benim ücretim, ancak Allah’a aittir. Bana Müslimlerden
olmam emredildi.”133
“De ki: “Bize yararı ve zararı olmayan, Allah’tan başka şeylere mi
tapalım? Allah bizi hidayete erdirdikten sonra, şeytanların ayartarak
yerde şaşkınca bıraktıkları, arkadaşlarının da: ‘Doğru yola, bize gel’
diye kendisini çağırdığı kimse gibi topuklarımız üzerinde gerisin geri
mi döndürülelim?” De ki: ‘Hiç şüphesiz Allah’ın yolu, asıl yoldur. Ve
biz âlemlerin Rabbine (kendimizi) teslim etmekle (Müslim olmakla)
emrolunduk.”134 “Bir de, bize, “Namazı dosdoğru kılın ve Allah’a karşı
gelmekten sakının” diye emrolundu. O, huzurunda toplanacağınız
Allah’tır.”135
Rabbimiz, rasûlünden ve elçinin yolundaki tüm davetçilerden, davetin
muhataplarına şunları söylemelerini istiyor: “Eğer seninle çekişip tartı-
131 Bakara, 2/132.
132 Âl-i İmran, 3/52.
133 Yunus, 10/72.
134 En’am, 6/71.
135 En’am, 6/72.
≈ 85 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
şırlarsa, de ki: “Ben, bana uyanlarla birlikte, kendimi Allah’a teslim
ettim (Müslim oldum).” Ve kitap verilenlerle ümmilere de ki: “Siz de
teslim (Müslim) oldunuz mu?” Eğer teslim (Müslim/Müslüman) oldularsa,
gerçekten hidayete ermişlerdir. Fakat yüz çevirdilerse, artık
sana düşen yalnızca tebliğ(etmek)dir. Allah, kulları hakkıyla görendir.”
136
Görüldüğü üzere bütün Nebiler, Rasûller aynı dine, İslâm’a çağırmışlar
ve onlar ile onların davetine icabet edenler (Allah’a boyun eğip teslim olan
anlamında) Müslim adını almışlardır. Diğer insanları da Allah’a teslim olmaya,
Müslim/Müslüman olmaya çağırmışlardır. Bu sebeple, kendimizi, bizzat
Allah tarafından verilmiş ve bütün Rasûllerin davetine icabet edenlerin de
ortak ismi olan Müslim dışındaki başka isimlere nispet etmekten ısrarla kaçınmalıyız.
İnzal edilmiş “Müslim” yerine ikame edilmek üzere üretilmiş “İslâmcı”
da dâhil farklı isimlerle kendimizi isimlendirmekten uzak durmalıyız.
Aksi takdirde kıyamete kadarki sürede gelecek diğer İslâm dini müntesipleriyle
aramızdaki bu ortak isim bağımızın sürekliliğine zarar verilebilecektir. O
hâlde ey “Müslümanlar”! Gelin Allah’a teslim olalım ve Kur’ân’a ve Sünnete
göre “Müslimler” olalım.
Kur’an’da, “Allah’a çağıran, sâlih amel işleyen ve ‘Kuşkusuz ben
Müslimlerdenim’ diyenden daha güzel sözlü kimdir?”137 denilir. Bu
âyette de ifade edildiği üzere, en güzel sözlü Müslimlerden olabilmek için,
hâl ve kal ile Allah’a davet eden ve sâlih ameller işleyerek hayatı ibadet kılan
bir imanî pratiği ortaya koymak gerekmektedir.
Başka âyetlerde ise, Rabbimizin, kıyamet gününde, tevhîdî anlamda
iman edip Müslim olmayı başarmış kullarını “kullarım” hitabıyla sahiplenerek,
onlara şu müjdeli haberi vereceği bildirilmektedir: “Ey âyetlerimize
iman eden ve Müslim olan kullarım! Bugün size korku yoktur, siz
üzülmeyeceksiniz de.”138
Rabbimiz hepimize, Kur’ânî ölçüye uygun biçimde Müslimlerden (Müslümanlardan)
olmayı ve kendisine teslim olarak, yukarıdaki ayette zikredilen
lütufkâr ilâhi hitaba muhatap olmayı nasip etsin. Sadece kendisine kulluğa
tahsis edilmiş bir hayatı yaşayıp rızasını kazanmak suretiyle mü’min/Müslim
olarak ölmeyi lütfetsin inşaAllah.
136 Âl-i İmran, 3/20.
137 Fussilet, 41/33.
138 Zuhruf, 43/68, 69.
≈ 86 ≈
Ahmed Kalka n
MÜ’MIN VE MÜSLÜMAN KAVRAMLARI, BIRBIRLERINI TAMAMLAYARAK
ÖRTÜŞÜRLER
Hucurat Sûresinde, “iman ettik demeyin, teslim/Müslim olduk deyin”
ifadesinde lugâvi anlamıyla kullanılan Müslim kelimesinden hareketle mü’min
ve Müslim kavramlarının birbirinden bağımsız iki farklı kavram olduğunu iddia
edenler olmuştur. Hâlbuki bu iki kavram, Kur’an’da kullanıldıkları yerler
ve bütün anlamlar dikkate alındığında asla birbirinden ayrılamazlar ve biri,
diğeri olmadan var olamazlar. Bunlar, biri diğerini tamamlayarak örtüşen iki
kavramdırlar. Mü’min olunmadan Müslim olunamaz. Müslim olmadan da
mü’min kalınamaz. Sözlü iman iddiasının ispatı, ancak fiilî iman olan Müslim
olmakla, Allah’a teslim olup hayatı ibadet kılmakla gerçekleştirilebilir. “Ey
iman edenler iman edin…”139 ve “Ey iman edenler topluca İslâm’a
girin…”140 âyetlerinde de, “iman iddianızı hayat tarzınız ve amellerinizle ispat
edin, hayatınızın bütününde Allah’a teslim olup Kur’an’a uygun yaşayarak
Müslim olun” denilmiş olmaktadır. Müslim/Müslüman olmanın şartı olarak
Allah’a teslim olmuş bir hayatta işlenen sâlih amellerin Allah indinde makbul
ve geçerli olabilmesi için de, öncelikle tevhidî bir imanla iman etmiş olmak
şartı vardır. Çünkü Allah “şirk koşanların amellerinin boşa gideceğini” bildirmiştir.
141
Şimdi Hucurat Sûresinin ilgili âyetini ele alalım: “Bedevîler ‘İman ettik’
dediler. De ki: “İman etmediniz. (Öyle ise, “iman ettik” demeyin.)
“Fakat boyun eğdik, teslim olduk/Müslüman olduk” deyin. Henüz
iman kalplerinize girmedi. Eğer Allah’a ve Peygamberine itaat ederseniz,
O, yaptıklarınızdan hiçbir şeyi eksiltmez. Allah, çok bağışlayandır,
çok merhamet edendir.”142
Medine’de Rasûlullah ve beraberindeki Müslümanlar zafer kazanıp devletlerini
kurarak güçlerini ortaya koyunca, çevredeki bedevi kabileler gelip
İslâm devletine teslim oluyorlar. Zafer kazanıp gücünü ispat etmiş İslâmi otoriteye
boyun eğiyor, bu güce teslim olmak biçimindeki lugâvi anlamıyla (harbin
zıddı olan sulha girmek ve bağlanmak mânâsına İslâm) Müslim oluyorlar,
ama “iman ettik” diyerek geliyorlardı. Aslında ise, “Biz teslim olduk, biz sizin
gücünüzü kabul ettik,” demiş oluyorlardı. Allah da buyuruyor ki, “siz teslim
olduk, deyin. (Siz barışa girme ve zafer kazanan güçlü tarafa teslim
139 Nisa, 4/136.
140 Bakara, 2/208.
141 Muhammed, 47/33; Âraf, 7/147; Kehf, 18/103-105; Tevbe, 9/17.
142 Hucurat, 49/14.
≈ 87 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
olma anlamında Müslim oldunuz.) Sizin kalplerinize henüz iman girmemiştir.”
Artık ey teslim olanlar, ey iman edenler, eğer Allah ve Resûlüne
itaat ederseniz bundan sonraki hayatınızda kesinlikle bilesiniz ki Allah sizin
amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmeyecektir. Amellerinizden hiçbir şey zayi olmayacaktır.
Bilesiniz ki Allah Gafûr’dur, Rahîm’dir.
Merhum Mevdudi, âyeti şu şekilde açıklamaktadır: Burada, bütün bedeviler
değil, aksine İslâm’ın gelişen gücünü görerek, sadece müslümanların
hücumundan korunmaları ve İslâm zaferlerinin kazançlarından faydalanabilmeleri
için müslümanlığı kabul eden birkaç bedevi kabilesi kastedilmiştir. Bu
insanlar gerçekte can u gönülden iman etmemişler idi, sadece dil ile söyleyerek
işlerine öyle geldiği için kendilerini müslüman sayıyorlardı. Bunların
içyüzleri, Hz. Peygamber’e (s) gelerek çeşitli isteklerde bulunmaları ve sanki
müslüman olarak başkalarına büyük iyilik yapmışlar gibi mükâfat talep etmeleri
sonucunda ortaya dökülüyordu. Hadislerde çeşitli kabilelerin tutumları
anlatılmaktadır. Onlar açıkça Allah’ın Rasulü ile savaşmadan İslâm’ı kabul
etmelerinin, onların Hz. Peygamber’e ve müslümanlara yaptıkları büyük bir
lütuf olduğunu, karşılığını da almaları gerektiğini söylemek istiyorlardı. Medine
civarındaki küçük bedevi topluluklarının işte bu hareket tarzlarına bu
ayetlerde ışık tutulmaktadır.
Ayette “kuulû eslemnâ” lafzı kullanılmıştır. Bu “biz müslüman olduk deyiniz”
diye de tercüme edilebilir. Bu lafızdan bazı kimseler, “Kur’an-ı Kerim’in
dilinde “mü’min” ve “müslim” iki ayrı kavramdır; mü’min can u gönülden iman
edendir, müslüman ise iman etmeden sadece dış görünüşü ile müslüman
olandır,” manasını çıkarmışlardır. Böyle bir iddia serâpâ yanlıştır, temelden
sakattır. Burada “iman” kelimesinin kalp ile tasdik için ve “İslâm” kelimesinin
de dışa yansıyan ameller ve itaat için kullanıldığında şüphe yoktur. Fakat
buradaki “İslâm ve İman”, diğer bir ifadeyle “Müslim ve Mü’min” kelimelerinin
Kur’an-ı Kerim’in birbirinden bağımsız iki ayrı kavramı olduğunu söylemek
doğru değildir.
Kur’an-ı Kerim’in İslâm ve Müslim kelimelerinin kullanıldığı ayetleri incelenince,
Kur’an ifadesinde İslâm’ın, Allah’ın insan cinsine ve bütün beşere
indirdiği hak dinin adı olduğu görülmektedir. İman ve emre itaatin ikisini de
içine almaktadır. “Müslim” ise can u gönülden iman eden ve fiilen itaat eden
kişi demektir. Örnek olarak şu ayetleri gösterebiliriz: “Allah katında din
≈ 88 ≈
Ahmed Kalka n
ancak İslâm’dır.” 143 “Kim İslâm’dan başka bir din ararsa, o istediği
din asla kendinden kabul olunmaz.”144; “Ben sizin için İslâm’ı din
olarak beğendim.”145; “Allah kimi doğru yola sevketmeyi isterse göğsünü
İslâm ile genişletir”146 Bu ayetlerde “İslâm”dan maksadın iman etmeden
itaat etmek olmadığı meydandadır. Yine bakınız yer yer bu konunun
ayetleri gelmektedir. “(Ey Rasûl!) De ki: Müslüman olanların ilki olmam
bana emredildi”147; “Onlar müslüman olurlarsa şüphesiz doğru yolu
bulmuş olurlar.”148; “Müslüman olan bütün Nebiler Tevrat’a (Kitab’a)
göre hükmederlerdi.”149
Burada bunun gibi ve diğer yerlerde daha birçok örnekler göz önüne
serilince, artık İslâm’ı kabul etmek, “İslâm’a girmek, iman etmeden itaat etmek
demektir” denilebilir mi? Bunun gibi “Müslim” kelimesinin de defalarca
kullanıldığı manaya örnek olarak aşağıdaki ayetlere bakılabilir: “Ey iman
edenler! Allah’tan korkulması gerektiği şekilde korkunuz ve siz ancak
müslüman olarak can veriniz.”150, “O, sizi önceki kitaplarda da
müslümanlar olarak isimlendirmişti, bu kitapta da öyle isimlendirmiştir.”
151. “İbrahim, ne yahudi ne de hıristiyandı, fakat o, Allah’ı bir
tanıyan gerçek bir müslümandı.”152 Hz. İbrahim ve İsmail’in Kâbe’yi inşa
ederken yaptıkları dua: “Ey Rabbimiz! Bizim ikimizi sana teslim ve ihlas
sahibi (müslim) olmakla sabit kıl, soyumuzdan bir topluluğu da
müslüman bir ümmet yap.”153 Hz. Yakub’un çocuklarına vasiyeti: “Ey çocuklarım!
Allah sizin için bu dini seçmiştir. Öyleyse artık siz ancak
müslüman olarak can verin.”154 B u ayetleri o kuduktan sonra a rtık k im
bu ayetlerde “Müslim”den maksat gönülden inanmayıp sadece dıştan İslâm’ı
kabul eden kişidir diye iddia edebilir? Bu ayetleri inceledikten sonra,
Kur’an-ı Kerim’in ifadesinde İslâm’dan maksat, iman etmeden itaat etmek ve
Kur’an’ın dilinde müslüman, “Sadece zahiren İslâm’ı kabul eden kimsedir”
demek, baştan yanlış ve kesin hatadır.155
143 Âl-i İmran, 3/19.
144 Al-i İmran, 3/85.
145 Maide, 5/3.
146 En’am, 6/125.
147 En’am, 6/14.
148 Al-i İmran, 3/20.
149 Maide, 5/44.
150 Al-i İmran, 3/102.
151 Hac, 22/78.
152 Al-i İmran, 3/67.
153 Bakara, 2/128.
154 Bakara, 2/132.
155 Mevdudî, Tefhimu’l Kur’ân Tefsiri.
≈ 89 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
Fahreddin Râzî, “mü’min ile müslim birdir. Nasıl olup da aralarında fark
varmış gibi anlaşılabiliyor?” diye sorarak şöyle bir cevap verir: “Genel ile
özel’in farkı vardır. İman ancak kalp ile olur. Bazen kalple beraber lisanla
olur. İslâm ise daha geneldir, fakat özel şeklinde genel ile özel birleşmiş olur.”
İbrahim (a.s.) hakkında “Rabbi ona: ‘İslâm ol’ dediği anda, ‘Âlemlerin
Rabbine teslim oldum.’ dedi.”156 buyurulması böyledir. Bunun gibi “Allah
nezdinde hak din ancak İslâm’dır.” âyeti ve “Beni müslüman olarak
vefat ettir.”157 âyeti de bu mânâyadır. Beni rızana teslim olan kullarından
eyle, demektir. İmam-ı Âzam’a nisbet edilen Fıkh-ı Ekber’de de şöyle denilmiştir:
“İman, ikrar ve tasdiktir, İslâm Allah Teâlâ’nın emirlerine teslim olmak
ve bağlanmaktır. Bundan dolayı iman ile İslâm arasında lügat yönünden fark
vardır. Fakat şer’î hükümde İslâm’sız iman, imansız İslâm olmaz. Bu ikisi
zahir ile bâtın, yüz ile astar gibidir. “Din” de iman ve İslâm ve şeriatın hepsine
birden konulan isimdir...”.158
“Mü’min olanlar, ancak o kimselerdir ki, onlar, Allah’a ve Resûlü’ne
iman ettiler, sonra hiçbir kuşkuya kapılmadan Allah yolunda
mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte onlar, sâdık (doğru) olanların
ta kendileridir.”159
O mü’minler ki, artık teslim olmuşlar, imana, takvaya doğru yücelmişlerdir.
İşte onlar Allah ve Resûlü’ne iman etmişlerdir. İmanlarında asla bir
şüpheye düşmediler ve mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda savaştılar. İşte
gerçek sâdıklar bunlardır. İşte iman ve teslimiyet iddialarında sadakat sahipleri
bunlardır. Teslimiyet iddialarını söz planında bırakmayıp bu uğurda mallarını
ve canlarını ortaya koyarak sâdık olduklarını, samimi olduklarını ortaya
koyanlar bunlardır. Eğer bu imanlarınızda, bu iddialarınızda sadık kalır, Allah
ve Rasûlü’ne itaat ederek bir hayat yaşarsanız o zaman sizler sâdıklarsınız,
imanlarınızda doğrusunuz, gerçek Müslümanlarsınız. İşte bunlar, verdikleri
ikrara kalpleriyle ve fiilleriyle içten bağlılık göstermiş, bütün hayat alanlarında
Allah’a teslim olmuş samimi müslümanlardır. İşte bunlar, artık biz de iman
ettik diyebilecek, biz de Müslüman olduk diyebileceklerdir.160
156 Bakara, 2/131.
157 Yusuf, 12/101.
158 Elmalılı M. Hamdi Yazır Tefsiri.
159 Hucurat, 49/15.
160 Mehmet Pamak, İman ve İslam, 122-142
≈ 90 ≈
Ahmed Kalka n
İSLÂM DINI’NIN GÂYESI
İslâm’ın getirdiği hükümler, insanların mutluluğunu amaçlamaktadır. Bu
hükümlere uygun hareket edenler, hem dünya hem de âhiret saâdetini kazanacaktır.
İslâm, kişinin kalbini, aklî düşüncelerini ve amellerini ıslah ederek,
onları yükselterek bu saâdetlere ulaştırır. Toplumun saâdeti de ferdin
saâdetine bağlı olduğundan, kişinin mutluluğu aynı zamanda cemiyetin de
mutluluğudur. İslâm, bu hedefi gerçekleştirmek için birtakım hükümler koymuştur.
Bunlara şer’î hükümler denir.
İSLÂM DINI’NIN HÜKÜMLERI
İslâm Dininin hükümleri dört kısımdır:
a-) İman (İtikadî hükümler): İnsanın dinde kabul etmesi ve reddetmesi
gereken hususlarla ilgili hükümlerdir. İnsana neleri kabul etmesi, neleri reddetmesi
gerektiğini bu hükümler öğretir. İnsan, iman esaslarına inanmakla
mânevî gıdasını almış, kalbini yanlış inançlardan temizleyerek gerçek değerini
kazanmış olur.
b-) Amel: Amel, insanların yaptığı işlerdir. Yapılması veya yapılmaması
gereken fiillerdir. Hangi amellerin, hangi şartlarla nasıl yapılacağını ve nasıl
sahih olacağını açıklayan hükümlere amelî hükümler denir. Duâ etmek,
zekât vermek, cihad etmek, ilim tahsil etmek gibi.
c-) Ahlâk: Hal ve hareketleri, davranışları, İslâmî ve insanî ilişkileri açıklayan
hükümlere denir. Ahlâkın güzelleşmesine ve vicdanın terbiyesine ait
bulunan hükümlerdir. Kötü söz ve yalan söylememe, kendisi için istediğini
başkası için de isteme... gibi.
d-) Hukuk (Muamelât, Ukubat): iman, ahlâk ve şahsî amel gibi konuların
dışında kalan, özellikle devlet yönetimini, toplum idaresini ve ekonomik
durumları içeren konuları, evlenme, boşanma, miras dağıtımı, ticarî ve siyasî
işleri, kısaca İslâm devletinin kanun ve kurallarını belirleyen bütün hükümlerdir.
Bu dört hüküm (iman, amel, ahlâk, hukuk) İslâm dininin bir bütün ve homojen
bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Böyle olmasına rağmen,
özellikle yirminci yüzyıl müslümanları hukukla (muâmelâtla) ilgili hükümleri
≈ 91 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
terk ettikleri veya terk ettirildikleri için İslâm’ın bütünlüğü hayata yansıyamamıştır.
İslâm bütün olarak yaşanamamaktadır. Bunun sonucu olarak, imanî
konular saptırılmış, ameller (ibâdetler) yozlaştırılarak, ruhsuz ve anlamsız bir
şekilde ifa edilen bir gelenek halini almıştır. Yine aynı şekilde müslüman topluluklar
İslâm ahlâk ve edebini yitirmişlerdir.
Bu dört hüküm parçalanmaz bir bütündür. Yani birisi olmadığı zaman
İslâm’ın bütünlüğü bozulduğu gibi; başka herhangi bir şeyle (düşünceyle,
hukukla, dinle) sentezi (karışımı) halinde de bütünlüğü ve safiyeti bozulur;
Ortaya apayrı başka bir din çıkar. İslâm sosyalizmi, Türk-İslâm sentezi... gibi.
Zaten sentez de ayrı iki şeyin bir araya getirilmesiyle yepyeni bambaşka bir
şeyin oluşması demektir.
İslâm, insan hayatının vazgeçilmez de olsa bir parçası değil; her yönüyle
insan hayatının bütünüdür. İslâm, insanın günlük yirmi dört saatini ve doğumdan
ö lümüne h er a landaki h er y önünü k apsar ve b elirler. Tuvalet
âdâbından devlet yönetimine varıncaya kadar insanın tüm hayatını kuşatır.
İslâm, insan hayatının bütünüdür. İnancı, ibâdeti, ahlâkı ve hukukuyla bir
bütündür. Parçalanmaz veya herhangi bir şeyle sentez yapılamaz. Atma ve
katmaları, hurâfe ve bid’atları kabul etmez. Allah tarafından tamamlanmış
eksiksiz bir nizamdır.
İSLÂM’IN GENEL ÖZELLIKLERI
1- Rabbânîlik: (Rabbe ait olmak, İlâhî olmak) İslâm, hak ve İlâhî dindir.
Vahye dayanır. Hedef ve gayede Rabbânîdir. Allah’ın rızâsı bir müslüman için
her şeyde vazgeçilmez amaçtır. İslâm’ın kaynağı ve metodu da Rabbânîdir.
2- İnsanîlik: (İnsan fıtratına uygunluk) Kur’an insanlara indirilmiş, peygamberler
insanlar arasından seçilmiştir. İslâm insana, insanın aklına büyük
önem vermiş, fıtratına uygun hükümler koymuştur. İslâm’a göre insan, yeryüzünde
en güzel biçimde ve halife olarak yaratılmış, rûhî unsur ile seçkin
kılınarak evren kendi hizmetine verilmiştir. İslâm, insanın hiçbir güç ve enerji
odağını ihmal etmez. Onların hepsini ıslâha, çalışmaya ve gelişmeye doğru
yönlendirir. İnsan, taşıyabileceği ölçülerde yüklenen bu yükümlülükleri
omuzlayarak barış, güven ve huzur içinde yoluna devam eder. Bu yükümlülükler
insanın kendi fıtratıyla uyumludur. Gönlünün ve vicdanının sesiyle bü≈
92 ≈
Ahmed Kalka n
tünleşir. Fıtratını ıslâh etmeyi hedef alır. İslâm’ın tüm hükümleri insanın dünya
ve âhiret saâdetine yöneliktir.
3- Kapsamlılık ve evrensellik: İslâm, ebediyeti kapsayacak uzunlukta,
bütün insanları kuşatacak genişlikte, dünya ve âhiret işlerini içerecek derinliktedir.
Mesajı ve hükümleri bütün zamana, bütün dünyaya, bütün insanlığa
yöneliktir. İnsan hayatının beşikten mezara tüm aşamalarını ve hayatın tüm
alanlarını tanzim eder. İslâm’ın öğretileri de kapsamlıdır. Bu kapsam, inançta,
ibâdette, tasavvurda, ahlâk ve fazilette, düzenleme ve yasalarda kendini
gösterir.
4- Vasatlık ve denge: İslâm; denge, orta yol, adâlet, ölçü gibi temel
dinamikleri olan bir dindir. İfrat ve tefritten uzaktır. Aşırılıklar yoktur. İnsanı
azdırmaz ve ezdirmez. İnsanın gücü böyle dengeli bir nizam kurmaya yeterli
değerlidir. İnanç, ibâdet, ahlâk ve teşrîde vasat (adâlet ve denge) unsurlarını
kolaylıkla görebiliriz. Dünya - âhiret, madde - mânâ, zengin - fakir arasında
denge vardır. İnsanın içi ve dışını, rûhu ve bedenini, birey ve toplumu, fert ve
devleti, kadın ve erkeği, aile ve toplumu dengeler. Her birinin birbirine karşı
hak ve görevlerini düzenli, dengeli ve uyumlu bir biçimde belirler.
5- Açıklık ve netlik: İslâm’ın inanç esasları, dinî kavramlar sade ve açık
seçiktir. Anlaşılması, anlatılması ve kabulü kolaydır. Aklı, mantığı zorlamaz.
6-) Hâlis din: Analiz ve sentez, atma ve katma kabul etmeyen, kaynağı
sağlam ve değiştirilemez olduğundan tahrif edilemeyecek bir dindir. Bid’at
ve hurâfelere kapılarını kapamıştır. Allah tarafından tamamlanmış ve râzı
olunmuş tek hak dindir.
7- Tevhid: İslâm, her şeyden önce tevhid dinidir. En mükemmel Allah
inancını yerleştirir. İslâm’da Allah’ın sıfatları insanlara ve diğer varlıklara verilmez.
Allah’ın hiçbir şeye benzemediği vurgulanır. İnsan ve başka yaratıklar
tanrılaştırılamaz. Allah’tan başkasına tapınılmaz, duâ edilmez.
8- Tüm peygamberleri tasdik: Allah tarafından gönderilen bütün peygamberlere
inanılır. Peygamberler arasında ayrım yapılmaz. Tanrılaştırma ve
yakışık almayan isnatlar gibi aşırılıklardan uzak olarak, Allah’ın elçisi ve kulu
oldukları kabul edilir.
≈ 93 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
9- Egemenlik Allah’ın: Yasa, hukuk ve prensip belirleme, kanun koyma
işi sadece Allah’a aittir. İslâm; hüküm, hâkimiyet, egemenlik ve otoritenin
Allah’a verildiği, ezen ve ezilenin, kula kulluk yapanın olmadığı bir toplum
oluşturur.
10- Sağlam kaynak: İslâm’ın temel kaynağı Kur’ân-ı Kerim’dir. Kur’an,
kıyâmete kadar tahrif edilemeyecek bir kitaptır. Dünyanın her tarafındaki
Kur’an nüshaları aynıdır.
11- Evrenle uyum: Evren ve içindeki varlıkların tümü Allah’a teslim olup
itaat ettiklerinden müslüman sayılırlar. İslâm’ı seçip teslim olan insan da kâinatla
uyum içinde, aynı yasalara itaat etmiş olur. Böylece insanın emeği ve
enerjisi evrenin imkânlarıyla bütünleşir. İslâm, insanı evrendeki doğal güçlerle
çatışmaya ve boğuşmaya sokmaz.
12- Tek toplum (ümmet) oluşturur: İslâm, uyumlu, tutkun ve dayanışma
içinde hareket eden bir toplum (ümmet) oluşturur. Akîde bağıyla bir araya
gelen, ırk, renk, vatan, ülke ve sınıf ayrımı yapmayan bu toplumun temel
dinamikleri (harekete geçiren özellikleri) kardeşlik, yardımlaşma, eşitlik, adâlet,
hakkı ve sabrı tavsiye etme, iyiliği yayma, kötülüğe karşı mücâdele etmedir.
Zina, fuhuş, hırsızlık, haksızlık, fâiz... gibi kötü ahlâk ve çirkin geleneklerin
ortadan kaldırıldığı, insanların yeme içme, barınma ve cinsel oburluklarının
engellendiği erdemli, iffetli bir toplum oluşturur. Küfrün tek millet olduğu gibi;
bütün müslümanlar da, birbirlerini ancak kardeş kabul eden tek bir millettir.
13- Kolaylık ve müjde: İslâm; dili, ırkı, mazisi ne olursa olsun kelime-i
şehâdet getirip buna uygun yaşayan herkesi müslüman sayar. Eşitlik ve
adâlet esasına dayanır. Kimsenin zorla müslüman yapılmasını kabul etmez.
Kalpleri fethederek yayılmayı esas alır. Hükümleri yaşanılacak kolaylıktadır.
İbâdetlerin yapılmasında gücümüz dikkate alınarak birçok kolaylıklar
gösterilmiştir. Gücün yetirilemeyeceği zorluklar emredilmez. İslâm’ın rahmet,
af ve müjde tarafı ağır basar. İslâm, insanın rûhî ve bedenî tüm ihtiyaçlarını
hoşgörüyle karşılayıp, kolaylıkla ve basit biçimde çözüm getirir. Ama bütün
bu kolaylıklara rağmen, tembellik ve dünyaya aşırı meyilden dolayı kulluğunu
ihmal edenler Allah’ın azâbıyla ikaz edilirler.
14- Akla ve ilme önem verir: İslâm vahiy dini olmasıyla birlikte, akla
büyük önem verir. Akla hitap eder, akıllıyı sorumlu tutar. Bilime de üstün
≈ 94 ≈
Ahmed Kalka n
değer vermiş, ilim öğrenmenin her müslümana farz olduğunu bildirmiş, çalışma,
öğrenme ve düşünce gibi konulara gereken yeri vermiştir. Yalnız unutmamak
lâzım ki, İslâm akılcı değildir, akıllıların dinidir.161
15- İnsan hakları: Hiçbir düzende (dinde) görülemeyecek kadar insan
haklarını gözeten İslâm, insanın şu haklarını korumaya alır:
a) Din emniyeti: İslâm, din hakkını ve dini yaşama hürriyetini güvence
altına alır.
b) Nefis (can) emniyeti: İslâm, yaşama hakkını temin eder.
c) Akıl emniyeti: İlim ve tefekkürü emreden İslâm, içki ve uyuşturucu
gibi akla zarar verecek şeyleri yasaklar ve aklı her türlü arızâlardan koruyucu
tedbirler alır.
d) Nesil emniyeti: Irzın, şeref ve namusun korunmasını ve sağlıklı nesiller
yetiştirilmesini temin için İslâm gerekli her türlü ortamı hazırlar.
e- Mal emniyeti: İslâm malı korumak için, hırsızlık vb. suçlara giden
yolları tıkadığı gibi, insanlara yeterli geçim kaynaklarına sahip olma hakkını
ve imkânını tanır.
Özetle İslâm, her insanın onurunu, namusunu, özgürlüğünü, dinini, malını,
canını, geçimini ve işini garanti altına alır.
İslâm, insan hakları konusunda hâlâ ulaşılamaz durumdadır. İnsanî kardeşlik
prensibine yer verir. Irkçılığı ve takvânın dışında üstünlük anlayışlarını
reddeder. İslâm’ın emir ve yasakları, hükümleri, ibâdetleri, cezâ anlayışı...
eşitliği isbat etmektedir. Diğer düzenlerde bu denli eşitlik teoride bile yoktur.
Eşitlik adına adâletsizliğe de göz yummaz. Kadın-erkek eşitliği diyerek
cinsel farklılıkların gözardı edilip istismar edilmesine, insanların sömürülerek
zulmedilmesine yol açacak aşırılıklara da geçit vermez.
İslâm’ın, Önceki Peygamberlerin Şeriatleriyle İlişkisi
a) İslâm bütün peygamberlere gelen dinin adıdır.162İnsanlık dünyaya peygamberle
(Hz. Âdem’le) gelmiştir. Zamanın şartlarına ve insanlığın ihtiyaçlarına
göre Allah Teâlâ peygamberleri değişik şeriatlerle (hukuklarla) göndermesine
rağmen; itikat (inanç) her peygamberde aynı olmuştur.
b) Önceki peygamberlerin tebliğ ettikleri din bir kavme gönderilmişti. Hz.
161 Bak. İslâm Nizamı, Yusuf el Kardavi, Esra Y.
162 Bak. 2/Bakara, 130 - 133
≈ 95 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
Muhammed’e (s.a.s.) gelen İslâm, evrensel bir dindir. Yani tüm evrene ve bütün
insanlığa Allah (c.c.) tarafından sunulmuş, kıyâmete kadar geçerli olacak
bir hayat şeklidir.
c) Hz. Muhammed’in (s.a.s.) tebliğ ettiği İslâm Dini, önceki peygamberlerin
tebliğ ettiği dinin hükümlerini (şeriatlerini) nesh edip ortadan kaldırmıştır.
Yani şu anda geçerli olan şeriat Hz. Muhammed (s.a.s.)’in şeriatidir.
d) İslâm dini, Hz. Muhammed (s.a.s.)’den önce Allah (c.c.) tarafından gönderilen
tüm kitapları ve peygamberleri tasdik eder.
KUR’ÂN-I KERIM’DE İSLÂM KAVRAMI
“el-İslâm” kelimesi, Kur’ân-ı Kerim’de 6 âyette geçer.163 “İslâm” ve “müslim”
kelimeleri, çekimleriyle birlikte Kur’an’da toplam 50 yerde kullanılır. İslâm
ve müslim kavramlarının kökü olan “silm” kelimesi ve türevleri ise, toplam
157 yerde kullanılır.
“Ey Rabbimiz! Bizi Sana teslim olanlardan/müslümanlardan kıl, neslimizden
de Sana teslim olan müslüman bir ümmet çıkar, bize ibâdet yerlerimizi
göster, tevbemizi kabul et; zira, tevbeleri kabul eden, çok merhametli
olan ancak Sensin.”164
“Bunu İbrâhim de kendi oğullarına vasiyet etti, Ya’kub da: ‘Oğullarım!
Allah sizin için bu dini (İslâm’ı) seçti. O halde sadece müslüman olarak
ölün’ dedi.”165
“Biz, Allah’a ve O’nun yanından bize indirilene; İbrâhim, İsmâil, İshak,
Ya’kup ve esbât’a (torunlarına) indirilene, Mûsâ ile İsa’ya verilenlerle Rableri
tarafından diğer peygamberlere gelenlere, onlardan hiçbiri arasında
fark gözetmeksizin iman ettik ve biz sadece Allah’a teslim olduk, O’nun
için müslümanız’ deyin.”166
“Allah katında gerçek din İslâm’dır.”167
163 3/Âl-i İmrân, 19, 85; 5/Mâide, 3; 6/En’âm, 125; 39/Zümer, 22; 61/Saff, 7
164 2/Bakara, 128
165 2/Bakara, 132
166 2/Bakara, 136
167 3/Âl-i İmran, 19
≈ 96 ≈
Ahmed Kalka n
“İbrâhim, ne Yahûdi, ne de Hıristiyan idi; fakat o, Allah’ı bir tanıyan
(hanîf) dosdoğru bir Müslüman idi; müşriklerden de değildi.”168
“Kim İslâm’dan başka bir din ararsa, ondan (bu din) asla kabul olunmaz
ve o, âhirette de en büyük zarara uğrayanlardandır.”169
“Bugün sizin dininizi kemâle erdirdim. Üzerinizdeki nimetimi tamamladım
ve size din olarak İslâm’ı verip ondan râzı oldum..”170
“Allah kimi doğru yola hidâyet etmek/iletmek isterse, onun göğsünü
(kalbini) İslâm’a açar, gönlüne genişlik verir; kimi de dalâlete bırakmak/
saptırmak isterse, onun göğsünü/kalbini daraltır ve göğe çıkıyormuş gibi
meşakkatlendirir. Allah iman etmeyenlerin üstüne işte böyle murdarlık verir.
Bu (İslâm), Rabbinin dosdoğru yoludur. Biz öğüt alacak bir kavim için
âyetleri ayrıntılı bir şekilde açıkladık.”171
“(Yusuf şöyle duâ etti:) ‘…Beni Müslüman olarak öldür ve beni sâlihler
arasına kat.”172
“Kim nefsini (tümüyle) Allah’a, O’nu görür gibi teslim ederse (gerçek
müslüman olursa) muhakkak ki o, en sağlam kulpa yapışmıştır. Bütün
işlerin sonu ancak Allah’a dayanır.”173
“Allah kimin gönlünü İslâm’a açmışsa o, Rabbinden bir nûr üzerinde
olmaz mı? Kalpleri Allah’ı zikretmek husûsunda katılaşmış olanlara yazıklar
olsun! İşte bunlar apaçık bir dalâlet/sapıklık içindedirler.”174
“İslâm’a çağrılırken, Allah’a karşı yalan uydurandan daha zâlim kimdir?
Allah, zâlimler topluluğunu hidâyete/doğru yola erdirmez.”175
168 3/Âl-i İmrân, 67
169 3/Âl-i İmran, 85
170 5/Mâide, 3
171 6/En’âm, 125-126
172 12/Yûsuf, 101
173 31/Lokman, 22
174 39/Zümer, 22
175 61/Saff, 7
≈ 97 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
HADIS-I ŞERIFLERDE İSLÂM KAVRAMI
“İslâm, beş esas üzerine binâ edilmiştir (kurulmuştur). Allah’tan başka
ilâh olmadığına ve Muhammed (s.a.s.)’in O’nun kulu ve rasûlü olduğuna
şehâdet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, Beyt’i (Kâbe’yi) haccetmek
ve Ramazan orucunu tutmak.”176
“Her çocuk, İslâm fıtratı (Allah’ı tanıma ve O’na teslim olma) yaratılışı
üzere doğar.”177
“Bir kul İslâm’a girer ve bunda samimi olursa, daha önce yaptığı bütün
hayırları Allah, onun lehine yazar, işlemiş olduğu bütün şerleri de affeder.
Müslüman olduktan sonra yaptıkları da şu şekilde muâmele görür: Yaptığı
her hayır için en az on misli olmak üzere yedi yüz misline kadar sevap
yazılır. İşlediği her bir şer için de, -Allah affetmediği takdirde- bir günah
yazılır.”178
“Sizden biri içiyle dışıyla müslüman olursa, yaptığı her bir hayır, en
az on mislinden yedi yüz misline kadar sevabıyla yazılır. İşlediği her bir
günah da sadece misliyle yazılır. Bu hal, Allah’a kavuşuncaya kadar böyle
devam eder.”179
“İmanın tadını; Rab olarak Allah’ı, din olarak İslâm’ı, peygamber olarak
Muhammed’i seçip râzı olanlar duyar.”180
“Kim bizim namazımızı kılar, bizim kıblemize yönelir, bizim kestiğimizi
yerse işte o, müslümandır.”181
“Kim İslâm’dan başka bir din adına yalan yere yemin ederse o kimse,
dediği gibidir.”182
Bazı kimseler Hz. Peygamber’e: “Yâ Rasûlallah, biz câhiliyet devrindeki
yaptıklarımızdan mes’ul olacak mıyız?” diye sordular. Rasûlullah (s.a.s.) şöyle
cevap verdi: “İslâm’da sizden kim iyi ameller işlerse câhiliyet devrindeki
176 Buhârî, İman 1; Müslim, İman 22; Nesâî, İman 13; Tirmizî, İman 3
177 Müslim, Kader 25; Ahmed bin Hanbel, 4/24
178 Buhârî, İman 31; Nesâî, İman 10 -8, 105-
179 Buhârî, İman 31; Müslim, İman 205, hadis no: 129
180 Müslim, İman 56, hadis no: 34; Tirmizî, İman 10, hadis no: 2625
181 Nesâî, İman 9, hadis no: 8, 105; Buhârî, Salât 28
182 Müslim, İman 176, hadis no: 110
≈ 98 ≈
Ahmed Kalka n
yaptıklarından dolayı muâhaze olunmaz; ama kim kötülük ederse, hem
câhiliyet devrindeki hem de İslâm’da yaptıklarından dolayı muâhaze olunur.”
183
“Din nasihatten ibarettir!” Yanındakiler sordu: ‘Kimin için ey Allah’ın
Rasûlü?’ “Allah için, kitabı için, Rasûlü için, müslümanların imamları ve
hepsi için! Müslüman, müslümanın kardeşidir. Ona yardımını kesmez,
ona yalan söylemez, ona zulmetmez. Herbiriniz, kardeşinin aynasıdır;
onda bir ezâ/rahatsızlık görürse, bunu ondan gidersin.”184
Bir adamın, “hangi müslüman hayırlıdır?” sorusuna karşılık; Peygamberimiz
(s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Diğer müslümanların elinden ve dilinden
emin olduğu (zarar görmediği) kimsedir”185
“Müslümana sövmek fısk’tır (büyük günahtır), onu öldürmek ise küfür
(kâfir olmak) gibidir.”186
“Müslüman sevdiğini Allah için seven, Allah ve Rasûlünü her şeyden
çok seven, kendisine imanı nasip ettikten sonra küfre dönmeyi, cehenneme
yüzüstü atılmaktan daha kötü gören kimsedir.”187
İSLÂM’IN RÜKÛNLARI
İslâm’ın rükûnları (temelleri) beştir: Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in
Allah’ın Rasûlü olduğuna şehâdet etmek, namazı ikame etmek,
zekât vermek, Beyti haccetmek, Ramazan orucu tutmak.
Peygamberimiz’in İslâm’ı tarif ettiği hadis-i şerifte ve konunun başında
zikrettiğimiz İslâm’ın beş temel üzere bina edildiğini bildiren hadiste (câhil
halkın yanlış olarak İslâm’ın beş şartı dediği) bu beş temelin sayıldığını biliyoruz.
Şehâdet veya tevhid kelimeleri dediğimiz imanın rükûnlarını (temel
ilkelerini) daha önce “Tevhid” ünitesinde işledik. Burada, bu ibâdetlerin öne-
183 Müslim, İman, 189, hadis no: 120
184 Tirmizî, Birr 17, 18, hadis no: 1927, 1928, 1930; Müslim, İman 95, hadis no: 55
185 Müslim, İman 14, hadis no: 40; Ebû Dâvud, Cihad, hadis no: 2481; İbn Mâce, Fiten 2, hadis no:
3934
186 Buhârî, İman 36; Müslim, İman 27, hadis no: 116; İbn Mâce, Fiten 4, hadis no: 3939-3941
187 Nesâî, İman 3-4
≈ 99 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
mine binaen prototip örnekler olarak belirtilen ve diğerleriyle birlikte amel-i
sâlih olarak etrafını câmi sûrette tanımlayabileceğimiz rükûnlardan kısaca
ve akaidi ilgilendirdiği yönleriyle bahsedeceğiz. Bu amellerin nasıl yapılması
gerektiğiFıkıh, İlmihal kitaplarında ve Fıkıh derslerinde konu edinilmektedir.
Amel-i sâlih nedir? Sâlih amel, Allah katında râzı olunan amellerdir. Bu
amel (davranış) iki özellik taşır: Biri, İslâm şeriatına uygun olması, ikincisi; niyetin
Allah rızâsı için ve O’na ibâdet kasdıyla, bu bilinçle olmasıdır. Bir amel,
bu iki özelliği veya bunlardan birini taşımazsa Allah katında râzı olunan amellerden,
yani amel-i sâlihten olmaz. Böyle bir amelin ecri ve sevâbı da yoktur.
Yüce Rabbimiz buyuruyor ki: “Kim Rabbine kavuşmayı ümid ederse, sâlih
amel işlesin, Rabbine ibâdette hiçbir kimseyi şirk/ortak koşmasın...”188
Amel-i sâlihin İslâm’daki yeri cidden pek büyüktür. Çünkü bu ameller Allah’a,
âhiret gününe iman etmenin meyvesidir. Kelime-i şehâdetin (tevhidin)
mânâsı, amel-i sâlih işlemek ve bu yola girmekle meydana çıkar. İslâm kelimesinin
teslimiyet anlamına geldiğini ve bu teslimiyetin de Allah’ın emirlerine
itaat edip teslim olma demek olduğunu hatırladığımızda amelsiz, itaatsız,
ibâdetsiz İslâm’ın olamayacağı ortaya çıkar. Amel-i sâlihin İslâm’daki öneminden
dolayı birçok âyet onu övmektedir. Bu âyetlerin bazısı onu imana
yaklaştırır, bazısı güzel mükâfatını açıklar, bazısı da özellikle âhiret hayatında
vereceği faydadan bahseder. “Andolsun Asra ki, Muhakkak insan ziyandadır
(zarar görecektir). Ancak iman edip amel-i sâlih işleyenler, birbirlerine
hakkı ve sabrı tavsiye edenler hâriç.”189
Amelin kabulü için İslâm’ı benimsemek şarttır. Bundan dolayı Allah, iman
ile amel-i sâlihi beraber zikretmiştir. Bir kimse, Allah rızâsı niyyetiyle ve İslâm
şeriatına uygun bir amel de işlese, eğer o kişi Kur’an’da belirtilen gerçek
İslâm’ı tümüyle kabullenip benimsemedikçe o ameli Allah onun yüzüne çarpacaktır.
Böyle bir amel için ne bir sevap, ne de bir mükâfat vardır.190
Amel-i sâlih çok çeşitlidir. İbâdet olsun, muâmelât olsun, Cenâb-ı Hakk’ın
emrettiği şeylerin hepsidir. Müslüman, Rabbine itaatı, Şeriata boyun eğmeyi
ve Allah’ın rızâsını taleb etmeyi düşünerek hayırlı bir amel işlediği zaman,
amel-i sâlih ehlinden olur.
188 18/Kehf, 110
189 103/Asr, 1-3. Diğer örnek âyetler için meselâ Bak. 5/Mâide, 9; 13/Ra’d, 29; 16/Nahl, 97; 18/Kehf,
30; 19/Meryem, 76; 29/Ankebût, 7, 9.
190 Bak. 3/Âl-i İmran, 85
≈ 100 ≈
Ahmed Kalka n
Bu amel-i sâlihin başında (dar anlamıyla) ibâdetler gelir. İbâdetlerin de
başında namaz, oruç, hac ve zekât gelir. Bunlar İslâm’ın temelleridir. Bu ibâdetlerde
ihmal veya önemini küçümseme kesinlikle câiz değildir. Bunun için
İslâm’ı tanımlayan meşhur hadiste bu ibâdetler açıkça bildirilmiştir.
İslâm’da ibâdetlerin önemi büyüktür. İbâdetler, kişinin Rabbiyle olan ilişkisini
düzenler ve belli bir şekilde Allah’a karşı kulluğunu ortaya koyar. İbâdetler,
Allah’ın kulları üzerindeki özel hakkıdır. Bu ibâdetlere özen göstermek ve
başkalarını önce imanî esaslara, sonra ibâdetlere dâvet etmek gerekir. İbâdetler
eksik olduğu halde, insanın imanının kuvvetlenmesi ve kalbinde kök
salması mümkün değildir. Hatta küfrün egemenliğinin çevre şartlarının tümüne
uzandığı günümüzde namaz başta olmak üzere ibâdetlere gevşeklik
gösteren insanların imanları çok büyük tehlikelere girer. Yani kişinin namaz
ve diğer ibâdetleri hakkıyla yerine getirmeden mü’min kalması çok zordur.
Bunlar, balık için su, insan için hava mesabesindedir.
Bu ibâdetler içinde namazın akaid açısından daha büyük önemi vardır.
İslâm; namazı, müslüman ve kâfir arasını ayırt edici bir alâmet olarak açıklamıştır.
Ne yolculuk, ne savaş, ne hastalık halinde namazda ihmal câizdir.
Onu terk etmek ve bu konuda tembellik göstermek münâfıkların âdetidir.
Kul, Rabbine döndüğü zaman kendisine ilk sorulacak şey namazdır. Namaz,
Allah’a olan kulluğunu ve kelime-i tevhidin mânâsını kişiye devamlı hatırlatan
bir ibâdettir. Namaz, sahibini her türlü çirkinliklerden, fuhşiyattan ve
kötülüklerden meneder. Namazın önemi konusunda Kur’an’da birçok âyet
vardır.191
Müslüman, namaza “Allahü Ekber” ile çağrılır; onunla namaza başlar, namaz
süresince sık sık onu tekrarlar. Çünkü Allah, her büyükten daha büyük,
her kuvvet ve kudret sahibinden daha yücedir. Kul, her şeyden daha büyük
ve aziz olan Allah’a bağlandıkça, O’ndan başka hiçbir kimseden korkmaz.
Başkasına kulluk etmekten sakınır.
Oruç, hac, zekât ve diğer bütün ibâdetler, imanı takviye eder, nefsi kötülüklerden
arındırır, kulu Rabbine bağlar. Oruçta, Allah sevgisini bedenin
isteklerine tercih etme hali vardır. Müslümanı, ihlâs, irâde ve sabır hallerine
alıştırma özelliklerini taşır. Zekât, müslüman için cimrilik ve hasislik hastalığından
temizlenmeyi sağlayan mâlî bir ibâdettir. Malın esas sahibinin Allah
191 Bu âyetlerden bazıları şunlardır: 30/Rûm, 31; 2/Bakara, 1-3, 153, 238; 4/Nisâ, 103, 142; 29/
Ankebût, 45...
≈ 101 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
olduğu, kendisinin ise bir emânetçiden başka biri olmadığını insan zekâtla
daha iyi kavrar. Zekât, mal sevgisine, Allah rızâsını ve sevgisini tercih etmektir.
Toplumun muhtaç kesimine hisse ayırmak, böylece sosyal adâletin
sağlanmasına hizmet etmektir. Hac ise, müslümanın amelî eğitimidir. Hac
ibâdetiyle müslümanın fiilen açık ve muayyen bir şekilde kulluğunu ortaya
koyduğunu görüyoruz. İlim, cihad, iyiliği emir, kötülükleri yasaklamak, sabır,
tevekkül, takvâ, Allah sevgisi ve O’nun azâbından korkmak... gibi emirler,
Kur’an’ın üzerinde ısrarla durduğu sâlih amellerin başında gelir.
Amelin imanla münâsebetini ileride geniş olarak işleyeceğiz.
İSLÂM’IN TEBLIĞI
İnsanlık tarihi devam ettiği müddetçe, İslâm, herkese tebliğ edilmelidir.
Bu dâvet ve tebliğin asıl gayesi, insanları kula kulluktan kurtarıp sadece tek
olan Allah’a bağlamaktır. Bu görevi yapacak insanlar mutlaka olmalıdır. “İçinizden
insanları hayra çağıracak, iyiliği emredip kötülükten alıkoyacak bir
cemaat bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerdir.”192 âyet-i kerimesi bu durumu
te’yid etmektedir. İslâm, herkese, ama özellikle “Müslümanım” diyenlere
götürülmelidir. Çünkü onların İslâm bildikleri şeyler İslâm olmayabilir. Bu
durum mutlaka düzeltilip onlara hakikat gösterilmelidir.
İslâmî dâvetin gayelerinden biri de, İslâm’ı tekeline alıp onu kimseye ulaştırmayanların
elinden İslâm’ı alıp herkesin ona ulaşmasını sağlamaktır. İslâm,
hiçbir gücün tekelinde olamaz. Hiçbir güç İslâm’ın bazı ibâdetlerini elinin altına
alıp zorlaştıramaz. Bunu yapanlar, ister İslâm adına yapsınlar, isterse câhiliyye
adına yapsınlar; her iki durum da Allah’a karşı büyük bir edepsizliktir.
Çünkü Allah Teâlâ, kendisine ulaşma yolunda ne kadar engeller varsa kaldırılmasını
ister. Hatta o engellere karşı cihadı her müslümana farz kılmıştır. Ta
ki, insanlar saf ve berrak olan İslâm’ı kendi istekleriyle tanısınlar, öğrensinler
ve onu kabullensinler. İnsanları, insanların hâkimiyet ve sultasından, değer
verdikleri ağalardan, ağabeylerden, atalardan, babalardan, efendilerden ve
bağlanıp kaldıkları âdetlerden kurtarıp, hayatın her safhasında Allah’ın nizam
ve hâkimiyeti olan İslâm’a ulaştırmak... İşte, İslâm budur ve bütün peygamberler
de bunun için gönderilmişlerdir.
192 3/Âl-i İmran, 104
≈ 102 ≈
Ahmed Kalka n
İSLÂM’I HAYATA HÂKIM KILMAK
İnsanlık tarihi boyunca, İslâm’ın esas dayanağı olan temel ilke “Lâ ilâhe
illâllah” kuralıdır. Yani ulûhiyeti, rubûbiyeti, saltanat ve hâkimiyeti sadece
Allah’a tahsis etmek kuralı. Bu kaide gönülde ve kalpte inanç; duygu ve
hareketlerde ibâdet; hayat sahasında da kanun ve nizam olarak tezâhür
etmelidir. Allah’tan başka ilâh olmadığına şehâdet etmek, böyle kâmil bir
şekilde olmadıkça Allah’a ve İslâm’a saygısızlık yapılmış olur.
Bu kaidenin tatbiki insan hayatının bütünüyle Allah’a yönelmesidir. Böylece
insanoğlu bütün işlerinde ve hayatın her safhasında Allah’ın hükmüne
müracaat ederek buna tâbi olur ve Allah’ın hükmünü kendi düşünce ve görüşüne
tercih eder.
Allah’ın hükümlerini insanlara ulaştırıp tebliğ eden Rasûlullah’dır (s.a.s.).
Bu kaide ise İslâm’ın ilk şartı olan şehâdet kelimesinin ikinci rüknünü temsil
eder. “Şüphesiz Muhammed (s.a.s.) Allah’ın Rasûlüdür.”193 İşte İslâm’ın
dayandığı ve temsil ettiği temel ilkenin ikincisi. Bu kaide bütün yönleriyle hayata
tatbik edildiği zaman, en mütekâmil bir nizam ortaya çıkar. İşte Allah’ın
râzı olduğu nizam budur.
İslâm, hiçbir zaman nazarî inanç ve birtakım ibâdetlerden ibâret değildir.
Bir yandan birtakım ibâdetler yapmak, diğer taraftan da fiilen mevcut olan
câhiliyye toplumunun faal bir üyesi şeklinde çalışmak bir arada bağdaşamaz.
İslâm’ın hedefi, câhiliyeyi ortadan kaldırmaktır. Bunun için de yeni ve faal
bir kadronun oluşturulması lâzımdır. Bu kadro, yaşama tarzıyla, düşünce
yapısıyla, sosyal düzeniyle, değer yargısı ve kaynağıyla, kısaca her şeyiyle
İslâm metoduna uygun hareket eden bir cemaattir. İşte, böyle bir kadro ancak
yeniden İslâm ümmetini oluşturur ve Allah’ın şu beyânâtına mazhar olur:
“Siz, insanlar içinden seçilip çıkarılmış en hayırlı bir ümmetsiniz. Çünkü
iyiliği emreder, kötülüğe karşı çıkar ve Allah’a inanırsınız.”194“İşte böylece
sizleri orta (mûtedil, dengeli) bir ümmet kıldık. İnsanlara şâhid (örnek) olasınız
ve Peygamber de size örnek olsun diye...”195
193 48/Fetih, 29
194 3/Âl-i İmran, 110
195 2/Bakara, 143
≈ 103 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
SORULAR
1- İslâm, kelime olarak hangi anlamlara gelir?
2- İslâm kavramının terim anlamı nedir?
3- Allah’a teslim olmayan kimse müslüman sayılır mı? Niçin?
4- İslâm’ın üzerine bina edildiği beş temel esas nedir?
5- İslâm dininin gayesi nedir?
6- İslâm dininin hükümleri kaça ayrılır? Tariflerini misallerle açıklayınız.
7- İslâm, insan hayatının bir parçası mıdır?
8- İslâm’ın genel özellikleri nelerdir?
9- İslâm konusunda iki âyet meali ve iki hadis belirtiniz.
10- İslâm’ı hayata hâkim kılmak için Müslüman olarak hepimize ne tür
görevler düşmektedir, açıklayınız.
11- Allah tarafından, peygamberler aracılığıyla insanlara bildirilen, dünyada
ve âhirette insanları mutluluğa ulaştıracak hayat şekline ne denir?
a) İman b) Amel c) Hukuk d) İslâm
12- Aşağıdakilerden hangisi İslâm için doğru değildir?
a) İslâm dini, insanın fıtratına (yaratılışına) uygundur.
b) İslâm’ın mesajı ve hükümleri sadece Peygamberimiz’in yaşadığı zamana
yöneliktir.
c) İslâm inanç esasları herkesin anlayabileceği şekilde açık ve nettir.
d) İslâm’a göre egemenlik sadece Allah’a aittir.
13- İslâm’ın hükümleri; 1- iman 2- amel 3- ahlâk 4- hukuk olmak üzere
dört kısımdır. Buna göre “Devlet yönetimi, toplum idaresi, evlenme, boşanma,
ticaret, cezâlar, dâvâlar ve mirasla ilgili hükümler” ifâdesi, yukarıdaki
hükümlerden hangisine girer?
a) Ahlâk b) İman c) Hukuk d) Amel
14- İslâm’ın hükümleri; 1- iman 2 - Amel 3 - Ahlâk 4 - Hukuk olmak
üzere dört kısımdır. Buna göre “Söz, davranış, hal ve hareketlerimizle alâkalı
hükümler” ifâdesi hangi kısma girer?
a) Amel b) Ahlâk c) Hukuk d) İman
15- Allah’ın, peygamberleri aracılığı ile göndermiş olduğu İslâm dinini kabul
eden, bu inancını amelleriyle göstermeye çalışan kimseye ne denir?
a) Müslüman b) Münâfık c) Müşrik d) Kâfir
≈ 104 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 105 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
16. Ünite
İMAN
• İman Kelimesinin Sözlük ve Terim Anlamı
• Kur’an’da İman Kavramı
• İmanın Dereceleri
• İmanın Artması, Eksilmesi
• İmanın Gerektirdikleri
• İman ve İslâm
• İman ve Amel
• İnsan Niçin iman Eder? İmanın Sebep ve Sonuçları
• İmanla İlgili Sünnetullah (Allah’ın Değişmez Yasaları)
• İman ve İnkâr Yönünden İnsanlar
• İmanın Sahih (Geçerli) Olmasının Şartları
• İmanı Bozan Haller
• Bâtıla İman
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• İman kelimesinin sözlük ve terim anlamlarını belirtmek.
• İmanın derecelerini, imanın artıp eksilmesini izah etmek.
• İmanın gerektirdiklerini ve iman-amel ilişkisini açıklamak.
• İman ve İslâm kavramlarının benzer ve farklı yönlerini belirtmek.
• İmanın sebep ve sonuçlarını, insanın niçin iman etme gereği duyduğunu açıklamak.
• İmanla ilgili sünnetullah’ı/Allah’ın değişmez yasalarını listeleyebilmek.
• İman ve inkâr yönünden insanların ayrıldığı grupları açıklamak.
• İmanın sahih/geçerli olması için gerekli şartları izah etmek.
• İmanı, hangi hallerin bozacağını, güncel tavır ve sözlerle bağlantı k urarak
açıklamak.
≈ 106 ≈
Ahmed Kalka n
İMAN KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI
Sözlük anlamı olarak iman: İman, emn kökünden bir mastardır. Sözlük
anlamı, birini sözünde tasdik etmek, onaylamak, kabullenmek itimat etmek,
gönülden benimsemek, güvenmek/güvenilmek anlamlarına gelir. Türkçedeki
inanmak kelimesi bunu aşağı yukarı karşılar.
Terim olarak iman: Kavram olarak, Rasûlüllah’ı Allah’ın katından getirmiş
olduğu bilinen haber ve hükümlerin tümünde, kat’i olarak tasdik etmek,
bunu diliyle ikrar edip, tatbik etmeye çalışmaktır. İman, küfrün zıddıdır. Âlemlerin
Rabbi olan Allah’ı tanımak ve O’na yönelmektir. İman: Allah’ın gönderdiği
peygamberleri tasdik etmek, getirdikleri vahyi benimsemektir. Allah’ın
buyruklarını yerine getirerek, O’nun güven çemberine girmektir. Âyetleri kabul
edip bağlanmak ve yaşamaktır.
İman’ın filolojik açıdan iki anlamı vardır: Başkalarına güven vermek, güven
içinde olmak. İman sahibi kişi, yani mü’min, hem inandığı gücün sağladığı
güvenin içinde emin olan; hem de kendisi başkalarına güven veren
demektir.
KUR’AN’DA İMAN KAVRAMI
İman kelimesi Kur’an’da 45 yerde geçer. İman kelimesinin kökü olan
“emn” türevleriyle birlikte Kur’an-ı Kerim’de 878 yerde kullanılır. Kur’an’ın
onda birinden fazlasının imanla direkt ilgili ifâdeler olması, konunun önemini
göstermek için yeterlidir.
Kur’an, peygamberlerin emin (güvenilen) kişiler olduğunu ifâde ediyor.196
Aynı zamanda, peygamberlere vahyi ulaştıran gök habercisi Cebrail’in de
emin olduğunu belirtiyor.197 Yine Kur’an, insanın büyük sorumluluğundan
bahsederken onu emaneti yüklenen varlık olarak tanıtıyor. Emanet de imanla
aynı kökten gelen ve güvene tevdi edilmiş şey anlamı taşıyan bir kelimedir.198
İman sahibine mü’min denir ki, bir anlamı da emanet taşıyan kişi demektir.
Mü’min, hem Allah’ın, hem de insanın sıfatıdır. Esmaü’l-Hüsnadan biri, El-
Mü’min’dir. Allah’ın mü’minliği, güven verici, güven kaynağı olmayı; insanın
mü’minliği de El-Mü’min’e (Allah’a) güvenmeyi ifâde eder. İman, bu karşılıklı
196 7/A’râf, 68; 26/Şuarâ, 107...
197 26/Şuarâ, 193
198 Bak. 33/Ahzâb, 72
≈ 107 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
güvenin işleyişidir. Allah’a güven tam olmadan iman olmaz. Allah’a güvenin
tam olması için, O’nu her şeyden fazla sevmemiz, O’nun emir ve hükümlerini
de her şeye tercih etmemiz gerekir. “İman edenlerin Allah’a olan sevgileri
çok fazladır.”199
İmanın gündeme geldiği Bakara sûresinin ilk âyetlerinde müttakîlerin vasıfları
açıklanırken, yapılması gerekenler de açıklanmış oluyor. Bu açıklama,
aynı zamanda nelere iman edilmesi gerektiğini de topluca içermektedir.
Kurtulmak isteyen, gayb diye ifâde edilen çıplak gözle göremediği, kendini
aşan konulara kesin iman edecek, salât şeklinde anılan amellerden ilkiyle
bazı görevleri yerine getirmeye başlayacaktır. İnfak şeklinde ifâde olunan
inandığı ve bağlandığı bir dine hizmet için çaba ve gayretlerin ilkiyle bu esasları
başkalarına da götürecektir.
“Elinizdekini tasdik etmek üzere indirdiğim Kur’an’a iman edin.”200
“Allah’a ve Peygamberine iman edin. Eğer iman eder ve takvâlı olursanız
en büyük mükâfaat sizindir.”201
“Ey iman edenler, Allah’a, Peygamberi’ine, Peygamberi’ne indirdiği
Kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah’ı, meleklerini,
kitaplarını, peygamberlerini ve âhiret gününü inkâr ederse, son derece
büyük bir sapıklığa düşmüş olur.”202
“Benim kalbim temiz, kimseye kötülük düşünmem, herkesin iyiliğini isterim”
diyerek kendini kandıranlara gerçek iyiliğin ne olduğunu Kur’an şöyle
açıklar: “Gerçek iyilik, yüzünüzü doğuya veya batıya döndürmeniz değil;
Allah’a, âhirete, meleklere, kitaplara ve Rasullere iman etmenizdir...”203
İMANIN DERECELERI
1. İcmâlî İman: İman edilecek esaslara kısaca ve toptan iman etmektir.
Yani, Allah (c.c)’ın göndermiş olduğu haber ve hükümlerin hepsine birden
inanmaktır. Bu da “lâ ilâhe illâllah Muhammedu’r-Rasûlullah” cümlesi ile ifâde
edilir. İmanın en basit mertebesi budur. Çünkü bu iki cümlede iman edilmesi
gerekli olan her şey özet olarak bulunmaktadır.
199 2/Bakara, 165
200 2/Bakara, 41
201 3/Âl-i İmran, 179
202 4/Nisâ, 136
203 2/Bakara, 177
≈ 108 ≈
Ahmed Kalka n
2. Tafsîlî İman: İman edilecek esasların herbirine açık ve geniş bir şekilde
iman etmektir. Allah’a ve Peygambere imandan sonra, Peygamberin
haber verdiği hüküm ve esasları teker teker öğrenip onların hak olduklarını
tasdik etmek tafsili imandır.
İman, küfrün zıddıdır. Âlemlerin Rabbi olan Allah’ı tanımak ve O’na yönelmektir.
İman: Allah’ın gönderdiği peygamberleri tasdik etmek, getirdikleri
vahyi benimsemektir. Allah’ın buyruklarını yerine getirerek, O’nun güven
çemberine girmektir. Âyetleri kabul edip, bağlanmak ve yaşamaktır.
İman’ın filolojik açıdan iki anlamı vardır: Başkalarına güven vermek, güven
içinde olmak. İman sahibi kişi, yani mü’min, hem inandığı gücün sağladığı
güvenin içinde emin olan; hem de kendisi başkalarına güven veren insandır.
Bakara sûresinin ilk beş âyetinde özetlenen İslâm’ın temel binası ve
üçüncü âyetinde “gaybe iman” şeklinde çatısı çatılan inanç temelleri, sûrenin
son âyetinde de perçinlenir: “O Rasûl, kendisine Rabbinden indirilene
(Kur’an’a) iman etti. Mü’minler de Allah’a, Onun meleklerine, kitaplarına ve
bütün peygamberlerine inandı. Rasullerden hiçbirini diğerinden ayırmayız,
dinledik, itaat ettik. Ey Rabbimiz mağfiret isteriz, dönüş ancak sanadır,
derler.”204 “Gaybe iman” olarak tavsif edilen bu inanç temelleri Kur’an’ın
değişik yerlerinde topluca veya tek tek veya ikisi üçü birlikte zikredilmiştir.
“Elinizdekini tasdik etmek üzere indirdiğim Kur’an’a iman edin.”205; “Allah’a
ve Peygamberine iman edin. Eğer iman eder ve takvâlı olursanız
en büyük mükâfaat sizindir.”206;“Ey iman edenler, Allah’a, Peygamberi’ine,
Peygamberi’ne indirdiği Kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman
edin. Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve âhiret gününü
inkâr ederse, son derece büyük bir sapıklığa düşmüş olur.”207;“Gerçek
iyilik, yüzünüzü doğuya veya batıya döndürmeniz değil; Allah’a, âhirete,
meleklere, kitaplara ve Rasullere iman etmenizdir...”208
İman, insanı kopmaz, çürümez bir bağa kavuşturur ve boşluklara yuvarlanmasını
önler.209 İmandan yoksun kalanları Kur’an, hayvanların en şerlisi
204 2/Bakara, 286
205 2/Bakara, 41
206 3/Âl-i İmran, 179
207 4/Nisâ, 136
208 2/Bakara, 177
209 Bak. 2/Bakara, 256
≈ 109 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
olarak anmaktadır.210 Fakat, ne yazık ki, insanlığın çoğunluğu bu imandan
uzak bulunmuştur, bulunacaktır.211 Mü’min, Allah’ın yardımcısı, Allah’ın dostu,
velîsi olarak nitelendirilmiştir.212
İMANIN ARTIP EKSILMESI
İmanı, kalbin ve benliğin onayladığı ve bağlandığı bir durum olarak kabul
ettiğimizde, bu bağlılık ve onayın güçlenmesi ve zayıflaması yönünde bir
artış ve eksilmesi elbette mümkündür. Münâfık karakterli kimselerde imanın
azaldığı ve küfre yaklaştığı görülür. Gerçek mü’minlerde ise imanın artışı
ve bağlılığın güçlenmesi, olgunlaşması göze çarpar. Kur’an’da bunu açıkça
görebiliriz: “Bir sûre indirildiği zaman, münâfıklar arasında ‘bu sûre, hanginizin
imanını artırdı?’ diyenler vardır. İşte o sûre iman edenlerin imanını
artırmıştır ve bunu birbirlerine müjdelerler.”213; “Onlara bazı kimseler, ‘insanlar
size karşı birleştiler, onlardan korkun.’ demişlerdi de bu, onların
imanını artırmış ve ‘Allah bize yeter, O, ne güzel vekildir.’ demişlerdi.”214;
“Ve bu, onların ancak imanlarını ve teslimiyetlerini artırdı.”215;“Mü’minler o
kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir, kendilerine Allah’ın
âyetleri okunduğu zaman bu, imanlarını artırır.”216;“Kitap verilmiş olanlar
iyice inansın, iman edenlerin imanını artırsın.”217;“Allah onların hidâyetini
artırmış ve onlara takvâlarını vermiştir.”218;“Allah, onları küfürleri dolayısıyla
lânetlemiştir. Bu sebeple çok az inanırlar.”219
İman muhtevâ (içerik) yönünden ise, yani iman edilmesi gereken hususlara
parça parça peyderpey inanma gibi bir artış veya bunda bir azalma kabul
etmez. Çünkü doğru iman, ancak tam teslimiyet ve bütünüyle kabul etmekle
geçerli olur. Kısmî iman, kısmî küfür demektir. Bir kısmını inkâr da tamamını
inkâr gibidir. İman edilmesi gereken unsurlar birbirine bağlı bir bütündür. Dolayısıyla
ya tam iman, ya da küfür var demektir. Küfrün az veya çok olması
küfür olmasını değiştirmez. “Siz Kitab’ın bir kısmına inanıp bir kısmını küfr
210 Bak. 8/Enfâl, 55
211 Bak. 11/Hûd, 17; 13/Ra’d, 1, 31; 10/Yûnus, 99; Yusuf, 16, 103
212 Bak. 47/Muhammed, 7-11; 61/Saff, 14; 3/Âl-i İmran, 68
213 9/Tevbe, 124
214 3/Âl-i İmran, 173
215 33/Ahzâb, 22
216 8/Enfâl, 2
217 74/Müddessir, 31
218 47/Muhammed, 17
219 4/Nisâ, 46
≈ 110 ≈
Ahmed Kalka n
(inkâr) mü ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezâsı, dünya hayatında
zillet, kıyâmet gününde azâbın en şiddetlisine uğratılmaktır.”220Hoşuna giden
şeylere iman eden, hoşlanmadığı ve zor gelen şeyleri inkâr eden, ancak
arzularını ilâh edinen menfaatperest kimsedir.
ALLAH’A TESLIM OLMUŞ MÜ’MINLERIN, KUR’AN’DA ZIKREDILEN BAZI
ÖZELLIKLERI
Mü’minler ancak Allah’a ibadet ve kulluk ederler, yalnız O’ndan yardım
dilerler. Günde beş vakit âlemlerin Rabbi ve din gününün sahibi olan Allah’a
bu taahhütte bulunarak Sırat-ı müstakim ve hidayet üzere ayaklarını sabit
kılmak için çaba sarf ederler. Bütün hayat alanlarında Allah’ın emir ve yasaklarına
uymak için çırpınırlar. Zihinlerinde Allah’tan başka ilahlaştırdıkları
hiçbir varlık yoktur.221
2- “Onlar, sözün en güzeline iletilmişlerdir ve övülen doğru yola
iletilmişlerdir.”222 “Onlar; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren kimselerdir.
Onlar âhirete de kesin olarak inanırlar. İşte onlar, Rablerinden gelen
bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”223
“Rablerinden bağışlanma (salat) ve rahmet bunların üzerinedir ve
hidayete erenler de bunlardır.”224
3- “Mü’min erkeklerle mü’min kadınlar da birbirlerinin velisidirler. Onlar
iyiliği emreder, kötülükten meneder, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı
verirler, Allah ve Rasûlüne itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir…”
225
4- Kalpleri ancak Allah’ın zikriyle, Kur’an ile mutmain olur ve İmanın ön
şartı olan Kitabı hakkıyla okumayı gerçekleştirip öğüt alarak ona uyarlar.
Allah’ın en güzel hükümleriyle hayatlarına yön vererek Allah’ın boyasıyla boyanırlar.
226
5- Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir, namazı dosdoğru kılıp kendilerine
220 2/Bakara, 85
221 Fatiha, 1/1-7; Nisa,4/36; Furkan, 25/68.
222 Hac, 22/24.
223 Lukman, 31/4-5.
224 Bakara, 2/157.
225 Tevbe, 9/71.
226 Rad, 13/28; Bakara, 2/121; Maide, 5/50; Bakara, 2/128.
≈ 111 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
verilen rızıkları Allah yolunda harcarlar. Sözü dinleyip en güzeline uyarlar.
Allah’a çağırıp sâlih amel işler ve ondan sonra da ben müslümanlardanım
derler.227
6- Allah’ı sürekli gündemlerinde tutarlar ve her durumda Allah’la bağlarını
korurlar, Allah’ın her şeyi gören ve işiten olduğunu bilir, Allah’ın sonsuz kudretini
sürekli hatırda tutarlar. Hayatlarının bütün alanlarında Allah’ı unutmadan
her iş ve amellerinde O’na verilecek hesabın bilinciyle hareket ederler.228
7- Allah karşısında acizliklerini bilirler. Yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen
kimselerdir. Mütevâzıdırlar. (Ancak, bu, insanlara karşı âciz görünmek
ve ezik tavırlar sergilemek demek değildir.)229
8- Her şeyin Allah’tan olduğunu bilirler. Allah istemedikçe hiç kimseye
hiçbir musibetin isabet etmeyeceğine iman ederler. Bu nedenle hiçbir olay
karşısında telaşa kapılmaz, her zaman serinkanlı ve Allah’a tevekkül halindedirler.
Kâfirlerin her türlü baskısına rağmen, Allah’a tevekkül ile sadece Allah’ı
veli ve vekil edinerek sabredip direnirler.230
9- Allah’tan korkup sakınarak takvâyı kuşanırlar. Allah’ın yasakladığı veya
rızasına aykırı olan bir şeyi yapmaktan çok çekinirler. Rablerinin lutfettiklerine
hamdeder ve Allah huzurunda verilecek hesabı dikkate alarak, hevaya
uymaktan, dünyevileşme ve dünyayı âhirete tercih etme sapmasından uzak
dururlar.231
10- Âhirete yönelmişler, asıl hedef olarak âhireti belirlemişlerdir. Dünya
hayatını, âhiretin tarlası olarak görüp dünya hayatını âhiret eksenli olarak
değerlendirirler. Ancak, dünya nimetlerinden de vahyin ölçüleri içinde faydalanırlar.
232
11- Sadece Allah’ı ve mü’minleri veli/dost/yönetici ve sırdaş edinirler.233
12- Hakkı söylemekten çekinmezler. İnsanlardan çekindiklerinden dolayı
227 Enfal, 8/2-3; Bakara, 2/43; Zümer, 39/18, Fussilet, 41/33.
228 Âl-i İmran, 3/191; Nur, 24/37; Ankebut, 29/45; Haşir, 59/19.
229 Furkan, 25/63, 72; Ahzab, 33/35.
230 Tevbe, 9/51; Ahzab, 33/48; Tegabun, 64/11; Hadid, 57/22.
231 Âl-i İmran, 3/102; Yasin, 36/11; Tegabun, 64/15-16; Bakara, 2/172; İbrahim, 14/7; Maide, 5/49.
232 Nisa, 4/74; Â’raf, 7/31-32;
233 Maide, 5/55; Mücadele, 58/22; Tevbe, 9/23, Âl-i İmran, 3/28; Nisa, 4/139.
≈ 112 ≈
Ahmed Kalka n
Hakkı açıklamaktan geri kalmazlar. İnkâr edenlerin haklarında söylediklerine,
alay ve saldırılarına aldırmazlar, kınayıcıların kınamasından korkmazlar.234
13- Allah’ın dinini, Hakkı tebliğ ederler, çeşitli biçimlerde insanları Allah’ın
dinine davet ederler. Baskıcı değillerdir. Merhametli ve yumuşak huyludurlar.
Öfkelerine kapılmazlar, hoşgörülü ve bağışlayıcıdırlar.235
14- Zorluklarla sınanırlar, badirelerden geçerler; korkuyla, canlarıyla, mallarıyla
imtihan olurlar ve sınavdaki zorluklara sabredip katlanırlar.236
15- Mü’minler, Allah’a yakınlaşmak, örnek bir mü’min olmak için gayret
sarfederler. Allah yolunda cihad edenler, dünyada iman ve amelde önde
olanlar ve âhirette de öne geçenler bunlardır.237
16- Onlar Allah yolunda ve mustaz’aflar (zayıf bırakılmışlar) için Allah’ın
düşmanlarına ve tâğutlara karşı savaşırlar, öldürürler ve öldürülürler. Canlarını
ve mallarını cennet karşılığında Allah’a satarlar, Allah yolunda fedakârlıktan
kaçmazlar, öldürülmekten korkmazlar. Firavunun karşısında iman eden
sihirbazların ağır işkenceyle öldürme tehdidine karşı söyledikleri gibi “Zararı
yok, (biz) mutlaka Rabbimize döneceğiz.” özgüven ve teslimiyeti içindedirler:
238
17- Mü’minler, inkârcıların saldırı ve tuzaklarına muhatap olur, onlar tarafından
alaya alınırlar.239
18- Onlar, Allah’ın koruması altındadırlar. Mü’minler sabırlı olup Allah’a
karşı gelmekten sakındıkları ve doğru yolda sebat ettikleri vakit inkârcıların
hile ve tuzakları mü’minlere zarar vermez. Allah, aleyhlerinde kurulan tüm
tuzakları boşa çıkarır. Allah, onları tüm iftira ve tuzaklara karşı koruyarak,
onları üstün kılar.240
19- Allah’a ve Rasûlüne davet edildiklerinde mü’minlerin özelliği; “İşittik
ve itaat ettik” demeleridir. Onlar, İslâmiyeti kabul edip iman ederler, Allah’a
234 Maide, 5/54; Bakara, 2/14-15
235 Asr, 103/3; Nahl, 16/125; Müzzemmil, 73/10; Şuara, 26/214; Âl-i İmran, 3/134; Â’raf, 7/199; Şura,
42/43.
236 Ankebut, 29/2-3; Bakara, 2/155-156, 214; Âl-i İmran, 3/142, 195; Muhammed, 47/31.
237 Maide, 5/35; Vakıa, 56/10-11.
238 Tevbe, 9/11; Âl-i İmran, 3/169, 173; Nisa, 75-76; Tevbe, 9/20.
239 Bakara, 2/212.
240 Âl-i İmran, 3/110-111, 120; İbrahim, 14/46; Enfal, 8/30; Hac, 22/38; Maide, 5/105; Nahl, 16/99.
≈ 113 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
ve Rasûlüne itaat ederler, sabırlı ve sadıktırlar, ibadetlerini yerine getirir, namuslarını
korur, zulme karşı topluca mücadele eder ve tüm hayat alanlarında
Allah’ı çokça zikrederler.241
20- Onlar, emanetleri ehline verir ve insanlar arasında hükmettikleri zaman
adaletle hükmederler. Allah’a ve Rasûlüne kayıtsız şartsız, kendilerinden
olan emir sahiplerine ise onlar Allah’a ve Rasûlüne itaat ettikleri sürece
itaat ederler. İhtilaf vukuunda, meselelerini Allah’a ve Rasûlüne arz ederler.242
Allah ve Rasulü bir meselede hüküm vermişse başka tercihte bulunma haklarının
olmadığı bilinciyle, o hükme kalplerinde hiçbir darlık hissetmeksizin
tam bir teslimiyetle teslim olurlar.243
21- Allah’ın ipine topluca sarılıp tefrikaya düşmekten uzak durular, Emr-i
bi’l ma’ruf ve ney-i ani’l münker yaparlar, yani iyiliği emredip kötülükten alıkoyarlar.
244
22- Mü’minler, kurtuluşa erenlerden olmak için namazı huşu içinde kılar,
boş söz ve işlerden yüz çevirirler. Zekât görevlerini yerine getirip ırzlarını
korurlar. Emanete riâyet eder, sözlerinde dururlar. Namazlarını titizlikle
muhafaza ederek ısrarla sürdürürler. İşte bunlar Firdevs cennetlerine vâris
olacaklardır.245
23- Onlar, Allah’a şirk koşmazlar. Anne ve babalarına ihsanda bulunup
iyilikle davranırlar, meşru isteklerine itaat eder, “öf” bile demezler, asla ve
hiçbir sebeple onları azarlamazlar.246
24- Onlar, ölçüyü tartıyı tam yapar, yetimlerin hakkını korur, birbirinin mallarını
haksızlıkla yemez, faizden, cimrilik ve israftan kaçınırlar. Allah’ın haram
kıldığı cana kıymazlar ve zina etmezler. Allah’ın ahdine vefa gösterir ve adil
şahidlik yaparlar.247 “(Onlar), yalan yere şahitlik etmezler, boş sözlerle
karşılaştıklarında vakar ile (oradan) geçip giderler.”248
25- Onlar Rablerine tevekkül edip büyük günahlardan kaçınır, öfkelen-
241 Nur, 24/ 51-52; Şuar#f, 26/227; Ahzab, 33/35.
242 Nisa, 4/58-59.
243 Ahzab, 33/36; Nisa, 4/65.
244 Âl-i İmran, 3/102-104, 110; Tevbe, 9/71, 112; Tevbe
245 Mü’minun, 23/1-11; Nahl, 16/91, Rad, 13/20.
246 İsra, 17/23; En’am, 5/151; Nisa, 4/36; Ahkâf, 46/15; lukman, 31/14-15; Ankebut, 29/8.
247 Bakara, 2/188, 275-279; A’raf, 7/31; Nisa, 4/2, 135; En’am, 6/152; Furkan, 25/67-68.
248 Furkan, 25/72.
≈ 114 ≈
Ahmed Kalka n
diklerinde bağışlarlar. İşlerini aralarında şûrâ ile yürütürler, istişare ile karar
verirler. Haklarına tecavüz olduğunda birlikte karşı koyarlar.249
İMANIN GEREKTIRDIKLERI
İman, insana dünyada çok büyük onur ve âhirette ebedî mükâfat sağlar.
Hiçbir hayalin ulaşamayacağı güzellikler yurdu cennet bedava değildir.
Kur’an, imanın bir imtihan, ıstırap ve çile işi olduğuna dikkat çeker.
“İnsanlar, sandılar mı ki, ‘iman ettik’ demeleriyle bırakılacak, inceden
inceye imtihan ve ıstıraba çekilmeyecekler. Andolsun, Biz onlardan öncekileri
de inceden inceye deneylerden geçirmişizdir.”250
“Andolsun ki, sizi biraz korku ve açlık; mallardan, canlardan ve ürünlerden
biraz azaltma (fakirlik) ile imtihan eder, deneriz. Sabredenleri müjdele”
251
“(Ey mü’minler!) Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin başına gelenler
size de gelmeden cennete gireceğinizi mi sanıyorsunuz? Yoksulluk ve
sıkıntı onlara öylesine dokunmuş ve öyle sarsılmışlardı ki, nihâyet Peygamber
ve beraberindeki mü’minler: ‘Allah’ın yardımı ne zaman?!’ dediler.
Biliniz ki, Allah’ın yardımı yakındır.”252
Kâmil iman sahibi mükemmel mü’minin bir özelliği de kınayanların kınamasına
ve haksız eleştirilere aldırmamaktır ki, Kur’an, bunu şöyle ifâde eder:
“Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse (bilsin ki) Allah, sevdiği
ve kendisini seven, mü’minlere karşı alçak gönüllü (şefkatli), kâfirlere
karşı onurlu ve zorlu bir toplum getirecektir. (Bunlar) Allah yolunda cihad
ederler ve hiçbir kınayanın kınamasından korkmazlar (hiçbir kimsenin kınamasına
aldırmazlar). Bu, Allah’ın, dilediğine verdiği lütufdur. Allah’ın
lütfu ve ilmi çok geniştir.”253
249 Şûrâ, 42/36-39; Mehmet Pamak, İman ve İslâm
250 29/Ankebût, 2
251 2/Bakara, 155
252 2/Bakara, 214
253 5/Mâide, 54
≈ 115 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
“Bir kısım insanlar, mü’minlere: ‘düşmanlarınız olan insanlar, size karşı
asker topladılar; aman sakının onlardan!’ dekilerinde bu, onların imanlarını
bir kat daha arttırdı ve ‘hasbünallahu ve ni’me’l vekîl’, yani, ‘Allah bize
yeter. O ne güzel vekildir!’ dediler.”254
Gerçek mü’minlerin bir özelliği de birbirlerine sürekli hakkı ve sabrı tavsiye
etmeleridir.255 Mü’minlerin gönül dostları, yalnız kendilerinden olanlar, yani
mü’minler olacaktır.256 Mü’min erkekler ve mü’mine hanımlar da birbirlerinin
dostu ve kardeşidirler. Dostluk ve kardeşlikte cinsiyet ayırımı yapılmayacaktır.
257 Mü’minler, birbirlerinin ancak kardeşleridir.258 İmanda ortak olmayan,
mü’min olmayan akraba, yakınlığı ne olursa olsun (ana-baba da dâhil) gönül
dostu olma, kardeş olma hakkını kaybeder. Onlara karşı hukukî sorumluluklar
yerine getirilir, ama gönül dostu olarak benimsenemezler.259 Kur’an,
böylece kan bağlarından ayrı, şuur beraberliğine dayalı bir akrabalık getirmektedir.
Bu bir gönüldaşlık, iman kardeşliğidir.
Hayatın anlamı ve insanın mahlûkat içerisinde taşıdığı bir imtiyaz olan
imanı bir ağaca benzetirsek, bu ağacın kökü kalpte, gövdesi akılda ve dalları
organlardadır. Bu ağacın meyvesi ise amellerdir. Ağacı kökü, gövdesi, dalları
ya da meyvesi olmadan tanımlamaya kalkanlar, onu eksik ve yanlış tanımlamak
zorunda kalacaklardır.
İman, aslında insanın şerefinin en büyük delilidir. İnsanın fizikötesi boyutunun
fizikî boyutundan çok daha yüce ve anlamlı olduğunu, onun iman
edebilirliğiyle açıklayabiliriz. İman, insanı fiziğin dar ve statik sınırlarından kurtarıp
onu kendi dışındaki âlemlerle bütünleştiren muharrik güçtür. İman gibi
muazzam bir imkânı kullanmayan insan, bedeninin daracık kabuğuna sıkışıp
kalmış, meleklerle ve diğer aşkın varlıklarla yarıştığı bir kulvarı terkederek
kendisini, hayvanlarla paylaştığı fiziğin dünyasına mahkûm etmiş demektir.
Akıl imanın aracıdır. Eğer bu araç gayesine ulaşamamışsa akıl sahibi olmak
insan için bir meziyet olmaktan çıkar, bilakis en vahşi hayvanların dahi
başaramayacağı bir vahşete kılavuzluk yapabilir. Bu durumda insan, hemcinsleri
için diğer tüm yaratıklardan daha tehlikeli olabilir. İmana araç olsun
254 3/Âl-i İmran, 173
255 Bak. 103/Asr sûresi
256 Bak. 3/Âl-i İmran, 28
257 Bak. 9/Tevbe, 71
258 Bak. 49/Hucurât, 10
259 Bak. 9/Tevbe, 20; 58/Mücâdele, 22
≈ 116 ≈
Ahmed Kalka n
diye verilen akıl, kimi zaman haddini aşarak imanın koltuğuna oturur ve kendisi
“amaç” olur. Aklın putlaştırılması, ilâhlaştırılması, İşte bu durumun bir sonucudur.
Aklın imana “yoldaş” değil de; “rakip” olarak çıkartıldığı bir yerde
dengeler bozulmuştur. Çünkü akıl imansız, ya da iman akılsız kalmıştır.
İman şereftir. Bugün müslümanın en büyük sorunu kimlik bunalımıdır.
Bunun farklı tezâhürleri olan kişilik erozyonu, şahsiyetsizlik, zillet ve meskenettir.
Müslümanın kimlik bunalımı imanını iktidar edemeyişinden, müslüman
oluşuyla iftihar edemeyişinden, daha doğrusu iftihar edebilecek bir imana
sahip olamayışındandır. Bu durum, kâfirleri sevmeyi ve onlara gıpta etmeyi
getirecektir. Tabii olay, sadece kâfiri sevmek sınırında kalmayacak; onun
küfrüne lâkayıtlıkla başlayan süreç küfre rızâ ve küfre gıpta etmenin ardından
küfre sevgi ve hayranlığa kadar varacaktır. Küfre rızâ küfürdür, bu kesin!
Ya küfre hayran olmak nedir? Başka değil, bu bir akîde sorunudur ve çözümü
de imanla ilgilidir. İmanla, yani bilgi, tasdik, ikrar ve amelin toplamı olan
imanla. Ve elbette İslâm’ı olan imanla...
İMAN VE İSLÂM
“Taşralılar (bedeviler) ‘iman ettik’ dediler. De ki: ‘Siz iman etmediniz,
fakat ‘ İslâm o lduk’ d eyiniz. Ç ünkü d aha i man k alplerinize g irmedi.”260
Âyetten de açıkça anlaşılacağı üzere iman ve İslâm birbirini tamamlayan,
lakin birbirinden farklı anlamlara sahip kavramlar olarak kullanılmaktadır.
Âyetteki “İslâm olduk” ifâdesi, “müslüman olduk” demektir ve imandan
farklı olarak değerlendirilmiştir. Bunu, Buhârî ve Müslim dâhil birçoklarının
naklettiği şu haber pekiştirmektedir: Sâd b. Ebi Vakkas’tan: “Allah Rasûlü
bir topluluğa ganimet paylaştırıyordu. Onlardan bir adama vermemesi beni
şaşırttı. Kalktım ve dedim ki ‘Falan adama niçin ganimetten pay vermediniz?
Vallahi ben onu mü’min olarak görüyorum.’ Allah Rasûlü şöyle cevapladı:
“Hayır, belki müslim!” Sâd üç kez aynı sözü söyledi ve üçünde de Nebî’den
aynı cevabı aldı. En sonunda Allah Rasûlü buyurdu ki: “Ey Sâd, kuşkusuz
ben bir adama ondan daha çok sevdiklerin dururken yardım edebilirim.
Bu onun yüzüstü ateşe atılmasından daha hayırlıdır.”261 Hadisin devamın-
260 49/Hucurât, 14
261 Buhârî, İman 27
≈ 117 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
da Zührî’nin bir açıklaması var: “Biz görüyoruz ki İslâm kelime-i tevhid; iman
ise ameldir.”
İman ve İslâm ayrımı, bir başka âyette de yapılır: “Müslüman erkekler
ve müslüman kadınlar, mü’min erkekler ve mü’min kadınlar...”262 Allah
Rasûlü, iman ve İslâm’ı şöyle açıklamışlardır: “İslâm, dışta ve görünürde;
iman, içte ve kalpte olandır.”263 Bu hadiste de iman ve İslâm bir şeyin iki
yüzü gibi birbirinden ayrılmayan, lâkin birbirinin aynı da olmayan bir olgu
olarak tanımlanmaktadır. İmanla İslâm’ın birbirinden ayrı ve bağımsız olmadığının
en güzel delili, sonradan “İslâm’ın şartı beştir” gibi yanlış bir zihniyetle
sayıların sultasına kurban edilen şu hadistir: “İslâm beş şey üzerine bina
edildi: Allah’tan başka ilâh olmadığına, Muhammed’in de Allah’ın Rasûlü
olduğuna şehâdet etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek, hac ve Ramazan
orucu.”264 Bu meşhur hadiste beş madde var. Bunlardan dördü organlarla
ilgili eylem: Namaz, zekât, hac ve oruç. Bunlar ameli ilgilendiren maddeler.
Geriye bir madde kalıyor ki, o da kelime-i şehâdette ifâdesini bulan Allah’ın
tekliğini ve Hz. Muhammed’in O’nun Rasûlü olduğunu ikrar. Diğer dört
madde, bu birinci maddeye bağlı. Şehâdet olmadan ne namaz ve zekât, ne
hac ve oruç olur. Yalnız bu beş madde arasında temel bir benzerlik var. O da
bunların tümünün zâhirde olup biten şeyler olması. Hadisteki birinci madde
insanı yanıltmamalı. Orada “iman etmek” değil; “şehâdet etmek” şart koşulmaktadır.
Şehâdet etmek ise, sözle yapılan zâhirî bir eylemdir, yani ameldir;
dilin ameli.
O halde İslâm bütünüyle imanın dış bükeyidir ve amele taalluk eden boyutudur.
İslâm, teslim olmak, müslümanlardan sayılmak, şer’î hukuka tâbi
olmak, müslümanların sahip olduğu haklara sahip olmak demektir. İslâm,
imanın aynısı da değildir. Öyle olsaydı, Cebrâil, Allah’ın Rasûlü’ne bir “iman
nedir?” b ir de “ İslâm nedir?” d iye ayrı ayrı sormazdı ve Nebî de ayrı ayrı
cevaplar vermezdi. Hem sorular, hem de cevaplar farklı ise, imanla İslâm’ın
birbirinin aynı olmadığına bundan daha güzel delil olur mu? İman sorulduğunda
“Allah’a, meleklere, kitaplara, Rasullere, âhirete ve kadere iman
etmek”265 olarak tarif eden Allah Rasûlü, kendisine İslâm sorulduğunda “namaz,
zekât, oruç ve haccı” zikretmiştir.266
262 33/Ahzâb, 35
263 Ahmed bin Hanbel, Müsned
264 Buhârî, İman 1; Müslim, İman 19-21
265 Buhârî, İman 47, 48; Müslim, İman 1, Ebû Dâvud, Sünnet, hadis no: 4695; Tirmizî İman 27-38
266 Buhârî, İman 47, 48; Müslim, İman 1
≈ 118 ≈
Ahmed Kalka n
İmanı, iç güvenlik olarak tanımlarsak; İslâm da dış güvenliktir. Bu nedenle
Allah Rasûlü toplumsal güvenin sağlanmasında ferde düşeni “iman”la değil;
“İslâm”la tanımlamış ve buyurmuştur ki: “Müslüman, müslümanların elinden
ve dilinden emin olduğu kimsedir.”267 Bu uyarı da gösteriyor ki “İslâm”,
mü’min bireyin müslüman toplumla ilişkilerini belirleyen kavramlar dizgesinin
başında gelmektedir. Yani “müslüman kimdir?” sorusuna bu nasslardan
yola çıkarak şu cevabı verebiliriz: İslâm’a sarılıp kurtuluşa (selâmet) eren,
insanların da elinden ve dilinden selâmette olduğu; varlığı, bireysel ve toplumsal
barışın (selâm) garantisi ve bu garantiyi, karşılaştığı her insana selâm
vererek peşinen taahhüd eden insandır. İşte bu hadis, mü’min bireyin sözkonusu
barış garantisinin taahhüdüdür. Onun için selâm vermek “en hayırlı
İslâm” olarak tanımlanmıştır: “Bir adam Nebî’ye sordu: ‘Hangi İslâm daha
hayırlıdır?’ Buyurdu ki: “Açları doyurursun, ister tanı ister tanıma selâm
(barış ve güven taahhüdü) verirsin, İşte en güzel İslâm budur.”268
İslâm’ın en güzel sembollerinden biri olan selâmın günümüzde içi boşaltılmış
ve öz mânâsından soyutlanmış bir şekilde geleneksel bir dil alışkanlığı
olarak verilmesi, rûhundan soyutlanan diğer imanî ve İslâmî şiarların âkıbetine
onun da uğradığının bir görüntüsüdür. Oysa ki selâm, mü’minin mü’mine
verdiği barış ve güven parolasıdır. Bu parolayı veren de alan da birbirleri için
mü’min (güvenilir) kimselerdir. Birbirlerine karşı güven ve barışı taahhüd etmişlerdir.
Bu nedenledir ki “selâm”, aynı kökten geldiği “İslâm”ın bir tezâhürü
olarak ortaya çıkar. İslâm’sa, imanın bir tezâhürüdür.
Din, hem imanın hem İslâm’ın ortak adıdır. İmansız İslâm mümkündür, lâkin
makbul değildir. Hucurat sûresinin 14. âyet-i kerimesi de bunun delilidir.
Bugün de iman etmediği, Allah’ın ahkâmını içine sindiremediği halde,
kendilerini “müslüman” olarak tanımlayan insanlar bu kategoriye girerler.
İman etmeden “İslâm olmak” kendi içerisinde iki kısımda mütâlea edilir:
1- İmana ulaşmadan müslüman olanlar: Bunun örneği Hucurât, 14’deki
bedevilerdir. Onlar, bazılarının iddia ettiği gibi bilinen mânâda münâfık değildiler.
Onlar, çeşitli sosyal ve siyasal nedenler yüzünden imana ermeden
İslâm’ın siyasal hâkimiyetine teslim olmuş insanlardı. Bu nedenle sözkonusu
âyette Allah, onların iman olarak niteledikleri şeyin gerçek adının “İslâm”
olduğunu izah etmiş ve iman etmeleri gerektiğini, ancak o zaman mü’min
267 Buhârî, İman 10
268 Ebû Davûd, Edeb, hadis no: 5194; Buhârî, İman 6, 20
≈ 119 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
olabileceklerini, şimdiki durumda “müslim” olduklarını duyurmuş ve ardından
şu garantiyi vermiştir: “Eğer Allah’a ve Rasûlü’ne itaat ederseniz, O
yaptıklarınızdan hiçbir şeyi eksiltmez. Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir.”
269
2- İmana ulaştıktan sonra onu reddedip müslüman görünenler: Bu da
iman etmeden müslüman olmak olarak adlandırılabilir. Ne ki, birincisiyle bu
ikinci arasında derin bir fark vardır. Birinciler imandan habersizken; ikinciler
haberlidir. Birinciler bilinçsizken; ikinciler bilinçlidir. Çünkü bedeviler gerçekten
teslim olmuşlar ve bunu da “iman” zannetmişlerdir. Bu ikinci kesime
giren müslüman tipi olan münâfıklarsa, ya imana girip onun gereğini yerine
getirmedikleri için (Uhud’un ve Tebük’ün ortaya çıkarttığı münâfıklar gibi)
münâfık olmuşlar; ya da bilinçli bir biçimde küfrü tercih ettikleri halde dıştan
müslüman görünmeyi menfaatleri açısından daha yararlı buldukları için
müslüman olmuşlardır. Şu âyet, bu tür münâfıklığı iyi açıklamaktadır: “Onlar
ki inandılar, sonra inkâr ettiler; daha sonra inandılar yine inkâr ettiler, sonra
inkârları arttı.”270
Din, iman ve İslâm’ın her ikisinin ortak adıdır. Çünkü iman tasdik, İslâm
ameldir. İman, kalbin ameli; İslâm, bedenin imanıdır. İman, muharrik kuvvet;
İslâm, bu kuvvetin harekete dönüşmesidir. Bu nedenle İslâm, “şeriat”le
eşleştirilir ve “İslâm şeriatı” olarak kullanılır; “iman şeriatı” biçiminde değil.
İman ise “hakikat” ile eşleştirilir ve “imanın hakikati” denilir; “İslâm’ın hakikati”
değil. İslâm’sız imanın hükmü ne ise; şeriatsız hakikatin hükmü de odur.
Hakikatsiz şeriat, kuru bir kabuk ve şekilcilik; şeriatsız hakikat, gizemcilik
ve sapıklıktır. Hakikat, varlığını imandan; şeriat, meşrûiyetini İslâm’dan alırsa
makbul olur.
İmanla İslâm arasındaki ilgi, imanla amel arasındaki ilginin aynısıdır. Halkın
dilinde “İslâm’ın şartı” olarak bilinen beş rükûn, ameli ilgilendiren (şehâdet,
dilin amelidir) maddelerdir.
Bütün bunlardan ortaya çıkan sonuç şudur: Şuurun dört mertebesinden
iç bükey ve bâtınî olan marifet ve tasdik ile iman ortaya çıkmakta; dış bükey
ve hâricî boyutu olan ikrar ve amel ile de İslâm ortaya çıkmaktadır. Özetin
de özeti; imanla ameli ayırmak, imanla İslâm’ı ayırmak demektir ki, bu durumda
ortada ne iman kalır, ne İslâm! Pezdevî der ki: “Ehl-i Sünnet icmâ etti:
269 49/Hucurât, 14
270 4/Nisâ, 137
≈ 120 ≈
Ahmed Kalka n
İman, İslâm’dan; İslâm da imandan ayrılamaz. Bununla birlikte iman ve İslâm
mânâ olarak ayrıdırlar. Zira iman tasdiktir. İslâm ise ikrar, inkıyad, itaat, boyun
eğme ve teslimiyettir. Mü’min, Allah’ı ve Rasûlü’nü tasdik eden; Müslim,
Allah’a ve Rasûlü’ne itaat edendir.”271
Kuru bir “iman ettim” sözü elbette yeterli değildir. imanın gerçeği de bu
değildir. Söz, kalbin tasdiki ve beynin kabulü ile bağlılığın ifâdesi olmalıdır. Bu
da yaşamayı gerekli kılar. İman sözünün verildiği anda, kişi “ben, Allah’tan
başka ilâh olmadığına şâhit olarak, bütün benliğimle Allah’a bağlanıyorum.
O’nun otoritesine giriyorum.” demiş olur. Sonra da O’nun otoritesini hiçe
sayıp, hevâ ve hevesleri doğrultusunda hayatını sürdürürse, bu kişi imanı anlamamış
ve benimsememiş demektir. Aslında onun imanı, kendi arzularının
otorite olarak kabulü yönündedir. Çünkü o Allah’ın isteklerini değil; kendi isteklerini
kayıtsız şartsız yerine getiriyor. Kim, kimin isteklerini kayıtsız şartsız
yerine getirirse, o, onun kuludur. İmanı, yani bağlılığı onadır.
İman, itaat ve teslimiyet ile birlikte varlığını korur.
“İnsanlardan öyle kimseler vardır ki: ‘Allah’a ve âhiret gününe iman
ettik’ derler; Hâlbuki onlar, mü’min değillerdir.”272
“Allah’a ve Peygamber’e iman ve itaat ettik derler. Sonra da onlardan
bir grup, bunun ardından yüzçevirir, bunlar mü’min değillerdir.”273
“Ey iman edenler, Allah’a ve Peygamberi’ne itaat ediniz. İşitip dururken,
itaatten yüz çevirmeyin. İşitmedikleri halde ‘işittik’ diyenler gibi olmayın.
Zira Allah katında hayvanların en şerlisi, akıl etmeyen sağırlar ve
dilsizlerdir.”274
Görüldüğü gibi âyet, Allah’a itaat etmeyenleri işitmeyen ve görmeyen, aynı
zamanda akılsız, en aşağılık mahluklar olarak tanımlıyor. “Ey iman edenler,
Allah’tan korkulması gerektiği gibi korkun ve ancak O’na teslim olmuş
olarak can verin.”275 İman, gerçek olup olmadığı ortaya konması için Allah
tarafından imtihan edilir: “İnsanlar, ‘iman ettik’ demekle bir imtihana çekil-
271 Pezdevî, Ehl-i Sünnet Akaidi, Kayıhan Y. s. 221; İman Risalesi, M. İslâmoğlu, Denge Y., s. 302-
308
272 2/Bakara, 8
273 24/Nûr, 47
274 8/Enfâl, 20-22
275 3/Âl-i İmran, 102
≈ 121 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
meden bırakılıvereceklerini mi zannediyorlar? Hâlbuki Biz, kendilerinden
öncekileri de denemiştik. Allah, elbette imanlarında doğru/sâdık olanları
ortaya çıkaracaktır ve elbette yalancı olanları da belirleyecektir.”276
Allah’a iman, insan ile yaratıcısı arasında en şerefli bağı teşkil etmektedir.
Zira yeryüzünde en şerefli varlık insandır. İnsanın en şerefli yeri kalbidir. Kalbin
de en şerefli şeyi imandır. Bu bakımdan iman ve hidâyet, nimetlerin en
üstünü ve Allah’ın en büyük lutfudur. “Allah imanı size sevdirdi. Onu kalplerinizde
süsledi. Küfrü, fâsıklığı ve isyanı size çirkin gösterdi. İşte rüşdünü
bulanlar da onların ta kendileridir.”277
İmanın amellerle tezâhürü olmalıdır. Güneşten ısı, gülden koku saçıldığı
gibi, imandan da ameller saçılmalıdır. İmanın söz, fiil ve eylemlerle ispatlanması
gerekir. Yoksa iman, birtakım istek ve temennilerden ibâret değildir.
“İman, istek ve süsten ibâret değildir. Ancak iman, kalpte yerleşip amelde
kendisini gösterendir.” İman, Allah ve Rasûlünü sevmeden olmaz. Hem öyle
ki, bir mü’min için, Allah ve Rasûlü’nün her şeyden sevimli olması lâzımdır.
Bu sevginin mutlaka amel ve fiillerle isbâtı lâzımdır. Yoksa, sadece söz ile
sevgi olmaz. Allah’ı ve Rasûlünü sevmek demek, Allah’ın hükümlerine ve
Rasûlullah’ın tebliğâtına fiilen bağlanmak demektir. Bu konuda Allah şöyle
buyurmaktadır. “De ki, eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz,
elinize geçirdiğiniz mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret
ve hoşunuza gitmekte olan meskenler size Allah’tan, Onun Peygamberi’nden
ve O’nun yolundaki cihaddan daha sevimli ise, artık Allah’ın emri
gelinceye kadar bekleye durun. Allah, fâsıklar topluluğunu hidâyete erdirmez.”
278 İman, ancak gerçek bir sevgiyle; Allah’a karşı sevgi, Rasûlü’ne karşı
sevgi ve şeriatın tümüne karşı sevgi ile tamamlanır.
Rasûlullah, bu konuda şöyle buyurur: “Şu üç şey kimde olursa, o kimse
imanın zevkini alır: 1- Kendisine, Allah ve Rasûlü’nün her şeyden sevimli
olması, 2- Sevdiği kişiyi sadece Allah için sevmesi 3- Ateşe atılmaktan
nefret ettiği gibi, küfre dönmekten de nefret etmesi.”279;“Sizden biriniz
beni, anasından, babasından, çocuğundan, kendi nefsinden ve bütün insanlardan
daha çok sevmedikçe iman etmiş olamaz.”280
276 29/Ankebût, 2-3
277 49/Hucurât, 7
278 9/Tevbe, 24
279 Buhârî, İman 14; Müslim, İman 67-68; Tirmizî, İman 10; Nesâî, İman 2
280 Buhârî, İman 9; Müslim, İman 67-68; Tirmizî, İman 10
≈ 122 ≈
Ahmed Kalka n
İman dediğimiz şey, Allah ve Rasûlü’ne karşı sevgide şekillendiği gibi, Allah’ın
dinini yüceltmek ve üstün kılmak için cihad etmede, yeryüzünde zulmü
ve fesâdı önlemek için mücâdele vermede de şekillenmelidir. Allah’a yaklaşmak
için namaz ve oruca devam etmede, haram ve helâle ittiba etmede
de iman kendini göstermelidir. Allah, imandan söz ederken, iman ile birlikte
amellerden de söz ediyor. Bu amellerin ekseriyeti de cihad kavramında
birleşir. Çünkü cihad, imanın rûhu ve ameli olarak ortaya çıkar. “Mü’minler
ancak o kimselerdir ki, Allah’a ve Rasûlü’ne iman ettikten sonra şüpheye
sapmayıp, Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad ederler. İşte onlar,
imanlarında sâdık (doğru) olanların ta kendileridir.”281
İman, meyvesiz, kurumuş, çürümüş, odun kütüğü olmuş bir ağaç değildir;
iman ağacının mutlaka eseri ve meyvesi görülmelidir. İmanın meyvesi,
Allah’tan korkup Allah’ın murâkabesi altında olduğumuzu bilmektir. Şüphesiz
Allah’ı tanıyan kişi, kendi kusurlarını idrâk eder ve O’ndan korkar ve
ona göre hazırlık yapar. “Allah’ın gönderdiği risâleti tebliğ edenler, O’ndan
korkanlar ve başka hiçbir kimseden korkmayanlar var ya, İşte bu, Allah’ın
dinine dosdoğru uyan hak ehlinin sıfatıdır.”282
İmanın varlığının en güzel isbâtı, vahye sarılmaktır. Çünkü vahy, en temiz,
en sağlam kaynaktır. Vahye sarılmak, Allah’a bağlanıp, araya aracılar
koymadan, doğru olanı kendisinden almaktan başka bir şey değildir. Vahye
sarılmaksızın Allah’a bağlanmak mümkün değildir. Vahyin mü’minlerden istediği
onu dinlemek ve ona tâbi olmaktır.
“Aralarında hükmetmek üzere, Allah’ın Rasûlü’ne dâvet olundukları
zaman, mü’minlerin sözü ancak, ‘dinledik ve itaat ettik’ demelerinden
ibârettir. İşte asıl amaçlarına erenler bunlardır. Kim Allah’a ve Rasûlü’ne
itaat ederse, Allah’tan korkar ve O’ndan sakınırsa, İşte bunlar kurtuluşa
erenlerin ta kendileridir.”283
“Allah ve Rasûlü bir işte hüküm verdikleri zaman, mü’min erkek ve
mü’mine bir kadın için işlerinde muhayyerlik (başka şeyi tercih etme özgürlüğü)
yoktur. Kim Allah’a ve Rasûlü’ne isyan ederse, muhakkak ki o,
apaçık bir sapıklığa sapmıştır.”284
281 49/Hucurât, 15
282 33/Ahzâb, 39
283 24/Nûr, 51-52
284 33/Ahzâb, 36
≈ 123 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
“Öyle değil, Rabbine and olsun ki, onlar aralarında çekiştikleri, tartıştıkları
şeylerde seni hakem yapıp, sonra da verdiğin hükümden dolayı
yürekleri hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça
iman etmiş olmazlar.”285
Görüldüğü gibi, mü’min erkek ve mü’mine kadınlara muhayyerlik hakkı
yoktur. İman ettikten sonra, kendi hevâ ve hevesine göre hareket edemezler.
Allah’a ve Rasûlü’ne itaat etmek zorundadırlar. Allah’a iman, sonra arkasından
isyan, apaçık bir sapıklıktır. Allah’a iman, teslimiyetle beraber bütün
işlerde Allah Rasûlü’nün hakemliğini şart koşar. İman ettiğini iddia eden
herkesin mutlaka hakemi, hükmünü kabul edip uygulayacağı ölçüsü, tercihi
Allah ve Rasûlü olmalıdır. Aksi, sapıklıktır.
İman ile amel, birbirini tamamlayan iki husustur. İman olmadan amel, Allah
katında kabul edilmeyeceği gibi; güzel amellerle süslenmeyen kalpteki
imanın mânevî zevk vermekten uzak olduğu da bellidir. İman, kalp toprağına
atılan bir tohumdur. İbâdetler, güzel ahlâk, iyi davranışlar onun yeşermesini
ve hayatiyetini devam ettirmesini sağlayan vasıtalardır. Sâlih amel ve güzel
ahlâkla bezenmemiş iman, bir hücreye kapatılan ve kimseyle görüştürülmeyen
bir din âliminin, mürşid ve vâizin, hitabettiği topluma faydasızlığı gibi;
kişiyi olgunlaştırıp manen geliştirmekten yoksun bir cevherdir. O halde iman
olmadan amelin kabul olunması söz konusu edilemezse; sâlih amellerle
desteklenmeyen imanın kemale ermekten mahrum olacağı da unutulmamalıdır.
Hatta bu konuda “imanı korumak, kazanmaktan daha zordur.” sözü
meşhur olmuştur.
İMAN VE AMEL
Kur’an’ın, imanı tanımladığı âyetlere dikkat edecek olursak, hemen tamamında
imanla amelin yan yana geldiğini görürüz. Özellikle iman ve sâlih
amelin birlikte kullanıldığına şâhit oluruz. Kur’an, amelin imandan bağımsız
olmadığının delilleriyle doludur. Hatta kinaye olarak Kur’an’da amel, iman
olarak adlandırılmıştır. “Allah imanlarınızı zâyi edecek değildir.”286 Bu âyetteki
iman’dan kasıt “namaz”dır.
285 4/Nisâ, 65
286 2/Bakara, 143
≈ 124 ≈
Ahmed Kalka n
Sahih sünnette de iman-amel münâsebetlerini ele veren birçok rivâyete
rastlamak mümkün. İşte şu hadiste iman-amel iç içe: “Nebî’ye soruldu:
‘Hangi amel daha efdaldir?’ “Allah ve Rasûlü’ne iman” buyurdu. ‘Sonra
hangisi?’ diye soruldu. “Allah yolunda cihad” buyurdu. Ardından yine soruldu:
‘Sonra hangisi?’ Cevapladı: “Hayır üzere yapılmış bir hac.”287 Rasûl’ü
sevmek imandandır: “Nefsim elinde olan Allah’a yemin olsun ki, ben, içinizden
herhangi birine babasından ve evladından daha sevimli olmadıkça
iman etmiş olamazsınız.”288 Allah yolunda cihad, imanın bir parçasıdır:
“Allah, bir kimseye kendi yolunda cihadı nasip ederse ve o da Allah’a ve
Rasûlü’ne iman ediyorsa çıksın. Ya ecri, ya ganimeti, ya da şehâdeti elde
eder. Eğer ümmetime lâzım olmasaydım hiçbir çarpışmadan geri kalmazdım.
Andolsun Allah yolunda öldürülüp sonra dirilmeyi, sonra öldürülüp
bir daha dirilmeyi ve yine öldürülmeyi ne kadar isterdim.”289 Hayâ da imandandır:
“Hayâ imandandır.”290
Allah için sevmek, kızmak, vermek ve engel olmak da imandandır: “Allah
için seven, Allah için kızan, Allah için veren, Allah için engel olan kuşkusuz
imanını tamamlamıştır.”291 Allah Rasûlü, imanın parçalardan meydana
gelen bir bütün olduğunu, bunların içinde amellerin de yer aldığını açık bir
biçimde ifâde etmiştir: “İman yetmiş küsür şubedir. En üst derecesi lâ ilâhe
illâ’llah, en alt derecesi, çevreyi rahatsız edici bir engeli yoldan kaldırmaktır.”
292 Bu hadiste nazarî iman olan “lâ ilâhe illâ’llah” ile, amelî iman olan
“eziyet veren şeyi ortadan kaldırmak” bir bütünün farklı ağırlıktaki parçaları
olarak geçiyor. İşte o bütünün adı “iman”dır.
İmanın ve İslâm’ın şartlarını sayılarla ve belli maddelerle sınırlamanın yanlışlığının
delili olan şu sahih hadiste namaz, zekât, oruç “iman nedir?” sorusunun
cevabı olarak zikredilmektedir: “Allah Rasûlü, kendisine gelen bir
elçiler grubuna “yalnızca Allah’a iman etmeyi” emretti ve sordu: “Yalnızca
Allah’a iman nedir, bilir misiniz?” ‘Allah ve Rasûlü daha iyi bilir’ dediler. Bunun
üzerine buyurdu ki: “Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in
O’nun Rasûlü olduğuna şehâdet etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek,
Ramazan orucunu tutmak ve beşte biri (humus) vermektir.”293
287 Buhârî, İman 26
288 Buhârî, İman 14
289 Buhârî, İman 37
290 Buhârî, İman 24
291 et-Tâc, c. 5, s. 78
292 Buhârî, Mezâlim 24; Müslim, İman 58
293 Buhârî, İman 53
≈ 125 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
İman ağacının meyvesidir amel. Mü’minlik iddiasının isbâtı, vahyin hayata
dönüşmesidir amel. İmanın, zihinde hapsolunan soyut bir düşünce, kalpte
mahkûm olan zavallı bir akîde, dilde söylenilegelen kuru bir iddia olmaktan
çıkarak göze fer, bileğe güç, dize derman olarak yürümesidir amel. İmanın
beden ülkesinde şeytanın ve nefsin iktidarını yıkarak iktidara geçtiğinin göstergesidir
amel.
“Bizim âyetlerimize yalnızca o kimseler inanır ki, onlar kendilerine
hatırlatıldığı zaman hemen secdeye kapanırlar. Rablerini överek tesbih
ederler, büyüklük taslamazlar.”294;“Mü’minler ancak o kimselerdir ki, Allah’a
ve Peygamberi’ne inanırlar, toplumsal bir iş (görüşmek) üzere onunla
buluştukları zaman ondan izin almadan gitmezler.”295
Konumuzun eksenini teşkil eden “amel” den kasıt, Allah’a itaattir. Burada
sözkonusu ettiğimiz amel, nâfile olan ameller değildir; Allah’ın emir ve yasaklarıdır.
Allah’a inandığını söylediği halde O’nun emirlerini yapmayanın durumu
şu askerin durumu gibidir: Komutan, kendisine hayatî önemi olan bir plânı
verdikten sonra plânın yerine getirilmesi için gerekli emirleri de vermiştir. O
plânın doğru olduğunu bilen, buna kalbiyle de inanan ve diliyle komutanın
emirlerine uyacağını taahhüd eden bu adamın verilen emir ve tâlimatların
hiçbirini tutmamasının iki sebebi olur: Ya inanmamıştır, ya da inandığı halde
zaafları yüzünden emri aksatmıştır. İki halde de cezâya çarptırılır; Birinci durumda
inanmayanların cezâsına, ikinci durumda da âsîlerin cezâsına.
Bu noktada İmam Ebû Hanife’nin şu tesbitini aktarmak yerinde olacaktır:
Allah Teâlâ mü’mine ameli, kâfire imanı, münafığa da ihlâsı farz kılmıştır. “Ey
insanlar, Rabbinizden korkun.”296 âyetinde “Ey mü’minler Allah’a itaat edin!”,
“Ey kâfirler Allah’a iman edin!”, “Ey münâfıklar, ihlâslı ve samimi olun!” anlamı
vardır.297 İman hem amel, hem marifet, hem tasdik ve hem de ikrardır. Bunların
her biri farklı ağırlıklarla imanı oluşturan boyutlardır. Bunlardan birini,
ikisini ya da üçünü kaybeden kimse, imanî dengesini kaybeder. Yapması
gereken işlevi ifa edemez. İşlevini ifa edemeyen iman da iman olmaktan
çıkmış demektir.
İmanın vicdanlara hapsedildiği bir çağda, bundan zarar gören yalnızca
mü’minler olmayacaktır. Bilakis bütün insanlık zarar görecektir. Çünkü
294 32/Secde, 15
295 24/Nûr, 62
296 22/Hacc, 1
297 Vasıyet, İmam Azam’ın Beş Eseri, s. 75
≈ 126 ≈
Ahmed Kalka n
imanın hâkim olduğu toplumda ahlâk, adâlet, fazilet, muhabbet, muâvenet,
sadakat ve iffet baştacı edilen değerler olarak yerini alacak; imanın hâkim
olmadığı toplumda ise rezâlet, nefret, sefâlet, sefâhat, atâlet, ihânet, bencillik
ve her türlü dalavere ortalığı kaplayacaktır. Kimsenin unutmaması gereken
bir gerçek var: İman, atom ve nötron bombasını yapan “ insan” a dlı muazzam
silâhın emniyet anahtarıdır. Onun olmadığı bir yerde her an herkesin
‘kaza’ya kurban gitme ihtimali çok yüksektir. Bütün bunlar imanın dünyevî
kazancına dâhildirler. Bir de onun uhrevî kazancı vardır ki o başka hiçbir
şeyle elde edilemeyen bitimsiz mutluluğun ta kendisidir.298
İmanın sahih ve kabule şâyan olması için bazı şartlar vardır. Birincisi;
iman, ölüm döşeğinde iken, yeis ve ümitsizlik sebebiyle vâki olmamalıdır.“
Azâbımızın şiddetini gördükleri zaman imanları kendilerine fayda verecek
değildir.”299 Fir’avn bile boğulma anında iken iman etmiştir (İngiltere
Brıtısh Museum’daki ona ait olduğu belirtilen bozulmamış ceset de secde
halindedir). Ölüm üzere iken azâbın şiddeti ve dehşetini görerek iman, artık
gayba iman olmaktan çıkar. İkincisi; zarûrât-ı diniyyeden olan hükümlerden
herhangi birini inkâr veya tekzib etmemelidir. Meselâ; bir kimse Allah’ın varlığına,
meleklerine, âhiret gününe inandığını ikrar etse, ancak peygamberlere
inanmadığını söylese, bu kimsenin imanı sahih değildir. Çünkü iman bir
bütündür, tecezzi (cüzlere, parçalara ayrılmayı) kabul etmez. Yine Kur’ân-ı
Kerim’e inandığını beyan eden bir kimse, onun herhangi bir âyetini reddetse
mü’min olamaz. Çünkü Kur’ân-ı Kerim’den olduğu sâbit olan herhangi bir
âyeti inkâr etmek küfürdür. Bu durumda, “efendim çoğuna inanıyor ya?”
diye itirazda bulunulamaz. Zira Kur’an, Allah tarafından vahy yoluyla indirilmiştir.
Bir âyeti yalanlayan kimse, vahyi yalanlama durumundadır. Bu sebeple,
insanı küfre götüren sözler (elfâz-ı küfür) ve haller (ef’âl-i küfür) bilinmelidir.
Mü’minler; bilmedikleri herhangi bir mesele ile karşılaştıkları zaman; ileri geri
herhangi bir söz söylemeden “ben bunu bilmiyorum. Allah ve Rasûlü nasıl
bildirmişse öyledir” demelidirler.
Rabbimiz, Heva ve Zanna Uyan Cahillerden Olmamayı,
Vahiyle Bildirdiği İlme Göre İman ve Amel Etmeyi Emretmiştir
Zümer Sûresi 8 ve 9. âyetlerde, biri kendisine bir musibet geldiğinde sadece
Allah’a yönelip O’na yalvaran, başka zamanlarda O’nun dışındaki kimselere
kulluk yapan kimseler, diğeri her durumda Allah’a yönelen ve sadece
298 İman Risalesi, M. İslâmoğlu, Denge Y., s. 311-313, 346-348
299 40/Mü’min, 85
≈ 127 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
O’na secde, itaat/ibadet eden kimseler olmak üzere iki tip insan arasında bir
mukayese yapılmaktadır. Allah Teâlâ, birinci grubu, dünyevi bakımından okumuş
bilgili kimseler olsalar da cahil; ikincileri ise, okuma yazma bilmeseler de
âlim olarak nitelemektedir. İkinciler âlimdirler, zira asıl ilim, hakikatin ilmidir ve
bu ilme göre amel etmektir. İnsanın kurtuluşu buna bağlıdır. “…De ki: ‘Hiç
bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Şüphesiz, temiz akıl sahipleri öğüt
alıp düşünürler.”300 Sanki şöyle denmek isteniyor “Bu iki grubun eşit olması
mümkün mü?” Temiz akıl ve temiz fıtrat sahibi olup vahyin mesajını bilen ve
ona tâbi olan kimseyle, aklını ve fıtratını kirletip heva ve zanna uyan cahil kimse
aynı olabilir mi? Bu insanların dünyada bir araya gelmeleri nasıl mümkün
değilse, âhirette de bir araya gelmeleri mümkün olmayacaktır.301 Kur’an, ilmi
ve ilim adamını övmüştür; tüm insanlardan ilmin adamları olmalarını istemiştir.
“Bil” (i’lem) veya “bilin” (i’lemû) şeklindeki emir kipleri hep bununla ilgilidir.
İlim ve ondan türemiş terimler Kur’an’da 865 defa geçmiştir. Kuşku yok ki,
bu, Kur’an’ın ‘ilm’e verdiği önemin bir göstergesidir. Üstelik bu sayıya, ilimle
yakınlığı olan, ma’rifet, hudâ, akıl, fikir, tedebbür, tezekkür vb. terimler dâhil
değildir.302
Allah (c), Rasûlünü ve onun yolundan giden mü’minleri şöyle uyarmaktadır:
“… Sana gelen bu ilimden sonra eğer sen onların heva ve heveslerine
uyarsan, Allah tarafından senin için ne bir dost vardır, ne de
bir koruyucu.”303 Rabbimiz, vahiyle gelen ilme tâbi olmamızı, heva ve zanna
uymaktan sakınmamızı emretmektedir. Kur’an’da yer alan ilme göre bir iman
ve hayat tarzı sahibi olmamızı istemektedir. Vahyin getirdiği ilimle teçhiz olup
ona uygun hayat yaşamayanların, bilgileri hevâ ve zanna, hayat tarzları ise
cahiliyeye dayanır. “Onların çoğu ancak zannın ardından gider. Oysa
zan, hak namına hiçbir şeyin yerini tutmaz. Şüphesiz Allah, onların
yapmakta olduklarını hakkıyla bilendir.”304
İşte Rabbimizin cehaletten kurtulup hidayete ulaşmak için hakkıyla okunmasını
ve buradan elde edilecek ilme uygun bir iman ve hayat tarzına sahip
olunmasını istediği Kur’an’ın birçok âyetinde mü’minlerin vasıfları ve iman etmenin
temel şartları ve gerekleri ifade edilir. “Rasûl, kendisine Rabbinden
indirilene iman etti, mü’minler de. Tümü, Allah’a, meleklerine, Kitaplarına
ve elçilerine inandı. ‘O’nun elçileri arasında hiç birini (diğerin-
300 Zümer, 39/9.
301 Mevdudi, Tefhimu’l Kur’an Tefsiri.
302 Prof. Celaleddin Vatandaş, “Hz. Peygamberin (sav) hayatı ve İslâm Daveti” “Zandan İlme-
Kuşkudan Güvene”.
303 Rad, 13/37.
304 Yunus, 10/36.
≈ 128 ≈
Ahmed Kalka n
den) ayırdetmeyiz. İşittik ve itaat ettik. Rabbimiz bağışlamanı (dileriz).
Varış ancak Sanadır’ dediler.”305
Bu âyete göre; Rasûlullah (s), Rabbinden kendisine indirilmiş olanın hepsine
iman etti, Rabbinden gelene öncelikle kendisi inandı, sonra da onun
ümmeti olan mü’minler iman ettiler. Dâvetçinin, başkalarını vahyin mesajına
çağırmadan bu tebliğ edeceği mesaja önce kendisinin köklü bir biçimde
iman etmesi lâzımdır.306 Aksi takdirde o mesaj muallakta kalacak, o dâvet
icâbet görmeyecektir. “Doğruyu getiren ve doğrulayanlara gelince; işte
onlar muttaki (takva sahibi) olanlardır.”307 Rasûl tüm insanlara seslenerek
Rabbine, kendi elçiliğine ve kendisinin de iman ettiği Allah’a ve Kitabına
iman etmeye ve hidayete çağırır. “De ki: “Ey insanlar, ben Allah’ın sizin
hepinize gönderdiği bir elçisi (peygamberi)yim. Ki göklerin ve yerin
mülkü yalnız O’nundur. O’ndan başka ilah yoktur, O diriltir ve öldürür.
Öyleyse Allah’a ve ümmi peygamber olan elçisine iman edin. O da
Allah’a ve O’nun sözlerine inanmaktadır. Ona iman edin ki hidayete
ermiş olursunuz.”308
Onların hepsi, önce Rasûl ve sonra davete icabet eden mü’minler Allah’a
ve Allah’ın meleklerine, kitaplarına, Rasûllerine, inandılar, iman getirdiler.
“Allah’a, bize indirilene ve bizden önce indirilene... inandık, deyin”309
benzeri emirlere uyarak biz Allah’ın Rasûllerinden hiç birisinin arasını ayırmayız.
Birinin peygamberliğini kabul ve tasdik edip, bir diğerini inkâr ederek
aralarında fark gözetmeyiz dediler. Dinledik ve itaat ettik, Hak’tan gelene
kulak verdik, iyice dinledik ve anladık; kerhen değil tav’an, kendi rızamızla,
seve seve söz tuttuk, emre uyduk. Affını niyaz ederiz ey Rabbimiz! Ölüm,
âhiret, yeniden diriliş, bunların hepsi hak ve gerçektir ya Rabbi! Öldükten
sonra dönüp sana varılacak, sana hesap verilecek, sen de dilediğine mağfiret
ihsan edip, dilediğine azap edeceksin; işte biz şimdiden sana sığınıyoruz
ve senin bağışlamanı diliyoruz.310
Aynı iman esasları, Bakara Suresinin 177. âyetinde de yer almaktadır:
305 Bakara, 2/285.
306 Bakara, 2/44.
307 Zümer, 39/33.
308 ‘A’raf, 7/158.
309 Bakara, 2/136: “Deyin ki: ‘Biz Allah’a, bize indirilene (Kur’an’a), İbrahim, İsmail, İshak, Yakub
ve Yakuboğullarına indirilene, Mûsâ ve İsa’ya verilen (Tevrat ve İncil) ile bütün diğer peygamberlere
Rab’lerinden verilene iman ettik. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz ona teslim
olmuş kimseleriz.”
310 Elmalılı M. Hamdi Yazır Tefsiri.
≈ 129 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
“Yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmeniz iyilik değildir. Ama iyilik,
Allah’a, âhiret gününe, meleklere, Kitaba ve peygamberlere iman
eden; mala olan sevgisine rağmen, onu yakınlara, yetimlere, yoksullara,
yolda kalmışa, isteyip dilenene ve kölelere (özgürlükleri için)
veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve ahidleştiklerinde
ahidlerine vefa gösterenler ile zorda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı
zamanlarda sabredenler(in tutum ve davranışlarıdır). İşte bunlar,
doğru olanlardır ve müttaki olanlar da bunlardır.”
Bu âyet tüm insanlığa diyor ki; ibâdetlerin dış formlarına
önem vermenizin
fazla bir değeri yoktur. Namazda yüzünüzü şekil olarak doğuya ya da
batıya döndürmeniz gerçek iman değildir,
gerçek birr ve iyilik değildir. Yâni
ruhsuz bir biçimde, sadece şekil olarak bazı dini formalite ve törenleri icra
ederek dindarlık gösterisinde bulunmanız
gerçek iman ve gerçek takva
değildir. Gerçek iman, birtakım hareketleri
yapmak, şuraya ya da buraya
dönmek, Kâbe’ye ya da Mescid-i Aksa’ya yönelmek, yahut da içi boş şeklî
bir namazla yatıp kalkmak
değildir. “Ama iyilik, Allah’a, âhiret gününe,
meleklere, Kitaba ve peygamberlere iman edip…” ondan sonra da bu
iman iddiasını ispat için harekete geçerek gereğini yapmaktır. Bu imanın gereği,
hayatın bütün alanlarında, iman ettiği Allah’ın, iman ettiği melekleriyle,
iman ettiği Rasûlüne indirdiği iman ettiği Kitabın hükümlerine uymak, tam bir
teslimiyetle Allah’ın emir ve yasaklarına itaat etmektir.311
İNSANLAR NIÇIN İMAN EDER? İMANIN SEBEP VE SONUÇLARI
İnsan niçin iman eder? İman, doğal bir ihtiyaçtır. İnsanın fıtratında inanma,
bağlanma ve güvenme hisleri temel özelliklerdir. İnsan, inanmadığı zaman,
bağlanmadığı ve güvenmediği zaman yaşamanın bir anlamı ve değeri
kalmaz. Her insan bir şeylere inanır, ama kurtarıcı olan iman, hakka/doğruya
inanmaktır. İman hissini kötüye ve olumsuz olana kullanarak şeytana tâbî
olmak ve azgınlaşıp kendini Allah’a muhtaç görmemek, kendi kendine yeterli
olduğuna inanıp her dakika soluduğu havayı verene nankörlük/küfr etmek,
cehenneme dâvetiye çıkarmaktır. Fakat, doğru bir şekilde iman edip, Allah’ın
hidâyetine uymak, cennete adım adım yaklaşmaktır. “Biz insanı karışık bir
nutfeden yarattık. Onu imtihan ediyoruz. Bu sebeple, onun işitmesini ve
görmesini sağladık. Sonra da ona gideceği yolu gösterdik. Ya şükreder
311 Mehmet Pamak, Kur’an ve Sünnete Göre Müslüman Olalım, 78-83
≈ 130 ≈
Ahmed Kalka n
(bu yoldan gider) ya da küfreder. Kâfirler için elbette zincirler, halkalar ve
alevli cehennem hazırladık.”312;“İman edenlere ve doğru hareket edenlere
müjdele ki, onlara altından nehirler akan cennetler vardır.”313
İman, kişiye yalnızca âhirette mutlu bir hayat sağlamakla kalmaz; bu dünyada
da huzur, saâdet ve büyük bir güç kazandırır: “Allah, sizden iman
edenlere ve sâlih amel işleyenlere, kendilerinden öncekileri halife/hükümran
kıldığı gib, onları da yeryüzünde halife/hükümran kılacağını, kendileri
için râzı/hoşnut olduğu dinlerini, yine onlar için uygulamaya koyacağını
ve korkulu hallerini güvene çevireceğini vaad etmiştir. Çünkü onlar, yalnız
bana kulluk eder ve bana hiçbir şeyi şirk koşmazlar.”314
Müjdeler, mü’minler içindir.315 Allah, onların kalbine imanı yazmış ve onları
kendisinden bir ruhla desteklemiştir.316 Şeytanî güçler onları ezmeye yol
bulamaz.317 Onlara yardımcı olmak Allah’ın bizzat kendi üzerine yazdığı bir
görevdir. “Mü’minlere yardım etmek, bize haktır (bize düşen görevdir).”318
Allah, iç huzuru ve doygunluğu onlara nasib etmiştir.319 Korkmak, üzülmek,
kedere yenik düşmek onlara uzaktır.320 Allah’ın lütuf ve bağışı mü’minler içindir.
321 Mü’min, böylesine onurlu olduğu içindir ki, bir mü’mini kasten öldüren,
ebedîyyen cehennemde kalır.322“Şu bir gerçek ki, iman edip sâlih amel
işleyenler, varlıklar dünyasının en hayırlılarıdır.”323
İMANLA İLGILI SÜNNETULLAH (ALLAH’IN DEĞIŞMEZ YASALARI)
“Gevşemeyin, üzülmeyin, eğer (gerçekten) iman ediyorsanız, mutlaka
siz üstün geleceksiniz.”324 Yani, her durumda düşmanınızla cihaddan korkmayınız.
Kuvvetten düşmeyiniz. Siz üstünsünüz, yani iman ediyorsanız, sonunda
zafer sizindir. Çünkü iman, kalbe güç verir, Allah’la olan irtibatı artırır ve
düşmanlarına aldırış etmemeyi öğretir.
312 76/İnsan, 2-4
313 2/Bakara, 25
314 24/Nûr, 55
315 13/Ra’d, 29
316 58/Mücâdele, 22
317 16/Nahl, 99; 34/Sebe’, 20
318 30/Rûm, 47
319 Bak. 9/Tevbe, 26; Feth, 4
320 Bak. 3/Âl-i İmran, 139
321 3/Âl-i İmran, 152
322 4/Nisâ, 93
323 98/Beyyine, 7
324 3/Âl-i İmran, 139
≈ 131 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
“Ve mü’minlere karşı kâfirlere asla yol vermeyecektir.”325 Yani, Allah,
kâfirlerin bazı zamanlar üstünlük sağlasalar da, dünyada mü’minlere musallat
olarak, tamamen ortadan kaldıracak şekilde istilâ ve işgal etmelerine yol
vermez. Âyet, dünya ve âhireti kapsamaktadır. Dünya ve âhirette mutlu son
mü’minlerindir. Mü’minler, imanın hakikatinı yüreğinde yaşatan, sonra Allah’ın
râzı olduğu ameller, teslimiyet ve cihadla imanı dışa akseden insanlardır. Bazı
zamanlarda kâfirlerin, intikam olarak mü’minlere yol bulmaları, imanlarının
hakikatinda meydana gelen gedikten olmuştur. Savaş araçları, Allah yolunda
cihad niyyetiyle kuvvet hazırlığı, her türlü nisbet ve bağımlılıktan arınmış
olarak sadece iman sancağı altında bulunmak imandan ve imanın lüzum ve
gereklerindendir. Müslümanlara zamanla yapışan yenilgi, imanın hakikatinde
meydana gelen gedik ölçüsündedir. Daha sonra, gerçek iman üzere bulunduklarında
yardım, mü’minlere hak olarak döner.326
“Andolsun Tevrat’tan sonra Zebûr’da da: ‘Arza mutlaka sâlih (iyi) kullarım
vâris olacak’ diye yazmıştık.”327
“Kim mü’min olarak sâlih işlerden yaparsa, onun çalışmasına nankörlük
yok ve biz (onun çalışmasını) yazanlarız.”328
“Kim kötülük yaparsa, sadece onun kadar cezâlanır; ama kadın ve erkekten
kim mü’min olarak faydalı bir iş yaparsa, onlar cennete girerler ve
orada kendilerine hesapsız rızık verilir.”329
“Erkek ve kadından her kim mü’min olarak sâlih amel işlerse, onu hoş
bir hayatla yaşatırız. Onların ücretlerini yaptıklarının en güzeliyle veririz.”330
Mü’min erkek ve kadınlara Allah, bu dünyada iyi bir geçim hazırlar. İman
ve sâlih amelin mükâfatı olarak böyle bir hayatı ona kolaylaştırır. Âhiretteki ecri
ise daha güzeldir. Mü’min olup sâlih amel işleyenlere vaad edilen dünyadaki
güzel hayat, birçok şeyle gerçekleşir. Rızâ, gönül huzuru (itmi’nan), iç rahatlığı
(inşirâh-ı sadr), mutluluğu hissetmek ve rahat geçim. Bunlar, maddî ve dış
etkenlere bağlı değil; iç etkenlere, gönle bağlı hususlardır. Gönüllere tasarruf
edebilen de ancak Allah’tır. İmanla beraber olan sâlih amelin mükâfatı, dün-
325 4/Nisâ, 141
326 Fî Zılâli’l Kur’an
327 21/Enbiyâ, 105
328 21/Enbiyâ, 94
329 40/Mü’min, 40
330 16/Nahl, 97
≈ 132 ≈
Ahmed Kalka n
yada tertemiz, hoş bir geçimdir. Nimetlerle donatılmış, varlıklı ve zengin olmak
önemli değildir. Bazen zenginliğin tertemiz, hoş bir geçimi engelleyen dünya
ve âhiret belâsı olduğu bilinmelidir. Hayatta yetecek kadar maldan başka,
geçimi güzel kılan çok şey vardır. Allah’a bağlanma ve O’nun gözetimine,
himayesine ve rızâsına sığınma vardır. Sıhhat, sükûnet, bereket, evde rahatlık
ve gönülden sevgi vardır. Amel-i sâlihle huzur bulmak, onun gönüldeki ve
hayattaki izleri vardır. Mü’min olarak sâlih amel işleyenin dünyada nâil olacağı
hoş ve güzel geçim, onun âhiretteki sevâbını azaltmaz. Tersine, Allah onun
sevâbının, dünyadaki amelinin en güzeli üzerine olacağını va’detmiştir. Cömert
ve Kerim olan Rabbimizın hazineleri, sevâbı ne büyüktür!
İMAN VE İNKÂR YÖNÜNDEN İNSANLAR
İman ve inkâr yönünden insanlar 3’e ayrılır:
1. Mü’min: Allah Teâlânın peygamber aracılığı ile göndermiş olduğu haber
ve hükümleri kalbi ile tasdik, dili ile de tasdik ettiğini (ikrar) söyleyen
kimseye Mü’min denir.
2. Kâfir: Allah Teâlâ’nın peygamber aracılığı ile göndermiş olduğu haber
ve hükümleri kalbi ile tasdik etmeyip, dili ile de tasdik/ikrar etmediğini söyleyen
kimseye Kâfir denir.
3. Münâfık: İman esaslarına kalbi ile inanmadığı halde, dili ile inandığını
söyleyen kimseye Münâfık denir. Bu insanlar, içten kâfir ama dıştan müslüman
görünürler.
İMANIN SAHIH (GEÇERLI) OLMASININ ŞARTLARI
1. İnanılması gereken esasların hepsini ya da bir kısmını inkâr olmamalı.
2. Dinî hükümlerden herhangi birisini beğenmemek veya hafife almak
olmamalı.
3. İman, ümitsizlik halinde olmamalı. Önceden iman etmemiş olan kimsenin
ölüm korkusu ile iman etmesinin hiçbir faydası olmayacaktır. Mûsâ’yı
(a.s.) öldürmek için giden Firavun, boğulacağını anlayınca iman etti, ama
kabul edilmedi.
≈ 133 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
İMANI BOZAN HALLER
İmanın, bâtıl hale gelmemesi için, doğru ve tam olmasını sürdürmesi gerekir.
Kur’an ve sahih sünnet dışı olmaması ve imanı bozucu bir davranışın
yapılmaması gerekir. İmanı bozan hallerin en önemlileri şunlardır:
a) Cibt ve tâğuta da inanmak: Cibt: Asılsız ve bâtıl olan hurâfeler, Allah’tan
başka kulluk edilen her şey, put vb. şeylerdir. Tâğut ise: Allah’ın çizdiği
sınırları aşan, sapmış, azgın kimseler; Allah’ın hükmüne alternatif olma
iddiasındaki anlayış, düzen, put veya şahıslardır. Bunlar Allah’ın çizdiği sınırları
aşan, sapmış ve azmış kimselerdir. Bunlar, Allah’ın Kitabında olmayan
ve Kitab’a aykırı olan hükümleri ve kanunları insanlara Allah’ın kanunları gibi
sunarlar. Câhil kimseler de bunlara aldanırlar. Böylece imanlarını boşa çıkarırlar.
“Kitaptan bir nasip verilenleri görmüyor musun? Cibt ve tâğuta
(putlara ve bâtıl tanrılara) iman ediyorlar. Sonra da kâfirler için ‘bunlar,
Allah’a iman edenlerden daha doğru yoldadır’ diyorlar. İşte bunlar, Allah’ın
lânetledikleridir. Allah’ın rahmetinden uzaklaştırdığı (lânetli) kimseye
gerçek bir yardımcı bulamazsın.”331;“Sana indirilene ve senden önce
indirilenlere iman ettiklerini iddia edenleri görmedin mi? Tâğutun önünde
mahkemeleşmek istiyorlar. Oysa onu tanımamakla emrolunmuşlardı.
Şeytan onları uzak bir sapıklığa düşürmek istiyor.”332
b) Şirk koşmak: Şirk koşma imanı bozan ve insanın bütün iyi amellerini
yok eden ve ebedî cehennemlik olmasına neden olan bir davranıştır. “Sana
da, senden öncekilere de vahyolunmuştur ki ‘eğer şirk koşarsan, şüphesiz
bütün amellerin boşa gider ve hüsrana uğrayanlardan olursun.”333;
“Allah, kendisine şirk (ortak) koşulmasını asla bağışlamaz; bundan başkasını
(günahları) dilediği kimse için bağışlar. Allah’a şirk koşan kimse büyük
bir günah ile iftira etmiş olur. Kim Allah’a şirk koşarsa büsbütün sapıtmıştır.”
334
c) Kâfirleri velî ve yönetici tanımak: Velî kelimesi, Arapçada hem
dost, hem de sahip, yönetici anlamına gelir. Mü’minler birbirlerinin dostudur.
Allah da mü’minlerin sahibi ve yöneticisidir. Mü’min, mü’minleri bırakıp kâfirleri
dost ve yönetici olarak kabul ederse imanı boşa çıkar ve kâfir olur.
331 4/Nisâ, 51-52
332 4/Nisâ, 60
333 39/Zümer, 65
334 4/Nisâ, 48 ve 116
≈ 134 ≈
Ahmed Kalka n
“Allah, mü’minlerin velîsidir. Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Kâfirlerin
velîsi ise tâğuttur. Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. Onlar
ateş arkadaşlarıdırlar. Orada temelli kalacaklardır.”335
“Ey iman edenler, kendilerine Kitap verilenlerden herhangi bir gruba
itaat ederseniz, onlar sizi, imanınızdan sonra çevirip kâfir yaparlar.”336
“Ey iman edenler, mü’minleri bırakıp kâfirleri velî edinmeyin. Allah için
kendi aleyhinizde apaçık bir delil vermek ister misiniz?”337
BÂTILA İMAN
Kur’an, imanı sadece olumlu alanlar için kullanmaz. Gönülden benimseme
ve tasdik etmenin, yani imanın olumsuz görünümlerinin bulunabileceğine
de dikkatimizi çeker. İman, Allah’ın inanılmasını istediği şeylere olursa
doğru; hakkında Allah’ın hiçbir delil indirmediği şeylere olursa bâtıl olur.
“De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve
yerde ne varsa bilir. Bâtıla iman eden ve Allah’ı inkâr edenler var ya, işte
ziyana uğrayacaklar onlardır.”338
“Tek Allah’a ibâdete çağrıldığı, duâ edildiği zaman küfrederdiniz. O’na
şirk koşulunca (buna) iman ederdiniz. Artık hüküm, yüceler yücesi Allah’ındır.”
339
“Onların çoğu, ancak şirk koşarak Allah’a iman ederler.”340
Bu âyetlerden anlaşılıyor ki, mutlak anlamda aldığımızda inkâr da bir
imandır. İnkâr, imansızlığa imandır. Yani, her imanda bir inkâr, her inkârda
bir iman vardır. Mü’min de Allah’a iman etmiş olmak için, hatta imandan
önce, bazı şeyleri inkâr etmesi, küfür etmesi gerekir. Küfür edip reddetmesi
gerekenlerin başında tâğut gelir.341 Doğru iman, Kur’an’ın gösterdiği imandır.
Bu iman insanlara Allah’tan başka ilah olmadığını, Allah’ın âlemlerin Rabbı
olduğunu, Allah’tan başkasına duâ ve kulluk edilmemesi gerektiğini öğretir.
335 2/Bakara, 257
336 3/Âl-i İmran, 100
337 4/Nisâ, 144
338 29/Ankebut, 52
339 40/Mü’min, 12
340 12/Yûsuf, 106
341 Bak. 2/Bakara, 256
≈ 135 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
Doğru imanın zıddı, bâtıla iman, yani şirktir. Şirk, doğru olduğunu isbatlamak
için Allah’ın, hakkında delil/âyet indirmemiş olmasına rağmen; insanların uydurdukları
bâtıl inançlardır. “Allah’tan başka kulluk ettiğiniz şeyler, sizin
ve atalarınızın uydurduğu putlardan başka bir şey değildir. Allah, onların
doğru olduğuna dair bir delil indirmemiştir. Hükmetmek/egemenlik, yalnızca
Allah’a aittir. O’ndan başkasına değil!”342
Kur’an, imanlarını zulümle (şirkle) lekeleyenler için kurtuluş kapısını kapatmıştır.
“İman edip de imanlarına herhangi bir zulüm bulaştırmayanlar var
ya, işte emn (güven) onlarındır. Ve onlar hidâyeti (doğru yolu) bulanlardır.”
343 Kur’an, imandan sonra küfre sapanlara karşı çok sert ve şiddetli bir
tavır takınmaktadır. Kur’an, bu olaya tebdil veya irtidat demektedir. Tebdil,
imanı küfürle değiştirmek; irtidat ise, İslâm dininden çıkmak, geriye dönmek
demektir. Tebdil ve irtidat Kur’an’a göre en iğrenç ve onur kırıcı hastalığın
adlarıdır.344
EY İMAN EDENLER, İMAN EDIN!
“Ey iman edenler iman edin!” İmanın hakkını verin, nasıl iman edilmesi
gerekiyorsa öyle iman edin. Sadece sözde değil; özde de, davranışta da
teslimiyet gösterin. Bütün organlarınıza iman ettirip onları Allah’a teslim olan
müslüman yapın. İmanınızı itaatle ispatlayın. Mü’minlerin geçirileceği sınavlara
hazır olun. Ve imanda sebat edin. “Ey iman edenler! Allah’tan O’na yaraşır
şekilde, hakkıyla, nasıl korkulması gerekiyorsa öyle korkun ve ancak
müslümanlar olarak can verin.”345
Müslüman olarak ölmek istiyorsak, yeniden müslümanlaşmak ve müslümanca
yaşamak zorundayız.
“Ey iman edenler, iman edin...”346
Yani, ey pazarlıklı iman edenler, yüzdelikli iman edenler, yarım yamalak
iman edenler! Pazarlıksız, yüzde yüz, adam gibi iman edin.
342 12/Yûsuf, 40
343 6/En’âm, 82
344 Bak. 3/Âl-i İmran, 86, 90; 2/Bakara, 217
345 3/Âl-i İmrân, 102
346 4/Nisâ, 136
≈ 136 ≈
Ahmed Kalka n
Ey, biraz müslüman, biraz lâik olmak için Allah’la pazarlık edenler!
Ey, göklerin hâkimiyetini Allah’a, yeryüzünün hâkimiyetini tâğutlara verenler!
Ey, Allah’ıma da inanırım, falcıma ve burcuma da diyenler!
Ey, Allah’a da kul olurum, devlete de diyen, Kemalist düzeni ve kutsallarını
savunanlar!
Ey, Allah rızası için yaptığını söyleyip, karşılığının tümünü kullardan bekleyenler!
Ey, Allah yolunda çektiği eziyet ve belâların faturasını Allah’a çıkarıp Rabbine
şantaj yapanlar!
Ey, ölünceye kadar isyan içinde yaşayıp sonunda vereceği “sus payı”
(iskat) ile kurtulacağını sananlar!
Ey, mücadelesinde başarıya ulaşamayınca işi tam yahudiler gibi Allah’a
kahredemediği için dâvâsına kahredenler!
Önce muvahhit iken, sonra her şeye musait, daha sonra da “musa”sız
musait haline gelen, tevhidi terk edip demokrasiyi tercih edenler!
Bu tavırlarınız hep birer yahudileşme alâmetidir. Yahudileşmeyin; imanda
pazarlık olmaz. İman etmek, gök oluğunun altına başı tutmaktır. O oluktan
ne akarsa kabul etmektir. İman etmek, Allah’a kayıtsız şartsız teslim olmaktır,
tıpkı Hz. İbrahim gibi: “Rabbi, kendisine ‘teslim ol!’ dediğinde, dedi:
‘teslim oldum âlemlerin Rabbine!”347
Batılı bâtılın şoförlüğünde helâke doğru son sürat sürülen dünya arabasının
tek kurtuluş şansı vardır. Tüm birikimlerini harcayan, bütün umutlarını
yitiren çağdaş insanın tek umudu kalmıştır. O da müslümanların müslümanlaşması.
Müslüman gibi inanıp müslümanca yaşayan müslüman göremediği,
o boy aynasında boyunun ölçüsünü alıp kendine bakamadığı için insanlık,
kendi yanlışlarının farkına varamamaktadır.
347 2/Bakara, 131
≈ 137 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
SORULAR
1. İmanın sözlük ve terim anlamını açıklayınız.
2. İmanın derecelerini açıklayınız.
3. İmanın erkânını/esaslarını sayınız.
4. İmanın sahih (kabul) olmasının şartlarını açıklayınız.
5- İmanı, hangi hallerin bozacağını, güncel tavır ve sözlerle bağlantı kurarak
açıklayınız.
6- İman ve İslâm kavramlarının benzer ve farklı yönlerini açıklayınız.
7- İmanın gerektirdiği hususları ve iman-amel ilişkisini izah ediniz.
8- İmanın sebep ve sonuçlarını, insanın niçin iman etme gereği duyduğunu
belirtiniz.
9- İmanla ilgili sünnetullah’ı/Allah’ın değişmez yasalarını maddeler halinde
sayarak açıklayınız.
10- İman ve inkâr yönünden insanlar kaça ayrılır? Bu gruplar hakkında
bilgi vererek açıklayınız.
11- Kelime-i Tevhidi kalb ile tasdik etmediği halde, yalnız diliyle söyleyen
kimseye ne denir?
a) Müslüman b) Fâsık c) Müşrik
d) Münâfık
12- Allah’ın, peygamberleri aracılığıyla göndermiş olduğu İslâm dinini kabul
eden, bunu amelleri ile göstermeye çalışan kimseye ne denir?
a) Müslüman b) Fâsık c) Müşrik
d) Münâfık
≈ 138 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 139 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
17. Ünite
ALLAH’IN BİRLİĞİ
• Allah’a İnanmak
• “Allah” Kelimesinin İçerdiği Anlam
• Allah İnancı Olmayan Toplum Modelinin Zararları
• Allah’ı Düşündüren Kâinat Âyetleri
• Allah’ı İnkâr Etmede Önemli Olan Üç Etken:
a) Kibir ve İnat, b) Cehâlet, c) Tâğutların İfsâdı
• Okuma Parçası: Allah’ın Karışmadığı Bir Dünyayı Kimler İster?
• Tesadüf Nedir? Bu Kâinat Düzeni Tesadüfle Oluşabilir mi?
• Tabiat (Doğa) Nedir? Tabiat Yaratıcı Olabilir mi?
• Allah Teâlâ’nın Birliği
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• “Allah” kelimesinin içeriğini açıklamak.
• Mü’minlerin Allah’a nasıl inanması gerektiğini açıklayabilmek.
• Kâinattaki âyet (işaret)lerle Allah’a iman konusu arasındaki ilgiyi örneklerle ifâde
edebilmek.
• Kibir, inat, cehâlet, tâğut, tesadüf, doğa, müşrik kelimelerini tanımlamak.
• Allah inancı olmayan toplum modelinin kendilerine ve başkalarına zararlarınıörneklerle
açıklayabilmek.
• İnsanların Allah’ı inkâr etmelerinin nedenlerini izah edebilmek.
• Allah’ın birliğini kabul etmenin yaşamımıza olan etkisini açıklamak.
• Müşriklerin Allah’ın varlığını kabul ettikleri halde, neden birliğini kabul etmediklerini
izah edebilmek.
≈ 140 ≈
Ahmed Kalka n
İslâm’da inanılması gereken esasların ilki Allah’ın varlığına ve birliğine
inanmaktır. Allah inancı olmadan O’nun meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine
ve diğer iman esaslarına inanmak mümkün olmaz. Bunların hepsi
Allah inancına bağlıdır.
Akıl sahibi olup da ergenlik çağına gelmiş olan her insana düşen ilk görev,
yaratıcısı olan Allah Teâlâ’yı tanımak, O’na iman ve kulluk etmektir. “O,
göklerin, yerin ve bunların arasındaki her şeyin Rabbidir. O’na kulluk et
ve O’na kullukta sabret. Hiç O’nun adıyla anılan (başka) birini biliyor musun?”
348
“ALLAH” KELIMESININ İÇERDIĞI ANLAM
“Allah”, varlığı zarûri olan ve bütün övgülere lâyık bulunan zâtın ismidir.
“Allah’ın varlığının zarûri olması”, O’nun yokluğunun düşünülemeyeceği, var
olması ve varlığını devam ettirmesi için kimseye muhtaç olmaması, O’nun
kâinatın yaratıcısı olması demektir. “Bütün övgülere lâyık bulunması” ise, Allah
Teâlâ’nın en güzel isim ve sıfatlara sahip olması anlamına gelir.
Allah, gerçek ma’bûdun ve tek yaratıcının özel ismidir. Bu kelimenin
çoğulu yoktur. Başka dillere tercüme edilemez. Bu yüzden O’ndan başka
hiçbir varlığa isim olarak verilemez. O’nun diğer isim ve sıfatları, yaratmış
olduğu varlıklara (gerçek anlamda değil) mecazî anlamda verilebildiği halde,
Allah ismi verilemez.
Meselâ, insanlar için şefkatli, merhametli, âlim, âdil, halîm gibi sıfatlar
kullanıldığı halde, “Allah” ismi, hiçbir varlık için kullanılmaz, kullanılmamıştır
da. Nitekim tanrılık iddiasında bulunan Fir’avn bile: “ben sizin Rabbiniz değil
miyim?” dediği halde, “ben sizin Allah’ınızım” dememiştir. Mekke’li müşrikler,
Kâbe’deki putlarına birçok isim verdikleri halde, hiçbirisine Allah ismi vermemişlerdir.
Zaten müşriklere, “kâinatı kim yarattı?” diye sorulduğunda “Allah”
cevabını vermektedirler.
Câhiliyye döneminde Araplar arasında “Allah” kavramı mevcuttu. Fakat
Allah inancı sönük bir inançtı. Onların inancına göre de Allah, Kâbe’nin Rabbi,
dünyanın yaratıcısı, yeryüzündeki her şeye hayat veren idi. Putlarına ise,
348 19/Meryem, 65
≈ 141 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
kendilerini Allah’a yaklaştıracağı, Allah indinde kendilerine şefaatçı olacağı
inancıyla tapınıyorlardı.
Câhiliyye Arapları, hayatları tehlikede olunca geçici bir tevhide başvuruyor,
dini yalnız Allah’a hâlis kılarak O’na yalvarıyorlar, Allah onları tehlikeden
kurtarınca tekrar eski putperest inancına geri dönüyorlardı.
Hristiyanların inancındaki Allah kavramı, Baba-oğul-kutsal ruh olmak
üzere üç unsurdan meydana gelmekte idi. Yahûdilerin inancındaki Allah
kavramı ise, tek bir kavmin (İsrâiloğullarının) tanrısıydı. Oysa Allah ne câhiliyye
Araplarının, ne hristiyanların, ne de yahûdilerin inandığı gibi değildir.
Her şeyi yaratan, hiç kimseye muhtaç olmayan, herkesin kendisine muhtaç
olduğu, hiçbir toplumun özel tanrısı olmayıp, insanlar da dâhil tüm kâinatın
Rabbi olan tek ilâhtır.
“Rahmân ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Hamd (övme ve övülme) âlemlerin
Rabbi Allah’a mahsustur. O, Rahmân ve Rahim’dir. Cezâ gününün
sahibidir. Ancak Sana kulluk ederiz ve yalnız Senden medet umar, yardım
isteriz. (Ey Allah’ım) Bize doğru yolu göster. Kendilerine nimet verdiklerin
kimselerin yolunu; gazâba uğramışların ve sapmışların yolunu değil!”349
“De ki: O Allah birdir. Allah sameddir (Hiçbir şeye muhtaç olmayandır,
aksine her şey O’na muhtaçtır). O, doğurmamış ve doğurulmamıştır (O,
baba da değildir, oğul da değildir). Hiçbir şey O’na eş ya da denk değildir.”
350
ALLAH İNANCI OLMAYAN TOPLUM MODELININ ZARARLARI
Allah Kuran’da insanları belli bir fıtrat (yaratılış) üzerine yarattığını “Öyleyse
sen yüzünü Allah’ı birleyen (bir hanif) olarak dine, Allah’ın o fıtratına çevir
ki insanları bunun üzerine yaratmıştır.”351 âyetiyle bildirmiştir. İnsanların bu
fıtratı Allah’a kul olma ve Allah’a güven üzerine kuruludur. İnsan sınırsız istek
ve ihtiyaçlarını kendi kendine karşılamak imkânına sahip olmadığı için, doğal
olarak Allah’a bağlanmaya, yönelmeye muhtaçtır.
349 1/Fâtiha, 1-7
350 112/İhlâs, 1-4
351 30/Rûm, 30
≈ 142 ≈
Ahmed Kalka n
Eğer insan bu fıtrata uygun olarak yaşarsa, gerçek güvene, huzura, mutluluğa
ve kurtuluşa ulaşır. Bu fıtratı reddedip, Allah’tan yüz çevirdiğinde ise,
sıkıntı, korku, endişe ve azap dolu bir hayat sürer.
İnsanlar için geçerli olan bu kural, toplumlar için de geçerlidir. Eğer bir
toplum, Allah’a iman eden insanlardan oluşuyorsa; âdil, huzurlu, mutlu ve
akıllı bir toplum olur. Kuşkusuz bunun tersi de geçerlidir. Eğer bir toplum Allah’tan
bîhaberse, o toplumun düzeni de temelden bozuk, çürük ve ilkeldir.
Allah’tan yüz çevirmiş olan toplumlar incelendiğinde bu kolaylıkla görülür.
Dinsiz düşüncenin doğurduğu en önemli sonuçlardan biri, her şeyden
önce ahlâk kavramının yok edilmesi ve tamamen dejenere olmuş toplumların
meydana gelmesidir. Dinî ve ahlâkî sınırları çiğneyen ve yalnızca insan
isteklerinin tatminine dayanan bu kültür, aslında gerçek anlamda bir zulüm
sistemidir. Böyle bir sistemde cinsel sapkınlıktan uyuşturucuya kadar her
türlü dejenerasyon teşvik görür. İnsan sevgisinden uzak, egoist, câhil, düşünemeyen
ve aklını kullanamayan toplumlar oluşur.
Yalnızca kendi isteklerini tatmin etmek için yaşayan insanlardan oluşan
bir toplumda huzur, sevgi ve barışın oluşması elbette mümkün değildir. İnsan
ilişkileri çıkara dayalıdır. Müthiş bir güvensizlik ortamı mevcuttur. İnsanın
samimi, dürüst, güvenilir, güzel ahlâklı olması için hiçbir sebep olmadığı gibi,
sahtekârlık yapmaması, yalan söylememesi, arkadan vurmaması için de bir
engel yoktur. Çünkü bu toplumların insanları, Allah’ı “arkalarında unutuluvermiş
bir şey”352 olarak kabul etmişlerdir, dolayısıyla da Allah korkusunu
bilmeyen kişilerdir. Üstelik bu kişiler Allah’ın gücünü takdir edemedikleri için
kıyâmetten ve hesap gününden de habersizdirler. Cehennem ise onlar için
sadece din kitaplarında anlatılan bir kavram olmaktan öteye geçmez. Hiçbiri
ölümden sonra Allah’ın huzuruna çıkıp dünya hayatında işledikleri her suçun
hesabını vereceklerini ve bunun sonucu olarak da ebedi bir cehennem
hayatı yaşayabileceklerini düşünmezler. Veya düşünseler bile, “Bu onların
ateş bize sayılı günler dışında kesinlikle dokunmayacak demelerindendir.
Onların bu iftiraları, dinleri konusunda kendilerini yanılgıya düşürmüştür.”
353 âyetiyle bildirildiği gibi “günahlarının cezasını çekip” cennete gireceklerini
zannederler. Tüm bunların bir sonucu olarak da dünyadaki yaşamlarını
mümkün olduğunca istek ve tutkularını tatmin etmeye çalışarak geçirirler.
352 11/Hûd, 92
353 3/Â-li İmrân, 24
≈ 143 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
Hal böyle olunca da, doğal olarak bugün pek çok toplumda yaşanan ahlâki
dejenerasyon ve mânevî çöküntü ortaya çıkar. Kendi mantıklarına göre
şöyle düşünürler; “Mâdem dünyaya bir kere geldim, 50-60 yıl yaşayıp ölüp
gideceğim, o halde hayatın tadını çıkarayım.” Bu çürük mantık temeli üzerine
kurulan düşünce sisteminde ise her türlü adâletsizlik, fuhuş, hırsızlık, cinâyet,
ahlâksızlık ortaya çıkabilir. Her türlü suç işlenebilir, adam öldürülebilir,
dolandırıcılık yapılabilir. Zira her birey kendi istek ve tutkularını tatmin etmekten
başka birşey düşünmeyecektir. Her kim olursa olsun -ailesi, arkadaşları
da dâhil- onun için ikinci derecede önem taşır. Toplumun diğer fertlerinin ise
hiçbir önemi yoktur.
Nitekim geniş çaplı menfaat ve çıkar ilişkileri üzerine kurulu olan toplum
yapısında, insanların birbirlerine duydukları güvensizlik, hem toplumsal hem
de bireysel huzurun oluşamamasına; bu insanların birbirleri hakkında sürekli
şüpheci, endişeli ve kararsız bir ruh hali içinde yaşamalarına sebep olur.
Böyle bir toplum içinde kimin, ne zaman ve ne şekilde sahtekarlık yapacağı
belli olmadığından şahıslar, ruhen büyük bir korku ve endişe içerisindedirler.
Karşılıklı yaşanan güvensizlik ve şüphe, hayatlarını büyük bir mutsuzluk
içinde sürdürmelerine sebep olmaktadır. Her türlü ahlâki değerin gözardı
edildiği bu toplumda, Allah korkusu olmadığından kişilerin, aile kurumuna,
namus ve iffet gibi kavramlara bakış açısı da son derece ürkütücü bir görünümdedir.
Ayrıca bu tür toplumlarda kişiler arasında saygı ve sevgiye dayalı bir hayat
da mevcut değildir. Toplum bireylerinin birbirlerine saygı göstermelerinin hiçbir
gerekliliği yoktur. Karşılarındaki insana değer veren bir tavır sergilemeleri
için ancak bir çıkarlarının olması gerekir. Üstelik böyle bir tavır göstermek
için kendi câhiliye mantıklarına göre haklıdırlar da. Zira hayatları boyunca,
hayvandan evrimleşerek varoldukları, ruhlarının ölümle birlikte yokolacağı
gibi telkinler alırlar. Maymun soyundan gelme, toprağın altında çürüyüp gidecek
ve belki de bir daha görmeyecekleri bir bedene ise doğal olarak
saygı göstermeyi anlamsız görürler. Kendi bozuk mantıklarına göre, “Nasılsa
karşılarındaki insan da kendileri de ölüp toprağın altına girecek, beden olarak
çürüyüp gidecek ve ruh olarak da tamamen yok olacaklardır; o halde
neden diğer insanlara iyilik yapmak, fedâkâr olmak gibi zahmetlere katlansınlar
ki...” Evet, gerçekten de Allah, dolayısıyla da âhiret inancı olmayan her
insanın bilinçaltında bu fikirler yatar. Bu sebeplerle de Allah inancı olmayan
toplumlarda asla huzur, mutluluk, güven ortamı oluşamaz.
≈ 144 ≈
Ahmed Kalka n
Tüm bu ifade ettiklerimizin amacı, “Allah inancı olmadığı durumlarda toplumda
dejenerasyon olur, o halde Allah inancı olmalıdır” gibi bir mantık kurmak
değildir elbette. Allah inancı olmalıdır, çünkü Allah vardır ve O’nu inkâr
eden O’na karşı büyük bir suç işlemiş olur. Allah inancının olmadığı durumda
toplumların çürüdüğüne işaret etmekteki mantığımız ise, bu toplumların temelden
yanlış bir bakış açısına sahip olduklarını vurgulamaktır. Yanlış bakış
açıları, kötü sonuçlar doğurur. Allah’ı inkâr gibi en büyük yanlışı yapan bir
toplum da, en kötü sonuçlarla karşılaşır. Bu sonuçlar, o toplumun ne denli
büyük bir yanılgı içinde olduğunun göstergesi oldukları için önemlidirler.
Bu tür toplumların ortak özelliği, kitlesel bir aldanış içinde olmalarıdır. “Yeryüzünde
olanların çoğunluğuna uyacak olursan, seni Allah’ın yolundan şaşırtıp
saptırırlar...”354 âyetinden de anlaşıldığı gibi, toplumun bireylerinin pek
çoğunun aynı yapıda olması, bir tür “sürü” psikolojisi yaratır ve zaten var olan
inkârı daha da kuvvetlendirir. Allah’tan ve âhiretten habersiz olan bu tür toplumları
Allah Kuran’da “câhiliye” toplumu olarak tanımlar. Çünkü toplumun üyeleri
her ne kadar fizik, tarih, biyoloji ya da benzeri bir bilimle ilgileniyor olsalar da,
Allah’ın gücünü ve büyüklüğünü tanıyabilecek akıl ve vicdana sahip değildirler.
Ve bu anlamda câhildirler.
Câhiliye toplumunun bireyleri, Allah’a bağlı olmadıklarından dolayı O’nun yolundan
farklı yollara saparlar. Aynı kendileri gibi âciz birer kul olan insanlara
tâbi olur, o insanları örnek alır, o insanların düşüncelerini mutlak doğru olarak
kabul ederler. Ve sonuçta câhiliye topluluğu gittikçe kendi kendini körleştiren,
kendi kendini akıl ve vicdandan koparan kapalı bir sistem oluşturur. Başta da
belirttiğimiz gibi bu sistemin en belirgin özelliği, bu insanların dinsizlik telkinleri
doğrultusunda hareket etmesidir.
Allah Kuran’dan böyle bir yaşamın boş ve çürük bir temele dayandığını, yıkımla
bitmeye mahkûm olduğunu çarpıcı bir benzetmeyle anlatır: “Binasının
temelini, Allah korkusu ve hoşnutluğu üzerine kuran kimse mi hayırlıdır, yoksa
binasının temelini göçecek bir yarın kenarına kurup onunla birlikte kendisi
de cehennem ateşi içine yuvarlanan kimse mi? Allah, zulmeden bir topluluğa
hidâyet vermez.”355
Ancak bu arada unutulmaması gereken bir nokta vardır; her toplum, her insan
câhiliye sisteminin bu telkinlerinden, yaşam şeklinden ve felsefesinden kur-
354 6/En’âm, 116
355 9/Tevbe, 109
≈ 145 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
tulma fırsatına sahiptir. Zira Allah onlara, kendilerini uyaran, kendilerine Allah’ın
ve âhiretin varlığını, hayatlarının gerçek anlamını bildiren elçiler ve elçileriyle beraber
insanların vicdanen sordukları her soruya cevap veren hak kitaplar gönderir.
Bu, Allah’ın başından beri süregelen bir kanunudur. Nitekim günümüzde
de doğru yolu gösteren, karanlıktan aydınlığa çıkaran hak kitap olarak Kuran,
tüm insanların rehberidir. Ancak bundan sonra insanlar tercihlerine göre karşılık
göreceklerdir. Nitekim o kitabı insanlara getiren elçi, şu çağrıyı yapmıştır: “De ki:
Ey insanlar, şüphesiz size Rabbinizden hak gelmiştir. Kim hidâyet bulursa, o
ancak kendi nefsi için hidâyet bulmuştur. Kim saparsa, o da, kendi aleyhine
sapmıştır. Ben sizin üzerinizde bir vekil değilim.”356
ALLAH’I DÜŞÜNDÜREN KÂINAT ÂYETLERI
Allah’ın varlığı, fiil ve sıfatları ile apaçık iken; zâtı ile gizlidir. Zâtı duyularla ve
akılla idrâk edilemez. Bununla birlikte Allah’ın varlığı akıl ile bulunabilir.
Öncelikle şu soruyu sorarak konumuza girelim: Acaba insanın Allah’ın
varlığına inanması için, O’nun varlığını akılla ispat etmeye gerek var mı? Bu
soruya şu şekilde cevap verilebilir: Çevresindeki tüm varlıklara ibret gözüyle
bakan, olayların gerisindeki gerçeği düşünen insan için, Allah’ın varlığı apaçıktır.
Veya şöyle bir soru aklımıza gelebilir. Allah’ın varlığını aklen ve ilmen
ispat etmek mümkün müdür? Hayır mümkün değildir. Çünkü ispatı istenen
varlık aklı aşmaktadır.
Allah’ın varlığını gösteren aklî deliller gaflet içindeki insanları uyandırmak
içindir.
Geçmişten günümüze kadar Allah’ın varlığını, çok az insan dışında, toplum
olarak inkâr eden olmamıştır.
Allah’ın varlığına ve birliğine, görülen, işitilen ve bilinen her şey şâhidlik
etmektedir. İnsan bir damla su iken, ana rahmindeki oluşumu ve aşamaları,
dünyaya gelişi, bebeklik ve çocukluk dönemi, gençlik, ihtiyarlık ve nihâyet
ölümü, düşünen insan için Allah’ın varlığına en kesin delillerdir.
Çevresindeki tüm varlıklara ibret gözüyle bakan, olayların gerisindeki
gerçeği düşünen insan için, Allah’ın varlığı apaçıktır
356 10/Yunus, 108
≈ 146 ≈
Ahmed Kalka n
İnsan, etrafına bakıp kâinatı incelediğinde mükemmel bir düzen ve ahengin
olduğuna şâhit olmaktadır. Güneş, ay, gezegenler ve diğer tüm gök
cisimleri birbirlerine çarpmadan kendi yörüngelerinde hareket etmektedir.
Dünyamız da hem kendi çevresinde hem de güneşin çevresinde dönmektedir.
Dünya bu dönüş esnasında güneşe bulunduğu yerden çok az bir mesafe
yaklaşsa alevler içinde kalır; tersine çok az bir mesafe uzaklaşsa buz
kesilip donardı.
Havada direnç kuvveti olmasa, yağmur taneleri yeryüzüne bir mermi gibi
inerdi. Suyun kaldırma kuvveti olmasa, denizlerde gemiler ve insanlar yüzemezdi.
Yeryüzünde dağlar olmasa dünyamız sürekli sarsıntı geçirirdi.
Dünyanın da içinde bulunduğu gezegenlerin uzaya fırlayıp savrulmasını
engelleyen, yer çekim kuvveti adı verilen İlâhî bir kanundur.
En küçüğünden en büyüğüne tüm hayvanlar, bitkiler, ırmaklar, nehirler,
denizler, okyanuslar, dağlar yeryüzünü bir vitrin gibi süslemekte, aynı zamanda
yaratılışları icabı, Allah’a teslim olup tesbih etmekte ve insana hizmet
etmektedirler.
İnsan, büyük âlem olan kâinattan, küçük âlem olan kendisine bakıp incelediğinde
şunlara şâhit olur: Saçlarımızdan ayak parmaklarımıza kadar
vucudumuzun şekli, boyun, parmak, el, kol, diz, ayak gibi organlar kendilerinden
beklenen görevleri yapabilecek şekilde düzenlenmiştir.
Kalbimizin çalışması, gözümüzün görmesi, kulağımızın işitmesi, derimizin
hissetmesi, kanın vücutta dolaşması, yiyeceklerin sindirilmesi, zararlı atıkların
vücuttan dışarı atılması ve diğer tüm organlarımızın çalışması önceden
programlandığı şekilde aksamadan belirli bir düzen içinde devam etmektedir.
Vücudumuzdaki herhangi bir organ rahatsızlandığında diğer tüm organlar
bu rahatsızlığı hissederler.
Bütün bu düzen ve ahenk kendi kendine olmayıp, üstün özelliklere sahip
tabiat üstü bir varlık tarafından yaratılmıştır. Biz müslümanlar bu yüce varlığa
ALLAH (c.c.) diyoruz.
Görüldüğü gibi Allah’ın varlığı meselesinde izlenen metod “eserden müessire
geçiş” metodudur. Yani resimden ressama, şiirden şaire, Selimiye ca≈
147 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
miinden Mimar Sinan’a geçiş metodu. Burada resim eser; ressam müessir,
şiir eser; şair müessir, cami eser; camii yapan müessirdir. İşte canlı cansız
tüm kâinat ve içindeki varlıklar Allah’ın eseridir.
Kur’an, Allah’ın her bir eserine “âyet” diyor. Âyet yol kenarındaki trafik
işaretleri gibidir. Bu işaretler sürücünün hedefine ulaşmasında ona yardımcı
olduğu gibi gerçek akıl sahipleri de Allah’ın âyetlerine bakarak O’na ulaşır.
Allah Teâlâ kendi varlığını gerek Kur’an âyetleriyle, gerek kâinat âyetleriyle
her an göstermektedir. Bu yüzden tabiattaki her olay basit birer hadise olmaktan
çıkmakta, dikkatimizi kendilerine değil; olayların gerisindeki gerçeğe
çekmektedirler. Nasıl ki, yol üzerindeki trafik levhaları dikkatimizi kendilerine
değil de, gideceğimiz yöne çekerse; kâinat olayları da dikkatlerimizi kendilerine
değil; olayların gerisindeki gerçeğe çekmektedir. Bu gerçek, Allah’ın
varlığı, birliği ve kudretidir.
Bu anlamda kâinattaki her olay da, insanın kendisi de, Allah’ın varlığına,
birliğine ve kudretine işaret eden âyetlerdir. Burada s özlü âyet olan vahiy
(Kur’an) ile, sözsüz âyet olan kâinat âyetleri arasında fark yoktur. Her ikisi de
Allah’ın eseridir.
Kur’ân-ı Kerim’de Allah’ın varlığıyla ilgili olan âyetlerde, O’nun hak olduğunu
isbat eden delillerin, hem kâinatta, hem de insanın kendi varlığında
olduğu ifâde edilmektedir: “Biz onlara ufuklarda ve kendilerinde âyetlerimizi
göstereceğiz ki, O (Kur’an)’ın gerçek olduğu, onlara iyice belli olsun.
Rabbinin her şeye şâhit olması yetmez mi?”357;“Kesin inanacak olanlar
için yeryüzünde ve kendi canlarınızda (Allah’ın varlığını ve kudretini gösteren)
nice deliller vardır. Görmüyor musunuz?”358
Kur’ân-ı Kerim Allah’ın varlığını, insanlar tarafından doğal kabul edilmesi
gereken bir konu olarak görmektedir. Bu yüzden konuyla ilgili âyetler genellikle
soru şeklinde veya hayret bildiren uyarı ve kınama biçimindedir.
Allah’ı bulmanın, O’nu kabul edip O’na inanmanın bozulmamış akıl için
mecburiyet olduğu açık bir hakikattir. Sağlam bir akıl, yaratıcı, yoktan var
edici, tabiat olaylarını yönlendirici, âleme nizam verici bir zâtı, yani Allah’ı kabul
etmek zorundadır. Akıl, zarûri olarak Allah’ın varlığına inanmak durumun-
357 41/Fussılet, 53
358 51/Zâriyât, 20-21
≈ 148 ≈
Ahmed Kalka n
dadır. Ancak çok az sayıda da olsa bazı insanlar, Allah’ı inkâr edebilmekte,
O’na hiç inanmamaktadır. Bu tipteki anormal insan(!)lara uzun uzadıya Allah’ın
varlığını isbat etmeye çalışmak gereksiz, hatta yanlıştır. Bu insanlara
karşı tavrımız müdafa değil; hücum olmalı, bunlara: “Öyleyse insanlar, varlıklar,
bütün evren nasıl meydana geldi? Kendisinde can bile bulunmayan
doğa veya tesadüf denilen şey hiç yaratıcı olabilir mi?...” gibi sorular sormalı,
Allah’ın var olmadığını onların isbatlaması istenmelidir. Görülecektir ki bir şeyin
yokluğu isbat edilemez. Hele Allah’ın -hâşâ- var olmadığı hiç mi hiç isbat
edilemez. İnsan sadece kendini kandırır.
ALLAH’I İNKÂR ETMEDE ÖNEMLI OLAN ÜÇ ETKEN
a) Kibir ve inat: Kibir büyüklük taslamaktır. İnsanın Rabbine karşı kendini
yeterli görmesi, O’na karşı gelmesidir. Kibir, insanı Rabbine ibâdet etmekten
alıkoyar. Ayrıca insanlara karşı kendini üstün görmenin, hased etmenin
(çekememezliğin), kötülük yapmak için başvurulan hilelerin arkasında hep
kibir duygusu yatmaktadır. Kibir, insanı Allah sevgisinden alıkoyduğu gibi,
diğer insanları Allah için sevmekten de alıkor. Ayrıcainsanın kalbinin mühürlenmesine
sebebiyet verir. Kalbi mühürlenen insan da ebedî cehennemliklerden
olur. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de: “Âyetlerimizi yalanlayıp, onlara karşı
büyüklük taslayanlar, işte onlar cehennemliklerdir, orada temelli kalacaklardır.”
359buyrulmaktadır.
İnat da, Allah’ın varlığını bildikleri halde, kibirlerinden veya makam, şöhret
gibi dünyevî çıkarlarından dolayı, bazı insanların bile bile inkâr etmeleridir. Bu
durumdaki insanlar, Kur’an tabiriyle “mele’”, “mütref” ve “müstekbir”dirler.
Yani, yaşadıkları toplumda genellikle yönetici ya da maddî güç sahibidirler.
Maalesef bu insanların bir kısmı, Allah önünde diğer insanlarla aynı konumda
olmayı içlerine sindirememekte, bu yüzden Allah’a inanmamaktadırlar.
Bu husus, Kur’ân-ı Kerim’de şöyle ifâde edilmektedir:
“Eğer biz onlara melekleri indirsek, ölüler onlarla konuşsa ve her şeyi
karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe, yine de inanmazlardı; fakat
onların çoğu bunu bilmiyorlar.”360
359 7/A’râf, 36
360 6/En’âm, 111
≈ 149 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
“Gönülleri kesin olarak kabul ettiği halde, haksızlık ve büyüklenmelerinden
ötürü onlar bile bile inkâr ettiler. Bozguncuların sonunun nasıl
olduğuna bir bak!”361
b) Cehâlet: Allah’ı inkâr eden ateistin biri arkadaşına “Allah nerede?”
diye sormuş. Arkadaşı ise bu soruya şu ibretli cevabı vermiş: “Allah senin
gözlerinin önündeki cehâlet perdesinin arkasındadır.”
Her çağda bazı insanlar, Allah’ı bilme ve O’na gereği gibi inanma hususunda
hataya düşmüşler, cehâletlerinden dolayı Allah’ı inkâr etmişlerdir.
Burada cehâlet kelimesinden okuma yazma bilmemek anlaşılmamalıdır.
Geçmişte Allah’ı inkâr eden bilgili insanlar olduğu gibi, bu gün de az sayıda
da olsa kendilerine doktor, doçent, profesör ünvanlarıyla hitap edilen bazı
insanlar bile Allah’ı inkâr edebilmektedirler. Sahip oldukları bilgiler dolayısıyla
belli önyargılar taşıyan bu insanlar, âyetlere bu önyargılarıyla baktıklarından
âyetlerin sahibini (Allah’ı) görememektedirler. Demek ki cehâlet, insanın sahip
olduğu yanlış ve eksik bilgiden de kaynaklanabilir. Bilgiden kaynaklanan
cehâleti gidermek, bilgisizlikten kaynaklanan cehâleti gidermekten daha
zordur. Asıl câhil olanlar, esas bilinmesi gerekeni, yani Allah’ı gereği gibi bilmeyen
ve O’na hakkıyla iman etmeyenlerdir. Bu husus, Kur’an’da şöyle ifâde
edilmektedir: “Bilmeyenler, ‘Allah bizimle konuşmalı veya bize bir âyet
gelmeli değil miydi?’ dediler. Onlardan öncekiler de onların söylediklerinin
tıpkısını söylemişlerdi. Kalpleri birbirine benzedi. İnanan kimseler için
âyetleri açıkladık.”362
c) Tâğutların ifsâdı: Egemenliklerini sürdüren tâğutların, insanları kandırarak
sömürmek için, onları Allah’ı tanıyıp O’na kul olmaktan çıkararak;
kendilerine kul ve köle yapmak nedeniyle, halkı ifsâd edip kandırmaları, ezip
sömürdükleri insanlara kendi akıllarını kullanmaya ve fıtratlarının sesini dinlemeye
engeller koymalarıdır.
Kur’ân-ı Kerim bu konuda çeşitli örnekler verir. Bu örneklerden birinde
şöyle buyrulur: “Yemin olsun, Biz Mûsâ’yı mûcizelerimizle ve açık bir delil
ile, Fir’avn’a, Haman’a ve Karun’a gönderdik. Onlar (Mûsâ için) ‘bu bir
sihirbaz, bir yalancı!’ dediler. Bunun üzerine Mûsâ, onlara, tarafımızdan
hakkı getirince, ‘onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün de,
karılarını sağ bırakın!’ dediler. Ama kâfirlerin hilesi, ancak yok olmaya
361 27/Neml, 14; Ayrıca Bak. 15/Hıcr, 14-15; 6/En’âm, 7, 63, 64
362 2/Bakara, 118
≈ 150 ≈
Ahmed Kalka n
mahkûmdur. Fir’avn, ‘bırakın beni, Mûsâ’yı öldüreyim. O Rabbine duâ
etsin. Çünkü ben, onun, sizin dininizi değiştireceğinden yahut yeryüzünde
fesat çıkararacağından (anarşistlik yapacağından) korkuyorum.’ dedi.
Mûsâ da, ‘ben hesap gününe inanmayan her kibirliden, benim de sizin de
Rabbimiz olan Allah’a sığındım” dedi.”363
OKUMA PARÇASI
ALLAH’IN KARIŞMADIĞI BIR DÜNYAYI KIMLER İSTER?
Allah’ın varlığını inkâr eden hiçbir dünya görüşü ve ideolojisi yoktur ki,
O’nun yerine uyduruk bir tanrı koymamış olsun. Bu nedenledir ki mutlak
inkâr neredeyse imkânsız gibidir. Ve yine bu sebeple Kur’an mutlak münkiri
adam yerine dahi koymaz ve en çok şirki muhatap alır. Allah’ın varlığını
inkâr edip O’nun yerine ilkel müşriklerin yaptığı gibi insandan da aşağı olan
maddeyi yerleştiren materyalizm bu anlamda mutlak inkâr ve dinsizlik değil,
en pespaye cinsinden bir şirktir. Daha doğrusu, Kur’an’ın üzerine gittiği ilkel
şirkin çağdaş ve geliştirilmiş şeklidir.
Şuurlu, akıllı ve ruhlu bir varlık olan insanın kaynağına maddeyi yerleştiren
materyalizm (maddecilik) Allah’ın yaratma kudretini maddeye hasretmiş
olmaktadır. Yani Allah’ı inkâr edeyim derken maddeyi ilâhlaştırmıştır. Şu
durumda materyalizm adı verilen bu ilhad (inkâr ve dinsizlik) felsefesi de
sanıldığı gibi mutlak inkâr değil; Allah’ı inkâr edeyim derken insandan daha
bayağı olan maddeyi tanrılaştıran çağdaş bir şirk; onu savunanlar da çağdaş
müşriklerdir.
Materyalizmi, bu yeni moda Allah’sızlığı himaye eden ve kabul eden insanların
kalitesine bakınca, insan Allah’sız bir dünyayı kimlerin, niçin arzuladıklarını
daha iyi anlıyor.
Evet, Allah’sız bir dünyayı kimler, niçin ister? Bu soruya doğru cevap bulabilmemiz
için Allah’ın koyduğu yasalara, emir ve yasaklara, özetle Allah’ın
nizamına bakmak gerekir.
Allah her türlü zulmü, kula kulluğu, zinayı, içkiyi, fuhşu, kumarı, hırsızlığı,
hayasızlığı, sefahati, hevâ ve hevesi tanrı edinmeyi, adâletsizliği, cehâleti,
363 40/Mü’min, 23 - 27
≈ 151 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
kibri, hasedi, kötü zannı, dedikoduyu, asabiyeti, laf taşımayı yasaklıyor ve
hoşlanmıyor. Adâleti, iyiliği, sabrı, çalışmayı, ilmi, fazileti, infakı, zekâtı, namazı,
orucu, haccı, düşkünlere vermeyi, zayıfları gözetmeyi, yetime iyi davranmayı,
dilenciyi azarlamamayı, yoksulu doyurmayı, ahde vefa göstermeyi,
emânete sadakati, boş konuşmamayı, ana-babaya ihsan ile muâmeleyi,
kadınlara iyi davranmayı, insanları sabırla dinleyip sözün en güzeline tabi
olmayı ve daha birçok şeyi emir ve tavsiye ediyor.
Allah, emirlerine uyanları ödüllendireceğini, karşı gelenleri hâkimi kendisinin
olduğu, hiçbir şeyin gizli kalmadığı, iltimas ve rüşvetin geçmediği, hiç
kimseye haksızlığın yapılmadığı âdil bir mahkemede yargılayıp cezâlandıracağını
söylüyor.
Şimdi sormak gerek: Böyle bir Allah’ı kimler istemez? Ya da yukarıdaki
biçimiyle: Allah’sız bir dünyayı isteyenler kimlerdir?
Zâlimlerdir... Namussuzlardır... Ahlâksızlardır... Soygunculardır... Kısaca
suçlulardır... Çünkü hiçbir suçlu muhakeme edilmeyi istemez. Zâlimler adâleti,
katiller mahkemeyi, soyguncular yargılanmayı sevmezler.
Elbette faziletsizler, fazilete çağıran Allah’a düşman olacaklardır. Sorumsuzca
bir hayat sürmek isteyenler Allah’sız bir dünyanın özlemiyle yanıp kavrulacaklardır.
Materyalistlerden “dinsiz” olduklarını söyleyecek kadar “dürüst” olanlar,
inkâr ettikleri Mutlak Varlığın yerine başka şeyleri koyarak “dinsizim” dedikleri
halde, yalancı konumuna düşüyorlar. Gördüğümüz bütün bu varlıkların
nasıl ve kim tarafından yaratıldığı sorununu biraz kurcaladığınızda, sözkonusu
laik “ate”lerin biraz önce inkâr ettikleri Allah’ın yerine alelacele bir tanrı
peydahlama telaşına düştüklerini göreceksiniz. O takıp takıştırdıkları, yakıp
yakıştırdıkları “cici” tanrı, en az inkârları kadar ciddi “tesadüf tanrısı”dır.364
TESADÜF NEDIR? BU KÂINAT, TESADÜF ESERI OLARAK OLUŞABILIR MI?
Tesadüf teorisi, hesap kurallarının hiçbiriyle uyuşmayan nizamsız, şuursuz,
kendi kendine, rastgele bir olayın meydana gelmesidir. Oysa Yüce
Allah şöyle buyuruyor: “O’nun (Allah’ın) yanında her şey bir mikdar (ölçü)
364 M. İslâmoğlu, İman Risalesi, Denge Y., 4. bsk, s. 127-133 -özetlenerek≈
152 ≈
Ahmed Kalka n
iledir.”365; “Biz her şeyi bir kadere (bir ölçü, bir plan ve bir düzene) göre
yarattık.”366; “...Şüphesiz Allah her şey için bir ölçü yaratmıştır.”367
Atom sisteminden güneş sistemine kadar uzay boşluğundaki tüm sayısız
yıldız ve galaksilerde bulunan ince ve hassas nizam, atmosferdeki gazların
belli bir oranda bulunuşları, insanlarla bitki ve hayvan arasındaki şaşmayan
gaz alış verişi, özetle, değil ayrıntılarını bir bir dile getirmek; fihristini vermekten
âciz kaldığımız şu evrende yürürlükte olan baş döndürücü olaylar ve
bu olaylara yön veren eşsiz nizam kendi kendine var olup devam edebilir
mi? Evet, insanları hayrete düşüren bu şaşmaz düzen, ince plan ve hassas
nizam, acaba “tesadüf” denilen şuursuz, hiçbir hesap kuralına tabi olmayan
bir rastlantı eseri mi? Yoksa ilmi, kudreti bütün kâinatı kuşatan ezelî, ebedî,
her şeye kadir bir yaratıcı tarafından mı yaratılmıştır?
Tesadüf teorisinin tutarsızlığını şöyle bir örnekle açıklayalım: “Yeryüzünün
çeşitli bitkilerinden ve eczanenin raflarında bulunan şişelerin içindeki
ilaçlardan, eczacı tarafından hassas terazi, ince hesap ve ölçülerle bir macun,
yani bir ilaç hazırlanıyor. Bir birine katılan ilaçların oranları az bir miktar
değiştiği takdirde umulan etkinin tam tersi görülecektir. Şimdi bir deprem
sonucunda, raflar üzerinden düşüp kırılan şişelerden akıp bir araya toplanarak
biri birine karışan ilaçların, eczacı tarafından belirli oranda terkip edilen
macunu, aynı ölçüde meydana getirmesi mümkün mü? Akılla bunu kabul
etmek mümkün değildir. Öyle ise, ince bir hesap, hassas bir ölçü, şaşmaz
bir düzenle yaratılmış şu kâinat kör ve şuursuz bir tesadüf eseri değil; her
şeye kadir, âlim, muktedir olan Yüce Allah tarafından yaratılmıştır.
Aritmetik bir gerçektir: İnsanın cebine koyduğu 1’den 10’a kadar numaralı
10 adet markayı cebinden sırasıyla çekebilme ihtimali on milyarda birdir. Bu
kadar basit bir işlemde dahi, bir eksiğiyle on milyar yanılma payı olan tesaadüf
tanrısı, acaba nasıl oldu da, nizam ve intizamı zerreden kürreye akıllara
durgunluk veren bu evreni bunca muazzam bir düzen içine sokabildi?
İşin ilginci, evrenin çok muazzam bir plan dâhilinde saat gibi tıkır tıkır
işleyişini, bu evren içinde bir özge evren olan insanın fizikî ve fizikötesi boyutlarının
da en az evren kadar ince hesaplar çerçevesinde yaratılıp yaşatılışını
tesadüfle açıklayan materyalistler, değil şuursuz madde eliyle; şuurlu insan
365 13/Ra’d, 8
366 54/Kamer, 49
367 65/Talâk, 3
≈ 153 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
eliyle dahi bir sineğin yapılamadığını, yapılamayacağını görüp “tesadüf tanrılarını”
neden yardıma çağırmazlar?
“Ey insanlar! Size bir misal verildi; Şimdi onu dinleyin: Allah’ı bırakıp
da yalvardıklarınız, o maksatla hepsi bir araya gelseler bile, bir sineği dahi
yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapsa, onu da geri alamazlar. İsteyen
de âciz, kendinden istenen de!”368
TABIAT (DOĞA) NEDIR? TABIAT YARATICI OLABILIR MI?
Tabiat (doğa): Yaratılmış olan her şey, maddî âlem ve maddî âlemin özellikleri,
onda işleyen kanun ve düzendir. Materyalistlere göre, yaratılış olayı tabiat
tarafından meydana gelmektedir. Oysa ki tabiat denilen şu varlık âlemi,
yaratan değil; yaratılandır.
Tüm ilmî veriler, tarafsız olarak evrenin bir başlangıcı olup sonradan var
olduğunu ortaya koymaktadır. Sonradan var olan bir şey, kendi kendini yaratamayacağı
gibi, hiçbir şey de yaratamaz. Öyleyse tabiatın (varlık âleminin)
bir ilk yaratıcıya ve bir muharrike (hareket ettirene) ihtiyacı vardır. O da ezelî,
ebedî ve bir olan Allah’tır (c.c.).
Akıl, idrâk, ilim ve irfan sahibi olan insan yokluktan, hiç yoktan bir toplu
iğne, bir sivri sinek yaratamadığı halde; akıl ve idrâkı olmayan “tabiat” kendi
kendini veya herhangi bir şeyi nasıl yaratabilir? Bunu iddia edenler, düşünme
kabiliyetini yitiren, beyni gözleri üzerine inmiş bakar körlerdir.
Vahye değil de materyalizm dinine inanan kimseler, bütün bu muazzam
nizam ve intizamı ve bunca varlıkların yaratılışını tesadüfle veya doğayla
açıklamaya çalışmaktadırlar. Bu durumda, bunlar dinsiz (mülhid) olamazlar;
bunlar tam bir “müşrik”; yaptıkları da “şirk”dir. Çünkü inkâr ettikleri Allah’ın
sıfatlarını (en önce yaratma sıfatını) O’ndan alıp, “tesadüf” veya “doğa”
adını verdikleri bir tanrıya vermiş oluyorlar. Kendilerine yanlış olarak, “dinsiz”
denen bu “çok dinli”, “çok tanrılı” kimseler, ellerinde tuttukları medya
aracılığıyla dinlerinden edip sürüleştirdikleri yığınları ifsâd edip kandırmaya
çalışmaktadırlar. “Doğa öyle yaratmış”, “tabiat ananın lütfu”, “burcunuz...”,
“yıldızınız...”, “astrologunuz diyor ki...” gibi ifâde ve başlıkları altında reklamını
368 22/Hacc, 73
≈ 154 ≈
Ahmed Kalka n
yaptıkları hurâfelerin, çağdaş üfürükçülerin ve falcıların peşine takmayı ihmal
etmiyorlar. Dünyanın güneşten kopup içinde canlıların oluşmasını, insanın
ortaya çıkışını tesadüfe bağlamaya çalışıyorlar.
Çağdaş dünyada değişiklik olsun diye ortaya atılan felsefe ve dünya görüşlerinin,
ahlâk ve erdem açısından en tahripkâr olanı, hiç kuşkusuz dinsizliktir,
ateizmdir. Bu tavrın yaygınlaşmasında en büyük pay, elbette düzenin
ve egemen güçlerindir.
Bu inkâr hastalığının pençesine düşenler dahi, eğer tamamıyla öldürüp
yok edememişlerse vicdanlarının ta derinliklerinde Allah’ın varlığını hissederler.
Bu his, Allah’ın da hidâyetiyle kimi zaman kişinin varlığını kuşatarak hayatının
tamamına hâkim olur. Kimi zaman da bir felâket, bir korku sırasında
geçici olarak ortaya çıkar. Gerçek şu ki, olmayan bir şey hissedilmez. Sonlu
ve yaratılmış olan insan zihni, sonsuz ve yaratılmamış bir varlığı icad edemez.
Bizi koruyan kim ise var eden de odur. Varlığımız, Allah’ın varlığının en
kesin delilidir.
Her şeylerini Allah’a borçlu olan ve buna rağmen ihanetin zirvesine çıkıp
O’nu inkâr eden Allah’sız materyalistlere sormalı: Allah’sız bir dünyada
faziletli olmanın, kurallı yaşamanın, dürüst davranmanın, yani özetle ahlâklı
olmanın sebebi ne? Allah ve âhirette ödül yoksa, bütün bu zahmetlere insan
niçin katlansın?
Allah’ın, âhiretin, hesabın, sorgunun, sualin olmadığı bir hayat namuslulara,
ahlâklılara, dürüstlere, hakkı hukuku gözetenlere, erdemlilere bir cehennem;
namussuzlara, hırsızlara, canilere, ahlâksızlara bir cennet olurdu.
Öylesi bir dünyada insanları erdemli ve ahlâklı yaşamanın gerekliliğine nasıl
iknâ edecektiniz ve onlar neden iknâ olsunlar? Olmuyorlar zaten. Allah’ı hayatına,
siyasetine, devletine, okuluna karıştırmak istemeyen laiklerin, materyalistlerin
yaşantıları bunun en açık delili değil midir?
İnsanlık tarihi Allah’ını, dinini, imanını kaybedenlerin şeref, ahlâk, fazilet,
birlik, dirlik, özetle insanı insan yapan her şeylerini kaybettiklerinin örnekleriyle
doludur. Yine tarih, gerçek anlamıyla iman edenlerin kahramanlıklarını,
her konudaki erdem ve faziletlerini gıptayla hatırlamakta ve hatırlatmaktadır.
≈ 155 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
ALLAH TEÂLÂ’NIN BIRLIĞI
Kur’ân-ı Kerim’de Allah Teâlâ’nın varlığını belirten pekçok âyet-i kerime olmakla
beraber, O’nun birliğinden bahseden âyetler, varlığını ifâde eden âyetlerden
daha çoktur. Allah Teâlâ’nın birliğinden bahseden ve çoğu Mekke’de
inen â yetler, ş irki r eddedip t evhidi e mreder. B u â yetlerin b ir k ısmı A llah
Teâlâ’nın ilâhlık vasfına yakışmayan yaratılmışlık, âcizlik ve eksiklik ifâde eden
özellikleri reddetmek sûretiyle O’nu tenzih eder. Bir kısmı da O’nun kâinatın
yaratıcısı, nimet vericisi, tek sahibi ve hâkimi olduğunu belirtir.
Meselâ; Kur’an’da “Allah kendine ortak koşulmasını bağışlamaz, bundan
başkasını dilediğine bağışlar. Allah’a ortak koşan da gerçekten büyük
bir günah işlemiştir.”369 buyurularak şirk reddedilirken; diğer bir sûrede:
“De ki: O Allah birdir. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, her şey O’na
muhtaçtır. Kendisi baba değildir ve doğurulmamıştır (evlât da değildir).”370
buyurularak tevhid en özlü biçimde vurgulanmaktadır.
Ebû Cehil gibi en azılı müşrikler, hatta şeytan bile Allah’ı inkâr edememiş,
O’nu yaratıcı, tabiata hükmedici olarak kabul etmeye kendilerini mecbur hissetmişlerdi.
Ama, Allah’a sadece inanmak yeterli değildir. O’na hiçbir şeyi,
hiçbir şekilde şirk koşmamak şarttır.
İnsanlar tarih boyunca Allah’ın varlığını doğrudan inkâr yerine ya müşrikler
gibi O’na ortak koşarak şirke düşmüşler, ya da laiklik anlayışıyla O’nun
bazı sıfat ve fiillerini inkâr ederek küfre düşmüşlerdir. Bu iki inkâr, iki şirk çeşidi
arasındaki benzerlik ve farkları şöyle ifâde etmek mümkündür:
Müşrikler Allah’ın varlığını, yaratıcılığını, rızık vericiliğini kabul ettikleri halde,
vahdâniyyetini inkâr ediyorlar, O’na putları ortak koşuyorlardı. Laiklik ise,
Allah’ın Rabbânîyetini inkâr ederek O’nu dünya hayatına, insanın gündelik
yaşamına, toplumların yönetimi demeye gelen siyasete karıştırmak istememektir.
Özetle, şirk vahdâniyyeti; laiklik Rabbânîyyeti inkâr etmektir.
Şirk, Allah’ın zâtında O’na ortaklar koşmakken; laiklik de Allah’ın sıfatlarında
O’na ortaklar koşmak ve O’nun olan teşrî, terbiye etme, hüküm koyma
yetkilerini yaratandan alıp yaratılanlara devretmektir.
369 3/Âl-i İmran, 48
370 112/İhlâs, 1-4
≈ 156 ≈
Ahmed Kalka n
Şirkle laikliğin bu uygulamaları neticede aynı kapıya çıkıyordu: Hevâ ve
heveslere uygun bir hayat sürmek; canları çekince çiğnedikleri, ya da değiştirdikleri,
kurallarını kendilerinin belirlediği bir hayat...
Şirk de laiklik gibi hakkı ikiye paylaştırıp Allah’ın hakkını Allah’a, “Sezar”ları
olan tâğutlarının hakkını da putlarına vermektir.
“Allah’ın birliği” konusu, Akaid’in temel ve en önemli konusudur. Akaid
ilmine bu yüzden Tevhid ilmi de denir (Tevhid, birlemek, Allah’ı bir kabul etmek
demektir. Yani, Allah’ın zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde eşsiz olduğunu
bilmek ve öylece inanmaktır). İslâm Dini’ndeki tüm hükümlerin bir noktada
Allah’ın birlenmesine (tevhide) dayandığı için, İslâm’a Tevhid dini; müslümanlara
da muvahhid denilir.
Günümüzde Allah’ı sözde bir olarak kabul eden nice insanlar, hâkimiyet
ve mutlak otorite konusuna gelince Allah’a ortaklar koşmaktadırlar. Allah’a
ait bazı vasıfları başkalarına veren, başka şeyleri Allah’ı sever gibi seven,
başkasından Allah’tan korkar gibi korkanlar Allah’ı gerçekten birlemiş olmazlar.
Allah’ı kanunlarına, idarelerine, işlerine... karıştırmak istemeyenler
tevhid eri vasfını kaybedip müşrik vasfını kazanırlar. “Onların çoğu, Allah’a,
şirk koşmaksızın iman etmezler.”371
Allah’ın varlık ve birliğini kabul etmenin, fert ve toplum hayatının her alanında
ortaya çıkması zorunlu olan birtakım sonuçları vardır. Bir olan Allah’a
iman etmek: Sadece O’nun hâkimiyetini kabul etmek, mutlak itaat edilecek
otorite olarak O’nu tanımak, O’na ve emirlerine boyun eğmektir. Bir olan
Allah’a iman; Allah’ın öngördüğü nizama aykırı olan her şeye karşı bir inkılap
hareketidir; bir başkaldırıdır. Allah’tan başka ilâhları reddettiğimiz, Allah’ı birlediğimiz
yaşantımızın tüm boyutlarında kendini göstermelidir. Allah’a iman,
çevreyi etkilemeyen, gayr-ı İslâmî vakıayı kabullenen kuru ve edilgen yahut
etkisiz bir iddia olamaz. Bir olan Allah’a iman etmenin zorunlu gereği; Allah’ın
nizamını hayatına, düşünce ve inançlarına, bireysel, sosyal, siyasal,
ekonomik, ahlâkî ve teabbudî (ibâdetle ilgili) bütün ilişkilerine hâkim kılmaya
çalışmaktır.
371 12/Yûsuf, 106
≈ 157 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
NEFSINE BILE SÖZ GEÇIREMEYEN RAB TASLAKLARI
Âlemlerin tek Rabbi Allah’tır. Yarattıklarını besleyen, rızıklandıran, koruyan,
gözeten... O’dur. Suyun derinliklerinde, ormanın ıssızlığında, toprağın
altında, dağın tepesinde yaşayan, hasta, sakat veya sağlam, gözü olan-olmayan
nice varlıklara rızık veren O’dur. İnsanın hizmetine sunulan sayısız nimetler
bize Rabbimizi tanıtıyor. Bütün âlemler, tüm varlıklar; Rabbini tanıyor,
O’na itaat ve kulluk ediyor.372 Bizim de fıtratımızda Rabbi tanıyıp kabul etmek
ve O’na ibâdet etmek var. Kur’an bize Rabbimizi tanıtıyor.
İnanmayan insanlar, eğer güçsüz (müstaz’af) iseler, çevrelerindeki
rab taslaklarından birini rab olarak kabul ederler. Bu kula
kulluk ve rab kabulü, çok farklı şekillerde ortaya çıkar. İnançsız ve
güçsüz kişi, bazen özgür irâdesiyle, bazen reklâm ve aldatmacalarla
kandırılarak, bazen tâğutların zorlamalarıyla piyasadaki rablerden
birine veya birkaçına boyun eğer. Piyasada tedâvülde bulunan
çeşit çeşit rab(!) vardır. Müzik ilâhından tutun, fuhuş tanrısına, futbolcudan
tutun, artiste, yöneticilere kadar. Demokrasi var: Herkes
istediği tâğutu, beğendiği putu seçmekte serbesttir. Allah’a gerçekten
inanıp teslim olmayanlar, eğer kendilerinde güç ve otorite
vehmediyorlarsa, başka bir Rabbe boyun eğmezler; kendileri rablik
taslarlar.
Rablik taslayan güçlüler (müstekbirler) üç kısma ayrılır: Siyasî, dinî ve
iktisadî güçlüler. Siyasî güçlerin rablik taslamalarına örnek; Fir’avn, Nemrut
ve onların izinden giden çağdaş yöneticilerdir. “(Fir’avn,) ‘Ben sizin en
yüce rabbinizim’ dedi.”373 “Allah kendisine mülk (hükümdarlık ve zenginlik)
verdiği için şımararak Rabbi hakkında İbrahim ile tartışmaya gireni
(Nemrut’u) görmedin mi? İşte o zaman İbrahim: ‘Rabbim hayat veren ve
öldürendir’ demişti. O da: ‘Ben de hayat verir ve öldürürüm’ demişti. İbrahim:
‘Allah güneşi doğudan getirmektedir. Haydi sen de onu batıdan
getir’ d edi. Bunun üzerine kâfir apışıp kaldı. Allah zâlim kimseleri hidâyete
erdirmez.” 374
Dinî yönden ellerinde güç bulundurup rablik taslayanların örnekleri
de Kur’an’dan öğrendiğimiz şekilde haham, papaz gibi din
adamları, kutsallık atfedilen ölü veya diriler, yatırlar, efendiler. İkti-
372 41/Fussılet, 11
373 79/Nâziât, 24
374 2/Bakara, 258
≈ 158 ≈
Ahmed Kalka n
sadî rab taslakları da Karun’lar, emperyalistler, sömürücü azgınlar,
azan, ezen ve üzenler ve de düzenler. Rablik iddiasında bulunanlar ve
onları piyasaya sürenler aslında samimi değillerdir. Onlar sadece basit çıkarlarının
peşinde olan, menfaat çarklarını döndürmek için böyle bir sahtekârlık
düzeni kurup devam ettirmeye çalışanlardır. Ebû Leheb’in Peygamberimiz’e
(s.a.s.) gelip “Müslüman olursam bana ne var, benim elime ne geçecek?”
diye sorması üzerine Efendimiz cevap verir: “Başka müslümanlara ne varsa,
sana da o var.” İnsanları sömüren düzenlerini ve çıkarlarını müslüman olunca
devam ettiremeyeceğini anlayan Ebû Leheb’in karşılığı şöyledir: “Bir köleyle
beni eşit gören din olmaz olsun!” Kendisini güçlü gösteren insan, sanki bilmez
mi, başkalarına ve her şeyden önce Allah’a muhtaç âciz biri olduğunu.
“Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi’l-aliyyi’l-azîm: Güç ve kuvvet kimseye ait
değildir; ancak yüce ve büyük olan Allah, güç ve kuvvet sahibidir.”
RAB OLMAYAN BIR TANRI EDINME İSTEĞI
Kur’an’da “ilâh” ifadesi putlar için de kullanılırken; “Rab” ismi putları ve
tâğutları ifade için kesinlikle kullanılmaz. Kur’an, rablik vasfını sırf Allah’a hasretmiş,
başkası için bu sıfatı kullanmamıştır. “Rab” olmayan bir tanrı edinme
isteği, insanoğlunun en eski sapkınlıklarından ve de açıkgözlülüklerinden
biridir. Çünkü rab olan bir tanrı, insanın varlığını kuşatan bir tanrıdır. Yapısı
itibarıyla zulme ve cehle aşırı meyyal olduğunu vahiyden öğrendiğimiz insan,
kendi varlığını kuşatan bir tanrı yerine; varlığını kuşattığı ve kontrol altında
tuttuğu sahte bir tanrı edinmeyi şeytanî menfaatlerine ve nefsânî zaaflarına
daha uygun bulmaktadır.
Bu nedenledir ki hep işine karışmayan, nefsi, malı, vicdanı, duygusu, düşüncesi
ve eylemi üzerinde söz ve karar, güç ve kuvvet sahibi olmayan bir
uyduruk ilâh aramış; bulamamışsa kendi elleriyle icat ve imal etmiştir. Güneş,
ay, deniz, nehir, inek, kurt, taş, tunç, ateş insanoğlunun bulduğu bu türden
“rab olmayan” ilâhlarıdır. Gök tanrısı(!) gibi, hükmü göklere geçen, yağmur
yağdıran, tabiata hükmeden; ama sokağa, okula, devlete, kanunlara, yaşayışa...
karışmayan bir tanrı anlayışı var kimi çevrelerde. Rab olmayan tanrı;
göklerde hâkim ve vicdanlarda mahkûm bir tanrı. Rabliği kabul edilmeyen,
câmilere hapsedilmiş bir tanrı; câmilerin ve vicdanların dışına çıkamayan bir
tanrı!
≈ 159 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
Tabii bu da kurtarmamış, insan en sonunda Rab olan bir Allah’a inanmak
zorunda kalınca, bu kez de laiklik sapkınlığına başvurarak varlığını ve birliğini
tasdik ettiği İlâhın rabliğini inkâra kalkışmıştır. İşte böylece şirk, laiklik adı
altında tedavüle sürülerek çağdaş insanın Rabbiyle olan ilişkisi bir kez de
böylesine çağdaş bir yöntemle koparılmaya çalışılmıştır. Nasıl Allah’ın vahdâniyetini
inkâra kalkışan antik müşrikler Hz. İbrahim’in hanif dinini tahrif ve
tahrib etmişlerse, Allah’ın rabliğini inkâra kalkışan çağdaş müşrikler olan laikler
de Hz. Muhammed (s.a.s.)’in hanif dinini tahrif ve tahribe yeltenmişlerdir.
SEVILENLERIN PUTLAŞTIRILMASI; ALLAH’TAN BAŞKASINI RAB EDINME
Allah’ın rab oluşu konusunda insanoğlunun düştüğü tek şirk, rubûbiyeti
inkâr şirki değildir. Bu konuda düşülen bir başka şirk türü de, Allah’ın bu
sıfatını Allah’tan başkasına vermek, O’ndan başkasını rabler edinmek biçiminde
ortaya çıkmaktadır. “Hahamlarını ve râhiplerini Allah dışında rabler
edindiler; Meryem oğlu Mesih’i de. Oysa kendilerine tek ilâh olan Allah’a
ibâdet etmeleri emredilmişti. O’ndan başka tanrı yoktur. O, onların şirk
koştukları şeyden uzaktır.”375 Burada sorun “rab” edinilenin kimliği değildir.
Bu, İsrâil oğullarının yaptığı gibi din adamları, zâhid ve âbid
kullar, velîler ve hatta Hz. İsa gibi bir peygamber de olabilir. Sorun
eylemin kendisidir ve o da Allah’tan başkasını rab edinmektir. İşte
bunu Kur’an Allah’tan başkasına kulluk yapmak olarak niteliyor ve bu tavra
da doğrudan şirk diyor. Yahûdileşme temayüllerinden biri olan Hz. Mûsâ ve
Hz. İsa ümmetinin bu şirk türü aynen Hz. Muhammed ümmetine de geçmiş,
bu ümmet de ulularını, din büyüklerini, velîlerini, evliya kabul edilen bazı diri
ve ölüleri Allah’tan başka rabler edinme sevdasına düşmüşlerdir.
Elbette bu rab ediniş, onların önünde secde etmek, onlara doğrudan
ibâdet etmek biçiminde gerçekleşmiyordu. Yukarıdaki âyet nâzil olduğunda
eski bir Hıristiyan din adamı olan Adiy b. Hâtem’i boynunda altın bir haçla
gören Allah Rasûlü, onu bir put olarak nitelemiş ve atmasını öğütlemiş,
ardından yukarıda meâlini verdiğimiz âyeti okuyarak şöyle tefsir etmişti:
“Kuşkusuz onlar din adamlarına ve ulularına tapmıyorlardı. Lâkin onlar,
şu sınıfların helâl kıldığını helâl kabul ediyorlar, yasakladıklarını da haram
kabul ediyorlardı.”376 Başka bir âyet-i kerimede de Allah’tan başkalarını rab
375 9/Tevbe, 31
376 Tirmizî’, Tefsir 10
≈ 160 ≈
Ahmed Kalka n
edinmek, isterse bu başkaları melekler ve nebîler olsun, müslüman olduktan
sonra küfre dönmek olarak adlandırılır: “Hiçbir insana yakışmaz ki Allah
ona Kitap, hüküm ve peygamberlik versin de ardından insanlara dönüp
‘Allah’ı bırakıp bana kullar olun’ desin. Fakat ‘öğrendiğiniz ve okuduğunuz
Kitap gereğince Rabbe hâlis kullar olun’ der. Ve size ‘melekleri ve
peygamberleri rabler edinin’ diye de emretmez. Siz müslüman olduktan
sonra size inkârı emreder mi?” 377
Diriler yanında ölüleri bile nasıl rableştirmiş insanoğlu?! Kendine bile faydası
olmayan bir ölüyü, bir yatırı nasıl rableştirerek putlaştırıyor? Yatırlara
kurban kesmek, onlara karşı duâ etmek, ölülerden çocuk, nasip veya yardım
istemek, çelenk koyar gibi, deftere yazı yazar gibi, dilekçe sunar gibi
bez bağlamak, mum yakmak, Fir’avun’lar için yapılan piramitlere özenerek
anıtmezarlar, kümbetler, kubbeler yapmak, tavaf eder gibi kabrin etrafında
dönmek, kabre karşı kıyâma durmak, namaz kılmak, onun yüzü suyu hürmetine
deyip Allah’la arasına aracı koymak, putperestlerin putlarını şefaatçi
kabul etmelerine benzer bağımsız şefaat anlayışına sahip olmak ve buna
benzer tavırlar ölüleri rab kabul etmenin örnekleridir. Yaşayan bazı insanlara
kerâmet veya kutsallık atfetme adına Allah’a ait bazı vasıflar vermek de rableştirmeye
ayrı örneklerdir.
İnsanların önderlerini, din ulularını, büyüklerini, hatta peygamberlerini
rabler edinmeleri sevginin ve bağlılığın cinayet derecesine vardığı bir aşırılık
örneği. Allah bundan müslümanları şiddetle nehyediyor. Bir yahûdileşme
temâyülü olan üstadını, ustasını, efendisini, şeyhini, hocasını Allah dışında
rab edinme ifrâdının zıddı da, itaat halkasını boynundan atıp hevâsını ve
nefsini ilâh edinme tefrîdidir. Elbette her ikisi de aşırılıktır. Bu ifrât ve tefrît
aşırılıklarını iyi anlamak için rab edinmeyi nehyeden hemen tüm âyetlerde
gelen “min dûnillâh” (Allah’ın dışında) lafzını iyi anlamak gerek.378 Değilse,
bu yaklaşım nefsi, hevâ ve hevesi rab edinmek379 d emek olan mürebbîsizlik,
ustasızlık, büyüksüzlük ve kılavuzsuzluğa delil olamaz.
Kur’an’da nehyedilen rablik, Allah’a mahsus olan bir sıfatı O’nun dışında
başkalarına vermek demeye gelen rabliktir. Terbiyesinde Allah’ı dışarıda
bırakan bir terbiyecinin terbiyesini kabul, Allah dışında bir Rabbi
377 3/Âl-i İmrân, 79-80
378 3/Âl-i İmrân, 64; 9/Tevbe, 31
379 45/Câsiye, 23
≈ 161 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
kabulle eş tutulmuştur. Ancak mutlak mürebbî olan Allah’ın ilkeleriyle terbiyecilik
yapmak, isterse bu terbiye mânevî değil de; besleyip büyütmekten
ibâret maddî bir terbiye olsun, bu sınıfa girmez. Ortada Allah’la iddialaşmak
yoksa orada terbiye eden de, terbiye edilen de suçlanamaz. 380
Allah’tan başkasını rabler edinme ifrâdının tefrîdi olan terbiyesizlik ve terbiyecisizlik,
seviyesizlik ve hercailik de bir akîde sorunu olarak çıkıyor önümüze.
Bu durumda kişi ipsizdir belki, ama zannettiği gibi hür değildir. Büyük
bir kesimin birinci türden hastalığına karşı gösterilen tepki, bu ikinci tür hastalığı
doğurmaktadır. 381
Rab konusunda, televizyonlarla evlere rahatlıkla giren misyonerlik, mitoloji
ve süpermenliği, he-man (hîmen)liği de sorgulamak gerekiyor. Filmleri,
dizileri, çocuk filmlerini, çizgi filmleri değerlendirdiğimizde çoğunda “gökler
hâkimi, kâinatın sahibi, filân tanrısı-tanrıçası...” gibi rab vasıflarının bir insana
unvan olarak verildiğini ve uydurma tanrılıkları, rablikleri; tepkisiz, benimseyerek
seyretmenin inançlardaki tahrib ve tahrifini düşünüverin.
Kur’an, Allah’ın rab oluşundan söz ederken, O’nun göklerin, yerin ve ikisi
arasındakilerin, doğunun batının, doğuların ve batıların; en fazla olarak da
âlemlerin Rabbi olduğunu ısrarla vurgular. Allah, evreni yaratmakla kalmamış,
âlemleri yetiştirip, kemâle erdirmiş, hükmünü icrâ etmiştir. Bazı filozoflar,
“Allah, evreni yarattı ve bıraktı” gibi yanlış, yanlış olduğu kadar gözlem ve
tecrübelere de zıt bir anlayışa düşmüşlerdir. Bu yanlış anlayış, sonunda, filozofların
koyacakları kurallarla da yeryüzünde ilâhî ve ideal bir devlet ve hükümet
kurulabilir düşüncesine varmıştır. Laikliğin temeli de bu sakat anlayıştır.
Kur’an “Allah, âlemlerin Rabbidir”, “Sizi ve yaptıklarınızı yaratan Allah’tır.”
âyetleriyle Allah’ın evreni kendi haline bırakmadığını açıklıyor.
Allah, âlemlerin Rabbidir. Makro anlamda, şehâdet âlemi, gayb âleminin,
yerlerin, göklerin, galaksilerin, güneşlerin, sular, okyanuslar âleminin, gezegenler
ve yıldızlar âleminin... Rabbi Allah’tır. Mikro anlamda, bitkiler âleminin,
insanlar, melekler, cinler âleminin, böcekler âleminin, kuşlar âleminin,
milyonlarca tür ve cinsteki hayvanlar âleminin, mikroplar âleminin, görülen
ve görülmeyen âlemlerin... Rabbi Allah’tır. Rivâyete göre, toplam sayısı on
sekiz bin, ya da sayısını bilmediğimiz binlerce âlemi, bütün âlemleri yarattığı
380 12/Yûsuf, 23
381 M. İslâmoğlu, İman Risalesi, Denge Y., s. 176 vd.
≈ 162 ≈
Ahmed Kalka n
gibi; yetiştiren, hükmünü geçiren, tümünü yöneten Allah’tır. Allah açısından
evrendeki her hareket Allah’a aittir.
Allah’ı sadece ilk yaratıcı veya ilk hareket ettirici olarak görmek, O’nu
evrenden çekip çıkarmak, sonuçta O’nun rabliğini inkâr etmek demektir.
Oysa Kur’an’ın ısrarla vurguladığı gibi, Allah, evreni ve içindeki bütün varlıkları
“kudret elinde” tutmakta olup, dilediği biçimde yönetmektedir. Doğuda
da, batıda da, yerde de gökte de idare yalnızca Allah’a aitttir. Her şey O’nun
irâdesi, hükmü ve bilgisi altındadır. Hiçbir varlık, kendiliğinden bir hareket,
yaşama ve davranma gücüne sahip değildir. Besleyen, büyüten, yediren,
rızıklandıran, üreten, öldüren, dirilten hep O’dur. O âlemlerin Rabbidir.
GÜNÜMÜZ İNSANININ ÇEŞITLI RABLERI
Günümüzde, insanların, vicdanlarında inanıp kabul ettikleri rable, yaşantılarında,
hükümlerine teslim oldukları rabler aynı değildir. Teorik olarak
inandıklarını ifade ettikleri Allah’ın rabliğini, vicdanlarına hapseden günümüz
insanlarının pek çoğu, pratik hayatlarında Allah’tan başka rablerin emirlerine
ve hükümlerine teslim olmaktadırlar. Üzülerek belirtelim ki, insanların pek
çoğunun mâruz kaldığı en büyük tehlike, Allah’ı günlük yaşantılarında rab
kabul edemeyişleridir. Onlar, bir yandan mü’min ve müslüman olduklarını
söylerlerken, diğer yandan da Allah’ın emir ve yasaklarını bir tarafa atarak
çeşitli varlıkların ve rehber edindikleri önderlerinin emirlerine uyarlar. Onların
koyduğu gayr-ı meşrû hükümlere gönüllü olarak itaat ederler; böylece
Allah’tan başkalarını rab edinmiş olurlar. “Lâ”sı olmayan bir inanç yaygınlaştırılıyor;
her şeyle, özellikle egemen tüm güçlerle ve onların rab anlayışlarıyla
uzlaşan, tepkisiz, laik müslümanlık(!) Allah’a inanan, ama tâğuta itaatten ayrılmayan,
Allah’a inanan ve tâğutların ilke ve hükümlerini kabul ettiğini ifade
eden, hakla bâtılın karıştığı bir din!
Kur’an’ın eski kavimleri ve peygamberleri anlattığı âyetlerinden anlaşılmaktadır
ki, en eski asırlardan, kendi nüzûlü zamanına kadar, sapıklık ve
inanç bozukluğu ile tanıttığı tüm toplumların, doğrudan Allah’ın varlığını inkâr
etmediklerini görüyoruz. Ancak onların hepsinin müşterek sapıklıkları; Allah’ın
mutlak rabliğini kabul etmeyişleri, Allah’ın yaratıcı olduğuna inansalar
da O’nun tek rabliğine pek çok varlıkları ortak etmeleridir. Rabliğin bir kısım
özelliklerini Allah’tan başkalarında görmeleri, ahlâkî, sosyal ve kişisel
≈ 163 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
hayatları için gerekli olan emir ve kuralları, Allah’tan başkalarından almalarıdır.
Bunun için, insanların pek çoğu, ya doğrudan doğruya Allah’tan başka
rabler olduğuna inanıyorlar veya Allah’ın rabliğine teorik olarak inansalar da
pratik hayatlarında Allah’tan başkalarının rabliğine teslim oluyorlar. İşte rab
konusunda, peygamberlerin her asırda yıkmak istedikleri asıl sapıklık budur.
Hükmü sadece göklere geçen; dünyaya, insanlara, yönetime, sosyal
ve siyasal hayata... karışmayan bir Allah inancı. Yani göklerin Rabbi. Hâlbuki
Allah; göklerin, yerin, bütün âlemlerin Rabbidir.
Önceden hıristiyan olan Adiyy b. Hâtem, boynunda altından bir haç olduğu
halde Rasûlüllah’ın huzuruna geldi. Peygamberimiz ona: “Yâ Adiyy,
boynundan şu putu çıkar.” buyurdu. Bu sırada Rasûlüllah “Yahûdiler ve
hıristiyanlar, haham ve râhiplerini Allah’tan başka rabler edindiler.”382
meâlindeki âyeti okuyordu. Adiyy: “Ey Allah’ın Rasûlü, hıristiyanlar, râhiplere
ibâdet etmediler ki (onları rab edinmiş olsunlar)” dedi. Peygamberimiz: “Evet
ama onlar (hıristiyan râhipleri ve yahûdi hahamları) Allah’ın helâl kıldığını
haram; haram kıldığını da helâl saydılar. Onlar da bunlara uydular. İşte
onların bu tutumları, onlara ibâdet etmeleri ve onları rab edinmeleridir.”383
buyurdu.
Bu hadis-i şerif açık olarak gösterir ki, herhangi birini rab edinmiş olmak
için, ona rab adı vermek şart değildir. Allah’tan başkalarının emrine, Allah’ın
dinine uyup uymadığı hiç hesaba katılmaksızın isteyerek itaat etmek, hükümle
ilgili konularda Allah’tan başkalarının sözünü dinleyip kabullenmek,
Allah’tan başkasına itaat ederek O’nun dininin emir ve hükümlerine başkasını
tercih ederek muhalefet etmek, Allah’tan başkalarını rab edinmek ve
onlara tapmak demektir.
Putlara, şeytanlara ve tâğutlara tapmak nasıl şirk ise; Allah’ın emrine,
Hakk’ın hükmüne uymayan kişilerin ortaya attıkları görüşleri benimsemek ve
onları Allah’a tercih edip onlara uymak da öylece bir şirktir. Bu durum, onlara
kulluk mertebesinden fazla değer vermek, Allah’ın ilâhî hükümlerine uymayan
görüş ve fikirlerini benimsemek olduğu için, hem bir çeşit şirk, hem de
Allah’ı bırakıp onları rab edinmektir. Onlara her ne kadar dil ile rab denilmese
de durum, onları rab tanımanın ta kendisidir.
382 9/Tevbe, 31
383 Tirmizî, Tefsir 10
≈ 164 ≈
Ahmed Kalka n
Onların sözlerine itaat edip, Allah’ın emirlerini terk etmenin puta ve tâğuta
tapmakla aynı olmasının sebebi ise açıktır. Çünkü gerçek âlim, Hakk’ın kulu
ve ilâhî hükümlerin mahkûmu olan kişidir. Hakkı bâtıl, bâtılı da hak yapmaya
çalışıp, insanlara helâli haram, haramı da helâl tanıtarak Allah’ın hükümlerini
değiştirmeye çalışanlar, ilmî haysiyetten uzak birer tâğutturlar. Bunlara
uymak da onları rab kabul etmektir. Çünkü bu duruma düşenler, Allah’ın
hükmüne değil de onların isteklerine uyarak onlara Allah’a tapar gibi tapmış
olanlardır.
Günümüzde de insanların hayatına hâkim pek çok rab kabul edilenler
var. Her insan, hangi Rabbin kulu olduğunu kendisi tayin edebilir. Ancak,
bunu yaparken, kimin mülkünde yaşadığını, hangi Rabbe kulluk etmesi gerektiğini
iyice düşünmelidir. Şu iyi bilinmelidir ki, inanılan ve hayatın her safhasında
emrine uyulan tek rab Allah olmadıkça O’na kullukta bulunulmuş
olunamaz. Peygamberimiz’in: “Rabbim Allah de ve bu sözünde dosdoğru
ol” anlamındaki mübarek sözü, Kur’an’daki rab kavramının ve O’na kulluğun
en veciz ifadesidir.
Kabirde sorulacak insanlara: “Rabbin kim?” Dünyada rab anlayışı ve bu
konudaki davranış ve eylemlerine göre cevap çıkacak o insandan. “Rabbim
filandır” diyecek insan. Dil, irâdemizin emrinden çıkacak orada. Dünyada
kimi rab kabul etti veya eylemleriyle bu görüntüyü verdiyse, onu söyleyecek
dil. Orada “Rabbim Allah’tır” diyebilmek için, burada “Rabbim Allah’tır” deyip
bu sözünü yaşantı olarak ispatlamak gerekiyor. Evet, kurtuluşun tek reçetesi:
“Rabbim Allah” deyip dosdoğru olmak...
RAB KONUSUNDA SAHIH İTIKAD
Allah, âlemlerin Rabbidir. Her varlığın geçek sahibi Allah’tır. Varlıkların tümünü
yaratan, eğiten, geliştiren, besleyen yegâne Rab Allah’tır. Allah’tan
başka ma’bud kabul edilecek hiçbir varlık olamaz. Sevilerek kendisine ibâdet
ve itaat edilecek tek rab ve ma’bud ancak Allah’tır. Rubûbiyet ve ülûhiyet
sadece O’nun hakkıdır. İnsanlığın ilerlemesi ve medenîleşmesi, Rabbini tanımasıyla
mümkündür. Allah’ı tek ve gerçek rab olarak tanımak; O’nun
emir ve hükümlerine göre yürümek, Allah’a güvenerek başkalarının
arzusunu O’nun emrinden üstün görmemek, O’nun hükümlerine
uymayan her düşüncenin ve her işin bâtıl olduğuna inanmak
demektir. Allah’ın yegâne rab olduğuna inanmak; her işi yönetip tanzim
≈ 165 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
edenin, yine her şeye sonsuz kudretiyle gâlip olanın ancak Allah olduğunu
kabul etmek demektir.
İnsana yakışan, bütün evrenin ve kendisinin yaratıcısı, sahibi, rızık vericisi,
yetiştiricisi olan Allah’ı tek rab kabul edip O’na ibâdet ve itaat etmektir.
Ulûhiyet Tevhidi: Ulûhiyet tevhidi, Allah’a, Onun belirlediği ibâdet şekilleri
ile ibâdet etmektir. İbâdette Allah’ı birlemek, başkasını O’na ortak kabul
etmemektir. Kalbin korkarak ve ümit ederek Allah’a bağlanmasıdır. Ulûhiyet
tevhidi; ibâdette, boyun eğmede, hüküm koymada, kesin itaatte tek ve ortağı
olmayan Allah’ı birlemektir.
Rubûbiyet ve ulûhiyet tevhidi beraber olmalıdır. Bunlardan biri bulunmazsa
kişi muvahhid olamaz ve şirke düşer. Müşrikler, rubûbiyet tevhidini kabul
ediyorlardı. Ancak bununla birlikte putlara tapıyorlar ve yeryüzünde Allah’ı
tek hüküm koyucu olarak kabul etmiyorlardı. Aynı şekilde ehli kitap da, Allah’ın
yeryüzünü yarattığını kabul ediyor, fakat O’na oğul isnat ederek ve
helâl-haram kılma yetkilerini din adamlarına vererek şirke düşmüşlerdir. Ulûhiyet
tevhidi çok önemlidir. Bütün peygamberlerin tebliğlerinde en çok vurguladıkları
husus ulûhiyet tevhididir: “Biz her kavme: ‘Allah’a ibâdet edin;
sizin O’ndan başka ilâhınız yoktur’ (diye tebliğ etmesi için) bir peygamber
gönderdik.”384 “(Nuh): ‘Ey kavmim! Allah’a kulluk/ibâdet edin, sizin O’ndan
başka ilâhınız yoktur’ dedi.” 385
Tevhidin şiarı, Lâ ilâhe illâllah’tır. Bu ifâde, ulûhiyeti Allah’tan başka her
şeyden kaldırıp atmayı ve ulûhiyeti sadece O’na has kılmayı içermektedir.
“Böyledir. Allah, hakkın ta kendisidir. O’nu bırakıp taptıkları ise bâtıldan
başka bir şey değildir. Doğru-
Bunun en açık tezahürü, Allah’ın emirleri ile, sevilen kişi veya herhangi
bir şeyin istekleri çatıştığında, Allah’ın emirlerini tercih etmemektir. “İnsanlar
arasında Allah’ı bırakıp, O’na koştukları eşleri ilâh olarak benimseyenler
ve onları Allah’ı severcesine sevenler vardır. Mü’minlerin Allah’ı sevmesi
ise hepsinden kuvvetlidir.” 386
384 (16/Nahl, 36)
385 (7/A’raf, 59). (Diğer peygamberlerin aynı mesajı için bk. 7/A’râf, 65, 73, 85; 12/Yûsuf, 40; 11/Hûd,
1-2.)
386 (2/Bakara, 165)
≈ 166 ≈
Ahmed Kalka n
Peygamberlerin görevleriyle ilgili âyetler, tevhid’in temelinin Allah’a ibâdet
etmek olduğunu açıkça beyan ediyor. Peygamberlerin gönderilişlerindeki
temel amaç, insanları Allah’a ibâdet etmeye çağırmaktır.
ibâdet: Yapılması sevap olan, Allah’a yakınlık ifâde eden, yalnız O’nun
emirlerini yerine getirmiş olmak ve rızâsını kazanmak niyetiyle yerine getirilen
her türlü harekete ibâdet denir. Kısaca ibâdet, Allah’ın râzı olduğu her söz
ve fiile verilen isimdir. İbâdet, Kur’ân-ı Kerim’de hiç bir zaman sadece namaz
kılmak, oruç tutmak, haccetmek mânâlarında kullanılmamıştır. İbâdet dinin
tamamıdır. Din ise hayatın programını çizer, insanların yaşam tarzını belirler.
Yemek yemek, devlet kurmak, ahlâk, evlilik, hukuk, mâlî işler... kısaca hayatın
tamamı dindir, dinin tamamı da ibâdettir.
İbâdet 5 anlama gelmektedir. Bunlar:
1-) Kul olmak, kulluk etmek,
2-) Boyun eğmek, itaat etmek,
3-) İlâh tanımak (otorite tanımak, hükmüne teslim olmak ),
4-) Herhangi birine ya da bir şeye bağlanmak,
5-) Yönelmek, meyletmek.
Herhangi bir davranışın Allah’a ibâdet olabilmesi için dört şart vardır:
a) İman: Şirkten arınmış şekilde iman etmeyen kimsenin yaptığı hiçbir şey
ibâdet olmaz.
b) Meşrûiyet: Yapılan amelin Allah’ın müsaade ettiği veya emrettiği bir şey
olması.
c) Usûl/Metod: Allah’ın emrettiği ve Rasûlullah’ın yaptığı şekilde yapmak..
d) Niyet/kasd: Allah rızâsı için yapmak; başka bir çıkar veya riyâ gibi sebeplerle
yapmamak.
İbâdet kelimesinin ifâde ettiği esas mânâ; kişinin yüksek güç, kuvvet ve
iktidar sahibi birine karşı itaat etmesi, kendi hürriyet ve bağımsızlığından
ferâgat etmesi, onun karşısında her türlü mukavemet ve isyanı terk etmesi
ve tam bir bağlılıkla isteyerek ona boyun eğmesidir.
≈ 167 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
SORULAR
1- “Allah” kelimesinin içeriğini açıklayınız.
2- Mü’minlerin Allah’a nasıl inanması gerektiğini izah ediniz.
3- Müşrikler, Allah’ın varlığını mı, yoksa birliğini mi inkâr ediyorlar? Neden?
4- Müslümanlar Allah’a nasıl inanırlar?
5- Tevhid ne demektir? İslâm Dini’ne niçin tevhid dini denir?
6- Muvahhid ne demektir? Muvahhid kelimesinin zıddı olan kelime nedir?
7- Allah’ın birliğini kabul etmek, hayatımıza nasıl etki etmektedir, açıklayınız.
8- Allah’ı inkâr etmede önemli etkenleri sayınız.
9- Allah inancı olmayan toplumun, kendilerine ve başkalarına zararlarını
örneklerle açıklayınız.
10- Tesâdüf nedir? Yaratıklar tesadüfen (kendi kendilerine) yaratılmış olabilir
mi?
11- Tabiat nedir? Tabiat/doğa, kendini ve başkalarını yaratabilir mi? Niçin?
12- Kibir, inat, cehâlet, tâğut ve müşrik kelimelerinin tanımlarını yapınız.
13- Allah’ın varlığıyla ilgili olarak aşağıdaki ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Allah’ın varlığını kabul eden herkese müslüman denir.
b) Kâinattaki muazzam düzen ve nizam, yaratıcının tek olduğunu gösterir.
c) Bozulmamış, sağlam akıl Allah’ın varlığını kabul etmek zorundadır.
d) Allah’ın varlığına inanmak fıtrîdir (yaratılış gereğidir).
≈ 168 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 169 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
18. Ünite
ALLAH’A İMAN
• Allah’a İman
• Müslümanın Allah İnancı
• Nasıl Bir Allah’a İman Ediyoruz?
• Nasıl Bir Allah’a ve Nasıl İman Etmemiz Gerekiyor?
• Allah Teâlâ’nın Sıfatları
• Allah’ın Zâtî Sıfatları
• Allah’ın Subûtî Sıfatları
• Esmaü’l-Hüsnâ (Allah Teâlâ’nın Güzel İsimleri)
• Esmâü’l-Hüsnâ Konusunda Doğru Yoldan Sapmak
• Esmâü’l-Hüsnâyı Saymak ve Ezberlemek
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdakiamaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Temel iman esaslarıyla ilgili bir âyet meali ve Cibril hadisini mealen ifâde edebilmek.
• Bir müslümanın Allah’a nasıl inanması gerektiğini anlatabilmek.
• Halkın Allah inancı Kur’an’ın bizden istediği Allah inancı arasındaki farkları
açıklayabilmek,
• Allah Teâlâ’nın sıfatlarını ve beşerî sıfatlardan farklarını izah edebilmek.
• Allah’ın zâtî ve subûtî sıfatlarını sayıp kısaca açıklayabilmek
• Esmâü’l-Hüsnâ konusundaki âyet mealini ifâdelendirerek, Esmâü’l-Hüsnâ’ya
açıklayıcı örnekler verebilmek.
• Esmâü’l-Hüsnâ’yı saymak ve hıfzetmek kelimelerini ve bu konudakendilerini
terk etmemiz gereken ilhâd edenleri açıklayabilmek.
≈ 170 ≈
Ahmed Kalka n
ALLAH’A İMAN
“Rasûlullah, Rabbinden kendisine indirilene (Kur’an’a) iman etti,
mü’minler de. Hepsi; Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine
iman ettiler.”387
“Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve âhiret gününü
inkâr ederse, muhakkak ki hidâyetten uzak bir sapıklığa düşmüştür.”388
Bir insanın mü’min olması için, Rasûlullah (s.a.s.)’in Allah’tan getirdiği dinin
tümüne inanması şarttır. Bir mü’min, Kur’an’da belirlenen inanç esaslarının
tümüne inanmak zorundadır. Cibril hadisi diye meşhur olan Peygamberimiz’in
imanı tarif etmesinden, bu akîdenin ana muhtevâsını öğrenmekteyiz.
Bu ifâdenin izah edilip açıklanması iman esaslarını oluşturur.
İman esasları: Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, âhiret
gününe, kadere (her şeyin Allah’tan geldiğine) inanmaktır. Bunlar topluca
mü’minin akîdesini teşkil eder. Fakat sayılan bu esasın ayrıntıları vardır. Dolayısıyla
“imanın şartı altı” yerine; “iman, altı ana maddeden oluşur” demek
daha doğru olur.
Allah’a İman: İslâm’da inanılması gereken esasların birincisi Allah’ın varlığına
ve birliğine inanmaktır. Allah inancı olmadan O’nun meleklerine, kitaplarına,
peygamberlerine ve diğer iman esaslarına inanmak mümkün olmaz.
Bunların hepsi Allah inancına bağlıdır.
Akıl sahibi olup da ergenlik çağına gelmiş olan her insana düşen ilk görev,
yaratıcısı olan Allah Teâlâ’yı tanımak, O’na iman edip kullukta bulunmaktır.
“O göklerin, yerin ve bunların arasındaki her şeyin Rabbidir. O’na
kulluk et ve O’na kullukta sabret. Hiç O’nun adıyla anılan (başka) birini
biliyor musun?”389
Mükellef olan herkese ilk önce farz olan; Allah’a iman etmektir. Bu iman
Allah’ın varlığına ve birliğine, O’ndan başka ilâh olmadığına imandır.
387 2/Bakara, 285
388 4/Nisâ, 136
389 19/Meryem, 65
≈ 171 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
MÜ’MINLER KUR’AN’IN TANITTIĞI BIÇIMDE O’NA İMAN EDERLER
Allah’a iman etmenin en öncelikli şartı Allah’ı doğru tanımak ve zihnimizde,
kalbimizde ve hayatımızda doğru biçimde konumlandırmaktır. Sahih
bir imanın oluşması için, öncelikle Allah’ı gerçek nitelikleriyle ve bir ilme
dayalı olarak tanımak ve O’na kendisini tanıttığı biçimde iman edip teslim olmak
şarttır. Çünkü ilah ve rab edinilmeye layık tek otorite Allah’tır. Bu yüzden
çeşitli ilahlar türeterek, Rabbimizden başka varlıklarda ilmî hiçbir dayanağı
olmayan zanna dayalı üstünlükler vehmedenler, beşeri ölçüler içinde en büyük
bilim adamı unvanını da alsalar cahildir. “Allah, her şeyin yaratıcısıdır.
O, her şey üzerinde vekildir. Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur.
Allah’ın âyetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar ziyana uğrayanların
ta kendileridir. De ki: ‘Ey cahiller! Siz bana Allah’tan başkasına
ibadet etmemi mi emrediyorsunuz?”390 Bu ayetlerde de ifade edildiği
üzere, Rabbimiz, hevâ ve zanna uyup yalan üreterek ve dünyanın geçici
menfaatlerini arzulayarak sahte ilahlar ve putlar üretenlerin cahil olduklarını
beyan etmektedir.
Gerçek birr sahibi, gerçek iyilik ve takva sahibi kimse; Allah’a, Allah’ın
istediği gibi iman eden kimsedir. Allah Kur’an’da kendisini nasıl tanıtmışsa
o içerikle Allah’a iman gerekir. Aristo’nun inandığı gibi değil, Ebu Cehil’in
inandığı gibi değil, şeytanın inandığı gibi, ya da müşrik ehl-i kitap dünyanın
inandığı gibi değil. “Eğer onlar (Hıristiyan ve Yahudiler de), sizin inandığınız
gibi inanırlarsa şüphesiz doğru yolu bulmuş olurlar; yüz çevirirlerse
de derin bir çıkmaza saplanmış olurlar. Bu takdirde de Allah
onlara karşı, sana yeter. Zira yalnız O’dur her şeyi işiten ve her şeyi
bilen.”391 Bunlar da Allah’a inandıklarını iddia ediyorlardı. Meselâ Aristo,
Allah’a inandığını iddia ediyor ve inandığı Allah’ı bakın bize şöyle tarif ediyor:
“Benim inandığım Allah, dünyayı yarattı. Sonra yarattığı dünyaya
dönüp bir baktı ve beğenmedi onu. Dünyayı çok basit, çok bayağı
buldu ve ondan
geri durdu, el etek çekti, onunla ilgilenmekten
vazgeçti ve dünya işini bize bıraktı, ne haliniz varsa kendiniz görün
dedi.” İşte sekülerizm, laiklik, Kemalizm, demokrasi, kapitalizm, sosyalizm
vb. bütün beşeri ideoloji ve modeller bu zihniyetin ürünüdür. Demokratik
ülkelerin Tanrısı, Aristo’nun Tanrısıdır. Dünyayı yaratan, ama onunla ilgilenmeyip
dünya işlerini insanlara, insanların egemenliğine bırakan bir Tanrı anlayışına
sahiptirler. Hâşâ hukuktan, ekonomiden, yönetimden anlamayan,
390 Zümer, 39/62-64.
391 (2/Bakara,137).
≈ 172 ≈
Ahmed Kalka n
eğitim konusunda bilgi sahibi olmayan, yaşantıya, kılık kıyafete karışmayan,
dünya işiyle ilgilenmeyen ve dünyanın idaresini insanlara bırakan bir Tanrı!
Yahut Ebu Cehil’in inandığı gibi yeryüzünde birtakım putlara,
birtakım tâğutlara
yönelik kulluğa da ses çıkaramayacak, göklerin
ve yerin yaratılışı konusunda
söz sahibi olan; ama hayata karışmayan,
yerde birtakım varlıkların
hâkimiyetine de rıza göstermek zorunda
olan bir Tanrı. Peki, şeytan nasıl bir
Allah’a inanıyordu? Hayatının bazı bölümlerine
karışan; ama bazı bölümlerine
karışmayan bir Allah’a inanıyordu. Kendisini tekliften âzâde sayıyor, bazı
emirlerini
yok farz ediyor,
hayatının bazı bölümlerinde kendisini özgür zannediyordu.
Bugün müslümanlardan pek çoğu da sanki şeytanın inandığı gibi
inanıyor Allah’a. Müslümanım diyen insanlardan pek çoğu, tıpkı şeytan gibi
kendilerini tekliften âzâde sayıyorlar. Hayatlarının bazı bölümlerinde sanki o
konuda Allah’ın bir teklifi, emri, hükmü yokmuş gibi davranıyorlar.
Meselâ
kimi müslümanların hayatında namaz, tesettür, yalan söylememek, ölçüyü
tartıyı tam yapmak vb. ibadetler ancak hacca gidip geldikten sonra başlar.
Bu yüzden hacca gidip gelinceye kadar bu konularda kendisine Allah’ın
bir
teklifi, emri yokmuş gibi hevasına göre davranır. Hatta biraz genç yaşta hacca
gidecek olanlara, “ne acelen var biraz yaşlan öyle gidersin, şimdi
hacca gidersen gelince onu nasıl muhafaza edeceksin, namaz kılman
vb. Allah’ın emirlerine uyman gerekecek.” diye cahilce uyarılar
bile yapılır. Veya kimi müslümanların hayatında İslâm, kırk yaşından sonra
başlar. Sanki o yaşa kadar Allah sorumlu tutmuyormuş ya da ölmeyecek ve
hesaba çekilmeyecekmiş gibi serbestçe hareket edilir.
Kimi müslümanlar Ebu Cehil gibi hayatlarının bazı bölümlerine
Allah’ı karıştırırlar;
ama hayatlarının bazı bölümlerine kesinlikle Allah’ı karıştırmamaktan
yanadırlar. Kimileri öyle bir Allah’a inanıyor ki, nereden kazanacağına,
nerede harcayacağına karışmaz. Kimileri öyle bir Allah’a
inanıyor ki; ne iş
yapacağına, nasıl yaşayacağına, nasıl evlenip nasıl bir aile oluşturacağına
karışmaz. Yemesine içmesine, okumasına yazmasına,
alışverişine, ticaretine
karışmaz. İnandıklarını iddia ettikleri Allah’ın, tüm bu alanlarda bir ölçü
koymadan ve bir hudut belirlemeden kendilerini şeytanları ve hevâlarıyla baş
başa serbest bıraktığına inanırlar.392
Hâlbuki, Rabbimiz bu tür bâtıl bir Allah inancını, Allah’ın dünya hayatına
ya da bu hayatın bazı alanlarına karışmadığı iftirasıyla bu alanlarda başka
392 Ali Küçük, Besâiru’l Kur’an Tefsiri.
≈ 173 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
ilahlar edinen eski ümmetler, müşrikler ve kitap ehli üzerinden “Allah’ı hakkıyla
takdir edememek” ifadesiyle önemli bir sapkınlık olarak nitelemiş
ve kınamıştır: “Ey insanlar! Size bir örnek verildi. Şimdi ona iyi kulak
verin. Sizin Allah’tan başka taptıklarınız bir sinek dahi yaratamazlar,
hepsi bunun için toplansalar bile. Eğer sinek onlardan bir şey kapsa,
bunu ondan kurtaramazlar. İsteyen de âciz, istenen de. Onlar,
Allah’ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah, güç sahibidir,
azizdir. Allah, meleklerden elçiler seçer ve insanlardan da.
Şüphesiz Allah, işitendir, görendir. O, önlerindekini ve arkalarındakini
bilir. Bütün işler Allah’a döndürülür.”393
“Onlar, Allah’ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Oysa kıyamet
günü yer, bütünüyle O’nun avucu (kabzası)ndadır; gökler de sağ
eliyle dürülüp bükülmüştür. O, şirk koştuklarından münezzeh ve yücedir.”
394
Yani, onlar Allah’ın yüceliğini idrak edemedikleri için, en hakir mahlûkları
O’na ortak koşmakta ve Allah’ı bırakarak onlara kulluk etmektedirler.
Yerin ve göğün, Allah’ın kudret ve tasarrufu altında olduğunu izah etmek
için, arzın Allah’ın avucu içinde olacağı, göklerin de sağ elinde dürüleceği,
bunun da O’na hiç güç gelmeyeceği şeklinde bir ifade kullanılmıştır. Tıpkı
bir kimsenin küçük bir topu eline almasının ve mendili buruşturmasının zor
olmayacağı gibi. “Bugün inkar etmekte oldukları Allah’ın kudretini, o gün
geldiğinde öyle göreceklerdir ki, yer ve gök O’nun elinde basit bir top ve
mendil gibi olacaktır.” İmam Ahmed, Buhari, Müslim, Nesei, İbn Mace, İbn
Cerir’in Abdullah b. Ömer’den naklettiklerine göre, Hz. Peygamber bir gün
bir hutbe irad ederken bu ayeti okumuş ve şöyle demiştir: ‘Allah Teâlâ gök
ve yıldızları küçük bir çocuğun topu elinde çevirdiği gibi çevirecek ve o
gün şöyle diyecektir: “Ben bir tek ilahım, Hükümdarım, Cebbarım, Kibriyayım.
Yeryüzündeki hükümdarlar nerededirler? Nerededirler, yeryüzündeki
cebbarlar, mütekebbirler?’ Hz. Peygamber (s) bunları söylerken öyle
titremeye başladı ki, biz minberin yıkılacağını sanarak korktuk.”395
Rabbimiz, kendisini hakkıyla takdir edemeyenlere, akılla kavranamayacak
kadar muazzam olan gücünü aklımızın alabileceği boyutlara indirgeyerek
hatırlatıyor: “Göğü kitap dürer gibi düreceğimiz gün, ilk defa
393 Hac, 22/73-75.
394 Zümer, 39/67.
395 Mevdudi, Tefhimu’l Kur’an Tefsiri.
≈ 174 ≈
Ahmed Kalka n
yaratmaya başladığımız gibi yine onu tekrar ederiz. Söz veriyoruz,
elbette bunu yapacağız.”396
Allah’ı hakkıyla takdir edip kadrini bilen gerçek bir iman, Allah’a
Allah’ın istediği biçimde inanmak,
yâni kitabında bizden istediği biçimde,
tüm bu muhteşem evreni yaratıp yönettiği gibi evren içinde bir zerre bile
olamayacak kadar küçük olan bizim hayatımızın da tümüne karışan, hayatımızın
tümünde bizden kulluk isteyen, ilahlık ve rablikte tek olan, bir Allah’a
iman etmektir. Bu da ancak tevhid inancıyla mümkündür. Bir şeyi tevhid
etmek, o şeyi birlemektir. Şirkin zıddıdır. Lugat anlamıyla Tevhid; bir şeyin
tek olduğunu bilmek ve buna hüküm vermektir.397 Kavram olarak ise, Allah’ı
yaratılmışların bütün tasavvurlarından ve tahayyüllerinden tenzih etmektir.
Tevhidin insanlarla ilgili yönü ise, kulların yaratıcı ile olan ilişkilerinde istiğnadan
vazgeçip takva ile Rabbine boyun eğip O’ndan başka boyun eğilecek
güç, O’ndan başka ilah ve rab tanımamasıdır.
Hayatımızın tümünde; yiyip içerken, kazanıp harcarken, soyunup giyinirken,
alıp satarken, sevip küserken; özetle tüm hayatımızda yalnız kendisini
dinlememizi isteyen ve kendisiyle
birlikte başkalarını da dinleyip onlara da
itaat etmememiz konusunda bizi ciddi biçimde uyaran bir Allah’a inanmak
demektir. Gerçek iman sahipleri, gerçek birr ve takva sahipleri Allah’a
Allah’ın
istediği şekilde, Allah’ın razı olduğu biçimde iman edenlerdir.
Allah’a iman, Allah’tan gelenlerin tümüne iman demektir. Allah’a iman,
O’nun tüm evreni ve evrendekileri yaratıp hepsine emrettiği gibi yarattığı insana
da emredeceğine ve insanın hayatına çeki düzen verecek bir hayat
tarzı belirleyeceğine iman etmek demektir. Allah’a iman, O’nun Rab, Melik
ve İlah oluşuna, dünya ve âhiretin tek sahibi, maliki, hükümranı, ilahı ve Rabbi
olduğuna ve sadece kendisine itaat ve ibadet edilmesi gerektiğine iman
etmek demektir. Allah’a iman, Allah’ın emir ve yasakları çerçevesinde bir
hayat yaşama sorumluluğuna iman etmek demektir. Allah’a iman, Allah’ın
belirlediği hayat programına uyma mükellefiyetine iman etmek demektir. Allah’a
iman, insanın sadece O’na kulluk yapmak için yaratıldığına iman etmek
demektir.
“Hepsi birlikte Allah’a... inandılar.” Allah’a iman, O’nun ulûhiyet, rubûbiyet
ve kulluk edilme hususunda birlenmesi, dolayısıyla insanın vicdanı-
396 Enbiya, 21/104.
397 Lisanu’l-Arab, 3/450.
≈ 175 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
na ve hayatla ilgili herhangi bir konudaki tavrına tek başına O’nun egemen
olması-anlamına gelmektedir. Buna göre ulûhiyet ya da rubûbiyette ortağı
olmadığı gibi, yaratma ve düzenlemede, tasarrufunda da ortağı yoktur. Varlık
âlemi ve hayat üzerindeki tasarrufuna kimse müdahale edemez. İnsanlara
onunla birlikte rızık veren başka biri yoktur. O’nun dışında kimse zarar
ya da yarar dokunduramaz kimseye. O’nun izni ve rızası olmadan varlık âleminde
küçük-büyük hiçbir şey meydana gelemez. Gerek sembolik kulluk
davranışları şeklinde olsun, gerekse boyun eğme ve itaat etme şeklinde olsun
insanların kullukta yönelecekleri ortaklar yoktur. Bu imana göre, insanların
vicdanları ve davranışları üzerindeki egemenlik tek başına Allah’a aittir.
Buna göre şeriat, ahlâk kuralları, toplumsal ve ekonomik düzen tek başına
egemenlik sahibi olan yüce Allah’tan alınmalıdır. İşte Allah’a imanın anlamı
budur. Artık insan; Allah’ın dışında herkesin yanında özgür, Allah’ın koyduğu
şeriatten kaynaklanmayan sınırlamaların bağından serbest ve otoritesini Allah’tan
almayan her gücün karşısında son derece güçlü olur.398
MÜSLÜMANIN ALLAH İNANCI
Müslümanlar Allah’a Şöyle İnanır: Allah vardır ve birdir. Varlığının
başlangıcı ve sonu yoktur. Allah yaratıklardan hiçbirisine benzemez. Allah’ın
varlığı kendisindendir. O hiçbir şeye muhtaç değildir, bütün her şey ona
muhtaçtır.
Allah daima diridir. Her şeyi bilir, görür, işitir, dilediğini yapar. Allah sonsuz
kudret (güç) sahibidir, yaratıcıdır, dilediğini yoktan var eder.
Allah’a böyle inanan kimse, hiç kimsenin görmediği bir yerde bile olsa
ahlâksızlık yapamaz. Çünkü Allah’ın onu gördüğünü, duyduğunu ve cezâlandıracağını
bilir ve ona göre hareket eder.
NASIL BIR ALLAH’A İMAN EDIYORUZ?
Daha çok politikacıların halkın ağzını tatlandırmak için sunmak istedikleri
şerbet cinsinden topluluklara konuşurken söyledikleri bir söz vardır: “İnandığımız
Allah bir, peygamber bir, kitap bir… Aynı Allah’a, aynı peygambere ve
398 Seyyid Kutup, Fî Zilâli’l Kur’an Tefsiri.
≈ 176 ≈
Ahmed Kalka n
aynı kitaba iman eden insanlarımız…” Keşke öyle olsa ama, kesinlik hayır!
Bu toplumun bireylerinin, cemaatlerinin ve hocalarının inandıkları Allah, aynı
Allah değildir. O kadar farklı Allah anlayışı ve inancı var ki… İnsanlarımız Allah
inancını da Allah’tan, yani direkt olarak Kur’an’dan öğrenmiyorlar, “nasıl bir
Allah?” sorusunu Kur’an’a sorarak Kur’an’ın verdiği cevabı en doğru cevap
olarak görmüyorlar. Atalarının aktardıkları, toplumun birbirinden öğrendiği,
kulaktan dolma bilgilerle Allah inancını oluşturuyorlar. Bu Allah inancının
içinde doğrular olduğu gibi, nice yanlışlar da var.
NASIL BIR ALLAH’A VE NASIL İMAN ETMEMIZ GEREKIYOR?
Diri olan, ilmi her şeyi kuşatan (bilmediği hiçbir şey bulunmayan, gelmişi
de geleceği de, olmuşu da olacağı da bilen, kişinin kiminle evleneceğini
daha evlenmeden bilen, Kendisi için zaman mefhumu olmayan), her şeyi
görüp işiten, dilediğini yapma kudretinde olan, her şeye gücü yeten (güç
geçiremeyeceği hiçbir şey olmayan), Hiçbir şeye ihtiyaç duymayan, her şeyin
Kendine muhtaç olduğu ezelden beri var olan, sonu olmayan, bir olan,
babası ve oğlu, ortağı ve yardımcısı olmayan, sonradan yaratılanlara hiçbir
şekilde benzemeyen zât…
Esmâü’l-Hüsnâsı olan, en güzel isimlerin ve en güzel vasıfların Kendisine
ait olduğu,
Rahmân ve Rahim olan,
Tek ilâh,
Tek rab olan,
Şirki yasaklayıp tevhidi emreden,
İbâdet edilmeye, tapılmaya sadece Kendisinin Hakkı Olan,
Bütün varlıkların kendisine itaat (secde) ettiği zat olan,
Kur’an’ı indiren,
Peygamberleri gönderen,
Mutlak şekilde ve en fazla sevilen, Kendisinden mutlak olarak korkulan
ve ümit edilen,
Yeisi/ümitsizliği (Kendi rahmetinden ümit kesmeyi) kâfirlik olarak ilan
eden,
Kendisiyle çok kârlı ticaret yapılması gereken,
Kendisine tevekkül edilen, vekil kabul edilen,
Dinin ve Din Gününün Sahibi,
Nimet veren,
≈ 177 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
İmanı sevdiren, küfrü, fâsıklığı ve isyanı çirkin gösteren,
Tevbeleri kabul eden,
Öldüren, dirilten,
Tabiat güçlerine, yere göğe, tüm evrene ve tüm varlıklara hükmedip boyun
eğdiren, Hüküm sahibi, Hükmü ve hâkimiyeti her yerde geçen,
Yaratan,
Emreden,
Rızık veren, zengin veya fakir kılan, mülkün tek sahibi olan,
Cennet ve cehennemin sahibi,
Şifa veren,
Gazap ve Rahmet sahibi,
Azab eden ve Affeden,
Dini Kolay kılan, kolaylık dileyen,
Bireyken cemaat, cemaatken vahdet içinde tek ümmet olmamızı isteyen,
Kâfirleri ve küfrü sevmeyen ve bize de sevdirmeyen,
Zulmü sevmeyen, zâlimlere düşman olan,
Kitap indiren,
Peygamber gönderen,
Tevekkül edilen,
Kendisiyle ticaret yapılması gereken,
İnsanı yeryüzünde halife kılan,
İhsâna ihsanla cevap veren,
İhtilâfı, özellikle tefrikayı yasaklayan ve vahdeti emreden,
Duâ edenin duâsına icâbet eden,
İzzet ve şefaatin tümü O’na ait olan,
Uğrunda cihad edilmesi gereken,
Uğrunda infak edilmesi gereken, Kendisi için feda edilemeyecek hiçbir
şey olmayan,
Mü’minlerin velîsi olan, onlara yardım ve zafer vaad eden,
Gâlibiyet ve mağlûbiyet elinde olan, dilediğini gâlip kılan ve dilediğini
mağlûb edecek olan,
Haram ve Helâl koyma yetkisi Kendisinde olan,
Gayb bilgisi sadece Kendisine ait olan,
İtaat edeni ödüllendirip isyan edeni cezalandıracak olan,
Hamdin kendisine ait olduğu,
Hayır ve şerle imtihan eden, her şeyle herkesi her zaman imtihana tâbi
tutan,
Hesap Gününün tek sahibi, Yaptıklarımızdan (ve yapmadıklarımızdan)
≈ 178 ≈
Ahmed Kalka n
hesap soracak olan,
Hidâyet veren, Hidayet ettiği kimseyi yoldan çıkaracak kimsenin bulunmadığı,
Sapıtmayı hak eden kimseyi saptırınca, ona hidayet edecek kimsenin
bulunamayacağı,
Dünya bir araya gelse O istemeyince kimsenin kimseye zerre kadar fayda
veya zarar veremeyeceği,
Tâğutları inkârı emreden,
İlmi, cihadı ve takvâyı insanlar için fazilet ölçüsü kılan,
Her türlü olumlu özelliğin sahibi, hiçbir olumsuz özelliğinin bulunmadığı,
Hiçbir yaratığın kendisine hiçbir şekilde benzemediği, baba, oğul gibi bir
özelliğinin bulunmadığı bir zât…
Her şeyden önce tek rabbimiz ve tek ilâhımız olan, Kendinden başka rab
ve ilâh olmayan zâta iman ediyoruz.
Kur’an’da Rab ismi, sonsuz kudreti ile her şeyi idaresi altına alan, yöneten,
terbiye eden ve bunları yapabilecek kudrete mâlik olan Allah anlamına
gelmektedir. Ayrıca, Rab ismi, her şeyi idare eden, koruyup gözeten, hâkimiyeti
altında bulunduran ve gerçek Rab olan Allah’a, O’nun rubûbiyet bağına,
mutlak tevhid ve tam bir kulluk şuuru ile bağlanmayı da ifade etmektedir.
Allah’tan başkasının hükmünü hüküm edinmemek, O’nun dinini her şeyden
üstün tutmak, bütün mahlûkatı O’nun mutlak hâkimiyetine teslim olmuş bilmek,
Allah’ı gerçek Rab olarak tanımak demektir.
Allah, kendi katında tek geçerli din olan İslâm’ı, insanları, kullara ve diğer
varlıklara ibâdet etmekten kurtarıp, Allah’a kulluk etmeleri için göndermiştir.
İslâm, insanları kulların zulmünden, Allah’ın adaletine götürür. Tevhid gerçeğinin
birinci şartı, Rubûbiyette tevhiddir. Yani gerçek Rab ve Hâkim olanın
tek bir Allah olduğuna inanmaktır. İkinci şartı da, kullukta tevhiddir; bu da
Allah’tan başkasına kulluk etmemektir. İnsan, Rabbine ibâdet etmekle yükümlüdür.
Müslüman, yalnızca Allah’a ibâdet eden kimsedir. Sadece Allah’a
ibâdet ise, Allah’tan başkasını rab edinmemek, O’na hiçbir varlığı ortak koşmamak
demektir.
Kur’an’da rabliğin belirgin özellikleri açık olarak bildirilmiştir. Bunların başında,
insanlardan mutlak itaat ve kulluk istemek, insanlık hayatını ve varlıklar
âlemini düzenleyen ilâhî nizamlar koymak, mutlak değer ölçüleri belirtmek
≈ 179 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
gibi özellikler gelir. Bunlardan birini kendine tahsis eden insan, rablik iddiasında
bulunmuş olur. Allah, Kur’ân-ı Kerim’de, ibâdet edilecek tek rab olduğunu
açık bir şekilde bildirmiş ve kendisine bu konuda şirk/ortak koşulmamasını
istemiştir. Buna rağmen, insanların yine de Allah’tan başka varlıkları
rab edindikleri görülmektedir. Bir kısım insanlar çıkıyor, Rabbe ait olan özellikleri
kendilerine mal etmeye kalkışıyorlar. Sonra da insanları gerçek Rabbin
emir ve yasakları dışında kendi koydukları kurallara, ilkelere, değer ölçülerine
ve kendi düşüncelerine kayıtsız şartsız uymaya çağırıyorlar. Oysa bu durum,
rablik iddia etmenin ta kendisidir. Bazı insanlar her ne kadar onlar için secdeye
varmasalar da Allah’ın koyduğu hükümleri bırakıp, onların gayr-ı meşrû
emirlerini benimseyerek dinlemek suretiyle onlara kul olma derekesine
düşerler. Onların bu durumu Allah’tan başkalarını rab edinmeleri demektir.
Kur’an’daki rable ilgili âyetler bu konuyu açıkça ortaya koymaktadır.
Kur’ân-ı Kerim, sık sık, insanların ve bütün evrenin Rabbinin Allah olduğunu
vurgulamaktadır. O, kendi irâdesiyle evreni ve içindekileri yaratıp şekil
vermiş, biçimlendirmiştir. Yarattığı her şeyin tek sahibi ve maliki O’dur. O aynı
zamanda yarattığı evreni ve içindekileri yönetmektedir, her şeye tasarruf etmektedir.
Bu tasarruf etmenin içerisinde elbette yaratılmışların ihtiyacı olan
şeyleri onlara karşılıksız vermek de vardır.
ALLAH TEÂLÂ’NIN SIFATLARI
Allah’a iman etmek için Allah’ı bilmek lâzımdır. Fakat Allah’ın zâtı ve mâhiyeti
bilinemez. İnsanlar bu konuda düşünmekten men olunmuşlardır. Allah
ancak isimleri, sıfatları ve fiilleri (yaratmak, rızık vermek gibi) ile bilinir. O halde
Allah’a iman O’nda bulunması ve bulunmaması gereken sıfatları ve O’na
mahsus isimleri bilmek ve inanmaktır. Allah Teâlâ’ya doğru olarak inanmak
ve yüce varlığını iyi tanıyabilmek için O’nun sıfatlarını ve isimlerini bilmek gerekir.
Sıfat konusunda selefiyye, mutezile, şia ve ehl-i sünnet farklı sayıda ve
farklı sıfatları öne çıkarmışlardır. Ehl-i Sünnetin meşhur sınıflamasına göre
Allah Teâlâ’nın (aslında sonsuz sayıda olan) sıfatlarından 14 tanesi bize bildirilmiştir.
Bunlardan 6 tanesi zâtî, 8 tanesi ise subûtî sıfatlarıdır. Zâtî sıfatlar
sadece ve sadece Allah Teâlâ’da bulunan, O’nun hâricinde hiçbir varlıkta
≈ 180 ≈
Ahmed Kalka n
bulunmayan sıfatlardır. Ama subûtî sıfatları ise, Allah’tan başka bazı varlıklarda
da sınırlı bir şekilde bulunabilen sıfatlardır.
A) ZÂTÎ SIFATLAR (SIFAT-I SELBIYYE)
Sıfat-ı Zâtiyye: Yüce Allah’ın zâtı için vâcib olan, zorunlu olan sıfatlar.
Bunlara sıfât-ı nefsiyye de denir. Diğer bir tabirle “zâtî veya nefsî sıfatlar” da
denilen bu sıfatlar, Yüce Allah’ın varlığını ve hakikatini anlayıp kavramada biz
kullarına yardım eden sıfatlardır. Bu sıfatlar sayesinde Allah Teâlâ’nın yüce
zâtını ve varlığını O’na yaraşır bir tarzda anlayıp, imanımızı da o oranda kuvvetlendirebiliriz.
Yüce Allah’ın kendine mahsus bir zâtı vardır ve bu zâtının
gereği olan, bu zâtından ayrılması düşünülmeyen sıfatları vardır. Bunlardan
bir kısmına “Zâtî sıfatlar” , bir kısmına da “sübûtî sıfatlar” denir.
Zâtî sıfatlar, hiç bir sebebin eseri olmayan, Allah Teâlâ’nın hakikatini ortaya
koyan sıfatlardır. Bu sıfatlar Yüce Allah’ın zâtıyla, varlığıyla doğrudan doğruya
alâkalı oldukları için ve sadece Allah’ın yüce zâtına mahsus oldukları
için zâtî sıfatlar diye isimlendirilmişlerdir. Zat veya varlık olmadan bu sıfatların
varlığını düşünmek ve bu sıfatlardan söz etmek imkânsızdır. “Sıfât-ı Zâtiyye”
denilen bu zâtî sıfatlar 6 tanedir:
1) Vücud: Var olmak demektir. Bütün bu kâinatı yaratan ve düzenleyen
Allah vardır. Vücûd sıfatı; Yüce Allah’ın mevcûdiyeti, varlığı demektir ki; bazı
âlimlere göre, asıl zâtî veya nefsî sıfat budur. Zira Yüce Allah’ın mevcûdiyeti,
varlığı kabul edilmeden, diğer sıfatlarından bahsetmek mümkün olmaz.
Yüce Allah’ın varlığına, mevcûdiyetine işaret eden pek çok âyet-i kerime
mevcuttur.399 Bunlardan birisi şöyledir: “O Yüce Allah, görüleni de görülmeyeni
de bilen, Kendisinden başka ilâh olmayan, ancak kendisi var olan
Allah’dır.”400
Allah Teâlâ’nın varlığı, mevcûdiyeti kendi zâtının gereğidir. O’nun yüce
zâtı, yaratıklarda olduğu gibi başkasından dolayı değildir. O kendi zâtı ile
vardır, kendi zâtıyla kaimdir, varlığı için bir başkasına, bir başka şeye muhtaç
değildir. Zira muhtaç olan, İlâh olamaz.
2) Kıdem: Allah’ın varlığının öncesinin olmamasıdır. Yani, önceden yok
399 6/En’âm, 75-79; 12/Yûsuf, 105; 27/Neml, 59-64; 28/Kasas, 71-72; 29/Ankebût, 61, 63; 57/Hadîd,
3; 67/Mülk, 19, 30.
400 59/Haşr, 22
≈ 181 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
iken sonradan yaratılmış değildir. Allah Ezelîdir, öncesi yoktur. Her yaratılan
şeyin muhakkak evvelî vardır. Allah Teâlâ tek yaratıcı olduğundan O’nun
evvelî yoktur. Allah Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyuruyor: “O ilktir (kendinden
önce hiçbir varlık yoktur.), sondur (kendinden sonra bir varlık yoktur, her
şey yok olurken O kalacaktır), O zâhirdir (varlığı aşikârdır), bâtındır (gerçek
mâhiyeti insan için gizlidir). O, her şeyi bilir.”401
3) Beka: Allah’ın varlığının sonu olmaması demekıir. Allah Teâlâ ebedîdir.
O’nun ne geçmişte ne gelecekte var olmadığı ve var olmayacağı bir zaman
düşünülemez. Tek yaratıcı olan Allah’tan başka bütün her şey yok olmaya
mahkûmdur ve yok olacaktır. “Yer üzerinde bulunan her canlı fânîdir (sonludur),
yok olacaktır; Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zâtı bâki
kalacak.”402“Allah ile birlikte başka bir ilâha tapıp yalvarma! O’ndan başka
ilâh/tanrı yoktur. O’nun zâtından başka her şey helâk olacaktır. Hüküm
O’nundur ve siz ancak O’na döndürüleceksiniz.”403
4) Vahdâniyyet: Bir olmak demektir. Allah zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde
(işlerinde) eşi, dengi ve benzeri olmayan birdir. “De ki: O, Allah birdir.”
404O’nun eşi ve ortağı, yardımcısı yoktur; O bir ve tek’tir. Allah Teâlâ mutlak
birdir. Bir kağıdı veya tebeşiri ikiye, üçe, dörde veya daha fazla parçaya
bölebilirsiniz. Alah Teâlâ iki veya daha fazla olması düşünülemeyen birdir.
Hıristiyanlar Allah’ın; kutsal ruh, oğul, ve babadan meydana geldiği inancı
yüzünden sapıtmışlar ve şirke düşmüşlerdir.
Allah Teâlâ sıfatlarında da birdir. Allah’tan başka hiçbir varlık sıfatlarında
tek/bir değildir. Mutlaka bir veya birkaç sıfatıyla diğer varlıklarla ortak durumdadır.
Meselâ, güneş ve ay bir tanedir. Fakat onlar gibi parlak ve yuvarlak
başka gök cisimleri vardır ve onlara benziyordur. Allah Teâlâ böyle değildir,
O’nun sıfatları öyle “bir”dir ki, aynı sıfatların başka bir varlıkta bulunmasına
imkân yoktur.
Allah, fiilleri itibariyle de birdir. Meselâ, yaratmak Allah’ın fiillerindendir.
O’ndan başka hiçbir varlığın, bir şeyi yoktan var etmesi düşünülemez. O’nun
hiç bir benzeri, ortağı, örneği ve cüzleri (parçaları) ve yardımcıları yoktur.
401 57/Hadîd, 3; Yine bak. 2/Bakara, 255
402 55/Rahmân, 26-27
403 28/Kasas, 88; Yine bak. 2/Bakara, 255; 25/Furkan, 58; 28/Kasas, 88; 57/Hadîd, 3.
404 112/İhlâs, 1; Yine bak. 2/Bakara, 163, 255; 3/Âl-i İmrân, 2, 6, 18; 4/Nisâ, 87, 171; 6/En’âm, 10,
102; 9/Tevbe, 31; 11/Hûd, 14; 13/Ra’d, 16, 30; 16/Nahl, 22, 51; 17/İsrâ, 42-43; 20/Tâhâ, 8, 98; 21/
Enbiyâ, 22-25; 23/Mü’minûn, 91, 116; 28/Kasas, 70, 88; 35/Fâtır, 3; 37/Sâffât, 1-5; 38/Sâd, 65-66; 39/
Zümer, 4, 6; 40/Mü’min, 3, 16, 62, 65; 41/Fussılet, 6; 43/Zuhruf, 84; 44/Duhân, 8; 59/Haşr, 22-23; 64/
Teğâbün, 13; 73/Müzzemmil, 9.
≈ 182 ≈
Ahmed Kalka n
İbâdete lâyık yegâne tek mâbud, Allah’tır. İşte “Vahdâniyet” sıfatını bütün bu
hususları içine alan bir teklik (ehadiyet) olarak anlamak gerekir. O her bakımdan
en mükemmel, bütün eksiklik ve noksanlıklardan uzak (münezzeh)
bir varlıktır.
5) Muhâlefetün lil-havâdis: Sonradan var olanlara benzememek demektir.
Allah (c.c.) sonradan var olanlara, yani yaratılmış varlıklardan hiçbirine,
hiçbir yönden benzemez. Yüce Allah’ın benzeri hiç bir şey yoktur. O’na
eşit ve denk olan hiç bir varlık yoktur. Zaten kadîm, bâkî ve bir tek olan
varlığın sonradan olanlara benzememesi, yine O’nun bu sıfatlarının bir sonucudur
ve O’nun yüce zâtına mahsustur. İnsanın aklına geldiği, düşüncesinin
ulaşabildiği her şeyden Allah mutlak sûrette başkadır. İnsan aklı Allah’ın
zâtının mâhiyetini anlayamaz. Bu yüzden insanlar bu konuda düşünmekten
men olunmuşlardır. Başka şeyler mümkin, varlıklarında muhtaç, hâdis
ve fânîdirler. Cenâb-ı Hak ise, vâcib li-zâtihî (zâtından dolayı varlığı zorunlu),
ihtiyaçsız, ezelî ve ebedîdir. Her şey O’na muhtaçtır. Yüce Allah, mümkin
olan varlıkların bütün özelliklerinden münezzehtir. “O’nun benzeri hiç bir
şey yoktur. O her şeyi işiten ve görendir.”405
6) Kıyam bi-nefsihî: Allah’ın varlığı ve varlığının devamlı olması kendindendir.
Allah Teâlâ, var olması ve varlığını devam ettirmesi için hiçbir şeye
muhtaç değildir. Allah, İhlâs Sûresinde de belirttiği gibi Samed’dir, yani bütün
varlıklar O’na muhtaçtır, O hiçbir şeye muhtaç değildir. Yine Kur’ân-ı Kerim’de
Allah şöyle buyurmaktadır: “Allah elbette bütün âlemlerden ganî ve
müstağnîdir.”406; “Allah, O’ndan başka ilah olmayan, diri ve kendi kendine
kaim (var) olandır.”407; “Allah, O’ndan başka ilâh/tanrı yoktur. O, hayydir,
kayyûmdur.”408
Vâcibu’l-vücûd (varlığı zorunlu, varlığı kendi zâtının gereği) olan Allah’ın
zatı düşünüldüğü zaman, bu varlıkla beraber bu zâtî sıfatların da düşünülmesi
zaruridir (vâcibtir). Varlık, yani mevcudiyet ve sıfatlar O’ndan ayrılmaz.
Allah Teâlâ kadîm, ezelî, ebedî ve her yönden en mükemmel olduğu için, ne
zamana, ne mekâna, ne bir yardımcıya muhtaçtır. O bunların hepsinin üstünde,
varlığı zâtının gereği, mutlak ve en mükemmel ve vâcib bir Allah’tır.409
405 42/Şûrâ, 11; Yine bak. 112/İhlâs, 4; 2/Bakara, 22; 6/En’âm, 101; 19/Meryem, 65.
406 29/Ankebût, 6
407 3/Âl-i İmrân, 2
408 2/Bakara, 255
409 Cihad Tunç, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 5, s. 406
≈ 183 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
B) SUBÛTÎ SIFATLAR
Sıfat-ı Sübûtiyye: Yüce Allah’ın zatının gereği olan ve bu zattan ayrılmayan,
ezelî ve ebedî olan vâcib sıfatlar. Bu sıfatların hepsi Kur’an âyetleriyle
sabit oldukları ve bu âyetlerden çıkarıldıkları için ve varlıkları Yüce Allah’ın
zâtında isbat edilmiş olduğu için, “sübûtî sıfatlar” diye isimlendirilmişlerdir.
Bu sıfatlardan her biri Yüce Allah’ın zâtıyla kaimdir. O’nun Yüce zâtı ve varlığı
düşünülmeden bu sıfatlardan bahsetmek de mümkün olmaz. Allah Teâlâ’nın
subûtî sıfatları 8 tanedir:
1) Hayat: Allah’ın canlı, diri, yani hayat sahibi olması demektir. O devamlı
olarak diridir, ölümsüzdür. Sonsuza kadar diri olarak kalacaktır. Allah, canlı
olarak hayatta kalması için, yaratılmış varlıklar gibi bazı şeylere muhtaç
değildir. Bu sıfatın zıddı olan ölü ve cansız olmak, Allah hakkında düşünülemez,
mümtenîdir. Allah Teâlâ’nın bu sıfatına işaret eden pek çok âyet vardır.
Bunlardan biri şu âyettir: “Ölümsüz, diri olan Allah’a güven ve O’nu hamd
ile tesbih et!...”410
Her şeye can veren, ölü gibi görünen toprağa, kuru sanılan ağaçlara can,
hayat ve tazelik veren Allah Teâlâ’dır. Bütün canlıların hayatı sonradandır ve
Yüce Allah’ın yaratmasıyladır. Hâlbuki Yüce Allah’ın “Hayat” sıfatı da; zâtı gibi
kadimdir, ezelî ve ebedîdir; zâtından ayrılmayan, zâtı ile var olan vâcib bir
sıfattır. Zira hayat olmadan diğer sıfatları düşünmek, onlarla Allah’ı vasıflandırmak
abes olur. Bu bakımdan sübutî sıfatların ilki “hayat” sıfatıdır.
2) İlim: Allah’ın, geçmiş ve gelecekteki her şeyi en küçük ayrıntısına kadar
bilmesidir. Allah; olmuşu olacağı, açığı gizliyi, kalplerden geçenleri, her
şeyi ezelî ilmiyle bilir. O’nun ilmi, kâinattaki her şeyi kuşatmıştır. Evrendeki
hiç bir şey O’nun ilminin dışında meydana gelemez. O’nun ezelî olan ilim
sıfatıyla muttasıf olduğunu gösteren pek çok âyet-i kerime vardır: “İçinizde
(sinelerinizde) olanı gizleseniz de açıklasanız da Allah onu bilir. Göklerde
olanları da yerde olanları da bilir...”411
410 25/Furkan, 58; Yine bak. 2/Bakara, 255; 3/Âl-i İmrân, 2
411 3/Al-i İmrân, 29; Yine bak. 2/Bakara, 29, 33, 231, 244, 255-256, 282; 3/Âl-i İmrân, 5, 29; 4/Nisâ,
24, 111; 5/Mâide, 7, 99; 6/En’âm, 3, 13, 59, 73, 101; 11/Hûd, 5; 13/Ra’d, 8-10; 14/İbrâhim, 38; 16/Nahl,
19, 23; 20/Tâhâ, 7, 98, 111; 21/Enbiyâ, 110; 22/Hacc, 70, 76; 23/Mü’minûn, 92; 26/Şuarâ, 220; 27/
Neml, 6; 28/Kasas, 69; 29/Ankebût, 45, 52, 61; 31/Lokman, 16, 23, 34; 32/Secde, 6; 33/Ahzâb, 1; 34/
Sebe’, 1-2; 35/Fâtır, 38, 44; 36/Yâsin, 81; 39/Zümer, 7, 46; 40/Mü’min, 3, 19, 65; 41/Fussılet, 47; 42/
Şûrâ, 17, 24-25; 43/Zuhruf, 84; 48/Feth, 4; 49/Hucurât, 1, 8, 13; 57/Hadîd, 3-4, 6; 58/Mücâdele, 7; 59/
Haşr, 22; 64/Teğâbün, 4, 11, 18; 66/Tahrîm, 2; 67/Mülk, 13-14; 76/İnsan, 30.
≈ 184 ≈
Ahmed Kalka n
Şu halde Allah’ın ilmi gizli açık her şeyi kuşatmıştır. Kalplerimizden geçenler
de O’na mâlumdur. Bütün gayb âlemi, bizim sınırlı ve sonradan kazanılma
bilgimizin ulaşamadığı o âlem, Allah’ın bilgisi dâhilindedir. O’nun ilmi, zâtı
ile kaim olan, ezelî ve ebedî, bilinenlerle değişmeyen bir ilimdir. Kulların ilmi
gibi kazanılmış, sonradan elde edilmiş bir ilim değildir.
3) Semî’: Allah’ın her şeyi işitmesidir. O’nun duymayacağı hiçbir ses, hiçbir
fısıltı yoktur. İnsanların duyamadıkları, ama gerçekte var olan tüm sesleri
duyar. O, her çeşit, her kuvvette ve zayıflıktaki sesleri işitir, duyar. İşitilmek
şânından olan her şeyi işitir. Allah Teâlâ’nın işitip duyması, kulların işitmesi
gibi, birtakım kayıt ve şartlara, vâsıtalara ve organlara bağlı değildir. O, işitilme
özelliğinde olan her şeyi, en gizli ve pek hafif sesleri, fısıltıları bile duyar.
Özellikle kullarının duâlarını, zikirlerini, gizli ve âşikâr niyazlarıyla yalvarışlarını
işitir, kabul eder ve mükâfatlandırır. Bu sıfatla ilgili pek çok âyet vardır, ekserisi
görmek sıfatıyla beraber yer almaktadır. “...Allah her şeyi işiten ve
görendir.”412
4) Basar: Allah’ın her şeyi görmesidir. Allah Teâlâ küçük büyük, gizli açık,
uzak yakın, her şeyi görür. Hiçbir şey O’na gizli kalmaz. O görmek için hiçbir
araç, organ ve bağıntılara ihtiyaç hissetmez. O’nun görmesi, göz gibi bir
organa, ışığa, uzaklığa ve yakınlığa bağlı değildir. Yüce Allah’ın görme sıfatı
da ezelîdir, sonradan olma değildir. Bu sıfat da bütün mevcûdâta, görmek
şânından olan her şeye tealluk eder. O’nun görmesinin dışında kalan hiç bir
mahlûk yoktur.
İnsanın görmesi sınırlıdır, görme organından mahrum olanlar göremezler:
Ayrıca aydınlık, karanlık, uzaklık, yakınlık ve daha dünyadaki nice olay,
görmeye veya görmemeye etki etmektedir. Allah Teâlâ’nın görmesi hiç bir
şeyden etkilenmez. Bu sıfatla ilgili Kur’ân-ı Kerim’de yüzlerce âyet yer almaktadır.
Meselâ;. âyet meâlen şöyle son bulmaktadır: “...Biliniz ki, Allah,
şüphesiz yaptıklarınızı görür.”413
412 4/Nisâ, 134; Yine bak. 2/Bakara, 127, 137, 181, 224, 227, 244, 256; 3/Âl-i İmrân, 34-35, 38, 121;
4/Nisâ, 58, 134, 148; 5/Mâide, 76; 6/En’âm, 13, 115; 7/A’râf, 200; 8/Enfâl, 17, 42, 53, 61; 9/Tevbe, 98,
103; 10/Yûnus, 65; 11/Hûd, 24; 12/Yûsuf, 34; 14/İbrâhim, 39; 17/İsrâ, 1; 21/Enbiyâ, 4; 22/Hacc, 61, 75;
24/Nûr, 21, 60; 26/Şuarâ, 220; 29/Ankebût, 5, 60; 31/Lokman, 28; 34/Sebe’, 50; 40/Mü’min, 20, 56;
41/Fussılet, 36; 42/Şûrâ, 11; 44/Duhân, 6; 49/Hucurât, 1; 58/Mücâdele, 1; 76/İnsan, 2.
413 2/Bakara, 233; Yine bak. 2/Bakara, 96, 110, 233, 237, 265; 3/Âl-i İmrân, 15, 20, 156, 163; 4/Nisâ,
58, 134; 5/Mâide, 71; 6/En’âm, 50; 7/Enfâl, 39, 72; 11/Hûd, 24, 112; 12/Yûsuf, 93, 96; 13/Ra’d, 16; 17/
İsrâ, 1, 17, 30, 96; 20/Tâhâ, 35, 125; 22/Hacc, 61, 75; 25/Furkan, 20; 31/Lokman, 28; 33/Ahzâb, 9;
34/Sebe’, 11; 35/Fâtır, 19, 31, 45; 40/Mü’min, 20, 44, 56, 58; 41/Fussılet, 40; 42/Şûrâ, 11, 27; 48/Feth,
24; 49/Hucurât, 18; 57/Hadîd, 4; 58/Mücâdele, 1; 60/Mümtehine, 3; 64/Teğâbün, 2; 67/Mülk, 19; 76/
İnsan, 2; 84/İnşikak, 15.
≈ 185 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
5) İrâde: Dilemek demektir. Allah dilediğini yaratır, O’nun irâdesi (dilemesi)
dışında hiçbir şey olmaz. İrâde, Allah’ın istediğini dileyip tercih etmesi
demektir. Yani O’nun, bir işin şöyle olmasını değil de, böyle olmasını veya
böyle olmasını değil de, şöyle olmasını dilemesi, dilediği gibi tâyin ve tahsis
etmesidir. Evrende olmuş ne varsa, hepsi O’nun dilemesi, irâdesi ile olmuştur.
O’nun irâdesi ve isteği dışında hiç bir şey var veya yok olamaz. Cenâb-ı
Hakk’ın “irâde” sıfatı, mümkün veya câiz olan şeylere tealluk eder. O’nun
irâdesi, bir şeyin olması veya olmaması şıklarından birini tercih eder. Tercih
ettiği yöne irâdesini tealluk ettirince, o şey de ya hemen oluverir veya olmamasını
tercih etmiş ise, o şey olmaz, yok olur.
Bu anlamda Yüce Allah’ın irâdesini iki şekilde anlamak kabildir:
a) Tekvinî (kevnî) irâde: Bu irâdeye “meşiyyet” de denir ki; bütün yaratılmışlara
şâmildir. Bir şeye tealluk edince, o şey olmamazlık edemez, her
durumda vuku bulur. Bu anlamda Cenâb-ı Hak şöyle buyuruyor: “Bir şeyin
olmasını istediğimiz zaman, sözümüz ona sadece ‘ol!’ demektir ve o hemen
oluverir.”414
b) Teşrîî (dinî) irâde: Bu irâde Cenâb-ı Hakk’ın muhabbet ve rızâsı demektir
ki; bu mânâda irâde ettiği şeyin her durumda meydana gelmesi vâcib
değildir. Çünkü kulların işleriyle ilgilidir. Bu mânâda Yüce Allah; “...Allah size
kolaylık murat eder, zorluk istemez”415 buyuruyor. Bunun anlamı “şâyet siz
kullar, Allah’ın rızâ ve muhabbetinin hilâfına zorluk, kötülük isterseniz; kendisi
bunları istemediği (râzı olmadığı) halde, siz istediğiniz için yaratır; zorluğa ve
kötülüğe rızâsı yoktur” demektir.
Allah’ın irâde sıfatı ile ilgili Kur’an’da birçok âyet vardır.416
6) Kudret: Gücü yetmek demektir. Allah’ın her yerde her şeyi yaratma
güç ve kuvveti. Allah’ın gücü, dilediği her şeyi yapmaya yeter. Gerçek anlamda
güç ve kuvvet, ancak, sadece Allah’a aittir.
Kudret sıfatı, Allah Teâlâ’nın bütün mümkünâta gücünün yetmesi, her türlü
tasarrufta bulunması demektir. İrâdesiyle bütün mümkünâtı kuşattığı gibi,
kudretiyle irâde ettiklerini bir fiil meydana getirerek, yaratarak bunlara kadir
olur. Allah Teâlâ’nın nihâyetsiz, bitmek tükenmek bilmeyen kudreti vardır. Bu
414 16/Nahl, 40
415 2/Bakara, 85
416 İrâde konusuyla ilgili âyetler: 2/Bakara, 185, 253; 3/Âl-i İmrân, 26, 40; 5/Mâide, 1; 11/Hûd, 107;
14/İbrâhim, 27; 22/Hacc, 14, 18; 24/Nûr, 45; 28/Kasas, 68; 30/Rûm, 54; 42/Şûrâ, 49; 85/Bürûc, 16;
68/Kalem, 17-19; 18/Kehf, 23-24.
≈ 186 ≈
Ahmed Kalka n
sıfat da diğerleri gibi ezelî ve ebedîdir. Ezelî olan bu kudret sıfatıyla, herhangi
bir şeyi dilediği gibi yapmaya kadirdir. O’nun kudretinin erişemeyeceği, bu
kudretin dışında kalan hiç bir şey yoktur. “Muhakkak ki, Allah her şeye kaadirdir,
gücü yetendir.”417
7) Kelâm: Söylemek, konuşmak demektir. Allah’ın harften ve sesten
münezzeh olarak konuşması. Allah Teâlâ dile ihtiyaç duymadan dilediğini
söyler. Allah’ın “Kelâm” sıfatı, ezelî ve ebedîdir. O’nun söz söyleyememesi,
konuşamaması düşünülemez. İşte Yüce Rabbimiz bu sıfatıyla peygamberlerine
vahyederek sözlerini söylemiş, emirler vermiştir. Kitablarını ve şeriatini
bu kadîm kelâmıyla bildirmiştir. O, kelâmını dilediği zaman, kendi zâtına ve
şânına lâyık bir şekilde meleklerine bildirir, işittirir ve anlatır. Bunu yaparken
harflere, seslere, hecelere ve yazıya muhtaç değildir.
Yüce Allah’ın dilediği şeyleri, emir ve yasaklarını peygamberlerine ya
Cebrâil vasıtasıyla veyahut doğrudan doğruya vahy ve ilham etmiş olması
da bu “kelâm” sıfatının bir tecellisidir. Cenâb-ı Hakk’ın, peygamberleriyle tekellüm
ettiğini (konuştuğunu) gösteren âyetler vardır. Meselâ; Cenâb-ı Allah
meâlen şöyle buyurmaktadır: “Allah Mûsâ’ya hitabetti, onunla gerçekten
konuştu”418; “...Onlardan (peygamberlerden) Allah’ın kendilerine hitab
edip konuştuğu, derecelerle yükselttikleri kimseler vardır...”419
8) Tekvîn: A llah’ın y oktan v ar e tmesi, yaratması. H er ş eyi A llah y aratmıştır.
Allah, yaratmak istediği şeye “ol” der ve hemen o şey oluverir. Tekvin
sıfatı, irâde sıfatının muktezâsına göre, Allah mümkünâta tesir eder, yaratır
ve icad eder. Nitekim Allah Teâlâ meâlen şöyle buyurur: “Bir şeyi dilediği
zaman, O’nun buyruğu, sadece o şeye ‘ol!’ demektir ve o, hemen oluverir”
420İşte bütün bu kâinatın ve içindeki varlıkların yaratanı, icad edeni Yüce
Allah’tır. Bunları varedip etmemeye muktedir olan (gücü yeten) Allah Teâlâ,
417 2/Bakara, 20; Yine bak. 2/Bakara, 106, 109, 148, 259, 284; 3/Âl-i İmrân, 26, 29, 65, 189; 4/Nisâ,
133, 149; 5/Mâide, 17, 19, 40, 120; 6/En’âm, 17, 37, 41, 65; 8/Enfâl, 41; 9/Tevbe, 39; 11/Hûd, 4; 16/
Nahl, 70, 77; 17/İsrâ, 99; 22/Hacc, 6, 39; 23/Mü’minûn, 18; 24/Nûr, 45; 25/Furkan, 54; 29/Ankebût,
20; 30/Rûm, 54; 33/Ahzâb, 27; 35/Fâtır, 1, 44,; 36/Yâsin, 81; 41/Fussılet, 39; 42/Şûrâ, 9, 29, 50; 46/
Ahkaf, 33, 48/Feth, 21, 57/Hadîd, 2; 59/Haşr, 6; 60/Mümtehine, 7; 64/Teğâbün, 1; 65/Talak, 12; 66/
Tahrîm, 8; 67/Mülk, 1; 70/Meâric, 40; 75/Kıyâme, 4, 40; 77/Mürselât, 23; 86/Târık, 8.
418 4/Nisâ, 164
419 2/Bakara, 253; Yine bak. Kelâm; Allah’ın söylemesi ve konuşmasıyla ilgili âyetler: 2/Bakara, 37,
77, 124; 6/En’âm, 34, 115; 7/A’râf, 158; 9/Tevbe, 6; 18/Kehf, 27, 109; 31/Lokman, 27.
Allah’ın Kelâmı ve Kelimeleri: 2/Bakara, 37, 124; 3/Âl-i İmrân, 39, 45; 4/Nisâ, 171; 6/En’âam, 34, 115;
7/A’râf, 137, 158; 8/Enfâl, 7; 9/Tevbe, 40; 10/Yûnus, 19, 33, 64, 82, 96; 11/Hûd, 110, 119; 18/Kehf, 27,
109; 20/Tâhâ, 129; 31/Lokman, 27; 37/Sâffât, 171, 40/Mü’min, 6; 41/Fussılet, 45, 42/Şûrâ, 14, 24; 66/
Tahrîm, 12.
420 36/Yâsin, 82
≈ 187 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
“irâde” sıfatıyla ezelî ilmine uygun olarak; var olmasını, icad edilmesini irâde
buyurmuş (dilemiş) ve tekvîn sıfatıyla yaratıp icad eylemiştir. Yüce Allah’ın
âlemleri yaratmak, rızık vermek, nimetler ihsan etmek, yaşatmak, öldürmek,
diriltmek, azab etmek, mükâfatlandırmak gibi bütün fiilleri tekvîn sıfatına râcîdir.
Allah’ın tekvîn sıfatıyla ilgili çok sayıda âyet-i kerime vardır.421
Bütün bu sıfatlar Allah Teâlâ’nın yüce zâtına mahsustur. O’nun yüce zâtı
için vâcib olan sıfatların hepsi, görüldüğü gibi, âyetlerle sâbit olduğundan,
bütün İslâm âlimleri arasında bu konuda ittifak vardır. O’nun bu sıfatlarla
ezelde muttasıf olduğunda şüphe yoktur.
Yüce Allah, zâtında, sıfatlarında, fiillerinde/işlerinde bir tekdir; O’nun eşi,
ortağı ve benzeri yoktur. O’nun sıfatları ve işleri de yüce zâtına mahsustur.
O’nun yüce zâtı ve varlığı kabul edilip tasdik edilmeden, yukarıda sayılıp
açıklanan sıfatlardan ve O’nun güzel isimlerinden sözetmek de mümkün
olamaz. Zira bu sıfatlar ve isimler, O’nun yüce zâtının ve varlığının zorunlu
bir gereğidir. Ne bu zat, bu sıfatlarsız; ne de bu sıfatlar, bu zatsız olur. Yine
dikkat edilecek olursa, bu sıfatların her biri açık ve seçik olarak Kur’ân âyetlerine
dayanmaktadır. Yani, bizzat Yüce Allah, kendisini bu sıfatlarla vasıflandırmıştır.
Böylece O’na olan inancımız daha da kuvvetlenmektedir. Çünkü
bu sıfatlarıyla O’nu daha iyi anlayabiliyoruz. Bütün bu sıfatlar O’nun yüce
zâtına yaraşır bir tarzdadır. Biz bütün bu sıfatların asıllarına iman ederiz; fakat
keyfiyetlerine, nasıl ve nice olduklarına dair herhangi bir şekilde söz söylemeyiz.
Bu konuda söz etmeye de bilgilerimiz yeterli değildir.422
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ (ALLAH TEÂLÂ’NIN GÜZEL İSIMLERI)
Kur’an, marifetullah (Allah’ı tanıma) bilgisini Allah’ın isim ve sıfatları yoluyla
vermektedir. Kur’an’da yüz civarında isim ve sıfat bulunmaktadır.
421 Tekvîn; Allah, Yaratıcıdır: 2/Bakara, 28-29, 117; 3/Âl-i İmrân, 47; 5/Mâide, 17; 6/En’âm, 73, 95,
101-102; 7/A’râf, 54; 10/Yûnus, 31; 13/Ra’d, 16; 15/Hıcr, 86; 16/Nahl, 40; 17/İsrâ, 99; 19/Meryem, 35;
23/Mü’minûn, 17; 24/Nûr, 45; 28/Kasas, 68; 29/Ankebût, 61, 63; 30/Rûm, 27, 40, 54; 31/Lokman, 28;
32/Secde, 7; 35/Fâtır, 1; 36/Yâsin, 81-82; 39/Zümer, 62; 49/Mü’min, 62, 68; 42/Şûrâ, 49; 54/Kamer,
49-50; 56/Vâkıa, 57-59, 63-65, 68-73; 59/Haşr, 24; 64/Teğâbün, 2.
Yaratan Yalnız Allah’tır: 6/En’âm, 102; 13/Ra’d, 16; 15/Hıcr, 28; 23/Mt’minûn, 17; 35/Fâtır, 3; 38/Sâd,
71; 39/Zümer, 62; 40/Mü’min, 62; 59/Haşr, 24.
Allah’ın “Kün -Ol-” Emri: 6/En’âm, 73; 16/Nahl, 40; 19/Meryem, 35; 36/Yâsin, 82; 40/Mü’min, 68.
422 Cihad Tunç, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 5, s. 405
≈ 188 ≈
Ahmed Kalka n
Bu isim ve sıfatların birçoğu müşrik ve münkirlerin Allah (c.c.) hakkındaki
düşüncelerini reddetmek ve doğrusunu göstermek için zikredilmiştir. Birçoğunda
da Allah, kendi kendisini tanıtmaktadır. “Nasıl bir Allah?” sorusu,
Kur’an’da zikredilen “esmâü’l-hüsnâ ve sıfatların bildirdiği ve tanıttığı Allah”
şeklinde cevaplandırılabilir. Allah’ın isimleri konusunda da temel kaynak kabul
ettiğimiz Kur’ân-ı Kerim’deki isimlerle ilgili değerlendirmeye geçmeden,
halk arasında çok meşhur olan Tirmizî’nin Ebû Hüreyre’den rivâyet ettiği
hadisteki423 sıralamaya göre 99 isim şunlardır:
1) ALLAH: Kâinatı yaratıp yöneten, bütün övgü ve ibâdetlere lâyık, varlığı
zorunlu olan, ulûhiyete mahsus sıfatların hepsini kendinde toplamış bulunan
Yüce Zât’ın, Rabbimiz’in özel ve en kapsamlı adı, lafza-i celâl. Kur’ân-ı
Kerim’de 2697 kez tekrar edilmiştir. “Bil ki, Allah’tan başka ilâh yoktur.”424
2) er-RAHMÂN: İlâhî rahmet, lütuf ve koruyuculuğu bütün mahlûkatı kapsayan,
dünyada iman eden ve etmeyen herkese merhamet edip nimetlendiren.
“Rahmân” kelimesi, Kur’ân-ı Kerim’de 57 yerde geçer. “(O) Rahmândır.”
425
3) er-RAHÎM: Çok merhamet edip bağışlayan, dünyada kendisine iman
edip emirlerine uyanları âhirette ebedî nimetlerle mükâfatandıracak olan.
“Rahîm” ismi Kur’an’da 115 yerde tekrar edilir. “O, size (mü’minlere) karşı
merhametli (rahîm) olandır.”426; “(O) Rahmândır, Rahîmdir.”427
4) el-MELİK: Görünen ve görünmeyen bütün âlemlerin sahibi ve yöneticisi.
“De ki insanların Rabbine sığınırım. İnsanlarınmelikine.”428; “O Allah’tır
ki, O’ndan başka ilâh yoktur. Melik’tir...”429
5) el-KUDDÛS: Her türlü eksiklik ve noksanlıktan münezzeh (uzak), bütün
kemal sıfatlarıyla muttasıf bulunan. “Göklerde ve yerde olanların tümü,
Melik, Kuddûs, Azîz, Hakîm olan Allah’ı tesbih etmektedir.”430; “O Allah’tır
ki, O’ndan başka ilâh yoktur. Melik’tir, Kuddûs’tür...”431
423 Tirmizî, Deavât 83, Hadis no: 3507
424 47/Muhammed, 19
425 1/Fâtiha, 3
426 17/İsrâ, 66
427 1/Fâtiha, 3
428 114/Nâs, 1-2
429 59/Haşr, 23
430 62/Cum’a, 1
431 59/Haşr, 23
≈ 189 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
6) es-SELÂM: Esenlik veren, barış ve emniyetin kaynağı, kullarını tehlikelerden
selâmete çıkarıp sâlim kılan. “O Allah’tır ki, O’ndan başka ilâh
yoktur. Melik’tir, Kuddûs’tür, Selâm’dır...”432
7) el-MÜ’MİN: Güven veren, vaadine güvenilen, güven kaynağı; Kendine
sığınanları rahata, huzura erdiren. Gönüllerde iman ışığı uyandıran. “O Allah’tır
ki O’ndan başka ilâh yoktur... Mü’mindir.”433
8) el-MÜHEYMİN: Evrenin bütün işlerini düzenleyen, gözeten ve yöneten;
insanları murâkabe edip koruyan. “O, Allah’tır ki, O’ndan başka ilâh yoktur…
Müheymin’dir.”434
9) el-AZİZ: Eşi, benzeri ve dengi bulunmayan; değerli, şerefli ve güçlü;
hiçbir zaman yenilmeyen, daima gâlip olan; İzzetli, değerli ve güçlü olan. Bu
ism-i celâl, Kur’ân-ı Kerim’de 99 yerde geçer. “Sen, o güçlü ve üstün (Azîz),
çok merhametli olan (Rahîm) (Allah)’a tevekkül et/güvenip dayan.”435
10) CEBBÂR: Mutlak irâdesini her durumda yürüten, dilediğini zorla yaptırmağa
muktedir olan; düzeni bozulan her şeyi tanzim eden, her güçlüğü
kolaylaştıran. “O Allah’tır ki, O’ndan başka ilâh yoktur… Cebbâr’dır.”436
11) el-MÜTEKEBBİR: Her şeyde ve her işte azamet ve yüceliğini gösteren;
büyüklükte eşi ve benzeri olmayan. “O, Allah’tır ki, O’ndan başka ilâh
yoktur… Mütekebbir’dir.”437; “Göklerde ve yerde büyüklük (el-Kibriyâ’)
O’nundur, O, üstün ve güçlü olandır, hüküm ve hikmet sahibidir.”438
12) el-HÂLİK: Her şeyi takdirine uygun şekilde yaratan, yoktan var eden.
“O Allah ki Hâlik’tır, (en güzel biçimde) kusursuzca var edendir, şekil ve
sûret verendir.”439; “İşte Rabbiniz Allah O’dur. O’ndan başka ilâh/tanrı
yoktur. O, her şeyin yaratıcısıdır (Hâlik). Öyle ise O’na kulluk edin…”440
13) el-BÂRİ’: Herhangi bir modele bağlı kalmadan, örneksiz olarak bütün
432 59/Haşr, 23
433 59/Haşr, 23
434 59/Haşr, 23
435 26/Şuarâ, 217
436 59/Haşr, 23
437 59/Haşr, 23
438 45/Câsiye, 37
439 59/Haşr, 24
440 6/En’âm, 102
≈ 190 ≈
Ahmed Kalka n
varlıkları yaratan; eşyayı, her şeyin âzâ ve cihazlarını birbirine uygun olarak
yaratan. “O Allah’tır ki Hâlik’tır, Bâri’’dir...”441
14) el-MÛSÂVVİR: Yarattığı her varlığa ayrı bir şekil ve özellik veren. “O
Allah’tır ki Hâlik’tır, Bâri’’dir, Mûsâvvirdir...”442; “Ana rahminde size dilediği
gibi sûret veren (yusavviruküm) Allah’tır.”443
15) el-ĞAFFÂR: Mağfireti, affı çok; daima affeden, tekrarlanan günahları
da bağışlayan. “Gerçekten Ben, tevbe eden, iman eden, sâlih amellerde
bulunup da sonra doğru yola erişen kimseyi şüphesiz mağfiret ederim,
bağışlarım (Ğaffâr’ım).”444
16) el-KAHHÂR: Yenilmeyen, yegâne gâlip; varlıkları emir ve irâdesi altında
tutan. “O, kulları üzerinde Kahhâr’dır/kahredici olandır.”445
17) el-VEHHÂB: Her çeşit nimeti hiçbir karşılık beklemeden bol bol bağışlayıp
veren. “Yoksa güçlü ve üstün olan, karşılıksız bağışlayan (el-Vehhâb)
Rabb’inin hazineleri onların yanında mıdır?”446
18) er-RAZZÂK: Ruh ve bedenlerin gıdasını yaratıp veren; yaratılmışlara
faydalanacakları şeyleri ihsan eden. “Şüphesiz rızık veren (Razzâk) güç vekuvvet
sahibi olan ancak Allah’tır.”447; “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki,
rızkı Allah’a ait olmasın.”448
19) el-FETTÂH: İyilik kapılarını açan; kullarına rahmet kapılarını açan ve
müşkülleri çözüp kolaylaştıran. “De ki: ‘Rabbiniz (Kıyâmet günü) bizi, bir
araya toplayacak, sonra da hak ile aramızı ayıracaktır. O, (gerçek hükmü
vererek, hak ile bâtılın arasını) açan (el-Fettâh)’dır, (her şeyi hakkıyla) bilendir.”
449
441 59/Haşr, 24
442 59/Haşr, 24
443 3/Âl-i İmrân, 6
444 20/Tâhâ, 82
445 6/En’âm, 61
446 38/Sâd, 9
447 51/Zâriyât, 58
448 11/Hûd, 6
449 34/Sebe’, 26
≈ 191 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
20) el-ALÎM: Her şeyi hakkıyla (en doğrusunu, en iyi şekilde) bilen. İlminde
sınır olmayan. “Bu, üstün ve güçlü olan, bilen (el-Alîm) Allah’ın takdiridir.”
450
21) el-KÂBIZ: Daraltan, rızkı belli ölçüde tutup veren; canlıların rûhunu
alan. Kâbız ismi Kur’an’da geçmez. Ancak, Allah’ın bu ismi fiil olarak
Kur’an’da zikredilir: “Allah, daraltır (yakbizu) ve genişletir ve siz, O’na döndürüleceksiniz.”
451
22) el-BÂSIT: Açan, genişleten, rızkı, lütuf ve keremini bol bol veren, ruhları
bedenlere yerleştirip yayan. Bâsıt ismi de bu şekilde Kur’an’da geçmez.
Ancak, Allah’ın bu ismi fiil olarak Kur’an’da zikredilir: “Allah dilediğine rızkını
genişletir, yayar (yebsutu) ve daraltır da...”452
23) el-HÂFID: Alçaltan, zillete düşüren. “O, alçaltan ve yükseltendir (Hâfidatun
Râfiah).”453
24) er-RÂFİ’: Yücelten, izzet ve şeref bahşeden. Aynen bu şekilde
Kur’an’da geçmiyorsa da, benzer kelime ve anlamda birkaç âyette bu isim
Allah için kullanılır: “Derecelerle yükselten (Rafî’), Arş’ın sahibi Allah…”454;
“Allah buyurdu ku: Ey İsa! Seni vefat ettireceğim, seni nezdime yükselteceğim
(râfiuke)…”455; “O, sizi yeryüzünün halifeleri kıldı ve size verdikleriyle
sizi imtihan etmek için kiminizi kiminize göre derecelerle yüceltti
(rafea).”456; “…Rafe’nâhu/Onu üstün kıldık.”457
25) el-MUİZZ: Aziz kılan, yücelten, izzet ve şeref veren. Bu isim de bu
şekilde Kur’an’da yoktur. Ama Allah’ın aziz kılıp yüceltmesi, yani muız olması
fiil şeklinde Kur’an’da kullanılır: “De ki: ‘Ey mülkün sahibi Allah’ım, dilediğine
mülkü verirsin ve dilediğinden mülkü çekip alırsın, dilediğini aziz kılar
yüceltirsin (tuızzu), dilediğini alçaltırsın. Hayır Senin elindedir. Gerçekten
Sen her şeye güç yetirensin.”458
450 6/En’âm, 96; 36/Yâsin, 38
451 2/Bakara, 245
452 13/Ra’d, 26; 17/İsrâ, 30
453 56/Vâkıa, 3
454 40/Mü’min, 15
455 3/Âl-i İmrân 55
456 6/En’âm, 165
457 43/Zuhruf, 32
458 3/Âl-i İmrân, 26
≈ 192 ≈
Ahmed Kalka n
26) el-MÜZİLL: Alçaltan, zillete düşüren, hor ve hakir eden. Bu isim de
bu şekilde Kur’an’da geçmez. Ancak, Allah’ın zelil kılıp alçaltması, yani müzill
olmasını ifade eden âyetler vardır: “De ki: ‘Ey mülkün sahibi Allah’ım… dilediğini
alçaltırsın (tüzillü)…”459; “Hiç şüphesiz, Allah’a ve Rasûlü’ne karşı
başkaldıranlar, işte onlar en çok zillete düşenler (ezellîn) arasındadır.”460
27) es-SEMÎ’: Her şeyi hakkıyla işiten, işitmesinde sınır olmayan. Bu isim,
Kur’ân-ı Kerim’de 47 yerde geçer. “Rabbimiz, bunu bizden kabul buyur.
Sen (her şeyi) işiten (es-Semî’) ve (her şeyi) bilensin (el-Alîm).”461; “Yoksa
onlar, gerçekten Bizim, sır tuttuklarını ve aralarındaki fısıldaşmalarını işitmediğimizi
mi (lâ nesmeu) sanıyorlar? Hayır (işitiyoruz) ve onların yanlarındaki
elçilerimiz de (her şeyi) yazıyorlar.”462
28) el-BASÎR: Her şeyi hakkıyla gören; Görmesinde hiçbir sınır olmayan.
Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 51 yerde geçer. “Siz, her nerede iseniz, O, sizinle
beraberdir. Allah, yapmakta olduklarınızı görendir (Basîr).”463
29) el-HAKEM: Hükmeden, hakkı yerine getiren; Hüküm verme yetkisini
elinde tutan; son hükmü verecek olan. “De ki: ‘Allah’tan başka bir hakem
mi arayacağım?”464; “O, hâkimlerin en iyisidir (Hayru’l-hâkimîn).”465
30) el-ADL: Mutlak adâlet sahibi, hiçbir şeyde aşırılığa düşmeyen; her
şeyi yerli yerinde yapan. “Rabbinin sözü, doğruluk bakımından da, adâlet
(adl) bakımındanda tastamamdır.”466
31) el-LATÎF: Sonsuz lütuf ve kerem sahibi; Yaratılmışların ihtiyaçlarını en
ince noktasına kadar bilip karşılayan. Kur’ân-ı Kerim’de bu isim 7 yerde geçer.
“Allah, kullarına karşı lütuf sahibi olandır (Latîf), dilediğini rızıklandırandır.
O, kuvvetlidir, Aziz’dir.”467
32) el-HABÎR: Her şeyin içyüzünden haberdar olan. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de
45 yerde geçer. “Allah, işlediklerinizden haberi olandır (Habîr’dir).”468
459 3/Âl-i İmrân, 26
460 58/Mücâdele, 20
461 2/Bakara, 127
462 43/Zuhruf, 80
463 57/Hadîd, 4
464 6/En’âm, 114
465 7/A’râf, 87
466 6/En’âm, 115
467 42/Şûrâ, 19
468 2/Bakara, 234
≈ 193 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
33) el-HALÎM: Acele ve kızgınlıkla davranmayan; cezâ vermede acele
etmeyen, teenî sahibi. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 15 yerde geçer. “Allah
bağışlayandır, yumuşak davranandır (Halîm).”469
34) el-AZÎM: Azamet sahibi, büyük; Zâtının ve sıfatlarının mâhiyeti tüm
kapsamıyla anlaşılamayacak kadar ulu. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 107 yerde
geçer. “O, çok yücedir (Aliyy), çok büyüktür (Azîm).”470
35) el-ĞAFÛR: Mağfireti çok; bütün günahları bağışlayan. Bu isim,
Kur’ân-ı Kerim’de 95 yerde geçer. “Senin Rabbin rahmet sahibi (ve ) bağışlayandır
(el-Ğafûr).”471
36) eş-ŞEKÛR: Az iyiliğe bile çok mükâfat veren. Şükredene nimetlerini
arttırarak karşılık veren. Bu ism-i şerif, Kur’ân-ı Kerim’de 10 yerde geçer.
“Çünkü (Allah) ecirlerini noksansız öder ve kendi fazlından onlara arttırır.
Şüphesiz O, bağışlayandır, Şekûr’dür/şükrü kabul edendir.”472
37) el-ALİYY: İzzet, şeref ve hükümranlık bakımından en yüce. Bu isim,
Kur’ân-ı Kerim’de 11 yerde geçer. “Doğrusu Allah, yücedir (Aliyy), büyüktür
(Kebîr).”473
38) el-KEBÎR: Çok büyük; Ululuğu karşısında her büyüğün küçüldüğü
mutlak büyük; zat ve sıfatlarının mâhiyeti tüm kapsamıyla anlaşılamayacak
kadar ulu. Bu kelime, çoğunluğu Allah’ın ismi olarak kullanılmak üzere
Kur’ân-ı Kerim’de toplam 36 yerde geçer. “Gerçekten Allah yücedir (el-Aliyy),
büyüktür (el-Kebîr).”474
39) el-HAFÎZ: Koruyup gözeten ve dengede tutan; Belâdan saklayan. Bu
isim, Kur’ân-ı Kerim’de 11 yerde geçer. “Doğrusu benim Rabbim her şeyi
gözetip koruyandır (Hafîz).”475
469 2/Bakara, 225
470 2/Bakara, 255
471 18/Kehf, 58
472 35/Fâtır, 30
473 4/Nisâ, 34
474 22/Hacc, 62
475 11/Hûd, 57
≈ 194 ≈
Ahmed Kalka n
40) el-MUKIYT: Bedenlerin ve ruhların gıdasını yaratıp veren, her şeyi
koruyan. “Kim güzel bir aracılıkla aracılıkta (şefaatte) bulunursa ondan,
kendisine de bir hisse vardır. Kim de kötü bir aracılıkla aracılıkta bulunursa,
ondan da kendisine bir pay vardır. Allah her şeyin karşılığını verendir,
her şeyin üzerinde koruyucudur (Mukît).”476
41) el-HASÎB: Kullarını hesaba çeken ve onlara kâfi gelen, yeten; herkesin
ve her şeyin hesabını en iyi bilen. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 4 yerde geçer.
“…Hesap sorucu olarak da (Hasîb) Allah yeter.”477
42) el-CELÎL: Azamet ve ululuk sahibi. Kur’ân-ı Kerim’de bu isim geçmez.
Buna yakın anlamda Zü’l-celâl-i ve’l-ikrâm (Büyüklük ve ikrâm sahibi) ismi 2
yerde geçer: “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin yüzü (zâtı) bâkî kalacaktır.”478
43) el-KERÎM: Keremi bol ve sonsuz; Fazilet türlerinin hepsine sahip. Bu
isim, Kur’ân-ı Kerim’de, çoğu Allah’a nisbet edilerek toplam 27 yerde geçer.
“Gerçekten benim Rabbim Ğaniy’dir (zengindir), Kerîm (çok cömert)
olandır.”479
44) er-RAKIYB: Murâkabe eden, her şeyi gözetleyip kontrolü altında tutan.
Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 5 yerde geçer. “Şüphesiz Allah sizin üzerinizde
Rakıyb’dir/gözeticidir (Rakîbâ).”480
45) el-MÜCÎB: Dilek ve duâlara karşılık veren; Kendine niyaz edip yalvaranlara
isteklerini veren. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 1 yerde geçer. “… Allah’a
kulluk edin. Sizin O’ndan başka ilâhınız/tanrınız yoktur. O sizi yerden
(topraktan) yarattı. Ve sizi orada yaşattı. O halde O’ndan mağfiret isteyin;
sonra da O’na tevbe edin. Çünkü Rabbim (kullarına) çok yakındır, (duâlarını)
kabul edendir (Mucîb).”481; “Kullarım Beni, sana soracak olurlarsa,
işte Ben (onlara) pek yakınım. Bana duâ ettiği zaman, duâ edenin duâsına
cevap veririm (kabul ederim -ucîbu-).”482
476 4/Nisâ, 85
477 4/Nisâ, 6
478 55/Rahmân, 27 ve Bak. 55/Rahmân, 78
479 27/Neml, 40
480 4/Nisâ, 1
481 11/Hûd, 61
482 2/Bakara, 186
≈ 195 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
46) el-VÂSİ’: İlmi, ihsanı, mağfiret ve merhameti her şeyi kuşatan. Bu isim,
Kur’ân-ı Kerim’de 9 yerde geçer. “Şüphe yok ki Allah, Vâsi’’dir/kuşatandır,
bilendir (Alîm).”483
47) el-HAKÎM: Bütün emir ve işleri yerli yerinde olan. Hüküm ve hikmet
sahibi. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de toplam 97 yerde geçer. “Size apaçık deliller
geldikten sonra, yine de kayarsanız (isyâna ve küfre dalarsanız), şunu
iyi bilin ki Allah azizdir, hakîmdir.”484
48) el-VEDÛD: Çok seven ve çok sevilen. Bu ism-i şerif, Kur’ân-ı Kerim’de
2 yerde geçer. “Rabbinizden istiğfâr ederek bağışlanma dileyin; sonra
O’na tevbe edin. Muhakkak ki Rabbim çok merhametlidir, (mü’minleri)
çok sever (Vedûd).”485; “O (Allah), Ğafûrdur/çok bağışlayandır, Vedûd’dur/
çok sevendir.”486
49) el-MECÎD: Yüce, şanlı ve şerefli; lütuf ve keremi bol. Mecîd ismi
Kur’ân-ı Kerim’de 2’si Kur’an’ın özelliği ve ikisi de Allah’ın isim-sıfatı olarak
toplam 4 yerde geçer. “Şüphesiz O, övülmeye lâyık olandır (Hamîd’dir),
Mecid’dir.”487; “(O Allah) Arş’ın sahibidir, çok yücedir (el-Mecîd).”488
50) el-BÂİS: Ölümden sonra dirilten; ölüleri diriltip kabirlerinden çıkaran.
Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de geçmez. Ancak, anlamı fiil olarak Kur’an’da geçer.
Allah’a nisbet edilerek O’nun ölüleri dirilten (Bâis) olduğu belirtilir. “Kıyâmet
vakti de gelecektir; bunda şüphe yoktur. Ve Allah kabirlerdeki kimseleri
diriltip kaldıracaktır (yeb’asu).”489; “Yahut görmedin mi o kimseyi ki, evlerinin
duvarları çatıları üzerine çökmüş (alt üst olmuş) bir kasabaya uğradı.
‘Ölümünden sonra Allah bunları nasıl diriltir acaba?!’ dedi. Bunun üzerine
Allah onu öldürüp yüz sene bıraktı; sonra tekrar diriltti (bease)…”490; “De
ki: ‘Onları bir defa yaratıp inşâ eden (ölümden sonra) diriltecek. O, her
türlü yaratmayı gâyet iyi bilir.”491
51) eş-ŞEHÎD: Her şeyi gözleyip bilen; her zaman ve her yerdeki mahlû-
483 2/Bakara, 115
484 2/Bakara, 209
485 11/Hûd, 90
486 85/Burûc, 14
487 11/Hûd, 73
488 85/Burûc, 15
489 22/Hacc, 7
490 2/Bakara, 259
491 36/Yâsin, 79
≈ 196 ≈
Ahmed Kalka n
katını bilip gören. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de toplam 35 yerde geçer. “Şüphesiz
Allah, her şeye şâhit olandır (Şehîdâ).”492
52) el-HAKK: Fiilen var olan, varlığı ve ulûhiyeti gerçek olan; Hiç değişmeden
duran; Hakkı izhar eden. El-Hakk kelimesi, çoğu Allah’ın ismi olarak
Kur’an’da toplam 227 yerde geçer. “İşte böyle hiç şüphesiz Allah, Hakk’ın
tâ kendisidir (huve’l-Hakku).”493
53) el-VEKÎL: Kendisine güvenilip dayanılan; Kendisine havale olunan işleri,
kulların işini düzeltip onların yapacağından daha iyi temin eden. Vekîl
ismi, çoğu Allah’ın ismi olarak Kur’an’da toplam 24 yerde geçer. “Allah’a
tevekkül et, vekil olarak Allah yeter.”494; “…Sana Rabbin vekîl olarak yeter.”
495
54) el-KAVÎ: Kudretli, her şeye gücü yeten. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 11
yerde geçer. “Şüphesiz Allah, en büyük kuvvet sahibidir (Kaviy), sonuçlandırması
da pek şiddetlidir.”496
55) el-METÎN: Çok sağlam ve çok güçlü; Her şeye gücü yeten, kudretli.
İkisi Allah’ın tuzağının özelliği ile ilgili olmak üzere bu isim 3 yerde geçer.
“Şüphesiz rızk veren, metîn (kuvvet sahibi) olan Allah’tır.”497
56) el-VELÎ: Yardımcı ve dost. Kur’ân-ı Kerim’de bu isim 43 yerde kullanılır.
Bu ismin çoğulu evliyâ kelimesi ise 42 yerde zikredilir. “Allah iman edenlerin
velîsidir (dost ve yardımcısıdır), onları karanlıklardan nûra (aydınlığa)
çıkarır.”498
57) el-HAMÎD: Her bakımdan övgüye lâyık. Bütün varlığın diliyle övülen.
Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de toplam 17 yerde geçer. “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın
iyilerinden ve rızık olarak yerden size çıkardıklarımızdan
infak edin/hayra harcayın. Size verilse, gözünüzü yummadan alamayacağınız
kötü malı, hayır diye vermeye kalkışmayın. Bilin ki Allah zengindir
(Ğaniy), övgüye lâyıktır (Hamîd).”499
492 4/Nisâ, 33
493 22/Hacc, 6
494 4/Nisâ, 81
495 17/İsrâ, 65
496 8/Enfâl, 52
497 51/Zâriyât, 58
498 2/Bakara, 257
499 2/Bakara, 267
≈ 197 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
58) el-MUHSÎ: Her şeyi tek tek bütün ayrıntılarıyla bilen; İlmiyle her şeyin
sayısını bilen. El-Muhsî ismi, bu şekliyle Kur’an’da geçmez. Ancak, fiil şeklinde
Allah’ın muhsî olduğu ifade edilir. “Andolsun onların tümünü kuşatmış
ve o nları s ayı o larak d a s aymış b ulunmaktayız ( ahsâhum).”500; “O gün
Allah onların hepsini diriltecek ve yaptıklarını kendilerine haber verecektir.
Allah onları (onların yaptıklarını) bir bir saymıştır (ahsâhu). Onlar ise
unutmuşlardır. Allah her şeye şâhiddir.”501; “Şüphesiz ölüleri ancak Biz
diriltiriz. Onların yaptıkları her işi, bıraktıkları her izi yazarız. Biz, her şeyi
apaçık bir kitapta (levh-i mahfûz’da) sayıp yazmışızdır (ahsaynâhu).”502
59) el-MÜBDÎ: Varlıkları orijinal şekilde yaratan; Mahlûkatı maddesiz ve
örneksiz olarak ilk baştan yaratan. Bu isim de Kur’an’da geçmez. Ama Allah’ın
eşsiz şekilde yaratması (mübdî olması), fiil olarak birkaç yerde zikredilir.
“O, ilkin var eden (yübdiü), (sonra dirilterek) döndürecek olandır.”503
60) el-MUÎD: Ölümden sonra tekrar yaratan. Bu isim de Kur’an’da geçmez;
fiil olarak Allah’ın ölümden sonra tekrar yarattığı (muîd olduğu) ifade
edilir. “Allah’ın gerçek bir vaadi olarak hepinizin dönüşü ancak O’nadır.
Çünkü O, mahlûkatı önce (yoktan) yaratır (yebde’ü), sonra da iman edip
sâlih/iyi ameller yapanlara adâletle mükâfat vermek için (onları huzuruna)
geri çevirir (yuîduhû)…”504; “(Rasûlüm!) De ki: (Allah’a) şirk/ortak koştuklarınız
arasında, (birini, yokken) ilk defa yaratacak, arkasından onu (ölümünden
sonra hayata) yeniden döndürecek biri var mı? De ki: Allah ilk
defa yaratıp (yebdeü) (ölümünden sonra) onu yeniden (hayata) döndürür
(yuîduhû). O halde nasıl saptırılırsınız?”505
61) el-MUHYÎ: Can veren, hayatı halk eden, sağlık ve afiyet veren. Muhyî
ismi Kur’an’da 2 yerde geçer. “Allah’ın rahmetinin eserlerine bir bak: Arzı,
ölümünün ardından nasıl diriltiyor?! Şüphesiz O, ölüleri de mutlaka diriltendir
(Muhyî). O, her şeye kadirdir.”506; “Ona (yeryüzüne) can veren,
elbette ölüleri de diriltendir (Muhyî). O, her şeye kadirdir.”507
500 19/Meryem, 94
501 58/Mücâdele, 6
502 36/Yâsin, 12
503 85/Burûc, 13
504 10/Yûnus, 4
505 10/Yûnus, 34
506 30/Rûm, 50
507 41/Fussilet, 39
≈ 198 ≈
Ahmed Kalka n
62) el-MÜMÎT: Ölümü yaratan, ecelleri geldiğinde canlıları öldüren. Mümît
ismi de Kur’an’da yoktur. Fakat, Allah’ın eceli gelen canlıları öldürmesi
(mümît olduğu) birçok âyette bahsedilir. “Dirilten (yuhyî) ve öldüren (yumît)
Allah’tır.”508
63) el-HAYY: Ezelî ve ebedî hayatla daima diri; her şeyi bilen ve her şeye
gücü yeten. Kur’an’da bir kısmı Allah’ın isim-sıfatı olarak geçen Hayy kelimesi
toplam 19 yerde geçer. “Allah, O’ndan başka ilâh/tanrı yoktur; O,
hayydir, kayyûmdur.”509; “Sen asla ölmeyen ve daima diri olan (Allah)’a
(el-Hayy) tevekkül et ve O’nu hamd ile tesbih et.”510
64) el-KAYYÛM: Her varlığın kendisine bağlı olduğu, kâinatı yöneten en
yüce varlık; Her şeyi tutan. Kayyûm ismi Kur’an’da hepsi Allah için olmak
üzere toplam 3 yerde geçer. “Allah, O’ndan başka ilâh yoktur. Hayy’dır,
Kayyûm’dur.”511; “Hayy ve Kayyûm olan Allah’tan başka ilâh yoktur.”512
65) el-VÂCİD: Dilediğini dilediği zaman bulabilen, hiçbir şeye muhtaç olmayan,
müstağnî. El-Vâcid ismi Kur’an’da yoktur. Ama, Allah’ın hiçbir şeye
muhtaç olmayıp, istediğini bulup yapması anlamında Kur’an’da bazı âyetler
vardır. “Bir yoksul iken, seni bulup (vecede-ke) zengin etmedi mi?”513
66) el-MÂCİD: Şanlı, şerefli; kadri ve keremi bol olan. Bu ism-i şerif Kur’ân-ı
Kerim’de geçmemektedir. Aşağı yukarı aynı anlamda olan ve aynı kökü paylaşan
el-Mecîd ismi 2 yerde Allah’ın isim-sıfatı olarak kullanılır: “Şüphesiz O,
övülmeye lâyık olandır (Hamîd’dir), Mecid’dir.”514; “(O Allah) Arş’ın sahibidir,
çok yücedir (el-Mecîd).”515
67) el-VÂHİD: Tek, zâtında, sıfatlarından, işlerinde, isimlerinde, hükümlerinde
asla ortağı veya benzeri olmayan; Bölünüp parçalara ayrılmaması
ve benzerinin bulunmaması anlamında tek. Çoğu Allah’ın isim-sıfatı olarak
kullanılan Vâhıd kelimesi Kur’an’da toplam 30 yerde geçer. “… De ki: Allah
her şeyi yaratandır. Ve O, birdir (el-Vâhid), karşı durulamaz güç sahibidir
508 3/Âl-i İmrân, 156
509 2/Bakara, 255
510 25/Furkan, 58
511 2/Bakara, 255
512 3/Al-i İmran, 2 ve Bak. 20/Tâhâ, 111
513 93/Duhâ, 8
514 11/Hûd, 73
515 85/Burûc, 15
≈ 199 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
(el-Kahhâr).”516; “Sizin İlâhınız tek bir İlâhtır (İlâhun vâhid), O’ndan başka
ilâh yoktur. O bağışlayandır, merhametlidir.”517
68) es-SAMED: Arzu ve ihtiyaçları sebebiyle her varlığın kendisine yöneldiği,
ancak kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan. İhtiyaçların giderilmesi için
tek mercî. Kur’an’da 1 yerde geçer: “Allah, samed’dir.”518
69) el-KAADİR: Her şeye gücü yeten, tam kudret sahibi; İstediğini istediği
gibi yapmaya gücü yeten. Bu isim, Kur’an’da 7 yerde geçer. Bu ismin bir
benzeri (aynı kökten ve aynı anlamda olan) Kadîr ismi de Kur’an’da toplam
45 yerde geçer. “De ki: ‘Allah’ın size üstünüzden (gökten) veya ayaklarınızın
altından (yerden) bir azap göndermeye ya da birbirinize düşürüp bazınıza
bazınızın hıncını tattırmaya gücü yeter (el-Kaadir).”519; “Gerçekten O,
her şeye güç yetirendir (Kadîr).”520
70) el-MUKTEDİR: Her şey gücü yeten, kudretli; Kuvvet ve kudret sahipleri
üzerinde istediği gibi tasarruf eden. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 2 yerde
geçer: “Onlar bütün âyetlerimizi yalanladılar. Biz de onları güç ve kudretimize
lâyık bir şekilde (muktedir) yakaladık.”521;“Takvâ sahipleri cennetlerde
ve ırmakların kenarlarında, Muktedir/Güçlü ve Yüce Allah’ın huzurunda
hak meclisindedirler.”522
71) el-MUKADDİM: Öne alan; Arzu ettiğini ileri geçiren, Cennet’e yaklaştıran.
Bu ism-i şerif Kur’an’da geçmez.
72) el-MUAHHİR: İstediğini geriye koyan, arkaya bırakan. Bu ism-i şerif
de Kur’an’da geçmemektedir, ancak hadis-i şerifte geçmektedir.523
73) el-EVVEL: İlk, O’ndan öncesi olmayan evvel; Varlığının başlangıcı olmayan.
Evvel kelimesi, bazısı Allah’ın isim ve sıfatı olarak Kur’an’da toplam
23 yerde kullanılır. “O, Evveldir.”524
74) el-ÂHİR: Son, Bâki olan, O’ndan sonrası olmayan son; Varlığının sonu
olmayan. Bazısı Allah’ın isim ve sıfatı olarak, çoğunluğu da farklı durumla-
516 13/Ra’d, 16
517 2/Bakara, 163
518 112/İhlâs, 2
519 6/En’âm, 65
520 46/Ahkaf, 33
521 54/Kamer, 42
522 54/Kamer, 55
523 Bak. Buhârî, Teheccüd 1
524 57/Hadîd, 3
≈ 200 ≈
Ahmed Kalka n
rı anlatan şekilde Kur’an’da âhir kelimesi toplam 28 yerde zikredilir. “…Ve
Âhirdir.”525
75) ez-ZÂHİR: Varlığını ve birliğini belgeleyen birçok delilin bulunması
açısından apâşikâr; Kudret ve saltanatıyla âşikâr olan/gizli olmayan. “…Ve
Zâhirdir.”526
76) el-BÂTIN: Gizli; Zâtının görülmesi ve mâhiyetinin bilinmesi açısından
gizli. El-Bâtın ismi, Kur’an’da 1 yerde geçer:“…Ve Bâtındır.”527
77) el-VÂLÎ: Kâinatın hâkimi ve yöneteni. “Vâl” şeklinde bu isim, Kur’an’da
1 yerde geçer: “Onlar için O’ndan (Allah’tan) başka vâlî yoktur.”528
78) el-MÜTEÂLÎ: İzzet, şeref ve hükümranlık bakımından en yüce, erişilmesi
mümkün olmayan. El-Müteâl ismi, Kur’an’da 1 yerde geçer: “O, gaybı
da, müşâhede edileni de bilendir. Çok büyüktür, yücedir (el-Müteâl).”529
79) el-BERR: İyilik ve ihsânı bol olan. Kullarına karşı iyiliği ve bahşişi bol
olan. Bütün iyilik, güzellik ve ihsânın tek kaynağı. Kur’ân-ı Kerim’de el-berr
kelimesi toplam 12 yerde geçer. Fakat bunların çoğu kara (yeryüzü) anlamındadır.
Sadece 1 âyette Allah’ın sıfatı olarak kullanılır: “Gerçekten O, iyiliği
bol (el-Berr) merhameti çok olandır.”530
80) et-TEVVÂB: Tevbeleri çokca kabul edip günahları bağışlayan; Kullarını
tevbeye teşvik edip onların tevbelerini kabul eden. Tevvâb ismi Kur’an’da
toplam 11 yerde geçer. “Şüphesiz O Tevvâb’dır/tevbeleri kabul edendir,
merhametlidir (Rahîm’dir).”531
81) el-MÜNTAKIM: Suçluları lâyık ve müstahak oldukları şekilde adâleti
ile cezâlandıran. “Gerçekten Biz, suçlu günahkârlardan intikam alıcılarız
(müntakımûn).”532
525 57/Hadîd, 3
526 57/Hadîd, 3
527 57/Hadîd, 3
528 13/Ra’d, 11
529 13/Ra’d, 9
530 52/Tûr, 28
531 2/Bakara, 37
532 32/Secde, 22
≈ 201 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
82) el-AFÜVV: Çok affedici; İnsanların günahlarını kendilerinde sorumluluk
kalmayacak şekilde affeden. Afüvv ismi Kur’an’da toplam 5 yerde geçer.
“Şüphesiz Allah affedendir (Afüvv), güç yetirendir (Kadîr).”533
83) er-RAÛF: Şefkatli, çok merhametli, pek müşfik. Raûf ismi Kur’an’da
toplam 11 yerde geçer. “Çünkü O, onlara (karşı) çok şefkatlidir (Raûf), çok
merhametlidir (Rahîm).”534
84) MÂLİKÜ’L MÜLK: Mülkün hakiki ve ebedî sahibi. Bu isim Kur’an’da 1
yerde geçer: “De ki: ‘Ey mülkün sahibi (Mâlike’l-mülk) Allah’ım, dilediğine
mülkü verirsin ve dilediğinden mülkü çekip alırsın, dilediğini Aziz kılar,
dilediğini alçaltırsın, hayır Senin elindedir. Gerçekten Sen her şeye güç
yetirensin.”535
85) ZÜ’L-CELÂLİ VE’L-İKRÂM: Azamet ve kerem sahibi; Büyüklük ve ikram
sahibi. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 2 yerde geçer. “(Yer) üzerindeki her
şey yok olucudur, Celâl ve ikram sahibi (zü’l-celâli ve’l-ikrâm) Rabbinin
yüzü (zâtı) bâki kalacaktır.”536; “Büyüklük ve ikram sahibi (zü’l-celâli ve’l-ikrâm)
Rabbinin adı yücelerden yücedir.”537
86) el-MUKSIT: Adâletle hükmeden, bütün işlerini denk ve birbirine uygun
ve yerli yerinde yapan. Kur’ân-ı Kerim’de el-Muksıt ismi geçmez. Ama,
Allah’ın kıst ile davrandığı (yani muksit olduğu) ifade edilir. “Oysa onlar, haksızlığa
uğratılmadan aralarında adâletle (bi’l-kıst) hükmedilmiştir.”538
87) el-CÂMİ’: İstediğini istediği zaman istediği yerde toplayan; Bütün
övgü ve erdemleri zâtında toplayan; evrendeki tüm varlıkları tüm bir âhenk
içinde toplayıp düzenleyen; bütün mahlûkatı hesaba çekmek üzere kıyâmet
gününde bir araya getiren. Câmi’ ismi Kur’an’da 2 yerde kullanılır. “Rabbimiz,
kendisinde şüphe olmayan bir günde insanları muhakkak Sen toplayacaksın
(câmiu’n-nâs). Doğrusu Allah, va’dinden cayıp dönmez.”539; “O
(Allah,) Kitap’ta size şöyle indirmiştir ki: Allah’ın âyetlerinin inkâr edildiğini
yahut onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar bundan başka bir söze
533 4/Nisâ, 149
534 9/Tevbe, 117
535 3/Âl-i İmrân, 26
536 55/Rahmân, 26-27
537 55/Rahmân, 78
538 10/Yûnus, 54
539 3/Âl-i İmrân, 9
≈ 202 ≈
Ahmed Kalka n
dalıncaya (başka konuya geçinceye) kadar kâfirlerle beraber oturmayın;
yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Elbette Allah, münâfıklarları ve kâfirleri
Cehennemde bir araya getirecektir (câmi’).”540
88) el-ĞANÎ: Çok zengin; Kendisi her şeyden müstağnî, kendi dışındaki
her şey O’na muhtaç. Ğanî ismi Kur’an’da toplam 20 yerde geçer. “Şüphesiz
Allah hiçbir şeye ihtiyacı olmayandır (el-Ğaniyy), övülmeye lâyık olandır.”
541
89) el-MUĞNÎ: Zenginlik veren; kullarından dilediğini keremiyle zengin
eden. Muğnî ismi Kur’an’da geçmez. Fakat, Allah’ın zengin kılması (muğnî
olması) bazı âyetlerde vurgulanır. “Allah dilerse sizi kendi fazlından zengin
kılar (yuğnîkümullah).”542
90) el-MÂNİ’: Bir şeyin olmasına mâni olan; Kötülüklere engel olan, hikmeti
gereği dilemediği şeylerin gerçekleşmesine izin vermeyen. Bu isim de
Kur’ân-ı Kerim’de geçmez. Ancak, bu anlamda âyetler vardır: “Allah sana,
bir zarar dokunduracak olursa, O’ndan başka bunu senden kaldıracak
yoktur. Ve eğer sana bir hayır isterse O’nun bol fazlını geri çevirecek de
yoktur. Kullarından dilediğine bunu isâbet ettirir. O, bağışlayandır, merhametlidir.”
543
91) ed-DÂRR: Zarar verici olanlar dâhil olmak üzere her şeyi yaratan.
Bu isim de Kur’ân-ı Kerim’de geçmez. Ancak, bu ism-i celilin mânâsı, bazı
âyetlerde beyan buyrulur.544 Hadis-i şerifte de şöyle buyrurlur: “Zarar verene
Allah zarar verir. Güçlük çıkarana Allah güçlük çıkarır.”545
92) en-NÂFİ’: Fayda veren; Faydalı ve menfaat verici şeyleri yaratan. Bu
ism-i celil de Kur’an’da geçmez. Ama, mânâsı bazı âyetlerde kullanılır: “De
ki: Allah’ın dilemesi dışında kendim için zarardan veya faydadan (hiçbir
şeye) mâlik değilim.”546
93) en-NÛR: Nurlandıran, nûr kaynağı; Âlemleri ve gönülleri nurlandıran.
540 4/Nisâ, 140
541 2/Bakara, 267
542 9/Tevbe, 28
543 10/Yûnus, 107; 6/En’âm, 17
544 6/En’âm, 17; 10/Yûnus, 107; 39/Zümer, 38
545 Ebû Dâvud, Akdiye 31, Hds no: 3635; İbn Mâce, Ahkâm 17, Hadis no: 2342; Tirmizî, Birr ve’s- Sıla
27, Hadis no: 2005
546 10/Yûnus, 49; 48/Fetih, 11; 7/A’râf, 188
≈ 203 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
Nûr kelimesi Kur’an’da Allah’ın kitabı, aydınlık gibi anlamlarla birlikte Allah’ın
nûru anlamında da kullanılır. Toplam 43 yerde geçer. “Allah, göklerin ve
yerin nurudur.”547
94) el-HÂDÎ: Yol gösteren, murada erdiren; Hidâyet yaratan, istediği kulunu
hayırlı yollara muvaffak kılan. Hâd(î) kelimesi Kur’an’da toplam 10 yerde
geçer. “Hiç şüphe yok ki Allah, iman edenleri dosdoğru yola yöneltip iletmektedir
(hâd).”548
95) el-BEDÎ’: Bütün varlıkları eşi ve örneği olmadan sanatkârâne bir şekilde
yaratan; hayret verici âlemler icad eden. Her ikisi de “Bedî’u’s-semâvâti
ve’l-arz” şeklinde olan Bedî’ ismi Kur’an’da 2 yerde geçer. “(O,) Gökleri ve
yeri eşsiz yaratandır (Bedî’). O, bir işin olmasını dilediğinde, ona yalnızca
‘ol’ der, o da hemen oluverir.”549; “O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır.”
550
96) el-BÂKÎ: Varlığının sonu olmayan, daima var olan. Bâkî ismi de
Kur’an’da bu şekilde geçmez. Ancak anlamı bazı âyetlerde zikredilir: “Allah,
daha hayırlıdır ve daha süreklidir, kalıcıdır (ebka).”551
97) el-VÂRİS: Varlığının sonu olmayan; Varlığı devamlı olan servetlerin hakiki
sahibi; Her şey yokluğa döndükten sonra da varlığı ve saltanatı devam
eden. El-Vâris kelimesinin çoğulu el-Vârisûn ve el-Vârisîn şeklinde Allah’ın
isim-sıfatı olarak 2 yerde geçer. “Şüphesiz Biz, gerçekten Biz yaşatır ve öldürürüz
ve vâris olanlar Biziz (Vârisûn).”552“…Sen vârislerin en hayırlısısın
(her şey sonunda Senindir).”553
98) er-REŞÎD: Bütün işleri isâbetli ve hedefine ulaşan, kullarını doğru yola
irşad edici. Birkaç âyette başkası için kullanılan reşîd kelimesi, Allah için
Kur’an’da kullanılmamıştır. Ama, bu ismin anlamı, Kur’an’ın bazı âyetlerinde
geçer: “Andolsun, bundan önce İbrahim’e rüşdünü (ruşdehû) vermiştik ve
Biz, onu (doğruyu seçme yeteneğinde olduğunu) bilenlerdik.”554
547 24/Nûr, 35
548 22/Hacc, 54
549 2/Bakara, 117
550 6/En’âm, 101
551 20/Tâhâ, 73 ve Bak. 55/Rahmân, 27
552 15/Hicr, 23
553 21/Enbiyâ, 89
554 21/Enbiyâ, 51; Yine Bak. Ruşd kelimesi: 18/Kehf, 66
≈ 204 ≈
Ahmed Kalka n
99) es-SABÛR: Çok sabırlı. Esmâü’l-Hüsnâ hadisinde yer alan bu ism-i
celil, Kur’ân-ı Kerim’de geçmez. Şu âyet-i kerime, es-Sabûr ism-i celilinin
mânâsını beyan etmektedir: “Eğer Allah, insanları zulümleri nedeniyle sorguya
çekecek olsaydı, onun üstünde (yer yüzünde) canlılardan hiçbir şey
bırakmazdı. Ancak onları, adı konulmuş bir süreye kadar ertelemektedir.
Onların ecelleri gelince ne bir saat ertelenebilir ne de öne alınabilir.”555
Allah’ın çok sabırlı, yani sabûr olduğundan bahseden bir hadis-i şerif de
şöyledir: “Yüce Allah’tan daha sabırlı ve aleyhinde (bâtıl iddiaların verdiği)
ezâya hilimli hiçbir kimse, yahut hiçbir şey yoktur. Çünkü insanların bir
kısmı O’na oğul isnad edip çağırıyorlar. Böyleyken şüphesiz Allah, onları
âfiyette kılıyor ve onları tüm türlü nimetlerle rızıklandırıyor.”556
Âlimlerin ittifakıyla Güzel İsimler 99’a münhasır değildir. Allah’a
ait her şey sınırsız ve sonsuz olduğu gibi, isimleri de sınırsızdır.
Kur’ân-ı Kerim’de isim sigası halinde bulunduğu halde, Tirmizî’nin
yukarıda saydığımız meşhur listesinde görülmeyen vasıflar/isimler
vardır. Bunlar 27 adettir.
Bilmekte fayda var: Tirmizî, kendi rivayet ettiği, isimlerin tek tek sayıldığı
99 isimli hadise “garîb” demektedir. Garîb hadis: Bir râvînin yalnız başına
rivâyet ettiği, rivâyette tek kaldığı hadis demektir.
Yukarıdaki listenin dışında, Kur’an’daki Diğer İsimler:
1. er-RAB: Varlıklar âlemini yaratan, terbiye ederek geliştiren, onları maddî
ve mânevî olgunluğa götüren, terbiyenin bütün gereklerine mâlik ve her
şeye sahip olan. (Kur’an’da 970 yerde kullanılır) “Hamd (övülme), âlemlerin
Rabbi Allah’a mahsustur.”557; “Yaratan Rabbinin adıyla oku.”558
2. el-İLÂH: İbâdet edilen, mâbud, ilâh. Kur’an’da çoğu Allah için, bazen
de müşriklerin sahte tanrıları için olmak üzere toplam 147 yerde geçer. “Sizin
ilâhınız tek bir İlâhtır.”559; “Allah’tan başka ilâh yoktur; O, Rahmân’dır,
Rahîm’dir.”560
3. el-MUHIYT: Kuşatan, ilim ve kudretle ihâta eden. Muhıyt ismi, Allah’ın
555 16/Nahl, 61; Allah’ın sabûr olmasıyla ilgili yine Bak. 18/Kehf, 58; 35/Fâtır, 45; 22/Hacc, 48.
556 Buhârî, Edeb 124; Müslim, Münâfıkîn 9, Hadis no: 49-50
557 1/Fâtiha, 2
558 96/Alak, 1
559 2/Bakara, 163
560 2/Bakara, 163
≈ 205 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
isim-sıfatı olarak Kur’an’da 8 âyette geçer. “…Allah, kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır.”
561
4. el-KADÎR: Kudreti tam olan, Her şeye gücü yeten. Hikmetin gereğine
göre istediğini yapan. Kur’an’da 45 yerde geçer. “Allah, şüphesiz her şeye
kadirdir.”562
5. el-KÂFÎ: Kifâyet eden, yeten, üzerine alan. Kullarına yardım eden, vekil
olan, yol gösteren, yaptıklarını bilen, gören, hesaba çeken. O, her şeye kâfi
olduğundan ibâdet, ümit, rağbet, tevekkül ve duâ yalnız O’ndan olur. El-
Kâf(î), Kur’an’da yalnız 1 yerde Allah hakkında zikredilir. “Allah kuluna kâfi
değil midir? Seni O’ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah, kimi saptırırsa
artık onun yolunu doğrulayacak, hidâyet verecek biri yoktur.”563
6. eş-ŞÂKİR: Kullarına, yaptıkları ibâdet ve şükürlerinin karşılığı olarak
çok mükâfat ve nimet veren, az veya çok her itaati ödüllendiren, bol, çok
ve devamlı nimet ihsan eden. Kur’an’da 4 âyette geçen şâkir kelimesinin
2’si insanlar hakkında kullanılır. 2 âyette Allah’ı tavsif eder. “Her kim gönüllü
olarak bir iyilik yaparsa, şüphesiz Allah kabul eder (şâkir) ve (yapılanı)
hakkıyla bilir.”564
7. el-HAKÎM: Hâkim olan, karar veren, hükmeden, hikmetli, her şeyi yerli
yerince yapan, yöneten, men eden, sağlam yapan. Kur’an’da toplam 97
âyette geçen el-Hakîm kelimesi, 91 âyette Allah’ı tavsif eder. “… Allah dileseydi,
sizi de zahmet ve meşakkate sokardı. Çünkü Allah güçlüdür (Azîz),
hakîmdir (Hakîm).”565
8. el-KÂHİR:
Gâlip gelen, zelil eden, istediğini yapan, üstün gelen, gücü her şeyi kuşatan,
kuvvet ve kudretine güç yetirilemeyen, yarattıklarını dilediği gibi yöneten,
dilediğini yapmaktan hiçbir şey kendisini âciz bırakamayan. Allah’ın
sıfatı olarak 2 âyette geçer. “O, kullarının üstünde tam gâliptir, her türlü
tasarrufa sahiptir (kâhir). O, hüküm ve hikmet sahibidir (Hakîm), her şeyden
haberdardır. (Habîr).”566
561 2/Bakara, 19. Diğer âyetler: 3/Âl-i İmrân, 120; 4/Nisâ 108, 126; 8/Enfâl, 47; 11/Hûd, 92; 41/
Fussılet, 54; 85/Burûc, 20.
562 2/Bakara, 20
563 39/Zümer, 36
564 2/Bakara, 158 ve Bak. 4Nisâ, 147
565 2/Bakara, 220
566 6/En’âm, 18 ve Bak. 6/En’âm, 61
≈ 206 ≈
Ahmed Kalka n
9. el-MEVLÂ: Rab, dost, yardım eden, ihsân eden. Kur’an’da 18 yerde
geçen mevlâ kelimesi, 12 yerde Allah’ın isim-sıfatı olarak zikredilir. “Ey Rabbimiz!
Bize gücümüzün yetmediği işleri yükleme. Bizi affet. Bizi bağışla.
Bize acı. Sen bizim mevlâmızsın. Kâfirler topluluğuna karşı bize yardım
et.”567; “… Namazı kılın, zekâtı verin ve Allah’a sımsıkı sarılın. O, sizin mevlânızdır.
Ne güzel mevlâdır, ne güzel yardımcıdır (O).”568
10. en-NASIYR: Çok yardım eden, sürekli yardım eden, te’yid ve takviye
eden, kurtaran, zafer veren. Kendisinin yardımından mahrum etmeyeceğinden
emîn olunan. Nasıyr kelimesi Kur’an’da toplam 24 yerde geçer. Çoğu
Allah için isim-sıfat olarak kullanılır. Rabbin yol gösteren (hâdî) ve yardım
eden (nasıyr) olarak yeter.”569; “Sizin Allah’tan başka ne dostunuz (velîy)
ne de yardımcınız (nasıyr) vardır.”570
11. el-HÂLIK: Yaratıcı, Düzgün biçimde takdir edip bir şeyi örnek almaksızın
icad etmek. Allah’ın hâlık sıfatı, Kur’an’da 8 âyette geçer ve her şeyi
yaratanın Allah olduğu bildirilir. “De ki: Allah, her şeyin yaratıcısıdır (hâlık).
O tektir, kahhârdır.”571; “Allah’tan başka yaratıcı mı var?”572
12. el-MELİK: Kâinatın mâliki, sahibi ve yöneticisi. Kur’ân-ı Kerim’de çoğu
Allah’ın isim-sıfatı olmak üzere toplam 13 yerde geçer. “Hak/gerçek melik
Allah, yücedir.”573; “De ki: İnsanların Rabbine, insanların Melikine (mutlak
sahip ve hâkimine), insanların İlâhına sığınırım.”574
13. el-KEFÎL: Şâhit, vekil, referans. Kur’ân-ı Kerim’de 1 yerde geçer. “Antlaşma
yaptığınız zaman, Allah’ın ahdini yerine getirin ve Allah’ı üzerinize
şâhit tutarak (Kefîl), pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Şüphesiz
Allah, yapacağınız şeyleri çok iyi bilir.”575
14. el-HALLÂK: Mükemmel yaratan, devamlı yaratan. Kur’ân-ı Kerim’de
2 yerde geçer ve Allah’ın isim-sıfatı olarak kullanılır. “Şüphesiz Rabbin hak-
567 2/Bakara, 286
568 22/Hacc, 78
569 25/Furkan, 31
570 9/Tevbe, 116
571 13/Ra’d, 16
572 35/Fâtır, 3
573 20/Tâhâ, 114
574 114/Nâs, 1-3
575 16/Nahl, 91
≈ 207 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
kıyla yaratan (Hallâk), çok iyi bilendir (Alîm).”576
15. el-EKREM: Çok ikram eden, ikrâmı en çok olan. Allah’ın sıfat-ismi olarak
Kur’ân-ı Kerim’de bu isim, 1 yerde kullanılır. “Oku ve Rabbin, en büyük
kerem sahibidir (el-Ekrem).”577
16. el-A’LÂ: Çok yüce, en şerefli, Şânı ve kadri yüksek, kudreti çok büyük
olan. Kur’an’da toplam 2 âyette Allah’ın isim-sıfatı olarak kullanılır. “Yüce
(A’lâ) Rabbinin adını tesbih (ve takdis) et.”578
17. el-MÜBÎN: Varlığı âşikâr olan, hakkı izhar eden, gerçeği beyan eden.
Mübîn kelimesi, değişik birçok şeyin sıfatı olarak Kur’an’da toplam 119 yerde
geçer. Bunlardan sadece 1 âyette Allah’ın sıfatı olarak geçer: “…Ve bilirler
ki Allah haktır, apaçıktır (Mübîn).”579
18. el-HAFÎ: Çok ikram eden, son derece iyilik ve lütuf sahibi, her şeyi
bilen. Kur’an’da 2 yerde geçer. Bunlardan biri Allah’ın sıfat-ismi olarak kullanılır.
“…O (Allah) bana karşı çok lütufkârdır (Hafî).”580
19. el-KARÎB: Yakın; Affı, mağfireti, rahmeti, bilmesi, görmesi ve duyması
itibariyle kullarına yakın olan. Karîb kelimesi Kur’an’da 25 âyette geçer, bunlardan
5’i Allah’ın sıfatı olarak kullanılır. “(Ey Peygamberim! Kullarım, sana
Benden sorarlarsa (onlara bildir ki): Ben (onlara) yakınım (karîb). Bana
duâ edince, duâ edenin duâsına icâbet ederim…”581; “… Şüphesiz O,
işitendir (Semî’), yakındır (Karîb).”582
20. el-EHAD: Bir, tek, yegâne. Eşi,benzeri ve ikincisi bulunmayan bir tek.
Allah’ın Ehad ismi sadece 1 âyette geçer: “De ki: ‘O Allah tektir/birdir.”583
21. ĞÂFİRU’Z-ZENB: Günahları bağışlayan. Kur’an’da 1 âyette geçer. “…
(Allah,) Günahı bağışlayandır (Ğâfiru’z-zenb)…”584
22. ŞEDÎDU’L-IKAAB: Cezalandırması çok şiddetli olan. Bu isim-sıfat,
576 15/Hıcr, 86 ve Bak. 36/Yâsin, 81
577 96/Alak, 3
578 87/A’lâ, 1 ve Bak. 92/Leyl, 20
579 24/Nûr, 25
580 19/Meryem, 47
581 2/Bakara, 186
582 34/Sebe’, 50
583 112/İhlâs, 1
584 40/Mü’min, 3
≈ 208 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’ân-ı Kerim’de 14 yerde geçer. “Bilin ki, şüphesiz Allah, cezalandırması
şiddetli olandır…”585; “Allah, kuvvetlidir, azâbı şiddetlidir.”586
23. FÂTIRU’S-SEMÂVÂTİ VE’L-ARD: Yeri ve gökleri yaratan; Yoktan var
eden. Kur’an’da 6 âyette geçer. “De ki, gökleri ve yeri yoktan var eden, besleyen
fakat, kendisi beslenmeyen Allah’tan başka dost mu tutayım?...”587
24. RAFÎU’D-DERECÂT: Dereceleri yükselten; Peygamber ve mü’minlerin
itibar, derece, şan ve şereflerini artıran. Gökleri tabaka tabaka yükselten,
kullarının dünyada derecelerini veya cennetteki mevkilerini yükselten.
Kur’an’da 1 âyette geçer. “Dereceleri yükselten, Arş’ın sahibi Allah, kavuşma
günüyle korkutmak için kullarından dilediğine irâdesiyle ilgili vahyi
indirir.”588
25. ĞÂLİB ALÂ EMRİH: Emrinde, işinde ve hükmünde gâlip olan, üstün
gelen. Kur’an’da 1 yerde Allah’ın sıfatı olarak geçer. “Allah emrinde gâliptir,
fakat insanların çoğu (bunu) bilmezler.”589
26. KÂİM ALÂ KÜLLİ NEFS: Varlıkları, tüm yaratıkları görüp gözeten, koruyan
ve yöneten. Allah’ın sıfatı olarak Kur’an’da 1 yerde geçer. “Her nefsin
kazandığını görüp gözeten, koruyan (Allah), hiç böyle olmayan gibi olur
mu?”590
27. HAYRUN HÂFIZAN: En iyi koruyup gözeten. Allah’ın sıfatı olarak
Kur’ân-ı Kerim’de 1 yerde geçer. “Allah en hayırlı koruyucudur. O, acıyanların
en merhametlisidir.”591
İbn Mâce592 rivâyetinde bulunup da, yukarıda sayılıp açıklanan Tirmizî’nin593
meşhur rivâyetinde bulunmayan esmâü’l-hüsnâ şunlardır:
1- el-BÂRR: Kullarına iyilik yapan, çok lutufkâr, çok merhametli, çok şefkatli
demektir. Bârr şeklinde Kur’an’da geçmez; aynı anlamda Berr şeklinde
585 5/Mâide, 98
586 8/Enfâl, 52
587 6/En’âm, 14
588 40/Mü’min, 15
589 12/Yusuf, 21
590 13/Ra’d, 33
591 12/Yusuf, 64
592 Duâ, 10
593 Deavât, 82
≈ 209 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
Allah için 1 âyette geçer.594 Kıta ve geniş kara parçası anlamında 12 âyette
berr kelimesi kullanılmıştır.
2- el-CEMÎL: Allah’ın söz, fiil ve işlerinin iyi ve güzel, O’nun iyilik ve ihsan
sahibi olduğunu ifade eder. Allah’ın her eseri, her yaptığı ve her davranışı
güzeldir. Allah’ın ismi olarak Kur’an’da geçmez. Bir hadiste şöyle buyrulur:
“Allah cemîldir/güzeldir, cemâli/güzeli sever.”595
3- el-KÂHİR: Kur’an’da Allah’ın sıfatı olarak 2 âyette geçmiştir: “O, kullarının
üstünde tam gâliptir, hakîmdir.”596
4- el-KARÎB: Yakın. Zaman, mekân ve cihet itibarıyla değil; kullarına
onların hallerini, yaptıklarını, söylediklerini, düşündüklerini, duâlarını bilmesi,
görmesi, duyması, şâhit olması, yardım etmesi, koruması itibarıyla yakın
demektir. Karîb kelimesi Kur’an’da 25 yerde geçmiş ve bunlardan 5 tanesi
Allah’ı nitelemede kullanılmıştır. “Kullarım, sana Benden sorararlarsa (onlara
bildir ki): Ben (onlara) yakınım (karîb).”597
5- er-RÂŞİD: Söz ve fiillerinde isâbetli olan, hakîm, doğru yolu gösteren,
öğreten; yardımcısı olmadan bütün işleri en güzel bir şekilde yöneten, tedbirli
olan demektir. Allah’ın isim veya sıfatı olarak bu şekilde geçmemekle
birlikte; Allah’ın doğru yolu gösterici olduğu birçok âyette bildirilmiştir.
6- er-RABBU: Kur’an’da 970 yerde geçer. Varlıklar âlemini yaratan, terbiye
ederek geliştiren, onları maddî ve mânevî olgunluğa götüren, terbiyenin
bütün gereklerine mâlik ve her şeye sahip olan.
7- el-MÜBÎN: Varlığı gizli olmayan, apaçık olan, hakkı izhar eden, gerçeği
beyan eden demektir. Kur’an’da 119 yerde geçer. Allah’ın sıfatı olarak sadece
1 âyette kullanılır: “… Ve bilirler ki Allah haktır, mübîndir/apaçıktır.”598
8- el-BURHÂN: Hak ile bâtılı, doğru ile yanlışı ayıran, bütün şüpheleri gideren
kesin delil anlamında Kur’an’da 8 âyette geçer. Kur’an’da Allah’ın sıfatı
olarak kullanılmaz.
594 52/Tûr, 28
595 Müslim, Birr 57
596 6/En’âm, 18; 61
597 2/Bakara, 186
598 24/Nûr, 25
≈ 210 ≈
Ahmed Kalka n
9- eş-ŞEDÎD: Şiddetli olan demektir. Allah hakkında Kur’an’da “Şedîdu’-
azâb” (1 âyette,599 “Şedîdu’l-ıkâb” şeklinde ise 14 âyette geçer. Her ikisi
de cezalandırması, azâbı şiddetli olan anlamına gelir.
10- el-VÂKIY: Allah’ın yaratıklarını tehlikelerden koruduğunu ifade eder.
Mü’minleri dünya ve âhirette koruyup kollayan. Kur’an’da Allah’ın sıfatı olarak
bu şekilde geçmez.
11- ZÜ’L-KUVVETİ: Kadir, çok güçlü, kuvveti tam olan, asla âcizliği bulunmayan
demektir. Kur’an’da Allah’ın sıfatı olarak 1 âyette geçer: “Gerçekten
rızık veren, sağlam, kuvvet sahibi olan ancak Allah’tır.”600
12- el-KAİM: Her şeyi görüp gözeten, koruyan. Kur’an’da Allah’ın sıfatı
olarak 1 âyette geçmiştir: “Her nefsin kazandığını görüp gözeten, koruyan
(Allah), hiç böyle olmayan gibi olur mu?”601 Kayyûm şeklinde ise 3 âyette
geçer.
13- Ed-DÂİM: Sürekli var olan, ölümlü olmayan, Bâki. Kasas sûresinin 28
ve Rahmân sûresinin 26-27. âyetleri Allah’ın bu sıfatına delâlet eder.
14- el-HÂFIZ: Koruyan, esirgeyen/merhamet eden, gözeten, gizliyi bilen
anlamına gelir. Kur’an’da tekil ve çoğul olarak 28 defa kullanılmıştır. “Kur’an’ı
Biz indirdik ve Onu koruyacak olan da Biziz (Hâfızûn).”602 “En hayırlı koruyucu
Allah’tır. O, merhametlilerin en merhametlisidir.”603
15- el-FÂTIR: Yaratan, icad eden, yokken var eden demektir. Kur’an’da
6 yerde geçer. Hepsi de gökleri ve yeri yaratmasıyla ilgilidir. “De ki, gökleri
ve yeri yoktan var eden, besleyen, fakat kendisi beslenmeyen Allah’tan
başka dost mu tutayım?”604
16- es-SÂMİ’: Sözlerin açığını da gizlisini de işiten demektir. Allah, insanların
fısıltılarına varıncaya kadar iyi veya kötü her sözünü işitir ve gereğini yapar,
duâ ve niyazları duyar ve icâbet eder. Sâmi’ şeklinde Kur’an’da geçmez.
Aynı anlamda Semî’ şeklinde Kur’an’da 47 âyette geçer.
599 2/Bakara, 165
600 51/Zâriyât, 58
601 13/Ra’d, 33
602 15/Hıcr, 9
603 12/Yusuf, 64
604 6/En’âm, 14
≈ 211 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
17- el-MU’TIY: Nimet veren, ihsanda bulunan demektir. Allah’ın bu vasfı,
Kur’an’da “a’tâ - yu’tî” fiiliyle ifade edilmiştir: “(Ey Muhammed!) Biz sana
kevseri verdik.”605
18- el-KÂFÎ: Yeten, koruyan demektir. Allah’ın kuluna kâfi olması; hem
yardım etmesi, vekil olması, yol göstermesi, hem de yaptığını bilmesi, görmesi,
şâhit olması, günahından haberdar olması ve hesaba çekmesi demektir.
Allah’ın sıfatı olarak 1 âyette geçer: “Allah kuluna kâfi değil mi?”606
19- el-EBED: Sonsuz olarak yaşayan, ölümü olmayan demektir. Bâkî ve
Dâim sıfatlarıyla aynı anlamı ifade eder.
20- el-ÂLİM: Çok bilen, her şeyi bilen demektir. Bu sıfat, Allah’ın sırları,
gizli olanları, olmuşu ve olacağı, görünen ve görünmeyen âlemi, yerde ve
göklerde olup bitenleri, geçmişi, hali ve geleceği, canlı ve cansız bütün varlıkları,
insanların gizli ve âşikâr bütün yaptıklarını, küçük ve büyük her şeyi
bildiğini ifade eder. Âlim ismi Kur’an’da 13 âyette geçer. “Allah, göklerin ve
yerin gaybını bilendir. O göğüslerin özünü çok iyi bilendir.”607
21- es-SÂDIK: Söz, iş, vaad ve vaîdinde doğru olan; her sözünü yerine
getiren; yalanı, yanlışı, hilesi, aldatması bulunmayan demektir. Allah’ın bu
sıfatı, Kur’an’da azamet çoğulu olarak “sâdıkûn” şeklinde bir âyette geçer:
“Biz şüphesiz sâdık olanlarız.”608
22- el-MÜNÎR: Aydınlatan, nurlandıran. Varlıklara nurunu veren, nurlandırıcı
olan Allah’tır. Nur kelimesi Kur’an’da 43 âyette geçer. Allah’ın sıfatı olarak
Münîr Kur’an’da geçmez.
23- et-TÂM: Tam ve kâmil olan, eksiksiz ve mükemmel. Allah’ın zât, isim,
sıfat ve fiilleriyle mükemmel olduğunu; eksiksiği, kusuru, acziyeti ve za’fiyeti
olmadığını, her şeyi ile tam olduğunu ifade eder. Kur’an’da geçmez.
24- el-KADÎM: Önlerine geçmek, cesur olmak, eski olmak, bir işe yönelmek
ve râzı olmak anlamındaki “k-d-m” kökünden türeyen kadîm; eski,
evvelî olmayan, her şeyin önü ve evvelî demektir. Kadîm; Allah’ın evvelînin,
605 108/Kevser, 1
606 39/Zümer, 36
607 35/Fâtır, 38
608 6/En’âm, 146
≈ 212 ≈
Ahmed Kalka n
başlangıcının olmadığını, yaratılmadığını ve ezelî olduğunu ifâde eder.
25- el-VİTR: Tek ve eşsiz. Allah’ın sıfatı olarak Kur’an’da geçmez. Hadis-i
şerifte şu şekilde geçer: “Şüphesiz Allah tektir (vitr), teki sever.”609
26- el-EHAD: Bir, tek, yegâne, biricik. Kur’an’da 85 defa geçer. “De ki O
Allah tektir.”610
Tirmizî611 r ivâyetinde b ulunup d a İ bn M âce’de612 yer almayan
isimler de 25 tanedir. Bunlar: el-Kuddûs, el-Ğaffâr, el-Kahhâr, el-Fettâh,
el-Hakem, el-Adl, el-Kebîr, el-Hafîz, el-Mukıyt, el-Hasîb, er-Rakîb, el-Vâsi’,
el-Hamîd, el-Muhsî, el-Muktedir, el-Mukadim, el-Muahhir, el-Berr, el-Muntekım,
Mâlikü’l-Mülk, zü’l-Celâli ve’l-İkrâm, el-Muğnî, el-Bedî’, er-Reşîd,
es-Sabûr.
Yukarıda sayılan (Tirmizî, İbn Mâce ve ilâve olarak Kur’an’daki 27 isim),
yani toplam 145 isimle, yine Kur’an ve hadislerden derlenen 138 isimle birlikte
283 isim Esmâü’l-Hüsnâ olarak değerlendirilebilir. Tabii, Allah’ın tüm
isimlerinin bunlardan ibâret olup başka isminin olmadığını söylemek
doğru olmaz. Allah’ın her şeyi sonsuz olduğu gibi isimleri de
sonsuz ve sınırsızdır.
Esmâü’l-hüsnâ, en güzel isimler demektir. Bu tâbir âyet ve hadislerde
geçer. “Allah, O’ndan başka ilâh yoktur. En güzel isimler O’nundur.”613“Esmâü’l-
Hüsnâ (En güzel isimler) Allah’ındır. O’nu o isimlerle duâ edin, çağırın
(adlandırın)...614; “Allah, O’ndan başka ilâh yoktur. En güzel isimler
O’nundur.”615
Tirmizî’nin Ebû Hureyre’den rivâyetine göre o şöyle demiştir: ‘Allah’ın
Rasûlü (s.a.s.) dedi ki: “Allah’ın doksan dokuz ismi vardır. Kim onları öğrenir
bellerse (ahsâhâ / hayatı boyunca Allah’ı bu şekilde tanıyarak yaşar
ve bu iman ve yaşayış üzere ölürse, inşâallah) Cennete girer.”616(Hadis
rivâyetinin devamında, yukarıda sayıp Türkçe anlamlarını verdiğimiz 99 İlâhî
isim sayılır.)
609 Buhârî, Deavât 68; Müslim, Zikr, 5-6
610 112/İhlâs, 1
611 Deavât, 82
612 Duâ, 10
613 20/Tâhâ, 8
614 7/A’râf, 180
615 20/Tâhâ, 8
616 Tirmizî, Deavât 83, Hadis no: 3507
≈ 213 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
Buhârî, Müslim ve İbn Mâce, hadisin sadece baş tarafını rivâyet eder,
isimleri ayrı ayrı sıralamazlar. Hadis-i şerifte Ebû Hureyre’nin (r.a.) rivâyetiyle
Rasûlullah’ın (s.a.s.) şöyle buyurduğu nakledilir: “Allah’ın doksan dokuz,
yani bir müstesna olmak üzere yüz ismi vardır. Bunları (şirk koşmadan,
mânâlarına uygun tarzda amel etmek sûretiyle) ezber eden her bir kişi
muhakkak Cennet’e girer. Yüce Allah tektir, tek olanı sever.”617
Âyet ve hadislerde zikredilen esmâü’l-hüsnâ, Allah’ın nasıl bir varlık olduğunun,
O’nun niteliklerini, özelliklerini ve hangi vasıflara sahip olup olmadığını
beyan eden isim ve sıfatlardır.
Allah’a ait olan bu isimlerin aynen bir başkasında da olduğuna inanmak
insanı şirke götürür. Tevhidin bir anlamı da Allah’ın isim ve sıfatlarında tek bir
olduğunu, başkalarının Allah’a, Allah’ın da başkalarına (yarattığı varlıklara)
benzemediğine inanmaktır. “O’nun (Allah’ın) benzeri gibi olan hiçbir şey
yoktur. O, işitendir, görendir.”618
“Esmâü’l-Hüsnâ (En güzel isimler) Allah’ındır. O’nu o isimlerle duâ
edin, çağırın (adlandırın). O’nun isimleri konusunda ilhâd’a (eğriliğe) sapanları
bırakın. Onlar yaptıklarının cezâsını göreceklerdir.”619
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ KONUSUNDA DOĞRU YOLDAN SAPMAK
Kur’an, esmâü’l-hüsnâ konusunda ilhad adını verdiği tavrı yasaklamıştır.
620 Bu ilhâd kavramıyla, Allah’ın isimleri ve nitelikleri konusunda ciddiyet
göstermeyen, lâubâli davranan, Allah hakkında zan ile konuşan ve bilmediğini
söyleyenler621 kast edilmiştir. Birçok müfessir, âyette dile getirilen ilhâdı,
“Allah’ı kendi zâtına vermediği, naslarda yer alan esmâü’l-hüsnâ içerisinde
bulunmayan isimlerle adlandırmak” şeklinde anlamışlardır.
Allah’ın isimleri konusunda doğru yoldan sapmak, hiç şüphesiz, sadece
isimlerin lafızlarıyla ilgili bir durum değildir. Belki de âyetin sakındırdığı
617 Buhârî, Şurût 18, Deavât 68, 103; Müslim, Zikr 2, hadis no: 5, 6; Tirmizî, Deavât 83, Hadis no:
3507; İbn Mâce, Duâ 10, hadis no: 3860
618 42/Şûrâ, 11
619 7/A’râf, 180
620 7/A’râf, 180
621 2/Bakara, 80
≈ 214 ≈
Ahmed Kalka n
asıl sapma, Allah tasavvuru konusundaki sapmadır. Zaten isimler konusundaki
sapma, tasavvurdaki sapmanın bir sonucudur. Tasavvurdaki sapma
muhtevâya yönelik, isimlerdeki sapma ise biçime yöneliktir. Allah’ın isimleri
konusunda doğru yoldan sapmanın farklı boyutlarını şu başlıklar halinde
toplayabiliriz:
1- Allah’a isim koyma yoluyla, Allah’ı tanımlamaya kalkmak: Bu Allah’ı
tanımanın önündeki en büyük engeldir. Kul, haddini aşmadan, bu işe kalkışamaz.
2- Allah’ın kendi zâtı için seçip beğendiği isimleri veya onların mânâlarını
reddetmek: Birinci maddenin tersi bir sapmadır. Zaten Allah’a O’nun şânına
yaraşmayan isimler ve sıfatlar yakıştıran biri, O’nun kendi zâtı için seçip beğendiği
isim ve sıfatlarla sorunlu demektir.
3- Allah’ın isim ve sıfatlarını, onların içeriklerini görünür görünmez varlıklara
vermek: Allah dışında herhangi bir varlığa, sadece Allah’a ait olan
mükemmelliklerden birini veya birkaçını yakıştırmak. Yakıştırılan ister bir peygamber,
ister bir aziz, ister bir velî, isterse bir put olsun, fark etmez.
4- Allah’ın isimlerinin anlamlarını tahrif etmek ve onlara kendilerinde bulunmayan
anlamlar yüklemeye veya var olan anlamlarını eksiltmeye yeltenmek:
Bu tahriftir ve tahriflerin en büyüğü, Allah hakkında yapılanıdır.
5- Esmâü’l-hüsnânın içeriğini boşaltmak: Bu, genellikle mutlak tenzihe
sapanların ihlâdıdır. İsimsiz ve vasıfsız bir Allah tasavvuru, Allah’ın âlemden
bağımsız varlığını inkâra çıkar. Böyle bir tasavvurda Tanrı, sanal bir varlık
halini alır.
6- Allah’ın, esmâsıyla hayatın tüm alanlarına tecellisini inkâr edip O’nu hayattan
dışlayan bir tasavvura sapmak: Modern sekülerlik/laiklik, sapmanın
bu türünü içinde en yoğun bir biçimde barındırmaktadır.
Allah’ın isimleri konusunda doğru yoldan sapmamak için bu konuda
doğru yolun ne olduğunu bilmek gerekir. Peki, Allah’ın isimleri konusunda
doğru yol nedir? Bu sualin cevabını birkaç maddede sıralayalım:
1- Allah’a isimler koymak Allah’ın hakkıdır.
≈ 215 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
2- Allah’ın kendisi için seçip beğendiği isimler İlâhî kelâmda (ve sahih
hadislerde) yer almışlardır.
3- Allah’ın kendisi için kullandığı isimler Kur’an’da isim kalıbıyla gelenlerdir.
Kur’an’da Allah’a izâfe edilen fiiller, ismin yerini tutmazlar.
Kur’an’da Allah’a izâfe edilen fiillerden isim türetmenin baştan beri bir
usûlü ortaya konamamıştır.622
Esmâü’l-Hüsnâ ile ilgili bu âyette geçen “eğriliğe sapanlar” diye tercüme
olunan “yulhıdûn”, genel olarak Allah’a isim ve vasıf vermekte kayıtsız, lâubali
kimseleri ifâde eder. İlhâd: Allah’ı, Kendisini isimlendirmediği, hakkında
Kur’an’da veya sahih sünnette nass gelmemiş olan bir isimle adlandırmaktır.
Allah’ı güzel isimleriyle tanımak ve anmak, O’na lâyık olmayan nitelikleri
isnat etmemek, insanın başta gelen görevidir. Allah’ın isimleri hakkında Allah’a
lâyık olmayan isimler isnat etmek, Allah’a “baba” veya “oğul” gibi Allah’a
yanlış isimler takmak, Kur’an’da ve sahih sünnette beyan edilen Allah’ın bazı
isimlerini kabul etmemek veya Allah’a özgü isimleri Allah’tan başka varlıklara
vermek Kur’an’da ilhâd, yani doğru olandan, haktan sapmak demektir. Allah’a
cisim, cevher, akıl ve illet gibi isimler vermek ilhaddır.
ESMÂYI SAYMAK VE EZBERLEMEK
Hadislerde geçen ihsâ (saymak)623 ve hıfz (ezberlemek)624 kelimeleri ile
maksat; Allah’ı güzel isimleriyle tanımak, O’na O’nun istediği şekilde ibâdet
ve itaat etmektir. Yoksa bu isimleri anlamadan ezberlemek ve tekrarlamak
değildir. Meselâ bir insan yaptığı bir işte Allah’ın kendisini gördüğünü, yaptıklarını
bildiğini, ameline göre ödül veya ceza vereceğini düşünmesi ve ona
göre hareket etmesi Allah’ın isimlerini hıfz ve ihsâdır.
Esmâü’l-Hüsnâya gönülden bağlanmak, mânâlarını düşünmek, davranışlarına
bu isimler istikametinde yön vermek isimler konusunda mü’minlerin
görevi ve cennet vesilesidir. Meselâ Allah’ın Basîr (her şeyi gören), Semî’ (her
622 M. İslamoğlu, Âlemlerin Rabbi Allah, Denge Y., s. 100-102
623 Tirmizî, Deavât 83, Hadis no: 3507
624 Buhârî, Şurût 18, Deavât 68, 103; Müslim, Zikr 2, h. no: 5, 6
≈ 216 ≈
Ahmed Kalka n
şeyi işiten) ismini unutmayıp gönülden bu inanca sahip olan kişi, elini ve dilini
kötülüklere uzatmaya devam eder mi?
Tirmizî, Ebû Hüreyre’den yaptığı bir rivâyette, Allah’ın 99 ismini zikretmiş
ve bu hadis için “garib” demiştir.625 Tirmizî Ebû Hüreyre’den aynı anlamda iki
hadis daha rivâyet etmiş, ancak bu rivâyetlerde isimler sayılmamıştır. Buhârî
ve Müslim’in esâmü’l-hüsnâ ile ilgili rivâyetlerinde de isimler sayılmamıştır.
İbn Mâce, esmâü’l-hüsnâ ile ilgili rivâyetinde 101 isim zikretmiştir.626
Tirmizî ve İbn Mâce’nin esmâü’l-hüsnâ ile ilgili rivâyetlerinin dışında başka
hadislerde de Allah’ı tanıtan isim ve sıfatlar geçmektedir. Hadislerde geçen
Kâbid, Bâsıt, Hâfid, Râfi’, Mu’ızz, Müzill, Sabûr; Muhsî, Mübdî, Mümît, Vâcid,
Reşîd, Mukaddim, Muahhir, Muğnî, Mâni’, Dârr, Nâfi’ ve Mâcid gibi bazı
sıfatlar, isim şeklinde Kur’an’da geçmemektedir. Ancak bu sıfatların ifade
ettiği mânâlar, fiiller ile ifade edilmiştir. Yukarıda da belirtildiği ve sayıldığı
gibi Allah’ın isimleri/sıfatları 99 adetten ibâret değildir. 99 Rakamı çokluktan
kinâyedir. Nitekim esmâü’l-hüsnâ ile ilgili hadisler, Allah’ın isimlerinin 99’dan
ibaret olduğunu da belirtmemekte, sadece bu isimleri sayanların cennete
gireceklerini bildirmektedir. Ayrıca hadislerde geçmeyen, ancak, Kur’an’da
geçen yukarıda sayıldığı gibi Allah’ın güzel isim ve sıfatları vardır. Bu isim ve
sıfatların sayısı, bizim tesbit ettiğimiz kadarıyla 283 civarındadır.
Bütün bu isimleri alfabetik olarak sayarsak şöyle bir tablo çıkar:
Allah, A’lâ, A’lem, Adl, Aduvvun li’l-Kâfirîn, Afüvv, Âhızu’n bi Nâsiyetih,
Âhir, Ahkemu’l-Hâkimîn, Ahsenu’l-Hâlikîn, Akrabu, Alîm, Âlimu Ğaybi’s-
Semâvâti ve’l-Ard, Âlimu’l-Ğaybi ve’ş-Şehâdeti, Âlimu’l-Ğaybi, Aliyy,
Allâm, Allâmu’l-Ğuyûb, Asdaku Hadîsen, Asdaku Kıylen, Asdaku Mekren,
Azîm, Aziz, Bâis, Bâkî, Bâliğu Emrih, Bâri’, Bârr, Bâsıt, Basîr, Bâtın, Bedî’,
Bedîu’s-Semâvâti ve’l-Ard, Berîün mine’l-Müşrikîn, Berr, Burhân, Câıl(ûn),
Câmi’, Câmiu’n-Nâs, Cebbâr, Celîl, Cemîl, Cevâd, Dâim, Dârr, Dehr, Deyyân,
Ebed, Ebkâ Ehad, Ehlü’l-Mağfire, Ekber, Ekrem, Erhamu’r-Râhımîn,
Esra’u Ferahan, Esra’u’l-Hâsibîn, Eşeddü Be’sen, Eşeddü Kuvveten, Eşeddü
Tenkîlen, Evvel, Fa’âlun Limâ Yürîd, Fâil(ûn), Fâliku’l-Habbi ve’n-Nevâ,
Fâliku’l-Isbâh, Fâtın, Fâtır, Fâtıru’s-Semâvâti ve’l-Ard, Ferd, Fettâh, Ğaffâr,
Ğâfir, Ğâfiru’z-Zenb, Ğafûr, Ğâlib Alâ Emrih, Ğâlib, Ğanî, Habîr, Hâdî, Hâfıd,
Hâfız, Hafî, Hafîz, Hakem, Hâkim, Hakîm, Hakk, Hâlık, Hâlik, Halîm, Hallâk,
Hamîd, Hannân, Hasbü, Hasîb, Hâsib, Hayî, Hayr, Hayru’l-Fâsılîn, Hay-
625 Tirmizî, Deavât 83, h. no: 3506
626 İbn Mâce, Duâ 10, 11, h. no: 1269, 1270
≈ 217 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
ru’l-Fâtihîn, Hayru’l-Ğâfirîn, Hayru’l-Hâkimîn, Hayru’l-Mâkirîn, Hayru’l-Münzilîn,
Hayru’l-Vârisîn, Hayru’n-Nâsırîn, Hayru’r-Râhımîn, Hayru’r-Râzikîn,
Hayrun Hâfızan, Hayy, Hüvallahullezî Lâ İlâhe İllâ Hû, İlâh, İlâhü’n-Nâs, Kadir,
KÂbız, Kâbilü’t-Tevbi, Kâdî, Kâdî’l-Umûr, Kadîm, Kadîr, Kâfî, Kahhâr, Kâhir,
Kâim, Kâim Alâ Külli Nefs, Kâin, Karîb, Kâşif, Kâşifu’l-Azâb, Kâtib(ûn), Kavî,
Kayyûm, Kebîr, Kefîl, Kerîm, Kuddûs, Latîf, Mâcid, Mâhid(ûn), Mâlik, Mâlikü
Yevmi’d-Dîn, Mâlikü’l Mülk, Mâni’, Mecîd, Melîk, Melik, Melîk, Mennân,
Metîn, Mevlâ, Mu’tıy, Muahhir, Muazzib(în), Muğîs, Muğnî, Muhıyt, Mûhinü
Keydi’l-Kâfirîn, Muhîtun bi’l-Kâfirîn, Muhric, Muhsî, Muhsin, Muhyî, Muhyî’l-
Mevtâ, Muhzî’l-Kâfirîn, Muîd, Muizz, Mukaddim, Mukallibü’l-Kulûb, Mukıyt,
Muksıt, Muktedir, Musavvir, Mûsi’(ûn), Mutahhir, Mü’min, Mübdî, Mübîn,
Mübrim(ûn), Mübtel(în), Mücîb, Müdebbir, Müheymin, Mühlik, Mükevvin,
Mümidd, Mümît, Müneccî, Münezzil, Münîr, Münşi(ûn), Münzil(în), Müntakım,
Münzilü’t-Tevrâti ve’l-İncîli ve’l-Furkan, Münzir(în), Mürsil(în), Müsa’ır, Müsteân,
Müstemi’(ûn), Müteâlî, Mütekebbir, Müteveffî, Mütimmü Nûrihî, Müzill,
Nâfi’, Nâsır, Nasîr, Nazîf, Nûr, Rab, Rabbü Külli Şey’in, Rabbü’l-Âlemîn,
Rabbü’l-Ard, Rabbü’l-Arş, Rabbü’l-Felak, Rabbü’l-Izzeti, Rabbü’n-Nâs,
Rabbü’s-Semâvâti, Rabbü’ş-Şi’râ, Râfi’, Rafî’,Rafîu’d-Derecât, Rahîm, Rahmân,
Rakıyb, Râşid, Raûf, Razzâk, Refîk, Reşîd, Sabûr, Sâdık, Sâil, Samed,
Sâmi’, Sâni’, Selâm, Semî’, Semî’u’d-Duâ, Serî’u’l-Hısâb, Serî’u’l-Ikâb, Setîr,
Seyyid, Sübbûh, Şâfi’, Şâhid, Şâkir, Şedîd, Şedîdu’l-Ikaab, Şedîdü’l-Azâb,
Şedîdü’l-Mihâl, Şefî’, Şehîd, Şekûr, Şey’, Tâm, Tayyib, Tevvâb, Vâcid, Vâhıd,
Vâkıy, Vâlî, Vâris, Vâsi’, Vâsi’u’l-Mağfire, Vedûd, Vehhâb, Vekîl, Velî, Vitr, Zâhir,
Zâri’, Zâri’ûn, Zi’t-Tavl, Zû Fadl, Zu’l-İzzeti, Zû-İntikam, Zü’l-Arş, Zü’l-Celâli
Ve’l-İkrâm, Zü’l-Fadli’l-Azîm, Zü’l-Ikâb, Zü’l-Kuvveti, Zü’l-Mağfireti, Zü’l-Me’âric,
Zü’l-Mecd ve’l-İkrâm, Zü’r-Rahmeti.
SORULAR
1- Temel iman esaslarıyla ilgili bir âyet mealini ve Cibril hadisini belirtiniz.
2- Bir müslümanın Allah’a nasıl inanması gerektiğini açıklayınız.
3- Allah Teâlâ’nın sıfatlarını ve beşerî sıfatlardan farklarını açıklayınız.
4- Allah Teâlâ’nın zâtî sıfatlarını sayarak, her birini açıklayınız.
5- Allah Teâlâ’nın subûtî sıfatlarını sayarak hepsini kısaca izah ediniz.
6- Allah Teâlânın Zâtî sıfatları ile Subûtî sıfatları arasında ne fark vardır?
7- Allah’ın isimleri ve sıfatları, yaratmış olduğu varlıklardan hangilerine
benzer?
≈ 218 ≈
Ahmed Kalka n
a) Meleklere benzer b) Bazısına benzer
c) Cinlere benzer d) Hiçbirine benzemez
8- “Allah, her şeyin iç yüzünden, gizli taraflarından haberdardır.” Bu ifâdede
geçen Allah’ın ismi, aşağıdakilerden hangisidir?
a) Habîr b) Kuddüs c) Mucî d) Kadîr
9- Kur’an’ın, Allah’tan başka ilâhları reddederken ve yalnızca O’nun ilâhlığını
belirtirken en çok üzerinde durduğu konu hangisidir?
a) Rızık verici Allah’tır.
b) Yaratıcı Allah’tır
c) Göklerde ve yerde egemenlik Allah’ındır.
d) Kâinattaki bütün düzeni Allah yönetmektedir.
10- Aşağıdakilerden hangisi Allah Teâlâ’nın zâtî sıfatlarındandır?
a) Hayat b) Tekvin c) Kelâm d) Vahdâniyet
11- “Var olması ve varlığını devam ettirmesi için, hiçbir varlığa muhtaç
olmaması” ifâdesi, Allah Teâlâ’nın hangi sıfatının açıklamasıdır?
a) Vücud b) Muhâlefetün lil havâdis
c) Kıyam bi-nefsihî d) Vahdâniyet
12- Aşağıdakilerden hangisi Allah Teâlâ’nın zâtî sıfatlarındandır?
a) Kudret b) Kıdem c) Basar d) Tekvin
13- “Allah Teâlâ’nın, yarattıklarından hiçbirine benzememesi” ifâdesi, Allah
Teâlâ’nın hangi sıfatının açıklamasıdır?
a) Muhâlefetün lil-havâdis b) Kıyam bi-nefsihi
c) Vahdâniyet d) Kelâm
14- Aşağıdakilerden hangisi, Allah Teâlâ’nın subûtî sıfatlarından değildir?
a) Beka b) Hayat c) Semi d) Tekvin
15- Allah Teâlâ’nın dilediğini yapma gücüne sahip olmasına ne denir?
a) İrâde b) Basar c) Kıyam bi-nefsihi d) Kudret
16- Esmâü’l-Hüsnâ konusundaki âyet mealini ifâdelendirerek, Esmâü’l-
Hüsnâ’dan 30 tane güzel ismi sayarak açıklayınız.
17- Esmâü’l-Hüsnâ’yı “saymak” ve “hıfzetmek” kelimelerini açıklayarak
bu konuda
kendilerini terk etmemiz gereken “ilhâd edenler”den ne kast edildiğini
belirtiniz.
≈ 219 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
≈ 220 ≈
Ahmed Kalka n
19. Ünite
MELEKLERE İMAN
• Melek; Tanımı ve Mâhiyeti
• Meleklerin Mâhiyetleriyle İlgili Kur’an’daki Tasvirler
• Meleklerin Özellikleri
• Meleklerin Görevleri
• Meleklerin Sayıları ve Çeşitleri
• Melekler İnsanlardan Daha Faziletli midirler?
• Gayba ve Meleklere İman
• Melek İnancının Etkileri
• Melekler Hakkında Tashih Edilmesi Gereken Bazı Yaklaşım ve Bâtıl
İnançlar
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Gayba imanın izahını yapabilmek.
• Meleklerin nasıl bir varlık olduklarını tanımlayabilmek.
• Gaybî varlıklardan olan meleklerin özelliklerini açıklayabilmek.
• Bazı meleklerin isim ve görevlerini listeleyebilmek.
• Hafaza, mukarrabûn, kirâmen kâtibîn gibi melekleri ve bunların vazifelerini
açıklayabilmek.
• Meleklerin faziletini ve insanlardan üstün olup olmadıklarını izah edebilmek.
• Meleklerin insanlar tarafından dünyada görülüp görülemeyeceği hususuna
açıklık getirebilmek.
• Meleklere iman etmenin insan hayatı üzerinde nasıl etkiler uyandırdığını açıklayabilmek.
• Melekler hakkında günümüzdeki yanlış inanç ve kabulleri örneklerle izah
edebilmek.
≈ 221 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
MELEK; TANIMI VE MÂHIYETI
Melek kelimesi, “elûk”, “elûke” veya “mülk” kelimesinden türemiş Arapça
bir kelimedir. Türediği bu kelimeler, risâlet, yani elçilik, (postacılık, aracılık) ve
kudret, kuvvet anlamlarına gelir. Dolayısıyla “melek” de, elçi, güçlü, kuvvetli
idare eden anlamındadır. Bundan dolayı Allah, bu kelimeyi; kulları, peygamberleri
ve diğer yaratıkları ile kendi arasında elçilik-habercilik görevini yapan
ve evrendeki olayların meydana gelmesi için verilen görevleri yerine getiren
güçlü-kuvvetli yaratıklarına isim olarak vermiştir. Çoğulu “melâike”dir. Istılahta
melekler, Allah tarafından yaratılmış, çeşitli şekillerde peygamberlere
görünebilen, zor işlere gücü yeten, yemeyen içmeyen, erkeklik ve dişilikleri
olmayan, Allah’a devamlı ibâdet ve itaatten ayrılmayan lâtif varlıklar olup İslâm’da
iman esaslarından birini oluşturmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim’de tekil ve çoğul olarak 87 yerde melek kavramı geçmektedir.
“Melek” kelimesi yanında Kur’ân-ı Kerim’de, çoğu âyette, meleklerden
aynen peygamberler gibi, “rasûl” ve bunun çoğulu olan “rusul” diye de söz
edilmektedir. Bu kelimeler, elçi ve elçiler mânâsındadır. Aynı zamanda bu
kelimeler, meleklerin esas vazifelerinin, elçilik olduğunu da gösteriyor. Bu elçilik,
bazen Allah ile peygamberler arasında, bazen de Allah ile diğer varlıklar
arasında oluyor. Onlar, vahiy getiriyor, kâinattaki hâdiseleri, Allah Teâlâ’dan
aldıkları emirler çerçevesinde yürütüyor ve böylece aracılık-elçilik görevini
çok değişik şekillerde yerine getiriyorlar. 627
Allah, bir âyet-i kerimede iman edilmesi gerekli olan esasları özlü bir şekilde
bildirerek şöyle buyurur: “Peygamber de, mü’minler de kendilerine
Rablerinden indirilene iman ettiler. Her biri Allah’a, O’nun meleklerine, kitaplarına
ve peygamberlerine iman etti.”628İman edilmesi gereken şeylerin
âyetteki sıralanışı içinde meleklerin yeri, onlara imanın önemini
göstermektedir.
Bu sıranın, Allah isminden sonra, kitaplar ve peygamberler’den önce oluşu,
meleklerin Allah ile peygamberler arasında elçilik-habercilik yaptıklarına,
Allah’ın kitaplarını getirmede aracı olduklarına, yani vahiy getirme görevlerine
işaret eder mâhiyettedir. Melekler, Allah’ın insanlara bir lutfu ve keremi
sayılan “peygamberlik müessesesi”nin temeli olan Allah’ın ilâhî vahyini, gö-
627 Lutfullah Cebeci, Kur’an’a Göre Melek Cin Şeytan, Şûle Y., s. 25
628 2/Bakara, 285
≈ 222 ≈
Ahmed Kalka n
rülmeyen gayb âleminden insanlara, onlar arasından seçilen peygamberlere
indiren Allah’ın İlâhî elçileridir.
Kur’an’da meleklerin varlığını kabul etmeyenler açık bir şekilde kâfir ve
sapık olarak nitelendirilmiştir: “Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini
ve âhiret gününü inkâr ederek kâfir olursa, hiç şüphesiz ki uzak
bir dalâletle sapıp gitmiştir.”629
Vahye ve peygamberliğe, hatta âhirete ve gaybiyyât denilen âhiret hallerine,
cennet ve cehenneme inanmak, ancak meleklere iman etmekle
mümkün olur. O halde peygamberlere ve onlara indirilen semavî kitaplara
inanmadan önce, onlara peygamberliği getiren, vahyi ve kitapları indiren
“meleklerin varlığı”na kesin olarak inanmak şarttır. Meleklere gerektiği
şekilde iman etmeyen, diğer tüm iman esaslarını kabul etse bile mü’min
vasfını kaybeder. Zaten böyle bir kimse, melekler aracılığıyla gerçekleşen
diğer iman esaslarına da ister istemez inanmamış olacaktır. Melekleri inkâr
eden kimse, dolayısıyla vahyi, İlâhî kitapları, peygamberleri, ruhları ve kıyâmeti
inkâr etmiş olur.
İman, ibâdetten önce geldiğine ve gerçek anlamda iman etmeyen kimsenin
ibâdetleri de geçersiz olacağına göre, müslümanlar için meleklere
iman, diğer tüm inanç esaslarıyla birlikte öncelikli bir öneme sahiptir.
Melekler, gaybiyyât denilen görülmeyen âlemde mevcut nuranî
latif varlıklar olduklarından; biz onları göremezsek de, var oldukları,
dinî-naklî delillerle sâbit olduğundan, insan aklı da onların varlığını
inkâr edemez. Gerçi akıl, meleklerin ne varlığını, ne de yokluğunu kesin
delillerle isbat edemez. Fakat, akl-ı selim, gözle görülmeyen bu gibi latif varlıkların
varlığının imkânsız olmadığına, aksine onların da, vücudu câiz olan
şeylerden olduğuna delalet eder. Çünkü, meleklerin varlığını inkâr edebilmek
için, aklî, felsefî veya ilmî verilere dayanan hiçbir delil ortaya
konulamaz. Aksi halde; gözümüzle göremediğimiz ve bu gün ilmin mâhiyet
ve hakikatini tesbit edemediği hayat cevherinin, insan ruhunun ve aklımızın
da varlığını inkâr etmemiz gerekir. Fakat göremiyoruz veya mâhiyetini bilemiyoruz
diye ne ruhu, ne aklı, ne hayat gerçeğini ve ne de görünmeyen, fakat
varlığı ilmen bilinen kuvvet ve enerji gibi gerçekleri inkâr edemeyiz. O halde,
ruh ve akıl gibi maddî olmayan ve maddeden mücerret soyut, mânevî, gaybî
629 4/Nisâ, 136
≈ 223 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
varlıklara da inanmaya mecburuz. Bu gibi soyut varlıklar, gözlem ve tecrübeye
dayanan müsbet ilmin sınırları dışında kalan fizik ötesi, gaybî, mânevî
yaratıklardır.
Nitekim, özellikle Sokrat ve Eflatun gibi birçok eski filozoflar, fizik ötesi ruhanî
varlıkların var olduğuna inanmak zorunda kalmışlardır. Bu günkü müsbet
ilimlerle uğraşan meşhur bilginlerin büyük çoğunluğu, fizik ötesi birtakım
kuvvet ve varlıkların bu maddî-kevnî âlemde görülen bazı olayların meydana
gelmesine sebep olduğunu kabul ve itiraf etmektedirler. Bütün bu gerçekler
ve ilmî veriler, meleklerin varlığının aklen câiz ve mümkün görüldüğüne kesin
olarak delalet etmektedir. Özet olarak diyebiliriz ki, melekler de, aklımız
ve ruhumuz gibi vardır. Gerçi biz onları göremiyoruz ama, peygamberler
görmüşler ve büyük bir melek olan Cebrâil (a.s.)’in elçiliği ile Allah Teâlâ’nın
vahyine mazhar olmuşlardır. Onlar, vahiy meleği aracılığı ile Allah’ın emir ve
yasaklarını alıp öğrenmişler ve insanlığı hidâyete ve saadete yöneltmişlerdir.
Nitekim Kur’ân-ı Kerim de, Peygamberimiz’e aynı şekilde indirilmiş ve
bize meleklerin varlığını haber vermiştir. Onun içindir ki bütün müslümanlar,
Kur’an’ın haber verdiği ve aklın da varlığını inkâr edemediği meleklere iman
ederler.
Kur’an’da geçen pek çok âyetlerde meleklerin çeşitli görevleri belirtilmiş,
yaptıkları işlerin önemine ve özelliğine göre aldıkları özel isimler beyan
olunmuştur. Yerlerde ve göklerde, Kürsî’de ve Arş etrafında, Beytu’l Ma’mur
ve Sidre-i Müntehâ’da, cennet ve cehennemde sayısız melekler vardır.
Kur’an’da isimleri geçen Cebrâil ve Mîkâil, meleklerin büyüklerindendir.
MÜ’MINLER, MELEKLERE VE ALLAH’IN ONLAR VASITASIYLA HAYATIMIZA
MÜDAHIL OLDUĞUNA İMAN EDERLER
Meleklere iman, Allah’ın melekleri vasıtasıyla sürekli bizimle diyalog
halinde
olduğuna iman etmek demektir. Allah’ın dünyayı yaratmış, sonra da
“ne haliniz varsa görün! Ben sizinle ilgilenmiyorum. Hukukunuz,
ticaretiniz,
kılık kıyafetiniz, kazanıp harcamanız, eğitiminiz nasıl olursa olsun, nasıl bilirseniz,
keyfinize nasıl uygun gelirse öylece yaşayın!” diyerek kendi köşesine
çekilmiş bir ilâh olmadığına ve her ân melekleri
vasıtasıyla bizi kontrol altında
tuttuğuna, dünya işlerini idare ettiğine iman etmek demektir. Melekleri vasıtasıyla
her ân yanımızda
olduğuna, bu melekleri vasıtasıyla yeryüzüne ka≈
224 ≈
Ahmed Kalka n
rıştığına, yeryüzünde seçtiği peygamberlerine bu melekleri vasıtasıyla bizim
hayatımızı düzenlemek
üzere mesajlar gönderdiğine, vahiy gönderdiğine
ve
bizi bununla sorumlu tuttuğuna iman demektir. Melekler
vasıtasıyla bizim
amellerimizi tespit ettiğine, melekleri vasıtasıyla
bizi bize isabet edecek belâlar
ve musîbetlerden koruduğuna
iman etmek demektir. Meleklere iman,
bu demektir. Yoksa sadece meleklerin varlığına iman demek değildir.630
Rabbimiz bu hususu âyetlerinde açıkça ifade etmiş bulunmaktadır:
“Andolsun, insanı biz yarattık ve nefsinin ona verdiği vesveseyi de
biz biliriz. Çünkü biz, ona şah damarından daha yakınız. Üstelik, biri
insanın sağ tarafında, biri sol tarafında oturmuş iki alıcı melek de
(onun yaptıklarını) alıp kaydetmektedir. İnsan hiçbir söz söylemez ki
onun yanında (yaptıklarını) gözetleyen (ve kaydeden) hazır bir melek
bulunmasın. O, ölüm sarhoşluğu, bir gerçek olarak gelip de, (insana)
‘İşte bu, senin yan çizip kaçmakta olduğun şeydir’ (denildiği zaman
da). (İnsanlar öldükten sonra tekrar dirilmeleri için) Sûr’a üfürülecek.
İşte bu, tehdidin gerçekleşeceği gündür. Herkes beraberinde
bir sevk edici, bir de şahitlik edici (melek) ile gelir. Beraberindeki
(melek) şöyle der: ‘İşte bu yanımdaki hazır’.”631
“O’nun (insanın) önünden ve arkasından izleyenleri (melekler)
vardır, onu Allah’ın emriyle gözetip korumaktadırlar…”632
Meleklere iman, onlar tarafından sürekli amellerimizin tespit edildiğine
iman demektir. Meleklere iman hesap ve kitaba iman demektir.
Meleklere
iman âhiret hesabına göre bir hayat yaşamak gerektiğine
iman demektir.
Sonra bu melekler vasıtasıyla Allah’ın gönderdiği kitaplara da iman etmişlerdir
o mü’minler.
MELEKLERIN MÂHIYETLERIYLE İLGILI KUR’AN’DAKI TASVIRLER
Meleklerin hangi şeyden yaratıldığına dair Kur’ân-ı Kerim’de herhangi bir
bilgi yoktur. Fakat bir hadis-i şerifte “cinlerin ve şeytanların ateşten, Hz.
Âdem’in Kur’an’da bildirildiği gibi toprak ve çamurdan, meleklerin ise
nurdan yaratıldığı”633 bildirilmektedir. Kur’an’dan, meleklerin insanlardan
630 Ali Küçük, Besâiru’l Kur’an Tefsiri.
631 Kaf, 50/16-23.
632 Rad, 13/11.
633 Müslim, Zühd 10; Ahmed bin Hanbel, VI/168
≈ 225 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
önce yaratıldıkları634, güçlü ve kuvvetli oldukları635, Allah’ın hitabına muhatap
olup O’nunla konuştukları636, Hz. İbrahim, Lût, Zekeriyyâ ve Meryem ile
konuştukları637 ve âhirette cehennemliklerle konuşacakları638, arşın etrafında
tavaf ettikleri639, iri gövdeli ve sert tabiatlılarının bulunduğu640 kanatlarının ve
ellerinin mevcut olduğu641 anlaşılmaktadır. Kur’an ve hadislerde yer alan bu
ve benzeri ifadeler yanyana konulduğu zaman meleklerin farklı ve özel varlıklar
oldukları anlaşılmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim’de meleklerin “kanatlı” oldukları belirtilir.”Gökleri
ve yeri yoktan var eden, melekleri ikişer, üçer ve dörder kanatlı elçiler
yapan Allah’a hamd olsun. O, yaratmada dilediğine artırır. Muhakkak ki
Allah her şeye kaadirdir.”642 Bu âyetten anlıyoruz ki, meleklerin, nurânî mâhiyetlerine
uygun (yaptıkları iş ve vazifelerine göre) ikişer, üçer, dörder kanatları
vardır. Ancak; gayb (görülmeyen) âlemden olan, maddî kesâfetten
soyutlanmış, mâhiyeti bilinmeyen melekleri kuşlar gibi kanatlı, maddî varlıklar
olarak tasavvur etmek, yanlış bir anlayıştır. Çünkü onlar Allah Teâlâ’nın
irâde ve takdiri ile bizim gözlerimizle görülecek şekilde yaratılmamış, Kur’ân-ı
Kerim’de bu konuda açık bilgi verilmemiştir. Sözü edilen kanat, meleğin yaratılış
gayesi ve nurânî mâhiyeti ile bağdaşan, vazifelerini en süratli bir şekilde
yerine getirmelerine delalet eden mânevî bir kanat, bir kuvvet ve iktidar
sembolüdür. Bu söz, temsilî ve mecazî bir ifade tarzıdır.
Kur’an’da kanat anlamına gelen “cenah” kelimesi, kuşların kanatları gibi
somut ve maddî varlık anlamına alınabileceği gibi, mânevî varlıkların görevlerini
en serî şekilde yapabilmelerini sağlayan kudretin sembolü olarak da
anlaşılabilir. Kuşlar için kanat, nesneler için taraf anlamına gelen “cenah”
kelimesi, insan için kullanıldığında “el” ve “yardım” gibi anlamlara gelir. Nitekim
Cenâb-ı Hakk’ın Hz. Peygamberimiz’e “Mü’minlere kanat ger”643 emri,
onları “himaye et” anlamındadır. Din ve dünya ilimlerine sahip olan bir kimseye,
mecazen “zü’l-cenâhayn/iki kanat sahibi” dendiği gibi, anaların çocukları
için şefkat ve merhamet kanatlarından bahsedilir. “Çocukların ana babaları
634 2/Bakara, 30-34
635 53/Necm, 53
636 2/Bakara, 30; 7/A’râf, 11
637 15/Hicr, 59-69; 11/Hûd, 77-82; 3/Âl-i İmran, 39, 42-45
638 4/Nisâ, 97
639 39/Zümer, 75
640 66/Tahrim, 6
641 35/Fâtır, 1; 6/En’âm, 93
642 35/Fâtır, 1
643 15/Hıcr, 88; 26/Şuarâ, 285
≈ 226 ≈
Ahmed Kalka n
üzerlerine kanat germeleri”644istenir. Hıristiyanlar ise melekleri, bir kuş gibi
kanatlı olarak düşünür ve tasvir ederler. Onların İslâm itikadından ayrıldıkları
bir husus da budur.
Kur’an ve hadis metinlerinde yer alan bazı ifadelerde meleklerden tabiat
kanunlarının kast edildiğini söyleyenler yanında, onları maddenin mikrodalga
boyutundan salt enerji boyutuna kadar uzanan kuantsal bir yapı olarak niteleyenler
de bulunmaktadır. Bu yorumlar, çağın teknik terimlerini kullanarak
melekleri tanımlama çabaları ve bilinmeyen şeyleri merak edip gaybın sınırlarını
zorlama gayretleridir. Hâlbuki kaynaklardaki melek kavramına dikkatli
ve doğru bir çerçeve içinde bakıldığında onların vahiy getirme, suçluları cezalandırma,
eylemleri yazma, insanlara yardım etme, canları alma, cehennemi
koruma, cenneti yönetme gibi görevleri bulunduğuna ilişkin ifadeler bir
araya getirilince, mâhiyetlerinin böyle çağdaş bilimsel yaklaşımlar doğrultusunda
olmadığı, gerçek yapılarının hiçbir zaman şimdiye kadar bilinemediği
ve bundan sonra da keşfedilemeyeceği ortaya çıkar.
MELEKLERIN GÖRÜLÜP GÖRÜLMEMESI
Meleklerin mâhiyetiyle ilgili farklı görüşler, beraberinde onların görülüp
görülemeyeceği tartışmasını getirmiştir. Kur’ân-ı Kerim’de meleklerin önce
Hz. İbrahim’e gelip onu bir erkek evlat ile müjdeledikleri, ardından Lût (a.s.)’a
giderek adamları ile şehri terketmelerini söyledikleri645, Cebrâil’in Hz. Meryem’e
insan şeklinde görünerek ona tertemiz bir erkek çocuk bağışlaması
için Allah’ın elçisi olduğunu söylediği646 ve Hz. Peygamber’in onu apaçık
ufukta ve sidretü’l-müntehânın yanında gördüğü haber verilmektedir.647
Bununla birlikte Kur’an, Peygamber’e itiraz ederek bir melek görmek istediklerini,
yahut peygamber/elçi olarak melek gönderilmesinin gerektiğini
söyleyenlere cevap olarak meleklerin görünür varlıklar olmadığını, eğer dünyada
insanlar değil de melekler yaşasaydı ancak o zaman elçi olarak gönderilebileceğini,
meleklerin fermân-ı ilâhî ile indirildiği zaman onlara mühlet
verilmeyeceğini ve meleklerin görüleceği gün günahkârlara hiçbir sevinç
haberinin olmayacağını vurgular.648İnsanlara, görmedikleri askerler gönde-
644 17/İsrâ, 24
645 15/Hicr, 59-69; 11/Hûd, 77-82
646 19/Meryem, 17-21
647 81/Tekvir, 23; 53/Necm, 13-17
648 17/İsrâ, 92-95; 15/Hicr, 8; 25/Furkan, 21-22; 6/En’âm, 8
≈ 227 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
rildiğini649, aynı türden varlıklar olan cin ve şeytanların da insan gözüyle görülmediğini
beyan eder.650
Ancak, yukarıda ismi geçen zatların meleklerle yaptıkları görüşmelerin
keyfiyeti bilinmemektedir. Bu olaylar, tartışmayı meleklerin görülüp görülmemesinden
çıkarıp, peygamber olmayan kişilerin onları görüp göremeyeceği
noktasına getirmiştir. Zira peygamber, meleği görmekle kalmaz, sesini de
işitir. Bu sebeple melek onun için elle tutulur, gözle görülür bir realitedir. Melek,
gayr-i maddî bir varlık olduğu için peygamber onu bazen insan şeklinde,
bazen de başka şekillerde görür. Cebrâil, ekseriya insan şeklinde görülmüştür.
Fakat Peygamber’in onu kendi şekliyle gördüğü de olmuştur.651 Ancak
bunun nasıl gerçekleştiği belirtilmemiştir. Belki de bu mânevî gözle ve tasviri
imkânsız bir şekilde olmuştur. Bir defasında da Peygamber, Cebrâil’i altı yüz
kanadı ile birlikte görmüştür.652 Bu da meleğin muazzam kudretine bir işarettir.
Bir başka seferinde ise melek, bulutun içinde görülmüştür.653
Bu rivâyetlere temas eden bazı âlimler, Cebrâil’i Hz. Peygamber dışındaki
insanların göremedikleri yorumunu yapmaktadırlar. Bizce, melekler mâhiyet
itibariyle bizim görme duyumuzun sınırları dışında bir yapıda yaratılmış
varlıklardır. Zaten bu özellikleri dolayısıyladır ki onlara iman, bir âmentü esası
olmuştur. Duyularımızın gayb âlemine ait varlıkları müşâhedesi bir kenara,
madde âlemine ait birçok varlığı görme eşiği dışında olması dolayısıyla
müşâhede edemediğini bildiğimize göre, “görememe” gibi bir savunma ile
onları inkâra kalkışmak tutarlı ve ilmî değildir. Aksi takdirde görülemeyen
şeylerin hepsini inkâr etmek gerekir ki bu müşâhede ettiğimiz fizik âlemin
kat kat fazlasını inkâr demektir.
Gaybî konularda akîdenin kaynağı Kur’an olup melek inancı da Kur’an’ın
kesin bildirimleri ile sâbit bir konudur. Temel itibariyle melekler, insanoğlunun
beşerî idrak vasıtalarıyla tanınamayacak yapıda varlıklardır. Bu nedenle onların
yaratılış biçimleri, cevherleri, görünme şekilleri gibi konulara dalmamak
gerekir. Böyle teferruatlardan sorumlu olmadığımız gibi sâdık haber dışında
geliştirilecek bütün yorumların herhangi bir yararı ve dinî değeri de yoktur.654
649 9/Tevbe, 26; 33/Ahzâb, 9
650 7/A’râf, 27
651 Buhâri, Bed’ü’l-halk 7
652 Buhâri, Bed’ü’l-halk 7
653 Buhâri, Bed’ü’l-halk 6
654 B. Topaloğlu, Y. Ş. Yavuz, İ. Çelebi, İslâm’da İnanç Esasları, İFAV Y., s. 234 ve devamı
≈ 228 ≈
Ahmed Kalka n
MELEKLERIN ÖZELLIKLERI
Meleklerin kendilerine has yapı ve özelliklerini şu şekilde sıralamak mümkündür:
1. Nurdan yaratılmış olup erkeklik-dişilik, yeme-içme, yorulma,
usanma gibi maddî özelliklerden arınmış varlıklardır.655
2. İtaatkâr varlıklar olup Allah’ın kendilerine verdiği görevleri yaparlar,
O’nun emrinin dışına çıkmazlar.656
3. Son derece güçlü, kuvvetli ve süratle hareket edebilen varlıklardır.
657
4. Allah’ın emir ve izni ile çeşitli şekillere girebilmektedirler.658
5. Normal şartlarda gözle görülmezler. Peygamberler onları aslî sûretleri
ve büründükleri biçimleri ile görebilirler.659
6. Gaybı, bilgisi sadece Allah’a ait bulunan konuları bilemezler. Onlar,
Allah’ın tâlim ettiği hususları, öğrettiği kadarıyla bilebilirler. Kur’ân-ı Kerim
mutlak gayb bilgisinin Allah’a has olduğunu beyan etmekte ve O, bu bilgileri
meleklerle bile paylaşmamaktadır. Nitekim Hz. Âdem’in yaratılışını dile getiren
âyetlerde melekler “Bizim, Senin bize öğrettiklerinden başka bilgimiz yoktur”
demek sûretiyle acziyetlerini itiraf etmişlerdir.660
“Onlar, Allah’ın şerefli kullarıdır. Onlar, Allah’ın sözünden önce söz söylemezler
ve O’nun emrettiklerini (hemen) yaparlar.”661
“Onlar, Allah’ın emirlerine (isyan edip) karşı gelmezler ve emr olundukları
şeyleri (aynen) yaparlar.”662
655 Bak. 11/Hûd, 70; 21/Enbiyâ, 19-20; 37/Sâffât, 149-153; 43/Zuhruf, 19; Müslim, Zühd 10; Ahmed
bin Hanbel, IV/168
656 Bak. 16/Nahl, 50; 21/Enbiyâ, 27; 66/Tahrim, 6
657 Bak. 35/Fâtır, 1; 69/Hâkka, 17; 70/Meâric, 4
658 11/Hûd, 69-70; 19/Meryem, 16-17; 15/Hicr, 51-52; 51/Zâriyât, 24-28; Buhâri, İman 37; Müslim,
İman 1
659 Bak. 7/A’raf, 27; 17/İsrâ, 92-95; 9/Tevbe, 26; 33/Ahzâb, 9; Buhâri, İman 37; Müslim, İman 1; Ebû
Dâvud, Sünnet 15
660 Bak. 2/Bakara, 30-33
661 21/Enbiyâ, 26-27
662 66/Tahrim, 6
≈ 229 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
“Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O’nundur. O’nun katındakiler O’na ibâdet
etmekte (asla) kibir göstermezler ve (asla) yorulmazlar. Gece ve gündüz
durmadan (yorulmadan) O’nu tesbih (ve takdis) ederler.”663
“Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti. Biz de Ruhumuzu (Cebrâil’i)
ona gönderdik. (O,) ona düzgün bir insan şeklinde göründü.”664
MELEKLERIN GÖREVLERI
Melekler, Allah tarafından verilen görevleri eksiksiz yerine getiren itaatkâr
varlıklardır. İnsanlarla ilgili görev alanlar ise, onların ruhî ve mânevî hayatı ile
ilgilenmektedirler. Bazıları ortak, bazıları da müstakil olmakla beraber, Allah tarafından
meleklere verilen görevler şöyle sıralanabilir:
1. Allah’ı hamd ile tesbih etme, O’na secdede bulunma665, Allah’ı
gece gündüz övme666 ve takdis etme667, emr olundukları diğer şeyleri yapma.
668
2. Peygamberlere vahiy getirmek. Allah Teâlâ insanlar gibi meleklerden
de elçiler seçtiğini669, Nuh’a ve ondan sonraki peygamberlere vahiy indirildiği
gibi Hz. Muhammed’e de vahiy gönderildiğini670 ve Cebrâil’in, Kur’an’ı
Peygamber’in kalbine indirdiğini671 haber vermektedir.
3. Peygamberleri salât ve selâm ile yüceltmek, mü’minlere âhirette
şefaat etmek ve bütün insanlara dünyada hayır duâda bulunmak.”
Allah ve melekleri Peygamber’e salevat getirirler. Ey iman edenler!
Siz de O’na salât ve selâm getirin”672 Şefaat, kıyâmet gününde günahkârlar
hesabına Allah’a yalvarmak olup Kur’an’da, “Göklerde nice melekler vardır
ki Allah dilemedikçe onların şefaatleri hiçbir fayda vermez”673 buyurulmakta,
hadiste de meleklerin şefaatlerinden söz edilmektedir.674 Bunun
663 21/Enbiyâ, 19-20
664 19/Meryem, 17
665 42/Şûrâ, 5; 7/A’râf, 206
666 21/Enbiyâ, 19
667 2/Bakara, 30
668 16/Nahl, 50; 66/Tahrim, 6
669 22/Hacc, 75
670 4/Nisâ, 163
671 2/Bakara, 97; 26/Şuarâ, 193-194
672 33/Ahzâb, 5-6
673 53/Necm, 26
674 Buhari, Tevhid 24
≈ 230 ≈
Ahmed Kalka n
yanında meleklerin bu dünyada da insanlar için duâ ettikleri ifade edilmektedir:
“Melekler yerde bulunanlar için mağfiret dilerler. ‘Ey Rabbimiz! Senin
rahmetin ve ilmin her şeyi kapsamıştır. Artık tevbe edip yolunda gidenleri
bağışla. Ey Rabbimiz! Onların babalarından, zevcelerinden, zürriyetlerinden
salâh halde bulunanlara vaad ettiğin cennete sok. Onları kötülüklerden
koru’ derler.”675
Onların duâlarının sonucu olarak sâlih kulların her çeşit karanlıktan aydınlığa
çıkarıldığı bildirilmektedir: “Sizi zulumâttan nûra (karanlıklardan aydınlığa)
çıkarmak için lutuf ve inâyette bulunan O’dur. Melekler de sizin için
salât getirir, rahmet ve merhamet dilerler.”676 Ayrıca melekler, şeytanların
aksine insanları iyi işlere sevkederler. Her insanın biri melek, biri de şeytan
olmak üzere iki arkadaşı bulunmakta olup, Kur’an, birincisine “şâhid”, ikincisine
“sâik” (sevkeden) demektedir.677 Hadiste ise insana refakat eden bir
melek ve bir de şeytanın olduğu ve her ikisinin de insana telkinde bulunduğu678
beyan edilmektedir. Ayrıca hem Kur’an’da679 hem de hadislerde insanı
takip eden bir refakatçinin (“karîn”in) bulunduğundan söz edilmektedir.
4. Peygamberlere ve mü’minlere destek olup mânevî güç vermek,
onları sıkıntılı ve üzüntülü anlarında teselli etmek, kâfirleri ise
sıkıntıya sokmak.680 Kur’an’da Hz. İsa’nın Rûhulkudüs ile desteklendiği681,
meleklerin Allah’a inanıp doğru yolda istikametle yürüyenlerin üzerine inerek
onlara moral ve mânevî güç verecekleri682, Allah’ın, kendisine ve âhiret
gününe inananları katından bir ruh ile desteklediği683, melekler göndererek
düşmanlarına karşı mü’minleri takviye ettiği684, iman edenlere destek olmalarını,
kâfirlerin boyunlarına ve parmaklarına vurmalarını emrettiği685 haber
verilmektedir.
5. İnsanı koruyup, ona bir anlamda hizmet ederler. Kur’an’da önünde
ve arkasında insanı koruyan takipçilerin bulunduğu bildirilmektedir.686
675 40/Mü’min, 7-9)
676 33/Ahzâb, 43
677 50/Kaf, 21
678 Tirmizî, Tefsir 2, 364
679 50/Kaf, 23
680 16/Nahl, 28, 32
681 2/Bakara, 253; 5/Mâide, 110
682 41/Fussılet, 30-32
683 58/Mücadele, 22
684 3/Âl-i İmran, 124-125
685 8/Enfâl, 12
686 13/Ra’d, 11
≈ 231 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
6. İnsanların fiillerini kaydederler. Kur’an’da, üzerinde bir koruyucu
ve denetleyici bulunmayan hiçbir kimsenin bulunmadığı687, insanların üzerinde
muhafızlık eden değerli kâtiplerin mevcut olduğu ve onların yapmakta
olduklarını bilip yazdıkları688 haber verilmektedir. İki melek, kişinin yaptıklarını
yazmaktadır. İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında gözetleyen, yazmaya hazır
bir melek bulunmasın.689”Sizden söz gizleyen ileonu açığa vuran, geceleyin
gizlenen ile gündüzün yürüyen eşittir. Onun önünde ve arkasında
Allah’ın izniyle kendisini koruyan takipçileri vardır.”690
7. Kâinatın idaresi ve İlâhî kanunların icrâsıyla görevlidirler.
Kur’an’da çeşitli fonksiyonlarıyla âlemi idare edenlere yemin edilmesi691, insanların
canını alan “ölüm meleği”nden söz edilmesi692, meleklerin yalancı
peygamberlerin ve kâfirlerin canını pençelerini onlara uzatarak693, yüzlerine
ve arkalarına vurarak ve “tadın yakıcı cehennem azabını” diyerek694 alacaklarının
bildirilmesi; hadiste ana rahminde teşekkül eden her canlı için bir
doğum meleğinin mevcut olduğundan söz edilmesi695, Cenâb-ı- Hakk’ın
insanı yaratacağı zaman bu irâdesini meleklere açması ve yarattığında ona
secde etmelerini istemesi696 onların dünya ile irtibatlarının bulunduğunu ve
İlâhî irâdenin yerine getirilmesinde vasıta olarak kullanıldıklarını gösterir. Aksi
takdirde kendilerine insanın yaratılacağı isteğinin açıklanmasının bir anlamı
olmaz. Ayrıca arşı taşıyan ve arşın etrafında dolaşan meleklerin697 fonksiyonları
da düşünüldüğünde meleklerin tabiat kanunlarının yerine getirilmesinde
çok etkili oldukları görülür. Çünkü arş, kâinatın İlâhî varlık tarafından idaresini
gösteren bir semboldür ve bunu taşıyan melekler de bu idarenin temini hususunda
kullanılan vasıtalardır.
8. Melekler, İlâhî cezaları icrâ eden elemanlardır. Mü’minlere destek
oldukları gibi; kâfirler hakkında takdir edilen cezaları da icra etmektedirler.
Kur’an, kendilerine elçi olarak melek gönderilmesini isteyen kâfirlere698 şöyle
cevap vermektedir: “Gökyüzünün beyaz bulutlar ile yarılıp meleklerin bö-
687 86/Târık, 4
688 82/İnfitar, 10-12
689 50/Kaf, 17-18
690 13/Ra’d, 10-11
691 79/Nâziât, 5
692 32/Secde, 11
693 6/En’âm, 93
694 8/Enfâl, 50
695 Buhâri, Bed’ü’l-halk 6
696 2/Bakara, 30-34; 15/Hicr, 28-31
697 39/Zümer, 75; 40/Mü’min, 7
698 25/Furkan, 21; 2/Bakara, 210
≈ 232 ≈
Ahmed Kalka n
lük bölük indirildikleri gün, gerçek mülk, çok merhametli olan Allah’ındır.
O gün kâfirler için de pek çetin bir gündür.”699Bu âyet, meleklerin inmesi
ile söz konusu olan şeyin günahkâr kulların başına geleceği söylenen ceza
olduğunu gösterir. Başka bir yerde ise, “Meleklerin, kâfir olanların canlarını
aldıkları zaman, yüzlerine, arkalarına vurup ‘cayır cayır yakıcı ateş azabını
tadın’ dediklerini”700, onların yüzlerine, arkalarına vurarak canlarını alacakları701,
“meleklerin ancak hak ile indirileceği ve o zaman onlara mühlet
verilmeyeceği”702 bildirilmektedir.703
MELEKLERIN SAYILARI VE ÇEŞITLERI
Meleklerin sayısını ancak Allah Teâlâ bilir. Kur’ân-ı Kerim’de cehennem
işleri ile görevli melekler bulunduğu belirtildikten sonra onların sayısının
on dokuz diye belirlenmesinin sadece bir imtihan vesilesi olduğu beyan edilmekte
ve “Rabbinin ordularını, kendisinden başkasıbilemez”704 buyurulmaktadır.
Bu ifadelerden meleklerin sayısının çok fazla olduğunu anlamakla
beraber herhangi bir rakam vermenin mümkün olmadığını ve onların sayısını
ancak Allah Teâlâ’nın bildiğini anlamaktayız.
Meleklerin çeşitlerine gelince, Kur’an, göklerin ve yerin ordularının Allah’a
ait olduğunu705, mü’minleri görünmeyen ordularla desteklediğini706 beyan
etmekte; göklerde ulular meclisi anlamına gelen “mele-i a’lâ”nın bulunduğunu707,
cin ve şeytanların burada olup bitenleri ve meleklerin kendi aralarındaki
konuşmaları dinlemelerine mâni olmak üzere göklerin muhâfaza altına
alındığını708 kaydetmektedir. Bununla beraber naslarda çeşitli görevlerle
vazifeli meleklerin bulunduğu beyan edilmiş, bunların bir kısmı özel adlarla
isimlendirilirken (Cebrâil, Mikâil gibi), bir kısmı da görevleri ile zikredilmiştir
(Ölüm meleği, arşı taşıyanlar gibi). Şimdi bunları sıralayarak kısaca görev ve
özelliklerinden söz edelim:
699 25/Furkan, 25-26
700 8/Enfâl, 50
701 47/Muhammed, 27
702 15/Hicr, 7-8
703 B. Topaloğlu, Y. Ş. Yavuz, İ. Çelebi, a.g.e., s. 239 ve devamı
704 74/Müddessir, 31
705 48/Fetih, 4, 7
706 9/Tevbe, 26, 40; 33/Ahzâb, 9
707 37/Sâffât, 8; 38/Sâd, 69
708 37/Sâffât, 6-10; 15/Hicr, 18; 67/Mülk, 5
≈ 233 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
Cebrâil: Vahiy meleğinin özel adıdır. Kur’ân-ı Kerim’de üç yerde Cibrîl
şeklinde geçmektedir.709 Ayrıca Cibrîl kast edilmek üzere er-Rûh,710 Rasûlün
kerîm,711 Rasûlü rabbik,712 er-Rûhu’l-emîn713 ve Rûhulkuds714 isimleri de
zikredilmektedir. Hadiste ise Cebrâil, bunlara ilâveten “en-Nâmus” diye isimlendirilmektedir.
715
Mîkâil: Kur’ân-ı Kerim’de sadece bir âyette Mîkâil ismi geçmekte olup
şöyle buyrulmaktadır: “Kim Allah’a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl’e
ve Mîkâil’e düşman olursa bilsin ki Allah da kâfirlerin düşmanıdır.”716
Azrâil: Ölüm meleğinin özel adı olduğu genel kabuldür. Kur’ân-ı Kerim’de
Azrâil ismi geçmez. Bunun yerine ölüm meleği anlamında melekü’l-mevt,717
eceli gelen ve vadesi yetenlerin ruhunu kabzeden meleklerden söz edilir.718
İsrâfil: Kur’an’da İsrâfil adı geçmemektedir. Birçok yerde, sûra üfleneceği
haber verilmektedir.719 Kıyâmetin kopması ve yeniden diriliş ve mahşerde
toplanılması için sûra iki defa üfleyecek olan melek olduğu hadis rivâyetlerinde
ifade edilmektedir. Hadis-i şeriflerde onun adı dört büyük melek içinde
zikredilmiştir.720
Mukarrabûn Melekleri: Bunlara “illiyyûn” ve “kerûbiyyûn” melekleri de
denilmektedir. Nisâ sûresinin 172. âyetinde Mesih ve Allah’a yakın meleklerin
(el-melâiketü’l-mukarrabûn) Allah’ın kulu olmaktan çekinmedikleri bildirilmektedir.
Enbiya sûresinde ise göklerde ve yerde bulunanların O’nun
hizmetinde oldukları beyan edildikten sonra; O’nun huzurunda bulunanların
O’na ibâdet hususunda kibirlenmedikleri, ibâdetten usanmadıkları, gece
gündüz O’nu tesbih ettikleri bildirilmektedir.721 Kur’an’da arşı taşıdıkları ve
onun çevresinde bulundukları722 ifade edilen, Allah’ı hamd ve tesbih eden
melekler de bunlar içinde sayılmaktadır.
709 2/Bakara, 97, 98; 66/Tahrim, 4
710 70/Meâric, 4; 78/Nebe’, 38; 97/Kadr, 4; Rûhunâ: 19/Meryem, 17
711 81/Tekvir, 19
712 19/Meryem, 19
713 26/Şuarâ, 193
714 2/Bakara, 87, 253; 5/Mâide, 110; 16/Nahl, 102
715 Buhâri, Bed’ü’l-vahy 3
716 2/Bakara, 98
717 32/Secde, 11
718 4/Nisâ, 97; 6/En’âm, 61, 93; 8/Enfâl, 50; 47/Muhammed, 27
719 6/En’âm, 73; 18/Kehf, 99; 20/Tâhâ, 102...
720 Müslim, Müsâfirîn 200; Ebû Dâvud, Salât 119
721 21/Enbiyâ, 19-20
722 40/Mü’min, 7-8; 69/Haakka, 17
≈ 234 ≈
Ahmed Kalka n
Hafaza ve Kirâmen Kâtibîn Melekleri: İnsanların iyi ve kötü fiillerini
kaydeden, onları koruyan meleklerdir. Kur’an’da “hafaza”723, “muakkıbât”724,
“rusulünâ... yektubûn”725, “el-mütelekkıyân”726, “rakıybun atîd”727, “hâfizıyn”
728, “kirâmen kâtibîn”729 kelimeleri ile ifade edilmektedirler.
Cennet ve Cehennemde Görevli Melekler: Kur’an’da meleklerin
cennetlikleri “İşte bu, size vaad edilmiş olan (mutlu) gününüzdür”730 diye
karşılayacakları, müttakîler bölük bölük cennete sevkedilip kapılar kendilerine
açıldığında, “Onun bekçileri (hazenetuhâ): Selâm size! Tertemiz
geldiniz. Artık ebedî kalmak üzere girin buraya!”731 diyecekleri, meleklerin
adn cennetlerine babalarından, eşlerinden ve çocuklarından sâlih olanlarla
beraber gireceklerin yanına her kapıdan vararak, “Sabrınıza karşılık size
selâm olsun! Dünya yurdunun sonu ne güzeldir!”732 diyecekleri haber verilmektedir.
İnkâr edenleri ise bölük bölük cehenneme sürülecekleri, kapıların
açılacağı ve cehennem bekçilerinin onlara, “Size, içinizden Rabbinizin
âyetlerini okuyan ve bugüne kavuşacağınızı ihtar eden peygamberler
gelmedi mi?”733 diyecekleri, cehennemin başında iri gövdeli, sert tabiatlı,
Allah’ın buyruklarına karşı gelmeyen ve emredildiklerini yapan meleklerin
bulunacağı734 ifade edilmektedir.
Hazene-i Cennet ve Cehennem de denilen bu melekler cennet ve cehennemin
bekçileri durumundadır. Cennet meleklerinin başındaki meleğin
adı “Rıdvan” dır. Cehennem meleklerine “Zebânî” denir. Başındakine ise
“Mâlik” adı verilir.
Hârût - Mârût: Bunlar hakkında farklı görüşler olmakla beraber, “Babil’de
insanlara bilgi öğretmek sûretiyle onları imtihan etmek üzere gönderilen
iki melek” oldukları, en yaygın görüştür. Kur’ân-ı Kerim, bu olayla
ilgili daha başka bilgi vermemektedir. Mûteber hadis kitaplarından Buhari’de
Kitabu’t-Tıbb’ın sihre tahsis edilen 47. babının başlığında Bakara sûresinin
723 6/En’âm, 61
724 13/Ra’d, 11
725 43/Zuhruf, 80
726 50/Kaf, 17
727 50/Kaf, 18
728 82/İnfitar, 10
729 82/İnfitar, 12
730 21/Enbiyâ, 103
731 39/Zümer, 73
732 13/Ra’d, 23
733 39/Zümer, 71
734 66/Tahrim, 6; 43/Zuhruf, 77; 40/Mü’min, 49-50; 96/Alak, 18
≈ 235 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
102. âyeti zikredilmekte, bu münâsebetle âyet içinde Hârût ve Mârût adı
geçmektedir. Bunun dışında söz konusu isimlerle ilgili bir bilgiye rastlanmamaktadır.
Ahmed bin Hanbel’de ise, insanlar gibi birtakım arzu ve istekleri
bulunan varlıklar olarak tasvir edildiği görülmektedir.735
Fakat bu rivâyeti, müfessirler bozuk ve merdûd kabul edip reddederler.736
Kur’an, bu iki melekle ilgili olarak yahûdiler arasında meşhur olan hikâyeleri
onaylamaz.
MELEKLER İNSANLARDAN DAHA FAZILETLI MIDIRLER?
Bütün peygamberler, meleklerin rasulleri sayılan dört büyük melek dâhil
tüm meleklerden efdal; yani Allah katında dereceleri daha yüksek ve daha
faziletlidir. İnsanlardan takvâ sahibi olan mü’minler de, meleklerin rasulleri
hâriç tamamından daha faziletli, dereceleri daha yüksek sayılmıştır. Çünkü
melekler, yaratılış bakımından günah işleyemezler. Allah’a itaat ve ibâdet etmek
onlar için fıtrî ve zorunludur. Onları böyle olmaktan alıkoyacak hiçbir iç
ve dış tesir yoktur. Hâlbuki insan, akıl ve nefis sahibi olup, her türlü iç ve
dış etkiler altındadır. Buna rağmen insan, bütün menfî engelleri aşar, Allah’a
itaatli ve takvâ sahibi bir kul olursa, elbette meleklerden daha faziletli olur.
GAYBA VE MELEKLERE İMAN
Meleklere iman gaybîdir. Gayb: Hislerle veya akılla bilinmeyen, görülmeyen
şeydir. Mü’min gayb âlemine inanmakla yükümlüdür.737 Allah’ın ve
Rasûlünün bildirdikleri ister zâhirî, isterse gaybî olsun mü’min ona inanandır.
Bazı kâfirlerin gaybe iman etmediklerini, “ben gözümle göremediğim varlıklara
inanmam; melek, cin gibi varlıklar uydurmadan ibarettir” dediklerini
biliyoruz. Gaybe iman büyük bir imtihandır. Çünkü insanlar gördükleri şeylere
inanmak zorundadırlar; Bunlara karşı gözlerini yumamazlar. Fakat Hz.
Allah’ın imtihanı öyle değildir. İnsanların görmediği ve göremediği şeyleri yaratması
ve sonra da bunlara ‘inanın’ demesi büyük bir imtihandır. Mü’min,
sadece Allah’ın ve Rasûlünün haber vermesiyle onlara inanır ve teslim olur.
Mü’minlere düşen ‘dinledik ve itaat ettik’ demeleridir. Zaten, gözüyle göremediğinin
varlığını kabul etmeyenlere; akıllarını, duygularını, düşünceleri-
735 Ahmed bin Hanbel II/134
736 Bak. Fahreddin Râzi, Tefsir-i Kebir, 2/Bakara, 102. âyetin tefsiri
737 Bak. 2/Bakara, 3
≈ 236 ≈
Ahmed Kalka n
ni, rüzgârı, elektrik akımını... göremedikleri halde varlıklarını nasıl kabul edip
kendileriyle çelişkiye düştükleri sorulabilir. Böylece görülecektir ki, onlar görmedikleri
için inkâr etmiyorlar, görseler bile hakkı kabul etmeyecek sapıklar
olduklarından şeytana ve nefislerine uyarak küfrü tercih ediyorlar.
Mü’minler gaybe inanmakla yükselme ve ilerleme yolundaki ilk adımlarını
atmış olacaklardır. İnsanlar, hevâ ve hevesinden, hayvanlık mertebesinden
ancak bu ilk adımla kurtulabilir ve gerçek insanlık mertebesine yükselirler.
Bir hayvana gaybı anlatamazsınız. O daha kıymetli de olsa göremediğini tercih
etmez; önündeki otları her şeye tercih eder. Kâinat, mevcut olan, bilinen
ve görünen varlıklardan ibaret değildir. Bu görünüp bilinen şeylerden daha
başka varlıklar da mevcuttur; ki biz bunları görmeden sadece doğru haber
üzerine verilen bilgiyle bilir ve kabul ederiz.
İnsan aklının bilinmeyen âlemleri/evrenleri idrâk edememesi, onların mevcûdiyetinin
inkârını gerektirmez. Bu konuda mü’mine düşen; işi, akıl kuvvetinin
üstündeki diğer kudrete (doğru habere) bırakmasıdır. Mü’min, öğrenmek
istediklerini Alîm ve Habîr olan, görüneni ve görünmeyeni, gizli ve âşikârı bilen
Allah’tan ve O’nun Rasûlünden öğrenmesi lâzımdır. Fakat eskiden olduğu
gibi, bugün de materyalist kafalılar Allah’ın ilmini önemsemeyerek, insanoğlunu
gerilere, hayvanlık mertebesine götürmek istemektedirler. Mü’min,
sadece meleklere değil, gaybî olan ne varsa hepsine Allah ve Rasûlünün
bildirdiği şekilde iman eder. “Onlar ki, gaybe inanırlar, namazı dosdoğru
kılar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden de infak ederler.”738
MELEK İNANCININ ETKILERI
İnsan, yeryüzündeki diğer canlılardan farklı olarak irâde sahibi bir varlık
şeklinde yaratılmıştır. İrâde, “farklı seçeneklerden birini tercih etmek” demektir.
Allah, insana irâdî fiillerinde farklı alternatifler sunmuş ve onun dünyaya
gelişinin gayesini “imtihan olmak”739 şeklinde tespit etmiştir. İnsan, bu
imtihana giren alanda kendisini iyilik veya kötülüğe teşvik eden, irâdesini
daha özgürce kullanmasını sağlayan mânevî menajerlerle (yardımcı, düzenleyici)
karşı karşıyadır. Allah insanı şerre ve kötülüğe çağırmak üzere şeytanı,
iyilik ve hayra dâvet etmek üzere de melekleri yaratmıştır. İnsanın meleklere
738 2/Bakara, 3
739 67/Mülk, 2
≈ 237 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
inanması demek, önünde şeytan ve meleklerin sunduğu seçeneklerle dolu
ruhî bir hayat olduğunu, meleklerin telkin ve teşviklerine göre hareket edip
mevcut yeteneklerini bu yönde yükseltmesi gerektiğini kabul etmesi, Allah’ın
görevlendirdiği meleklerin kendisini daima gözetlediğini ve yaptıklarını kaydettiklerini
unutmaması demektir. İnsana iyi düşünceler aşılayan meleklerin
yanı sıra, ona vesveseler telkin eden şeytanın varlığı da bir gerçek olmakla
beraber, Kur’an, şeytana değil; meleklere imanı öne çıkarmak740, tâğutu
inkâr edip Allah’a iman edenin sağlam bir kulpa sarılmış olacağını bildirmek
sûretiyle741 şeytanın varlığını ikinci dereceye almış, onunla hemhal olmayıp
aksine meleklere kulak vermeyi öngörmüştür.
“Onu (insanı), önünden ve ardından izleyiciler vardır; Onu Allah’ın emrinden
(kazalarından, belalarından ve musibetlerinden) korurlar.”742 Gerçekten
de insan, risklerle ve tehlikelerle dolu bir dünyada yaşamaktadır.
Bunlara, ayrıca kötülüklerin karşılığı olarak Allah’tan her an gelebilecek
intikam darbelerinin ihtimallerini de ekleyecek olursak, onun, yaşadığı yıllar
boyu ne büyük bir mânevî koruma altında bulunduğunu kestirebiliriz. Bu
girift olayın içyüzünü daha derinlemesine bilmek bizim için mümkün değildir.
Ancak bu kadarıyla bile Rabbimizin bizi ne çetin bir sınavdan geçirdiğini,
bizzat hayatımıza karşı yaratmış bulunduğu tehlikelerin bile gelip bizi bulmasına
melekleri engel yaparak bu sınavda bize nasıl süre tanıdığını bu âyetlerden
ibretle öğreniyoruz. Doğrusu bu bize bir İlâhî lutuf ve bir müjde olsa
gerektir. Dolayısıyla insanın, bu hârika nöbetçilerini her zaman hatırlayarak
özellikle kuytu köşelerde, zifiri karanlıklarda ve tehlikelerle burun buruna olduğu
anlarda onların kendisini korumaya devam etmeleri için Allah’a dilekte
bulunması, Allah’ın izniyle belaların bertaraf olmasına bir vesile oluşturabilir.
Bu, aynı zamanda insanın, Rabbiyle olan irtibatının güçlülüğünü ve sürekliliğini
kanıtlamış olur. Kur’an’da “Kesinlikle üzerinizde koruyucular vardır.
Onlar değerli yazıcılardır. Yaptığınız her şeyi bilirler.”743 diye kendilerinden
söz edilen melekler vardır ki, bunlar söylediğimiz her sözü yazarlar. Dolayısıyla
insanoğlunun havada kaybolup giden tek kelimesi bile yoktur.
Evren öyle kesin bir disiplin içindedir ki, bu disiplinin gözümüzle görebildiğimiz
veya daha doğrusu ilmin ve aklın kanıtlayabildiği bir cephesi vardır,
740 2/Bakara, 177, 285
741 2/Bakara, 256
742 13/Ra’d, 11
743 82/İnfitar, 10-12
≈ 238 ≈
Ahmed Kalka n
bir de ilmin ve aklın asla ulaşamayacağı, açıklayıp tanımlayamayacağı diğer
bir cephesi daha vardır. İşte bu görünmeyen cepheyi melekler ordusu oluşturmaktadır.
Mü’min olabilmenin olmazsa olmaz şartlarından biri de bu gerçeğe
inanmaktır. Dolayısıyla meleklere inanmamak, Allah’a, peygamberlere,
kitaplara ve âhiret gününe inanmamakla eş değerdedir.
Meleklere inanan bir müslüman, meleklerin kendisini takip ettiğini, gözetlediğini,
iyilik ve kötülüklerinin yazıldığını bilir. Ve bu bilinçle davranışlarına
çeki düzen verir. Böylece, meleklere olan inancımız bizi kötülük ve günah
yapmaktan vazgeçirir.
MELEKLER HAKKINDA TASHIH EDILMESI GEREKEN BAZI YAKLAŞIM VE
BÂTIL İNANÇLAR
Müşrikler Allah’a şirk koşarlarken, bazıları görünen maddî cisimleri, bazıları
da görünmeyen mânevî cisimleri Allah’a eş tutuyorlardı. İşte, mü’minin
melek kabul ettiği varlığı müşrikler tanrı, tanrı çocukları veya tanrı kızları
olarak kabul edebilmektedir. Mü’min, onların dişi veya erkek olmadıklarına
inandığı gibi, o meleklerin kendi nam ve hesaplarına hiç bir yetkiye sahip
bulunmadığına da inanır. Onlara tapmak, onlardan yardım istemek, yani onlara
duâ etmek insanlar için küçüklük olur. Çünkü ilk insanın yaratılışında Allah,
onları Âdem (a.s.)’in önünde secde ettirdi. Ve Hz. Âdem’e onlardan fazla
bilgi verdi. Sonra da Hz. Âdem’i yeryüzüne halife yaptı. İnsan için, kendisine
secde etmiş bir mahlûktan yardım istemek ve ona tapmaktan daha büyük
bir zillet olur mu?
Meleklerin erkeklik ya da dişilik gibi bir özellikleri sözkonusu değildir.
Buna rağmen câhiliyye döneminde meleklerin dişi olduğu ileri sürülüyor,
hatta onlara -hâşâ- Allah’ın kızları deniliyordu. Allah, bu yakışıksız isnadları
şu âyetlerle reddetmiştir: “Onlar Rahmân’ın kulları olan melekleri dişi
sayıyorlar. Yoksa nasıl yaratıldıklarını mı gördüler?! Bu (yalan) şâhitlikleri
yazılacak ve onlar sorgulanacaklardır.”744; “Şimdi de sor onlara: ‘Rabbine
kızlar da onlara oğlanlar mı?!”745 Günümüzde de batılılardan esinlenerek
melekleri bayan gibi düşünen, kızlarına “Melek” ismi veren, güzel bir bayanın
meleğe benzediğine dair şiirler yazıp söyleyen, şarkılar mırıldanan insanlara
rastlayabilmekteyiz. Bunlar, İslâm itikadı açısından çok vahim manzaralardır.
744 43/Zuhruf, 19
745 37/Sâffât, 149
≈ 239 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
Ölüm meleği olduğu için Azrâil’in adı insanlar arasında adeta korku sembolü
haline gelmiştir. Dolayısıyla bazı kimselerin bu meleğe karşı duyguları
olumsuzdur. Ancak bu düşünce hem yersizdir, hem de iman gerçeğiyle
uyuşmaz. Çünkü iman, ayrıca sevgi, saygı, bağlılık ve teslimiyet ister. Azrâil,
Allah’ın, can almak için görevlendirdiği bir melektir. Dolayısıyla can almak
onun görevidir. Her şey gibi, canımızın da sahibi Allah’tır. Can, Allah’ın bize
bir çeşit ödünç olarak verdiği bir emanetidir. Emanet, bir gün gelir, asıl sahibine
iade edilir. “Her nefis, ölümü tadacak, her emanet sahibini bulacaktır.
Ölüm meleği, bu konuda sadece görevini yapmaktadır. Onun hiç kimseye
karşı özel bir düşmanlığı da yoktur. Bu nedenle, Allah’ın bütün elçileri
gibi Ölüm meleğini de saygıyla anmak imanımızın gereğidir. Allah’ın selâmı
O’nun ve diğer bütün elçilerinin üzerine olsun.
Ölüm meleğinin bu kadar kalabalık bir dünyada kıtalar ve ülkeler arasındaki
büyük mesafeleri nasıl aştığı ve aynı anda birçok insanın ruhunu nasıl
alabildiği bazı kimseler tarafından daima merak konusu olmuştur. Mânevî
âlemi, maddî durumlara bire bir uydurmanın getirdiği yanlıştır bu. Eski çağların
insanları için düşünce ve teknik açılımları yönüyle bu soru, bir yönüyle
mâkul olsa bile; günümüzün baş döndürücü açılımları, dünyanın bir ucundan
bilgisayarlara bilgi aktarılabildiği veya virüsler ulaştırılabildiği bir zaman
diliminde bu tür soruların cevap vermeye değmeyecek yersizlikte olduğunu
vurgulamak gerekmektedir.
SORULAR
1- Gaybe iman ne demektir? İman edilecek gayb alanına neler girer?
2- Gaybî varlıklardan olan meleklerin özelliklerini açıklayınız.
3- Hafaza, mukarrabûn, kirâmen kâtibîn meleklerinin görevlerini açıklayınız.
4- Meleklerin faziletini ve insanlardan üstün olup olmadıklarını belirtiniz.
5- Melekler, insanlar tarafından dünyada görülebilir mi?
6- Melekler hakkında günümüzdeki yanlış inanç ve kabulleri örneklerle
izah ediniz.
7- Dört büyük meleği görevleri ile beraber açıklayınız.
8- İsmi bilinen bazı melekleri, görevleri ile beraber açıklayınız.
9- Meleklere inanmanın faydaları nelerdir?
10- Mutlak gaybı kimler bilebilir?
a) Melekler b) Allah ve melekler
≈ 240 ≈
Ahmed Kalka n
c) Cinler d) Sadece Allah
11- Aşağıdakilerden hangisi meleklerin özelliklerindendir?
a) İnsanlar gibi yer, içer, çoğalır ve ölürler.
b) Allah’a karşı gelme irâdeleri vardır.
c) Gaybı bilirler.
d) Allah’a daima itaat ederler, O’na karşı gelmezler.
12- Aşağıdakilerden hangisi melekler için doğru değildir?
a) Melekler nurdan yaratılmış varlıklardır.
b) Güzel kokulardan, güzel sözlerden hoşlanırlar.
c) Erkeklik ve dişilikleri yoktur.
d) Bazen günah işleyebilirler.
13- Aşağıdakilerden hangisi, Cebrâil (a.s.) adlı meleğin görevidir?
a) Sura üflemek
b) Tabiat olaylarını düzenlemek.
c) Allah’ın emir ve yasaklarını peygamberlere ulaştırmak.
d) Eceli gelenlerin ruhlarını bedenlerinden ayırmak.
14- Tabiat olaylarını düzenlemek aşağıdakilerden hangi meleğin görevidir?
a) İsrâfil b) Azrâil c) Cebrâil d) Mikâil
≈ 241 ≈
≈ 242 ≈
Ahmed Kalka n
20. Ünite
KİTAPLARA İMAN VE KUR’AN
• Kitaplara İman
• Suhuf (Sayfalar -Küçük Kitaplar-)
• Büyük Kitaplar
• Kitapların Gönderiliş Amacı
• Vahy ve Vahyin Çeşitleri
• Kitabımızda “Kitab” Hangi Anlamlarda Kullanılır?
• Kur’an; Anlam ve Mâhiyeti
• Kur’ân-ı Kerim’in Tanımı
• Kur’ân-ı Kerim’in Özellikleri
• Tefsir, Te’vil, Tercüme ve Meal
• Kur’ân-ı Kerim’in Doğu ve Batı Dillerindeki Tercemeleri
• Kur’ân’ın Tedrîcî Olarak İnzâl Edilmesi
• Kur’an’ın Muhtevâsı ve İşlevi
• Kur’an’ın Bölümleri
• Kur’an İlimlerine Dair Kimi Kavram ve Terimler
• Kur’an Konuları
• Kur’an’da Kur’an
• Kur’an’ı Kim Göndermiştir?
• Kur’an Niçin Gönderilmiştir?
• Kur’an Neyi Anlatmaktadır?
• Gerçek Anlamda Çağ Kapatıp Çağ Açan Sadece Kur’an’dır
• Huzurun Kaynağı Kur’an
• Kur’an’ı Nasıl Nasıl Okumalı, Ona Nasıl Yönelmeliyiz?
• Kendini Kur’an’a Açmak
• Kur’an’ı Yaşamak, Kur’anla Yaşamak
• Nesh; Yaşanmaması Gereken, Formalite Olarak Kur’an’da Yer Alan
Âyetler!
• Nesh Konusunun Önemi
• Kur’an-ı Kerim’de Nesh Kavramı
• Nesh Konusunda İhtilâflar (Kur’an Hükümleri Arasında Nesh Var mıdır?)
• Kur’an Âyetleri Arasında Neshin Varlığını Savunanların Delilleri
• Kur’an Âyetleri Arasında Neshin Olmadığıyla İlgili Deliller
• Nesh Anlayışının Ortaya Çıkışı
• Kur’an Hükümleri Ebediyyen Geçerlidir
• Nesh, Eski Şeriatlerin Kur’an Âyetleri Tarafından Geçersiz Kılınmasıdır
• Sorular
≈ 243 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir:
• İlâhî mesajın peygamberler vâsıtasıyla kitap ve suhuf/sayfalar halinde
insanlara ulaştırılmasının hikmetini dillendirebilmek.
• Suhuf hakkında bilgi verebilmek.
• Kur’ân-ı Kerim’de “Kitab” kavramıyla nelerin kast edildiğini belirtebilmek.
• Büyük Kitapların hangi peygamberlere gönderildiğini listeleyebilmek.
• Kur’an’ın temel özellikleri ve gönderiliş amacı hakkında doyurucu bilgi
verebilmek ve günümüzdeki durumu tahlil edebilmek.
• Vahyin anlam ve çeşitlerini ifadelendirebilmek.
• Kur’an’ın ana konularını listeleyebilmek.
• Kur’an’ı nasıl okumamız gerektiğini, ondan nasıl yararlanılabileceğini
açıklayabilmek.
• Neshin ne anlama geldiğini ve akaid açısından önemini açıklayabilmek.
• Kur’an âyetleri arasında neshin var olduğunu ve olmadığını savunanların
delillerini izah edebilmek.
• Neshin, Kur’an âyetleri arasında değil; eski şeriatlerin Kur’an âyetleri
tarafından geçersiz kılınması anlamına geldiğini açıklayabilmek.
KITAPLARA IMAN
“O takvâ sahipleri ki, onlar sana indirilene de, senden önce indirilene
de iman ederler.”746 İman esaslarından biri de Kur’an’a ve Kur’an’dan önceki
kitap ve suhuflara (küçük kitaplara) inanmaktır. O kitaplar ki Allah tarafından
Rasullerine gönderilmiş ve Rasuller de hiçbir kapalılık bırakmadan o kitaplardaki
hükümleri insanlara tebliğ etmişlerdir. Bu kitaplarda Allah insanlara
emirlerini, yasaklarını, mükâfatını ve azâbını açıklamıştır. Müslümanlar Allah’ın
indirdiği kitaba göre hayatlarını düzenler.
Biz müslümanlar, peygamberlere gönderilen kitapların hepsine inanırız.
Ancak, Kur’ân-ı Kerim hâricindeki kitaplar sonradan insanlar tarafından bozulmaya
uğramışlardır. Bu sebeple biz onların bozulmuş haline değil bozulmamış
haline inanıyoruz.
746 2/Bakara, 4
≈ 244 ≈
Ahmed Kalka n
Mü’minlerin Kur’an’a ve önceki kitaplara inanması, Hz. Âdem’den kıyâmete
kadar insanların tek bir dini, tek bir Rabbi olduğunu ispatlıyor. Onun
için de bu inanç büyük bir değer taşır. Bu akîde, mü’minlerin ruhlarından
kötü taassubu kökünden söküp attığı için büyük öneme sahiptir. Bu akîde
sahibi her mü’min, hak olan geçmiş bütün din ve peygamberlere inanır.
Bu inanca sahip olan insanlar, peygamberden peygambere intikal eden
tek dini (İslâm’ı) bulmuş olurlar. Böylece sağlam bir akîdeye sahip olduktan
sonra Kur’an’a uymaları ve onu pratik hayatlarında yaşamaları kaçınılmaz bir
görevdir. Çünkü hayat tarzını ancak Kur’an tesbit eder. Kur’an’ın dışındaki
bütün hayat modelleri yanlıştır ve sapıklıktır. Eğer Kur’an ölçüsüne göre değil
de, insanların akıllarına göre hayat modelleri tesbit edilmeye çalışılırsa, o
zaman ne kadar insan kafası varsa o kadar da hayat modeli ortaya çıkar. Bu
modellerin hiçbiri vahye dayanmadığı gibi, aynı zamanda her biri değersizdir.
Mü’minin hayat modeli, onu yaratan Allah tarafından çizilmiştir. Mü’min
ondan başkasını kabullenemez. Bu gerçeği Allah Teâlâ şöyle ifâde ediyor:
“Kim İslâm’dan başka bir din (yol) ararsa, o istediği din kendisinden kabul
olunmayacaktır. Ve o, âhirette de ebedî zarar çekenlerdendir.”747
Mü’minler bilmelidir ki, İslâm dille söylenen laflardan ibâret olmadığı gibi,
sadece kalple tasdik edilen bir inanç da değildir. İslâm, Allah’ın dinine teslimiyet
demektir. Bu teslimiyet pratik hayatta bizzat görülmelidir. Yukarıdaki
âyette görüldüğü gibi, mü’minin dini sadece İslâm’dır; İslâm’ın ana kaynağı
da Kur’an’dır.
Kur’ân-ı Kerim, kendinden önceki kitapları tasdik eder, fakat onlarla amel
etmeyi emretmez. Kur’an geldikten sonra artık önceki kitapların hükmü tamamen
neshedilmiştir (kaldırılmıştır).
Allah Teâlâ hiçbir insanı tebliğsiz bırakmamıştır. Her topluma kendi dinini
bildirmiştir. Beşer hayatını peygamberlerine gönderdiği kitaplarla tanzim etmiştir.
Her topluma itikad, şeriat, ahlâk ve edeplerini gösteren hak kitaplar
göndermiştir.
Tarih boyunca kimileri bu kitapları alıp kabul etmişler, kimileri de reddetmişlerdir.
Kimileri ise alıp kendilerine göre değiştirmişlerdir. Bugün yahûdilerde
bulunan Tevrat ve hıristiyanlarda bulunan İncil tamamen değişikliğe
747 3/Âl-i İmran, 85
≈ 245 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
uğratılmıştır. Birçok kısımlar çıkartılmış, birçok kısımlar da ilave edilmiştir.
Dolayısıyla önceki İlâhî kitapların aslı kalmamıştır. Allah Teâlâ da onları neshetmiştir.
Öyleyse bu kitaplara tabi olan hiç kimse hak yolda (İslâm’da) değildir.
Hatta bir defasında Hz. Ömer’in elinde Tevrat sayfalarını veya Tevrat’ın
tefsiri kabul edilen rivâyetleri içeren Mişna kitabını gören Rasûlullah (s.a.s.):
“Ey Ömer, vallahi Hz. Mûsâ da aramızda olsaydı bana uymaktan başka
bir şey yapmazdı.”748 d iyerek o nun e lindeki Tevrat (veya o nun yorumunu
içeren) sayfalarını yok etmesini buyurmuştur.
Öyleyse Mü’min de Kur’an’dan başka hiçbir kaynağa bağlanamaz. Çünkü,
Kur’an geldikten sonra -ister değiştirilsinler, ister değiştirilmesinler- hiçbir
eski kitabın hükmüne uyulmaz. Onların hükmü kalmayıp nesholunmuşlardır.
Allah’ın peygamberlerine indirdiği kitaplar büyüklüklerine göre iki kısımda
incelenirler: Suhuflar (Küçük Kitaplar) ve Büyük Kitaplar.
Mü’minler, Hayat Programı Olduğunu Kabul Ederek, Anlamak
ve Uygulamak Zorunda Oldukları Bilinciyle Kitaba İman Ederler
Mü’minler ve birr sahipleri, Allah’ın kitaplarına da iman eden
kimselerdir. Kitaba
iman demek; hayatı onunla düzenlemek üzere kitaba
iman demektir. Kitaba iman demek; içindekilere iman demektir. İçindekilerin
doğruluğuna ve uygulanılırlığına, uygulanması gerektiğine iman demektir.
Kitaplara iman Allah’ın vahiy gönderdiğine
iman demektir. Allah’ın
bizi kanunsuz,
yolsuz, yordamsız, plansız, programsız bırakmadığına iman
demektir. Onlarla sorumlu olduğumuza,
Onların içindekilere göre bir hayat
yaşamaya ve onlardan hesaba
çekilmeye imandır. Kitaba iman demek; Allah
kitabında böyle buyurdu, ben de bunu aynen anladım ve kabul ettim demektir.
Yâni Allah kitabında
ne dedi? Bizzat Allah’la diyalog kurarak, Allah’ın
kelâmıyla diyalog kurarak,
ama bunu Peygamber örnekliğinde anlayarak
onu amele dönüştürmektir.
Kitaba iman için, Kitapla yol bulabilmek, Kitabı hayat programı
yapabilmek
için Kitabı tanımak zorundayız. Kitabı tanımayan bir adamın
onunla
amel etmesi ve onu hayat programı yapması mümkün değildir. Bilelim ki,
ancak uygulayacak kadar Kitaptan tanıdığımız
âyetler, bizim
âyetlerimizdir.
Hani bizim külli bir imanımız vardı. İslâm’a ilk girişteki
imanımızdı bu. Ben bu
748 Ahmed bin Hanbel, III, 378
≈ 246 ≈
Ahmed Kalka n
Kitabın tümüne inandım demiş ve böylece
müslüman olmuştuk. Hani ya bu
Kitabın tümünün
nesine inandık?
Ya Rabbi şu anda onu tanıyamadığım için
toptan inandım! Ama inşallah birim birim, tek tek, âyet âyet onu tanıyıp hayatıma
uygulayacağım
diye inanmıştık. Hani öyleyse? Toptan inandığımız bu
kitaba imanımız, Kitabın bütünü hayatımızın bütününe egemen kılınıp amele
dönüşmedikçe
bilelim ki; o imanın bir anlamı kalmayacaktır. Kaldı ki, inandık
dedikten sonra da denenecektik, değil mi? Sınanmadan sadece iman ettik
demekle bırakılmayacaktık,749 öyle değil mi?750
“…O’nun kitaplarına ve O’nun peygamberlerine... inandılar,
`O’nun peygamberlerinden hiçbirini diğerlerinden ayırmayız’ dediler.”
751
SUHUF (SAYFALAR -KÜÇÜK KITAPLAR-)
Allah tarafından gönderilen kitaplardan bazıları birkaç sayfadan meydana
gelen küçük kitaplardır. Bunlara sahifeler (sayfalar) anlamına gelen “suhuf”
denilir.
Kur’ân-ı Kerim’de açıklanan bazı öğütlerin “es-suhufu’l-ûlâ (ilk suhufta/
sayfalarda)” mevcut olduğu752 bildirilmiştir. Yine benzer öğüt ve hükümlerin
İbrâhim ve Mûsâ’nın suhufunda/sayfalarında753 da bulunduğu bildirilerek suhuf
denilen küçük ebatlı İlâhî kitapların mevcûdiyeti Kur’ân-ı Kerim’de ifâde
edilmiştir. Sayfalar halinde kayda geçirildiği için Kur’an, Kur’an’a da suhuf
der.754 Bununla birlikte hangi peygambere ne kadar suhuf verildiği açıklanmamıştır.
Kur’ân-ı Kerim, Hz. İbrâhim’in soyundan İshak, Yakup, Süleyman,
Yusuf, Zekeriyya, Yahya Peygamberler’e kitap verildiğini belirtir.755
Meşhur 100 suhuf ve Peygamberlere bu sayfaların dağılımı ile ilgili rivayete
dayanılarak “şu kadar sayfa şu peygambere…” diye taksim yapılması
doğru olmaz. Bu konuda Kütüb-i Sittede bir hadis yoktur. Hadislerde de
suhuf hakkında fazla bilgi yoktur. Bazı rivâyetlerde Hz. Âdem’e 10, Hz. Şit’e
749 Ankebut, 29/2.
750 Ali Küçük, Besâiru’l Kur’an Tefsiri.
751 2/Bakara, 285
752 20/Tâhâ, 133; 87/A’lâ, 18
753 87/A’lâ, 19
754 80/Abese, 13; 98/Beyyine, 2
755 4/Nisâ, 54; 6/En’âm, 89; 57/Hadîd, 26
≈ 247 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
50, Hz. İdris’e 30, Hz. İbrâhim’e 10 sayfa (suhuf) verildiği nakledilirse de, bu
konuda kesin bilgi ifâde eden sahih hadisler mevcut değildir.
Kur’an’da ismi bile geçmeyen ve peygamber olduğu kesin bilinmeyen
Şit gibi bir zâta suhuf verildiği gibi hususlar Kur’an’dan ve sahih hadislerden
onay almaz. Kütüb-i Sitte’de ve ikinci dereceden önemli hadis kitaplarının
hiçbirinde 100 suhufdan ve kime kaç sayfa verildiğinden bahsedilmez.
Kur’an’da anlatılanlardan yola çıkarsak Hz. Musa’ya da suhuf (Tevrat’ın bir
bölümü) verilmiştir.756
Peygamberlerin sayısını bilemediğimiz gibi suhuf ve kitapların tümü ve
hangi peygamberlere ne miktarda verildiği de Kur’an’da bildirilmemiştir. Peygamberlere
indirilen küçük-büyük bütün kitaplara (suhuf ve büyük kitaplara)
icmâlî olarak iman şarttır.
BÜYÜK KITAPLAR
Kur’ân-ı Kerim’in haber verdiği büyük kitaplar dört tanedir. Bu kitaplar şu
peygamberlere gönderilmiştir:
1) Tevrat(’ın bir bölümü -Kitab-) Hz. Mûsâ’ya,
2) Zebûr, Hz. Dâvud’a,
3) İncil, Hz. İsa’ya,
4) Kur’ân-ı Kerim, Hz. Muhammed’e indirilmiştir.
Zebûr, Tevrat ve İncil’in aslı bozulmuş, insanlar tarafından tahrif edilip değiştirilmişlerdir.
Kur’ân-ı Kerim, kendinden önceki kitapların hükmünü nesh
etmiş, yani ortadan kaldırmıştır. Kur’ân-ı Kerim’de Hz. Mûsâ’ya kitap verildiğinden
ve Mûsâ’nın sahifelerinden bahsedilir, ama hiçbir âyette Tevrat ona
nisbet edilmez. Tevrat da Mûsâ (a.s.)’dan bağımsız şekilde ayrı yerlerde bahsedilir.
Bizim Tevrat dediğimiz Ahd-i Atîk’in bugünkü Hıristiyan ve yahûdilerin
kutsal kitabında çoğunun bir peygambere nisbet edildiği 39 ayrı kitabın ilk
beş kitabının Hz. Mûsâ’ya indirilen kitap olduğuna inanılır. Tevrat (Ahd-i Atîk)
diye Benî İsrâil’e gönderilen kitapların tümü kast edilir. Onun bir bölümü (39
kitabın 5’i) Hz. Mûsâ’ya indirilen kitap (suhuf) kabul edilir.
756 87/A’lâ, 19
≈ 248 ≈
Ahmed Kalka n
KITAPLARIN GÖNDERILIŞ AMACI
Kitapların gönderiliş amaçlarının başında insanların dünya ve âhiret mutluluğunu
sağlamak gelir. İnsanı yaratan Allah, insanın hayatı boyunca takip
edeceği itikat, ibâdet, ahlâk, emir ve yasakları içine alan kitap ve sahifeleri
ilk insandan itibaren göndermiştir. Bu kitaplar sayesinde insanlar hidâyeti,
dünya huzuru ve âhiret saâdeti gibi pek çok gerçeği anlamışlardır.
VAHY VE VAHYIN ÇEŞITLERI
“Vahy”in sözlük anlamı: Bir şeyi gizli ve çabuk bildirmek demektir.
Vahyin terim anlamı: Allah Teâlâ tarafından doğrudan doğruya, ya da elçi
melek vasıtası ile peygamberlere bildirilen ve kesinlik ifâde eden bilgilere
vahiy denir.
Vahyin Çeşitleri
1) Sâdık Rüya: Allah dilediği bilgileri doğru bir bilgi ile peygamberlerine
bildirmiştir. Peygamberlerin rüyalarında gördükleri şeyler aynen gerçek çıkmıştır.
Peygamber Efendimize de zaman zaman vahiy böyle gelmişti.
2) İlham Yoluyla Vahiy: Allah’ın dilediği şeyleri peygamberin kalbine
koyması şeklindeki vahiy çeşididir.
3) Perde Arkasından Vahiy: Allah ile peygamber arasında bir vasıta
olmadan ve söyleyeni görmeden Allah kelâmının işitilmesidir.
4) Melek Aracılığı İle Gelen Vahiy: Allah Teâlâ’nın, bildirmek istediği
bilgileri bir melek ile peygamberine bildirmesi şeklidir. Bu melek Cebrâil
(a.s.)’ dir.
KITABIMIZDA “KITAB” HANGI ANLAMLARDA KULLANILIR?
Kur’an’ın temel kavramlarından biri olan “kitab” Kitabımızda 255 yerde
geçmektedir. Türkçedeki ‘kitap’ anlamı yanında; yazılı şey, yazı, yazılan ve
yazdırılan anlamlarına da gelir. “El-Kitab”: Allah’ın Kitabı demektir. Kur’an
ıstılahında Kitab; Allah tarafından yazdırılan şey anlamında kullanılır ve bu
anlamda imanın temel konularından biri de Kitaplara imandır.
≈ 249 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’an’ın “kitab” la ilgili ifâdelerinden şunların kast edildiği anlaşılır:
Genel anlamda vahy757
Son Peygamber’e gelmiş bulunan vahiyler toplamı758
Bütün kâinat
İnsan
Levh-ı Mahfuz’daki Evrensel kayıt kitabı (evrensel kompütür)759
Her ferdin fiillerinin kaydedildiği bireysel disket760
Kur’an’a göre insanın önüne, okunmak üzere konan üç temel kitap vardır:
Kâinat kitabı, vahy kitabı (Kur’an) ve insanın bizzat kendisi. Kur’an, diğer
iki kitabın gereğince okunup değerlendirilmesini kolaylaştıran bir nurdur
(ışık). Evren ve insan adlı kitapların gerektiği şekilde okunabilmesi için, bizzat
Allah, vahy kitabı aracılığıyla insana yardımcı olmak için devreye girmektedir.
Kur’an, bu üç kitabın belirli pasaj ve parçalarını “âyet” olarak anmaktadır.
Kur’an, bir âyetler topluluğu olduğu gibi, kâinat ve insan da âyetler topluluğudur.
761 Ne vahy kitabı, insan ve eşyaya ait ilimler olmaksızın çözülebilir; ne
de eşya ve insan, vahy kitabı olmadan layıkıyla anlaşılabilir.
KUR’AN; ANLAM VE MÂHIYETI
Kur’an, Allah’ın Kitabı’nın özel adıdır. Kur’an’da, Kur’an için birkaç isme
daha yer verilmekle birlikte; en çok Kur’an adı geçmektedir. Bu ad Kur’an’da
70 defa geçer. Kur’an kelimesi için iki ayrı kök gösterilir. Bunlardan biri, okumak
anlamındaki kıraat; ikincisi toplamak, kompoze etmek anlamındaki
karn köküdür. Kur’an, ilk emri olan “ikra’ “ yani oku anlamındaki kelimeyle
aynı kökten bir isim taşıyarak okumaya ve ilme en büyük değeri verdiğini
belirttiği gibi, neyi ve nasıl okumamız gerektiğini de gösterir. Birçok inceliği
ve gerçeği topladığı için de toplamak mânâsındaki bir köke dayanması ayrı
bir hikmet sergiler.
Allah’ın kendisine hitap ettiği en son peygamber, Hz. Muhammed (s.a.s.);
insanlığa gönderilen son kitap ise Kur’ân-ı Kerîm’dir.762 Kur’an, İslâm’ın orta-
757 43/Zuhruf, 4; 13/Ra’d, 39
758 2/Bakara, 2; 38/Sâd, 29; 41/Fussılet, 3; 43/Zuhruf, 2; 44/Duhan, 2
759 18/Kehf, 47-49; 45/Câsiye, 29
760 17/İsrâ, 13-14
761 51/Zâriyât, 20-21; 41/Fussılet, 53
762 33/Ahzâb, 40
≈ 250 ≈
Ahmed Kalka n
ya koyduğu her tür inanma, düşünme ve davranma biçimlerini belirleyen tek
temel dayanaktır. Hz. Peygamber, bu dayanağa istinaden ve onun doğrultusunda
hareket etmiş, insanlara ulaştırmakla görevli olduğu bu mesajı öncelikle
hayatında kendisi uygulayarak fiilî hâle getirmiştir. Bu hususta Hz. Âişe’nin
şu tanıklığı yeterli ve anlamlıdır: “Allah Resulü’nün ahlâkı, Kur’an’dı.”763
Bundan daha doğal bir sonuç olamazdı; zira genelde bütün elçiler, özelde
de Hz. Peygamber, aldığı haberi/mesajı sadece duyurmakla görevli bir postacı
değildir. Aldığı mesajı öncelikle kendi hayatına dinamik bir şekilde yansıtabilmelidir
ki ancak o zaman söylediği ile eylediği arasındaki uyum gün gibi
âşikâr olabilsin. Dolayısıyla “Kitab”ı, “peygamber”den kopuk ve ayrı bir metin
olarak algılamak, en başta bu metnin kendisine ihânet olacaktır. Peygamber,
insanlar için hem bir “uyarıcı”, hem de “en iyi model”dir. 764
KUR’AN’IN TANIMI
Allah’ın, Hz. Peygamber’e indirdiği Kur’an ile ilgili olarak çeşitli tanımlar
yapılmıştır. Âlimler tarafından yapılan bu tanımlardan her biri Kur’an’ın belirli
yönlerini vurgulamaktadır. Bunlar arasından en kapsamlı olan tanım şudur:
Kur’an; Hz. Muhammed’e vahiy yoluyla indirilmiş, mushaflarda
yazılmış, Hz. Peygamber’den bizlere tevâtür yoluyla nakledilmiş,
okunmasıyla ibâdet edilen, benzerini getirmekten insanların âciz
kaldığı Allah kelâmıdır.
Bu tanımda yer alan temel özellikleri şimdi ayrıntısıyla ele alalım:
Allah’ın Kelâmı: Kur’an’ın en önde gelen bu niteliği, hiç şüphesiz onun
sahip olduğu hakikatlerin ve bilgilerin kaynağına işaret etmektedir. Bu da
ona inanmanın en temel gerekçesidir. Yaratan tarafından söylenmiş bir söz
elbette ki diğer bütün sözlerin üstündedir ve bu özelliğinden dolayı bir kutsallık
kazanır. Zira yaratan, diğer bütün lütuf ve ihsanlarına ilâveten, yarattığı
insana tenezzül buyurarak söz söyleme lütfunda bulunmuş ve bu vesileyle
de insan diğer yaratıklar arasında bir imtiyaza sahip olmuştur. Kur’an’ın,
Allah’ın Kelâm’ı oluşunda dikkat edilmesi gereken bir husus da onun bir
beşer tarafından uydurulmadığı, dolayısıyla da ihtivâettiği hakikatlerin herhangi
bir beşerin ortaya koyabileceğinin çok ötesinde olduğudur. Kur’an’a,
763 Buharî, Edeb 309; Müslim 1/514, 746; Hâkim, 2, 342
764 33/Ahzâb, 21
≈ 251 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
peygamber de olsa hiçbir insanın sözü karışmamıştır, karışamaz da: “Eğer
o (peygamber), bize birtakım sözler isnat etmiş olsaydı onu sağ elinden
yakalardık ve şah damarını koparırdık ve hiçbiriniz onu koruyamazdı.” 765
Hz. Muhammed’e İndirilmiş: Bu ifade Allah’ın, daha önce başka peygamberlere
indirmiş olduğu kitapları (Tevrat, Zebur, İncil gibi) dışarıda tutarak
yalnızca Peygamber Efendimiz’e indirilen vahyin Kur’an olarak isimlendirileceğini
vurgulamaktadır. 766
Mushaflarda Yazılmış: Mushaf terimi iki kapak arasında toplanmış
sayfalar anlamına gelir ki Kur’an’ın elimizde tuttuğumuz kitap biçimini ifade
eder. Kur’an, Hz. Peygamber’den sonra kitap hâline getirilmiş; ezberlenmesinin
yanı sıra yazıya da geçirilerek günümüze kadar ulaştırılmıştır.
Tevâtür Yoluyla Nakledilmiş: Bir haber veya sözün, bir araya gelerek
yalan söylemeleri mümkün olmayan çok sayıda kimse tarafından aynı şekilde
aktarılmasına tevâtür denir. Kur’ân-ı Kerîm, mushaflarda yazılı olmasının
yanı sıra ayrıca ezberlenmiş ve insanlarca kuşaktan kuşağa şifâhen/sözlü
olarak da aktarılmıştır. Kur’an, bu özelliğiyle yeryüzünde hiçbir kitaba -ne
İlâhî, ne de insanî hiçbir kitaba) nasip olmayan bir ayrıcalığa sahiptir.
Okunuşuyla İbadet Edilen: Kur’an, insan hayatının her alanıyla ilgili
temel ilkeleri ortaya koyarak bunların uygulanmasını talep eder. Bununla
birlikte Kur’an bir ibâdet dilidir de aynı zamanda. Onun içindir ki namazın,
namaz olması Kur’an’dan bir parçanın -kişinin güç yetirebildiği kadarının- 767
okunmasıyla mümkündür. Kur’an dışında bir şeyin okunması bu şartı yerine
getirmez.
İnsanları Âciz Bırakan: Kur’an, hem lâfız hem mana hem de bu ikisinin
oluşturduğu nazım/düzen/armoni itibarıyla bir bütünlük oluşturur. Gerek
indiği dönemde gerekse sonraki dönemlerde ne lâfız ne de mânâ açısından
onun benzeri bir kitap meydana getirilmemiştir, getirilememiştir. Kendisinin
İlâhî kaynaklı olduğunu iddia ederken Kur’an, bir sûresinin benzerini getirmelerini
isteyerek hasımlarına meydan okumuş, bunu yapamadıklarını ve de
yapamayacaklarını kesin bir dille ifade etmiştir.768 Kur’an’ın bu özelliği, onun
765 69/Haakka, 44-47
766 2/Bakara, 185; 10/Yûnus, 37; 17/Isrâ, 73-75
767 73/Müzzemmil, 20
768 2/Bakara, 23-24; 11/Hûd, 13; 17/Isrâ, 88; ayrıca Bak. 15/Hicr, 9
≈ 252 ≈
Ahmed Kalka n
en son kitap oluşunu ve Kıyâmete kadar da bu şekilde devam edeceğini
göstermektedir.
Kur’an’ın önsözü durumundaki Fâtiha’dan sonra, Kitab’ı ilk açan okuyucu
için; “Bu Kitap kendisinde şek ve şüphe bulunmayan bir Kitaptır. Müttakîler
için rehber/kılavuzdur (huden).”769 açıklaması yapılarak okuyucunun
Kitap hakkında endişe etmemesi gerektiği âdeta teyid edilmiştir. Lâ raybe
fih denilerek Kitabın varlığı; Huden denilerek de kitabın ne amaçla gönderildiği
anlatılmaktadır. Böylece Kitabı eline alan mü’min, Allah’tan olduğu kesin
olan Bu Kitab’ı rehber/kılavuz edinerek yolunu bulabilecektir.
Devam eden ikinci âyette yapılması gerekenler topluca özetlenmiştir.
Gayb diye ifâde edilen çıplak gözle göremediği, kendini aşan birkaç konuya
kesin iman edecek, Salât şeklinde anılan amellerden ilkiyle bazı görevleri
yerine getirmeye başlayacaktır. İnfak şeklinde ifâde olunan inandığı ve bağlandığı
bir dine hizmet için çaba ve gayretlerinin ilkiyle bu esasları başkalarına
da götürecektir. Bunlara ilk kendisinin inanmadığını, devam edegelen
tarihî mücâdelenin izleyicisi olduğunu hatırlaması için kendinden öncekilerle
de irtibatını kuracak, son olarak inzal olunan Bu Kitab’a, Kitabın indiği şahsa
(Hz. Muhammed (s.a.s.) ve önceden inzal olan Kitaplara ve Rasullere de
iman edecektir. Bütün bu inanç, amel ve gayretleri hayatın ikinci ve ebedî
bölümü olan Âhiret için yapacak, onun varlığına sanki görüyormuşçasına
inanacaktır. Eğer böyle yaparsa hayatın dünyadaki bölümünün imtihanını
başaracak ve kurtulmuş olacaktır.
“Bu o Kitaptır ki, kendisinde hiçbir şüphe yoktur. Müttakîler için rehber/
kılavuzdur (huden).”770 Bu âyet, Kur’an açıldığında Fatiha’dan sonra ilk okunan
âyettir. Kur’an’ı eline alan okuyucu için elinde tuttuğu Kitabın ne olduğu,
ne işe yarayacağı ve kime fayda vereceğinin açıklanmasıyla başlamaktadır.
Bu Kitap, “lâ raybe fih”, kendisinde şüphe bulunmayan bir Kitaptır. Allah’tan
(c.c.) geldiği kesindir. Kitabı okuyan kişinin ilk öğrenmesi gereken onun bir
Allah kelâmı olduğunu şeksiz ve şüphesiz kabul etmesidir. Allah’tan geldiği
konusunda meydana gelebilecek bir “acaba?” endişesi, Kitap ile kul arasındaki
irtibatı zayıflatacağından, öncelikle bu konudaki endişenin giderilmesi
ve tam bir güvenle Allah ile konuşuyormuşcasına Kitapla uyum sağlanılmalıdır.
Zira tüm Kitap boyunca birçok açıklama yapılacak, yol gösterilecektir.
Ona yaklaşan kişinin, Kitabı bu bakışla değerlendirmesi gerekir.
769 2/Bakara, 2
770 2/Bakara, 2
≈ 253 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Rayb; r-y-b kökünden şu anlamda kelimeler geliyor: Râbehû-rayben:
Şüpheye düşürmek, şüphe vermek; Rayb: Zan, şüphe, töhmet; İrtâbe: Şüphe
etti, itham etti. Âyette geçen “Lâ raybe fih (onda şek, şüphe yoktur)”un
anlamı, “Bu Kitabın Allah’tan olduğunda en ufak bir tereddüt bile geçersizdir”
şeklinde olmalıdır. Zira Kitabı eline alan bir okuyucu ilk önce bu Kitabı
kimin yazdığını ve nereden geldiğini merak eder. İşte bu şüphe, daha ilk
cümlede ortadan kaldırılıyor. Bu Kitap açık, apaçık bir hakikat olarak işte
elimizin altındadır.
“Lâ raybe fih” ifâdesiyle Kitabın “hak” olduğu; “huden” ifâdesiyle “ne
işe yarayacağı”, “li’l-muttekıyn” ifâdesi ile de “kime” yarayacağı açıklanmış
oluyor.
H-d-y kökünden şu anlamlarda kelimeler geliyor: Hidâyet: Doğru yolu
bulmak, yoluna girmek. Huden (li): Yol tarif etmek, yol göstermek; Ehda:
Mekke’ye kurbanlık sevketmek; Hâdâ: Hediyeleşmek, sulh yapmak; İhtedâ:
Doğru yolu buldu, doğru yol üzerinde durdu; Hâdî: Yol gösteren, boyun, aslan;
Hâdiye: Önde olan; Hudâ: Yol gösterme, itaat ve kulluk; Hedy: Saygıdeğer
kişi, hal ve gidiş. Bu kitabın ne işe yarayacağının “Huden” lafzı ile anlatılışı
genel bir yol gösterme ve rehberlik-kılavuzluk fonksiyonuna işaret etmektedir.
Ayrıca şu veya bu konuda diyerek kısıtlama yapılmayarak sadece yol
göstericidir denilmesi, akla gelebilecek her alanı kapsamaktadır. Arapçada,
devenin önünde yularını tutup ona çölde yol gösteren kişiye “Hâdî” denilmektedir.
Bu Kitab’ın yol gösterişi genel ve temel esaslardadır. O her şeyin
genel rotasını çizer. Temel yönleri belirtir. Meselâ; doğu, batı, kuzey, güney
gibi temel yönleri bildirir. Rasuller, güneybatı, kuzeydoğu vb. ara yönleri gösterir.
Bunlar doğrultusunda müttakî fakih de daha iç yönleri bulabilir.
Bu Kitabın kime yararlı olacağı ise li’l-muttekıyn (Allah’tan sakınanlar
için) ifâdesi ile açıklanır. V-k-y kökünden şu kelimeler gelmektedir: Vekaa:
Sakınmak, korkmak, korumak, düzene koymak; İttikaa: Korku, saygı;
et-takvâ: Allah’ın emirlerini tutup yasaklarından kaçınma; Muttekıy: Allah’tan
sakınan; Takıyye: Korkmak, gerçek durumunu gizlemek. Bu kitap Allah’tan
sakınan, O’nun koyduğu kuralları çiğnemekten çekinen ve bu hissi taşıyan
kişilere fayda verecektir. Diğerleri için ise sadece okunan, ezberlenen, araştırılan,
bilgi sahibi olunan bir Kitap konumunda kalacaktır.
≈ 254 ≈
Ahmed Kalka n
Bu kitabın gerçekten Huden olabilmesi, onu eline alan kişinin niyet ve
hisleri ile gerçekleşebilecektir. Zira burada canlı olan okuyucudur. Niyeti ne
ise, ameli de ona göre olacaktır. Kitabı eline almaktan, okumaktan maksadı
ne ise, yararı da ona göre olacaktır.
Bu Kitabın fayda verişi kişinin kasdına göre değişmektedir. Eğer kasdı
kafasında önceden edindiği bir fikre delil bulmaksa, kasdı beğenmediği ve
uymak istemediği bir ilkeyi, kuralı değiştirmekse, kasdı bilgi sahibi olmaksa,
kasdı Bu Kitabı sermaye yapıp üzerinden geçinmekse, bu niyetler ona zarar
vermeyecek; bu kasdı taşıyana zarar verecektir. Kasdı Allah’tan sakınmak,
kalbi titreyerek gerçekten hayatına onunla yön çizmekse Bu Kitap işte bu
kişiye huden olacak, fayda verecektir. Bütün bunlar Bu Kitaba hiçbir zarar
vermeyecek, o tazeliğini ve zindeliğini daima koruyacak, ona yaklaşanlar
eskiyecek, gelip geçecek; Bu Kitap ebediyete kadar yaşayacaktır.
“Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir. Sonra derileri de kalpleri
de Allah’ın zikriyle yumuşar. İşte Bu Kitap Allah’ın insanlar için gönderdiği
bir rehberdir (huden). Allah onunla dilediğini hidâyete erdirir. Kimi
de Allah saptırırsa ona hidâyet edecek yoktur.”771
KUR’ÂN-I KERIM’IN ÖZELLIKLERI    Kur’an; âlemlerin Rabbi tarafından son peygamber Hz. Muhammed
(s.a.s.)’e indirilen kitabın en çok söylenen ismidir. Kur’an’ın diğer isimlerinden
bazıları da şunlardır: Zikir, Furkan, Mushaf, Kitabu’l-Mübin, Kelâmullah, Nur,
Hüdâ, Şifa, Mev’ize... Bazı müfessirler, Kur’an veya Kitaba sıfat olarak gelen
tabirleri de sıralayarak, bu isimlerin sayısını yüze kadar çıkarmışlardır.
Kur’an-ı Kerim, yirmi üç senede peyderpey nazil olmuştur. Kitab’ın hepsi
bir defada indirilmemiştir. Kur’an, bölüm olarak 114 sûreye ayrılır. Bu sûrelerin
hepsi aynı uzunlukta değildir. Elli sayfalık bir sûre olduğu gibi, bir satırlık
sûre de vardır. Sûreler de âyetlere ayrılır. En kısa sûre üç âyet, en uzun sûre
de iki yüz seksen altı âyettir. Âyetlerin uzunlukları da eşit değildir. Bir sayfalık
bir âyet olduğu gibi bir kelimelik âyetler de vardır. Kur’an, sayfa adedine göre
de cüzlere ayrılır. Her cüz yirmi sayfadır. Kur’an, toplam otuz cüzdür. Her cüz
de kendi içinde dört hizb’e ayrılır. Her hizb, beş sayfadır.
771 39/Zümer, 23
≈ 255 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’ân-ı Kerim, Peygamberimize verilen tek mûcizedir. Kur’ân-ı Kerim Allah’ın
koruması altındadır. O’nun bir kelimesi bile değiştirilmemiştir ve değiştirilemeyecektir.
Dünyanın bir ucundaki Kur’an (Mushaf) ile diğer ucundaki
Kur’an aynıdır. Allah, Kur’an’da şöyle buyuruyor: “O’nu Biz indirdik,O’nun
koruyucusu elbette Biziz.”772
Kur’ân-ı Kerim’in Peygamberimize gönderilmesi 23 senede tamamlanmıştır.
Kur’ân-ı Kerim, Hz. Ebû Bekir zamanında yazılı sayfalar birleştirilerek
mushaf haline getirilmiş, Hz. Osman zamanında çoğaltılmıştır. Kur’ân-ı Kerim’de
114 sûre vardır. Kur’ân-ı Kerim, yeryüzünde en çok okunan, ezberlenen
ve yazılıp basılan kitaptır.
Kur’an’ın âyetleri ruhları çoşturur, kalplere huzur verir. Kur’an, insanları
dalâletten hidâyete, karanlıklardan nûra, bâtıldan hakka kavuşturur. Kur’ân-ı
Kerim baştan sona hikmet hazinesidir. O’nun delilleri açık ve ikna edicidir.
Haberleri doğru, hükümleri sağlamdır. Çünkü Kur’ân-ı Kerim Allah kelâmıdır.
Bu y üzden Kur’ân-ı Kerim’de ç elişki veya h atalar b ulunmaz. K ur’ân-ı Kerim
insanlar için bir rehber, bir yol göstericidir. Allah Kur’ân-ı Kerim’de şöyle
buyurmaktadır: “Bu kitapta asla şüphe yoktur. O müttakîler (Allah’tan
korkanlar) için yol göstericidir.”773;“Sana indirdiğimiz bu kitap mübârektir;
âyetlerini düşünsünler, aklı olanlar da öğüt alsınlar.”774
Kur’ân-ı Kerim’deki sûreler Mekkî ve Medenî olmak üzere ikiye ayrılır.
Mekkî sûreler; Peygamberimiz Medine’ye hicret edene kadar nâzil olan sûrelerdir.
Medenî sûreler; hicretten başlayarak Peygamberimizin vefatına kadar
nâzil olan sûrelerdir.
Mekkî sûrelerde daha çok inancı kuvvetlendirici âyetler nâzil olmuştur.
Medenî sûrelerde ise, daha çok ahkâm âyetleri, yani dinin dünyada nasıl
yaşanacağını gösteren âyetler nâzil olmuştur.
İlk inen âyetler Alak sûresinin ilk 5 âyetidir. Son inen âyet ise (müfessir
ve araştırmacıların çoğunluğuna göre) Mâide sûresinin 3. âyetidir. Kur’ân-ı
Kerim Fâtiha sûresi ile başlar, Nâs sûresi ile sona erer.
Kur’ân-ı Kerim’in birçok ismi daha vardır. Bu isimlerden bazıları şunlardır:
772 15/Hıcr, 9
773 2/Bakara, 2
774 38/Sâd, 29
≈ 256 ≈
Ahmed Kalka n
Furkan (hak ile bâtılı ayıran), Hüdâ (hidâyet veren), Hakîm (hüküm koyan),
Nûr, Şifâ, Rahmet, Zikir...
Kur’ân-ı Kerim Allah kelâmıdır. Hiç kimse Kur’ân-ı Kerim’in dengi bir kitap
meydana getirememiştir ve getiremeyecektir. Kur’ân-ı Kerim bu konuda
birçok âyette insanlara ve cinlere meydan okumaktadır: “Bu Kur’an gibi bir
kitap meydana getirmek için bütün insanlar ve cinler bir araya gelseler ve
birbirlerine yardım etseler, yine O’nun bir eşini meydana getiremezler.”775
TEFSIR, TE’VIL, TERCÜME VE MEAL
Tefsir, İlâhî muradı kesin olarak beyan ettiği için çok daha hassâsiyet ve
itinâ gerektiriyor. Aynı zamanda tefsiri yapanı derin ve ağır bir sorumluluk altına
sokmuş oluyor. Bu yüzden, Hz. Peygamber’den veya sahâbeden sahih
bir rivâyetle menkul olmayan haber ve izahlara itibar edilmemelidir.
Te’vil, muhtemel mânâlardan birini tercih etmek olduğuna göre, burada
te’vili yapanın tercihi önem kazanıyor. Şüphesiz ki, âyeti te’vil eden kişinin
bilgi ve kabiliyeti, İlâhî kelâma ve Hz. Peygamber’in sünnetine vukufu, Arap
dili ve edebiyatına hâkimiyeti, bağlı bulunduğu mezhebi, hatta yaşadığı çevrenin
sosyo-ekonomik ve politik yapısı, kurumsal faktörler... onun tercihinde
etkili olacaktır. Burada beşerî bir tercih söz konusu olduğu için, tercümesinin
de daha rahat ve endişeden uzak olarak yapılabileceği söylenebilir.
Her biri Kur’an ilimlerinin birer dalı olan Tefsir, Te’vil ve Tercüme; bunların
üçü de, İlâhî mesajın insanlara en güzel şekilde anlatılıp kavratılmasını hedeflemektedir.
TEFSIR
Bir şeyi iyice açıklamak, keşfetmek anlamında “el-Fesr” masdarından tef’il
babında bir kelime. Istılâhta beşerî takat oranında, Allah Teâla’nın muradına
delâlet etmesi yönünden Kur’ân-ı Kerim’i inceleyen bir ilimdir.
Konusu, Kur’an ayetleridir. Gâyesi, iki cihanda selâmete ve mutluluğa ulaşmak
için Allah Teâla’nın kitabını yine O’nun murâdına uygun bir şekilde anlamak,
anlatmak ve yararlı hükümler çıkarmaya kudret kazanmaktır.
775 17/İsrâ, 66
≈ 257 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Tefsir ilminin şerefi: Bu ilmin şerefi, bilinen bir gerçektir. Allah Teâlâ; “Dilediğine
hikmeti verir, hikmet verilen kimseye çok şeyler verilmiştir”776 buyurur.
İbn Abbas (r.a.)’dan gelen bir rivâyete göre ayet-i kerimede geçen “hikmet” kelimesi,
Kur’an’ın nâsihini, mensûhunu, muhkem ve müteşâbihini, ilk ve son inen
âyetlerini, helâl ve haramını, mesellerini bilmek anlamındadır. Âlimlerin icmâ’ına
göre Tefsir ilmini öğrenmek farz-ı kifayedir. Bu itibarla Tefsir ilmi Şer’î ilimlerin en
yücelerindendir. Mevzû, gâye ve kendisine duyulan ihtiyaç yönünden de ilimlerin
en şereflisidir. 777
Tefsire olan ihtiyaç: Kur’ân-ı Kerîm’in tefsirine büyük bir ihtiyaç vardır. Vakıa,
Kur’ân-ı Kerîm bir belâğat mûcizesidir, birçok meseleleri, hükümleri pek
açık lafızlarla beyan buyurmuştur. Fakat ilmî, edebî, ahlâkî, hukukî, sosyal hakikatlerine
kadar açık bir tarzda yazılmış olurlarsa olsunlar; yine bunları herkes
gereği gibi anlayamaz; bu hususta şerhlere, izahlara ihtiyaç görülür. Bunun içindir
ki, en beliğ ediplerin, en güçlü yazarların eserleri hakkında birçok şerhler,
haşiyeler yazılmıştır.
Bununla beraber, herhangi bir mesele, birçok meselelerle ilgili olabilir. Mütehassıs
olmayanlar bu ilgiyi göremezler. Bu meseleleri bir arada düşünmeye
ve mütalâaya muktedir olamazlar. Müfessirler ise, her meseleyi izah eder ve o
mesele ile ilgili olan diğer meseleleri de ortaya koyar. Artık bu hususta bilinmesi
gereken maddeler bir tablo halinde gözler önüne serilir. Böylece mütalâa sahipleri
fazla araştırmalardan kurtulmuş olur; az zamanda çok bilgi sahibi olurlar.
Bir de herkes, Kur’an lafızlarının, ibarelerinin inceliklerini anlayamaz ve en ibret
verici noktasına işaret edilen bir kıssanın, bir olayın teferruatına vakıf olamaz.
Müfessirler ise, lafızlara ait incelemeleri yaparlar, kelimelerin ve terkiplerin hakiki,
mecazî ve kinayeli mânâlarını, işaretlerini, delâletlerini gösterirler, Kıssalara,
olaylara dair yeterli derecede bilgi verirler. Böylece Kur’an’ın hakikatları, güzellikleri
büyük bir açıklıkla ortaya çıkarmış olur.
Tefsirler başlıca iki kısma ayrılır:
1- Rivâyet tefsirleri: Bu tefsir, selefden nakledilegelen eserlere dayanan
tefsir-i naklîdir ki, buna et-Tefsir bi’l-me’sur veya Bi-Tariki’r-Rivâye Tefsir
de denir. Bu tefsirlerde ayetlerin mânâları, nüzûl sebepleri, nâsıh ve mensuh
olanları gösterilir. Böylece rivâyet yolu ile yapılan tefsirlerin başlıca kaynakları,
Hadis-i Şerif kitapları ile Siyer ve Tarih kitaplarıdır. Bunlara muhalif, aklın
hükmüne aykırı olan rivâyetlere itimat edilmez.
776 Bakara, 269
777 Mennâ’ el-Kattan, Mebâhis Ulumi’l-Kur’an, Beyrut, 1408/1987, s. 327
≈ 258 ≈
Ahmed Kalka n
2- Dirâyet Tefsirleri: Buna rey ile tefsir de denir. Bu tefsirde müfessir,
ayet hakkında açıklayıcı bir nakil bulamayınca reye başvurur. Yani ictihad
eder, ve Lugat, Belâğat gibi lisan ilimlerinden yararlanır. Müfessir bunu yaparken,
müfessirde aranan bazı şartları taşıması tabiidir. Gerek rivâyet ve
gerekse dirâyet sahasında oldukça faydalı birçok tefsir te’lif edilmiştir.
Terceme: Bu kelimenin kökü dört harfli (rubâî) “Terceme” fiilidir. Cevheri
bu kelimenin “Raceme”den geldiğini söylemektedir. Lügat mânâsı bir çok
manaya gelmekle birlikte; bir kelâmı, bir dilden başka bir dile çevirmek, demektir.
Istilâhi mânâsı ise, bir kelâmın mânâsını diğer bir lisanda dengi bir
tabir ile aynen ifade etmektir. Tercüme yapılırken, kelâmın bütün mânâ ve
maksatlarına itina gösterilmesi icab etmek gerekir. 778
Terceme iki kısımda incelenebilir:
1) Harfi veya lafzi terceme: Aslına benzemesi gözetilen, başka bir deyimle
eş anlamlılardan birinin yerine konulmasını hedefleyen tercemedir. Lafızları
çeşitli yönlerden incelenmesini gerektiren zor bir terceme türüdür. Kur’an
için mümkün değildir. Çünkü bütün insanlar ve cinler bir araya gelseler benzerini
meydana getiremezler. Aksi taktirde Kur’an’ın belâğat hususiyetleri ve
i’cazı kaybolur.
2) Mânevî veya tefsiri terceme: Nazmında ve tertibinde aslına benzemesi
gözetilmeyen tercemedir. Bunda asıl gaye, mânânın güzel bir şekilde ifade
edilmesi olduğu için uygulaması kolaydır. Üstelik harfi tercemeye tercih edilmiştir.
Kur’an’ın Tercemesi yapılabilir mi?: Bu hususta alimler farklı görüşler
ileri sürmüşlerdir. Fakat hepsinin ittifak ettikleri nokta Kur’an’ın harfi tercemesinin
yapılamıyacağıdır. Buna karşılık tefsiri tercemenin yapılacağına
izin verilmiştir. Çünkü bu tün terceme, lafzın mânâsını daha geniş bir sözle
mümkün olduğu kadar ifade etmektedir. Üstelik bu terceme aslının da aynı
sayılmamaktadır.Yalnız yapılan tercemenin Kur’an’ın yerine geçmeyeceği
ve Kur’an’ın değer hükmünü taşımayacağı da bilinmelidir. Kur’ân-ı Kerim’in
zengin olan Avrupa lisanlarına yapılan tercümeleri bile, asıl mânâyı ifade etmekten
çok âcizdir. 779
778 Cevherî, Sıhah, 5/1928; Zebidî, Tâcu’l-Arûs, 8/211; Menâhil, 2/16; Zehebî, et-Tefsîr ve’l-Müfessirîn,
1/23; Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü, 215-216
779 Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü, 217-218; Ali Turgut, Tefsir Usûlü ve Kaynakları, 222-223
≈ 259 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
MEAL
Yaşadığımız ülkede Kur’ân-ı Kerim tercümesi yerine, daha çok “meal”
lafzı kullanılmaktadır. Özellikle son zamanlarda yapılan Kur’an tercümelerinin
hemen hepsi “meal” diye isimlendirilmişlerdir. Meal kelimesi, “döndü, aslına
rucû etti” anlamına gelen âle fiilinden türemiştir.780 Meâl; “Evl” kökünden
mimli masdardır. Bir şeyin varacağı yer ve gâye mânâsında ism-i mekân da
olur.781 Mânâsı ise, “bir şeyin hülâsası, zübdesi, neticesi”, âkıbeti ve dönüp
varacağı yer (masîr) demektir. “İşte dayanamadığın işlerin te’vili/içyüzü budur.”
782Bu âyette geçen te’vilin aslının “meal” olduğu ve bu mânâda kullanıldığı
da söylenmiştir. 783
Meal kelimesi lügatte “evl” kökünden mimli mastardır. Bir şeyin varacağı
yer ve gâye mânâsına mekân ismi de olur. Bir şeyin koyulaşıp katı hale gelmesine
de meal denir. Istilâhta ise, bir sözün mânâsının her yönüyle aynen
değil de, biraz noksanıyla ifade edilmesine meal denir. İşte Kur’ân-ı Kerim’in
tercemesi için kullanılan meal kelimesi, onu aynen terceme etmeye imkan
olmadığını, daha doğrusu yapılan işte bir eksikliğin mevcud olduğunu belirtmek
içindir. Arapça bilmeyen müslümanlara, mümkün mertebe Allah’ın
kelâmını kendi dilleriyle anlatmak ve müslüman olmayanlar arasında İslâm’ı
yaymak için Kur’ân-ı Kerimin tercemesi zaruridir. Salahiyetli veya salahiyetsiz
şahısların yaptıkları tercemelerde, fahiş hatalar yapıldığı göz önünde bulundurulacak
olursa, müslümanlar tarafından doğruya en yakın bir şekilde,
Kur’an’ın bütün dillere tercemesi şartı kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Bunun
da selâhiyetli heyetler tarafından yapılması gereklidir. 784
Buraya kadar serdedilen mâlumattan, Kur’an’ın bütün özellik ve inceliklerini,
mânâ ve maksatlarını edâ ederek tercümesinin mümkün olmadığı
anlaşılıyor. Bu durumu ileri sürerek Kur’an’ın başka dillere çevrilmesine itiraz
edenler olabilir. Nitekim böyle de olmuştur. Ancak, unutmamak gerekir ki,
Kur’an sadece Araplara nâzil olmamıştır. Hz. Peygamber evrensel bir mesaj
sunmuştur. Onun bu misyonu, Kur’ân-ı Kerim’de “âlemlere rahmet”,785”-
tüm insanlara beşîr/müjdeleyici ve nezîr/uyarıcı”786olarak gönderilmiş olmak
gibi ifâdelerle belirtilmektedir. Tebliğ ettiği Kur’an’ın da bütün beşeriye
780 İbn Teymiyye, Meccmeu’ Fetâvâ, 13/291; Mennâ’ el-Kattan, Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’an, 325
781 Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, I (Mukaddime, 30; Cerrahoğlu, Tefsir Tarihi, I/33
782 18/Kehf, 80
783 Mennâ’ el-Kattan, 326
784 Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü, 220-221
785 21/Enbiyâ, 107
786 7/A’râf, 158; 34/Sebe’, 28; 35/Fâtır, 24
≈ 260 ≈
Ahmed Kalka n
indirildiğini beyan eden pek çok âyet mevcuttur. 787 Dolayısıyla, Kur’an’daki
emir ve yasaklar, kural ve kaideler, hüküm ve hikmetler Araplar kadar, dilleri
farklı olan diğer müslümanları da, hatta bütün insanları da ilgilendirmektedir.
O halde Kur’an, Arapların dışındaki müslümanların onu anlayıp kavramalarıy,
emir ve yasaklarına şuurlu bir şekilde uymaları, kıssa ve hikmetlerinden ibret
almaları... diğer insanların da üzerinde düşünüp tedebbür etmeleri, tahkik
ve tedkiklerde bulunmaları... için, eksik ve yetersiz de olsa onların dillerine
tercüme edilmeli; ancak bunun “meal” olduğu da belirtilmelidir.
Kur’ân-ı Kerim, sadece Türkçe değil; hiçbir dile aynen çevrilemez. Her ne
kadar Farsça, Fransızca, İngilizce gibi bazı diller, kelime hazinesi açısından
zengin iseler de, yine de Kur’an’ın tüm mânâ ve maksatlarıyla bu dillere tercüme
edilmesi mümkün olmamakta, bu açıdan bu diller de yetersiz kalmaktadır.
Buna rağmen, hemen hemen tüm bu dillere yapılan çevirilere “Kur’an
tercümesi” denmiş, sadece içinde yaşadığımız toplum, Kur’an’a duyduğu
sevgi ve saygının bir gereği olarak tercümeye “meal” deme nezâket ve inceliğini
göstermiştir. 788
KUR’ÂN-I KERIM’IN DOĞU VE BATI DILLERINDEKI TERCEMELERI
Kur’ân-ı Kerim’in İslam’ın ilk devrinden itibaren başka dillere tercüme
edildiğine dair örneklere rastlamaktayız. Kur’ân-ı Kerim hemen hemen bütün
Avrupa dillerine terceme edilmiştir. Doğu ve Afrika dillerinin de çoğuna
tercüme edilen Kur’an’ın hemen her dilde meali vardır. Osmanlı Türkçesiyle
yazılmış ve kelime kelime yapılmış olan tercemelerin, muhtelif kütüphanelerimizdeki
sayısının 60’a vardığını biliyoruz. Latin harfleriyle yapılmış meallere
gelince, sayıları hayli çoktur ve gittikçe artmaktadır. Günümüzde yayınlanan
Türkçe meal sayısının 200’ün üzerinde olduğunu ifade edebiliriz. Türkçe yazılmış
veya Türkçeye tercüme edilip yapılanmış tefsir sayısının da 50 civarında
olduğunu belirtelim.
KUR’ÂN’IN TEDRÎCÎ OLARAK İNZÂL EDILMESI
Kur’an, peyderpey, parça parça indirilmiştir. Kur’an, Hz. Peygamber’in
yirmi üç yıllık risaleti süresince âyet âyet, bazen birkaç âyet, bazen de kısa
787 Bak.2/Bakara, 158; 6/En’âm, 19; 17/İsrâ, 82, 89; 18//Kehf, 54; 30/Rûm, 58; 39/Zümer, 27; 41/
Fussılet, 44
788 Hidâyet Aydar, Kur’ân-ı Kerim’in Tercümesi Meselesi, s. 73-75
≈ 261 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
sûreler hâlinde, ama aralarında mutlaka zaman boşlukları bulunarak nâzil
olmuştur. Bunun önemli bir yönü bulunmaktadır; zira Kur’an’ın bu şekilde
indirilişi, bizlere, onun anlaşılması ve uygulanmasına dair bir yöntem/usul de
sunmaktadır.
Kur’an, Hz. Peygamber’e ilk defa Ramazan ayında,789 mübârek bir gecede,
790 Hira mağarasındayken indirilmeye başlanmıştır. Hz. Peygamber’e inen
ilk âyetler Alâk Sûresi’nin ilk âyetleridir.791 Kur’an’ın bu ilk inişinin -yaklaşık
olarak- hicretten önce on üçüncü yılda (ki milâdî Temmuz veya Ağustos 610
tarihine denk gelmektedir), Hz. Peygamber kırk yaşlarında iken gerçekleştiği
belirtilir.
Kur’an’ın peyderpey indirilişinde, önemli hikmetler mevcuttur. Kur’an’ın
peyderpey indirilişine, bizzat Kur’an’ın kendisi tanıklık etmektedir: “Kâfirler
‘Kur’an ona bir bütün olarak bir kerede indirilseydi ya!’ derler. Oysa Biz
onu kalbine iyice yerleştirelim diye indirdik ve böyle belli bir düzen içinde
ağır ağır okuduk.” 792
“Biz bunu (Kur’an’ı) hakikatle indirdik ve o da sana hak olarak indi. Biz
seni yalnızca bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Ve ayrıca onu insanlara
yavaş yavaş okuyasın diye bir okuma/kur’an olarak bölüm bölüm
ayırdık ve parça parça indirdik”793
“Parça parça inene (Kur’an’a) ant olsun!”794
“(Kur’an’ın) parçalar hâlinde indirilişini tanıklığa çağırırım. Eğer bilirseniz
bu büyük bir yemindir. O gerçekten değerli bir okumadır/kur’andır.
Sağlam korunan kelâm içindedir. Ona ancak arındırılmış olanlar dokunur.
Âlemlerin Rabbinden indirilmedir!”795
Bu âyetler hem Kur’an’ın Hz. Peygamber’in yirmi üç yılı bulan peygamberliği
süresince peyderpey (müneccemen) vahyedilmiş olmasındaki tarihî
789 2/Bakara, 185
790 49/Duhân, 3; ayrıca Bak.97/Kadr, 1
791 Buharî, Bed’ü’l-vahy, 1
792 25/Furkân, 32
793 17/Isrâ,105-106
794 53/Necm, 1
795 56/Vâkıa, 75-80
≈ 262 ≈
Ahmed Kalka n
gerçeği, hem de bununla birlikte kendi içinde tutarlı bir bütün olduğunu796 ve
dolayısıyla ancak bir bütün olarak ele alınırsa, yani her bölümü diğer bütün
bölümler göz önünde bulundurularak okunursa tam olarak anlaşılabileceğini
ifade etmektedir.
KUR’AN’IN MUHTEVÂSI VE İŞLEVI
Bütün peygamberlerin getirdiği din, İslâm/Teslimiyet olduğundandır ki
onlara uyanları da Allah “Müslüman/Teslim olan” diye adlandırmıştır: “Ve Allah
uğrunda gösterilmesi gereken çabayı gösterin. O sizi seçti ve din konusunda
üzerinize bir zorluk yüklemedi. Atanız Ibrâhim’in milletini/inancını
izleyenler olarak, elçinin size, sizin de bütün insanlara tanık olmanız için
sizi önceden Müslüman/Teslim olanlar diye isimlendirdi. Öyleyse namaz
kılın ve zekât verin ve sımsıkı Allah’a bağlanın. Sizin efendiniz odur. O ne
yüce Efendi, ne yüce Yardımcıdır.”797
Allah’ın, Müslümanlar olarak adlandırdığı kimselerin oluşturduğu topluluğun,
çevresinde halkalandığı inanç merkezi (ümmet) de ortaktır: “Gerçek
şu ki bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir; çünkü hepinizin Rabbi benim.
Öyleyse bana kulluk edin.”798; “Muhakkak ki bu sizin ümmetiniz bir tek
ümmettir, çünkü hepinizin Rabbi benim. Öyleyse Benden sakının.” 799
Farklı zamanlarda ve farklı coğrafyalarda yaşamalarına rağmen, kendilerini
Allah’a teslim edenlerin, içinde yaşadıkları şartlar gereği getirilen özel
durum ve uygulamalar dışında (“Biz her biriniz için bir yol/sistem (şir’a) ve
bir hayat tarzı/yöntem (minhac) belirledik. Eğer Allah dileseydi hepinizi
bir tek topluluk yapardı, ama size indirdikleri aracılığıyla sizi sınamak için
böyle diledi. O hâlde hayırlı işlerde yarışın! Hepinizin dönüşü Allah’adır;
o zaman Allah farklı olduğunuz hususları size bildirecektir.”800 tek Allah
inancına dayanan bütün dinler, evrensel bir bütünlüğe ve ortak bir yapıya
sahiptir: “O, sizin için dinden Nûh’a emrettiğini ve sana vahyettiğimizi,
Ibrâhim’e, Mûsâ’ya ve Îsâ’ya emrettiğimizi teşrî buyurdu. Dini tastamam
yerine getirin ve bu konuda ayrılığa düşmeyin.”801
796 4/Nisâ, 82
797 22/Hac, 78
798 21/Enbiyâ, 92
799 23/Mü’minûn, 52
800 5/Mâide, 48
801 42/Şûrâ, 13
≈ 263 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Allah’ın bütün peygamberleri aracılığıyla gönderdiğive adına İslâm dediği
bu dinin temel ilkelerini de yine Allah kendisiaçıklamaktadır. Bu ilkeler kurtuluşun
temel ve yegâne şartıdır. Bu şartlarpeygamberlere gelen bütün vahiylerin
ortak paydasıdır.Bu sebeple Kur’an’ın getirmiş olduğu her türlü mesaj,
emir, nehiy ve açıklama,bu şartlar altında ele alınabilir. Işte bütün inananların
ortak olaraküzerinde birleştikleri şartları Kur’an bize şöyle açıklar: “Hiç kuşku
yok ki (bu ilâhî kelâma) inananlar ile Yahûdi inancının takipçilerinden,
Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden her kim Allah’a ve âhiret gününe inanır ve
(bu inanca) uygun ve doğru işler yaparsa elbette onların, Rableri yanında
mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur. Ve onlar üzülmeyeceklerdir
de.”802
KUR’AN’IN BÖLÜMLERI
Âyet: Sözlükte işaret, delil, alâmet anlamlarına gelen âyet kelimesi
Kur’an’da mûcize, alâmet, ibret, delil ve benzeri anlamlarda kullanılır. Kâinatta
bulunan her şey bir âyettir; zira Allah’ın varlığına ve yüceliğine işaret eder.
Kur’an’ın en küçük birimi de âyettir; zira o da Allah’ın mesajını göstermektedir.
Bazı sûrelerin başında bulunan müstakil harflerin (hurûf-ı mukattaa) âyet
sayılıp sayılmamasından ve iki âyeti birbirinden ayıran durakların tespitindeki
değişik yaklaşımlardan dolayı Kur’an âyetlerinin sayısı hakkında farklı görüşler
ileri sürülmüştür. Bu görüşlere göre âyetlerin sayısı, 6204, 6214, 6219
şeklinde farklılık göstermektedir ki, elimizde mevcut olan Kur’ân-ı Kerîm
mushafları 6236 âyetten oluşmaktadır. Bir sûrenin içindeki âyetlerin sıralanışı/
tertibi Hz. Peygamber’in talimatına dayanmaktadır.
Sûre: Sözlükte yüksek rütbe, mevki, yüksek bina, etrafı surlarla çevrili
şehir anlamlarına gelen sûre kelimesi Kur’an’ın, en az üç âyetten oluşan,
farklı uzunluklara sahip her bir özel bölümüne verilen addır. Kur’an’da 114
sûre bulunmaktadır. En uzun sûre 286 âyetli Bakara, en kısası ise 3 âyetli
Kevser’dir. Mushaflarda ilk sûre Fâtiha, son sûre de Nâs’dır. Sûrelerin isimleri
tevkıfî (Hz. Peygamberin emri ve işaretine bağlı) olmadığından bazen bir
sûrenin birden fazla ismi bulunmaktadır.
Cüz: Altı yüz sayfalık Kur’an mushafının yirmi sayfalık her bir bölümüne
denir. Kelime anlamı parça, bir bütünü oluşturan bölüm demektir. Kur’an
otuz cüze bölünmüştür.
802 2/Bakara, 62; 5/Mâide, 69
≈ 264 ≈
Ahmed Kalka n
Aşr veya Rukû‘: Her bir sûrenin içinde bir pasaj tarzında konu bütünlüğüne
sahip olan ve âyet sonundaki duraklarda “ayn” harfiyle gösterilen kısa
bölümlerin adıdır. Yaklaşık onar âyetten oluşurlar.
KUR’AN İLIMLERINE DAIR KIMI KAVRAM VE TERIMLER
Kur’an’ın inişinden itibaren, ona inananlar bu İlâhî kelâmı anlamaya ve
hayatlarındacanlı kılmaya çabalamışlardır. Ancak Kur’an’ın inişinin üzerinden
zamangeçtikçe Kur’an’ın indiği dönemde yaşayan insanların karşılaşmadığı
kimianlama sorunları ortaya çıkmaya başlamıştır. Her kuşak kendinden
öncekinesillerin Kur’an’a dair anlayış ve yorumlarını öğrenmiş ve kendinden
sonrakilereaktarma ihtiyacı duymuştur. Kur’an’ın indiği dönemde yaşayan
insanlar(sahabe) elbette bu inişe tanıklık etmiş; hangi şartlarda hangi âyetlerinindiğini,
dolayısıyla âyetlerin delâlet ettiği anlamların neler olduğunu
herhangibir sorun yaşamadan anlamışlardır. Zaten Kur’an, onların kullanageldiklerive
hiçbir sûrette yabancılık çekmeyecekleri bir dil formunda nâzil
olmuştur.Ancak yıllar geçtikçe ve farklı din ve milletlerden insanlar İslâm’a
girdikçeİslâm toplumunda çeşitli görüşler ortaya çıkmaya ve bunlar tartışma
konusuyapılmaya başlanmıştı. Bu etkiyle insanlar sorunları çözmek üzere-
Kur’an’a başvurmak durumunda kalmış; ancak her düşünce sahibi kendi
düşüncesiniKur’an’da bulmaya ya da kendi görüşünü Kur’an’a dayanarak
benimsetmeyekalkışmıştı. Bu ve benzeri sebeplerden ötürü sahabeden itibarenher
çağda yaşayan ilim adamları Kur’an’la ilgili çalışma ve araştırmalar
yapmayave bu çalışmalarını belirli bir yönteme göre ortaya koymaya çaba
göstermişlerdir.Yapılan bu çalışmalara Ulûmu’l-Kur’an/Kur’an Ilimleri denmiş,
bu ilimlerde takip edilen yönteme de Usûl-i Tefsir/Tefsir Yöntemi adı verilmiştir.
Şimdi Kur’an Ilimlerine dair birtakım kavram ve terimlere değinelim:
Sebeb-i Nüzûl: Kur’an âyetlerinin iniş sebebi demek olan bu ifade,
Kur’an’ın peyderpey inen parçalarının, belirli bir olgu veya olay üzerine belirli
bir maksadı elde etmek üzere indirildiğini işaret etmektedir. Kur’an’ın ahkâm
(hukukî hükümler) ve ahlâka ait olan âyetlerinin çoğu, sebeb-i nüzûl adı verilen
ortamlarda inmiştir. Kur’an’ın yirmi üç yıllık bir süre zarfında bölük bölük,
âyet âyet inmesindeki çeşitli hikmetlerden biri de yeni oluşmaya başlamış
bir İslâm toplumunun, gelen vahiyleri özümsemesini kolaylaştırmak ve bu
suretle insanları tekâmülî bir tarzda yavaş yavaş, tedricen eğitmek ve biçimlendirmektir.
İşte sebeb-i nüzûl, vahyin hangi durumlarda nasıl bir tavır al≈
265 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
dığını göstermektedir ki bu da âyetler arasındaki münasebetleri anlamamızı
kolaylaştırıcı bir etkiye sahiptir.
Âyetlerin inişiyle ilgili olarak bahsedeceğimiz iki kavram daha bulunmaktadır:
1. Mekkî âyetler: Hicretten önce inen ve genellikle iman ve ahlâkla alâkalı
olan âyetlerdir.
2. Medenî âyetler: Hicretten sonra inen ve genellikle ibâdet, hukuk ve
diğer semavî din mensuplarıyla münasebet gibi konuları ele alan âyetlerdir.
Bu ayrımın bilinmesi hangi hükümlerin hangi olgu ve şartlara göre nâzil
olduğunu öğrenmeyi sağlar ki bu da Kur’an metnini daha iyi anlamamıza
yardımcı olur.
Muhkem ve Müteşâbih: Âl-i Imrân Sûresi’nin yedinci âyetinde Kur’an
âyetleri iki kısma ayrılmıştır:
1. Muhkem: Kelime mânâsı sağlamlaştırılmış, berkitilmiş demek olan
muhkem, mânâsı ve lâfzı itibarıyla herhangi bir şüpheye yer bırakmayacak
şekilde belirgin ve belli olan anlamına gelir.
2. Müteşâbih: Sözlükte birbirine benzeyen, benzeşen anlamına gelir.
Müteşâbih âyet ise ya lâfız ya da mana yönünden başkasına benzemesi
sebebiyle anlaşılmasında kapalılık bulunan, bu sebeple ilk anlaşılan mânâsı
kastedilmeyen âyetler demektir.
Bu durumda muhkem, lâfzın zahirî anlamı itibarıyla yoruma ihtiyaç duymazken
müteşâbih, ilk bakışta anlamı kapalı geldiği/göründüğü için ancak
muhkeme başvurarak anlaşılabilir. Müteşâbih âyetleri, genellikle, gayb âlemiyle
ilgili olan durum ve olguların sembolik ve benzetme yoluyla anlatımı
şeklinde ifadelendirmek daha uygun bir anlayış olacaktır. Allah’ın sıfatları ile
âhiretteki mükâfat ve azap durumlarını anlatan âyetler müteşâbih grubuna
girer. Örneğin, bize cennet ve cehennemden bahseden âyetler, tamamıyla
bizim bildiğimiz ve idrâk dünyamıza dâhil olan olgu ve olaylardan yola çıkarak
yapılan tasvir ve anlatımları içermektedir. 803
803 13/Ra‘d, 35; 47/Muhammed, 15
≈ 266 ≈
Ahmed Kalka n
Hurûf-ı Mukattaa: Kelime anlamı bölünmüş, ayrık harfler demek olan
hurûf-ı mukattaa, Kur’an’ın yirmi dokuz sûresinin başında bulunan ve elifbâ
(alfabe) harflerinin tek olarak kullanılmasıyla ya da ikili, üçlü, dörtlü veya beşli
bir kompozisyon çerçevesinde bir araya gelmesiyle oluşan; harflerin sesleriyle
değil, kendi adlarıyla “Nûn”, “Yâ. Sîn”, “Elif. Lâm. Mîm”, “Tâ. Sîn. Mîm.”,
“Elif. Lâm. Mîm. Râ.”, “Kâf. Hâ. Yâ. Ayn. Sâd.” şeklinde okunan harf-sembollerdir.
Bu harfler hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bu tür bir kullanımın
o dönemki Arap şiir/söz söyleme geleneğinde mevcut olduğu, hatibin/
şairin muhatabın dikkatini söze/şiire çekmek gayesiyle eserine alfabenin bir
veya birkaç harfiyle başladığı bize kadar ulaşan bilgiler arasındadır. Dolayısıyla
Arap diliyle inen bir kitabın diğer durumlarda olduğu gibi burada da
Arap edebiyat kültüründen faydalanması kadar tabiî bir şey düşünülemez.
Ayrıca şunu da hemen belirtelim ki hurûf-ı mukattaa hakkında ileri sürülen
her türlü düşünce ve yorum nihayetinde birer içtihattır. Bu harflerin aslını ve
esasını Allah bilir.
KUR’AN KONULARI
Kur’an’ın dış yapısıyla ilgili bu bilgileri verdikten sonra iç yapısına, konularına
geçebiliriz. Kur’an, ülûhiyet ve ubûdiyet konularını içerir. Rabbimiz ve
sıfatları, yaratıklar, özellikle de insan ve onun Rabbiyle ve diğer yaratıklarla
ilişkileri Kur’an’ın ana konusudur. Kur’an, Rabbimizin bize mesajları olduğu
için, konuları da kul ile Rab arasındaki ilişkiler bağlamında, kulun varlık âlemindeki
konumu, kendisini yaratan Rabbin özellikleri, insanın ilişki içerisinde
olduğu ve olabileceği her şeyi içermektedir. Kısaca maddeler halinde sıralayacak
olursak:
• Allah Teâlâ,
• İnsanlar,
• Tabiat ve evren,
• Rasuller, Nebîler ve iyi kulların örnekliği,
• Toplum ve tarih,
• Göremediğimiz, fakat etkilendiğimiz varlıklar (melek, cin),
• Kötülük örnekleri, isyancı kullar (şeytan, Fir’avun, Karun, Ebu Leheb, kâfirler,
müşrikler, zâlimler, fâsıklar, münâfıklar...),
• Helâklar, kıyâmet, âhiret, cennet, cehennem,
• Allah’ın gönderdiği kitaplar ve konuları,
≈ 267 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
• İnsandan yapması istenen emirler, tavsiyeler; yapmaması istenen yasaklar,
uyarılar ve sakındırmalar,
• Dünya, evren ve hayatla ilgili hükümler.
KUR’AN’DA KUR’AN
Kur’an, kendisini bir kılavuz, rehber olarak tanıtıyor. Kur’an, insanlara hayatları
boyunca takip etmeleri gereken esasları, yasaları gösteren ve onları
teşvik eden bir kitaptır. Kur’an, akleden insanlar için bir öğüt ve hatırlatmadır.
Kur’an’ı, kendi dilinden tanımaya çalışalım:
“Elif Lâm Râ; Bunlar, gerçeği açıklayan Kitab’ın âyetleridir. Biz, onu
anlayasınız diye Arapça bir Kur’an olarak indirdik. Biz, bu Kur’an’ı sana
vahyederek en güzel kıssaları anlatıyoruz. Oysa, daha önce sen bunlardan
habersizdin.”804
“Bu, Allah’ın izniyle, insanları karanlıklardan aydınlığa, güçlü ve hamde
lâyık olan, göklerde ve yerde olanların sahibi Allah’ın yoluna çıkarman için
sana indirdiğimiz kitaptır.” 805
“Kur’an, âlemler için bir öğüt ve hatırlatmadan başka bir şey değildir.”
806
“Bu Kitap, hiç şüphesiz müttakîler için rehberdir.”807
“Bu Kur’an, onunla uyarılsınlar, tek bir İlâh bulunduğunu bilsinler ve
akıl sahipleri öğüt alsınlar diye insanlara tebliğ edilmiştir.”808
“De ki, Kur’an’ı Ruhul Kudüs (Cebrâil) Rabbinin katından mü’minlerin
imanlarını pekiştirmek, müslümanlara doğruluk rehberi ve müjde olmak
üzere hak olarak indirmiştir.” 809
“Bu Kur’an, insanlara bir açıklama, müttakîlere yol gösterme ve bir
öğüttür.”810
804 12/Yûsuf, 1-2
805 14/İbrahim, 1-2
806 68/Kalem, 52
807 2/Bakara, 2
808 14/İbrahim, 52
809 16/Nahl, 102
810 3/Âl-i İmran, 138
≈ 268 ≈
Ahmed Kalka n
“Doğrusu size Allah’tan bir nûr/ışık ve apaçık bir Kitap gelmiştir. Allah,
rızâsını gözetenleri onunla selâmet yollarına eriştirir ve onları, izni ile karanlıklardan
aydınlığa çıkarır, onları doğru yola iletir.”811
“O halde Allah’ın indirdiği Kitap ile aralarında hükmet. Allah’ın sana
indirdiği Kur’an’ın bir kısmından seni vazgeçirmelerinden sakın. Onların
heveslerine uyma. Eğer yüzçevirirlerse bil ki, Allah, bir kısım günahları
yüzünden onları cezalandırmak istiyor. İnsanların çoğu gerçekten fâsıktırlar.”
812
“Biz sana onu böyle Arapça bir Kur’an olarak indirdik ve onda tehditleri
türlü biçimlerde açıkladık. Belki sakınırlar veya onlara bir öğüt olur.”813
“Andolsun, bu Kur’an’da insanlara her çeşit misali türlü şekillerde
açıkladık. Ama insanların çoğu inkâr ederek yüzçevirirler.”814
“Âlemlere uyarıcı olsun diye kuluna hak ile bâtılın arasını ayıran ölçüyü
indiren ne yücedir!”815
“De ki, bu, mü’minlere doğruluk rehberi ve şifâdır.”816
“Kur’an’ı insanlara ağır ağır okuman için bölüm bölüm indirdik.” 817
“Rabbinizden size indirilen Kitaba uyun; ondan başka velîler edinerek
onlara uymayın. Pek az öğüt dinliyorsunuz.” 818
“O gün zâlim kişi ellerini ısırıp ‘keşke Peygamber’le beraber bir yol
tutsaydım, vay başıma gelene, keşke falancayı dost edinmeseydim, and
olsun ki beni, bana gelen Kur’an’dan o saptırdı. Şeytan insanı yalnız ve
yardımcısız bırakıyor.’ der. Peygamber: ‘Ey Rabbim, doğrusu kavmim/
toplumum bu Kur’an’ı terk etmişti.’ der.”819
811 5/Mâide, 16
812 5/Mâide, 49
813 20/Tâhâ, 113
814 17/İsrâ, 89
815 25/Furkan, 1
816 41/Fussılet, 44
817 17/İsrâ, 106
818 7/A’râf, 3
819 25/Furkan, 27-30
≈ 269 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
“Benim Kitabımdan yüzçeviren bilsin ki, onun dar bir geçimi olur ve
kıyâmet günü de onu kör olarak haşrederiz. O zaman, ‘Rabbim, beni niye
kör olarak haşrettin? Oysa ben gören bir kimseydim’ der. Allah: ‘İşte böyle,
âyetlerimiz sana gelmişti de sen onları unutmuştun (önemsememiştin,
arkana atmıştın) bugün de öylece unutulursun’ der.”820
“Gerçekten, indirdiğimiz belgeleri ve doğru yolu Kitapta insanlara
açıkladıktan sonra, onu gizleyen kimselere hem Allah lânet eder, hem de
bütün lânet edenler lânet ederler. Ancak tevbe edip hallerini düzeltenler
hâriç. Onların tevbesini kabul ederim.” 821
“Gerçekten, Allah’ın indirdiği Kitaptan bir şeyi gizlemede bulunup da
onu az bir değere değişenler var ya, onların karınlarına tıkındıkları ancak
ateştir. Allah, kıyâmet günü onlarla konuşmaz ve onları günahlarından
arındırmaz. Onlara elem verici bir azap vardır.”822
“Kur’an’ı işlerine geldiği gibi bölenlere de azabı indirmişizdir. Onlar
Kur’an’ı bölüp ayıranlardır. Rabbine and olsun ki mutlaka yaptıklarının hesabını
hepsine soracağız. Sana emrolunanı açıkça söyle ve müşriklerden
yüzçevir!” 823
“Yoksa siz Kitab’ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?
Sizden öyle davrananların cezası dünya hayatında ancak rüsvaylık; kıyâmet
gününde ise en şiddetli azaba itilmektir. Allah sizin yapmakta olduklarınızdan
asla gafil değildir.”824
“Onlar Kur’an’ı düşünmezler mi, yoksa kalpleri mi kilitli?”825
KUR’AN’I KIM GÖNDERMIŞTIR?
Şu âyetlere dikkatle göz atalım: “Bu Kur’an, Allah’ındır. O’ndan başkasına
nispet edilemez. Ancak o daha önceki inen Kitapları tasdik edici ve
820 20/Tâhâ, 124-126
821 2/Bakara, 159-160
822 2/Bakara, 174
823 15/Hicr, 90-94
824 2/Bakara, 85
825 47/Muhammed, 24
≈ 270 ≈
Ahmed Kalka n
hükümleri açıklayıcı, âlemlerin Rabbinden indirilmiştir. Bunda hiç şüphe
yoktur.”826
“Onlar hâlâ Kur’an’ın Allah kelâmı olduğunu ve mânâsını düşünmeyecekler
mi? Eğer o, Allah’tan başkası tarafından olsaydı muhakkak ki
içinde birbirini tutmayan çok söz ve ifâdeler bulurlardı.”827
“Bu Kur’an, sana, hükmünde hikmet sahibi olup her şeyi bilen Allah
katından veriliyor.”828
“Bu Kur’an, Rahman, Rahim tarafından indirilmedir.”829
“O, bir şâir sözü değildir, bir kâhin sözü de değildir. Siz pek az düşünüyorsunuz.
O âlemlerin Rabbinden indirilmedir.”830
“Eğer o peygamber bazı sözler uydurup bize isnat etmeye kalkışsaydı,
biz onu kuvvetle yakalar ve ondan intikam alırdık. Sonra da onun kalp damarlarını
keserdik. O vakit, sizden hiç biriniz ona siper de olamazdınız.”831
“Kur’an’ı şeytanlar getirmedi; Kur’an’ı indirmek onlara uygun düşmez;
hem de buna güçleri yetmez.”832
Bu Kitab’ın Allah’tan geldiğinde şüphesi olanlara lâ raybe fih ifâdesini
teyid için yukarıdaki âyetlerle tafsilatlı açıklamalar yapılmaktadır. Kur’an’ın
Allah kelâmı olmadığı, olamayacağı yolundaki itirazlar şu noktalarda toplanıyordu:
Onun bir şair sözü olabileceği, Onun bir kâhin sözü olabileceği, Onun
bir şeytan ilhamı ve vesvesesi olabileceği, Peygamberin uydurması olduğu.
Yukarıdaki âyetlerde bu iddialara bir bir cevap verilerek reddedilir. Ve doğru
olan ortaya konur. İnanan inanır; inanmayan inanmaz. “Bu Kur’an, bir Peygamberin
(Allah’tan) getirdiği sözdür.” 833
Rasûlullah (s.a.s.) bir toplum içinde yaşıyordu. Onlardan biriydi. Ancak
ona vahy olunuyordu. O da aldığı vahyi açıklıyor, insanları buna çağırıyordu.
826 10/Yûnus, 37
827 4/Nisî, 82
828 27/Neml, 6
829 41/Fussılet, 2
830 69/Haakka, 41-43
831 69/Haakka, 44-47
832 26/Şuarâ, 210- 211
833 69/Haakka, 40
≈ 271 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Ona iman edenler, karşı çıkanlar oluyordu. Rasûl (s.a.s.) bu şekilde toplum
içinde 23 yıl yaşadı. Bunun 13 yılını Mekke’de; 10 yılını Medine’de geçirdi.
Kur’an bu süre içerisinde peyderpey nâzil oldu. Onun ölümü ile birlikte Bu
Kitap tamamlanmış oldu.
Kur’an’daki âyetlerin olaylarla iç içe nâzil olduğunu bilmemiz bize Kitabın
indiği toplum ve çevreden bağımsız anlaşılmayacağı gerçeğini öğretir. Zira o
bir toplum hareketine öncülük etmiş, yönlendirmiş Kitaptır. Onu masa başı
kitabı olarak ele almak yanlış sonuçlara götürür.
İlâhî vahy insana ve içinde yaşadığı topluma hitap etmektedir. Onu anlayacak,
hayata geçirecek, toplum düzeni olarak bir sisteme dönüştürecek
insandır. Bu Kitap’ta insanın düşünce, duygu, irâde ve ünsiyet gibi yeteneklerini
harekete geçirici âyetler vardır. Bu yeteneklerini kullanan insan, toplum
içinde diğer insanları da etkileyecek, Şeytanın ilhamına kulak verenlerle Allah’tan
gelen vahy ile mücâdele edecek; canını, malını bu yolda feda edecektir.
Böylelikle İlâhî vahye olan bağlılığını ve imanını ispat etmiş olacaktır.
Mücâdele, Allah’ın sözünün Şeytanın sözüne galebe çaldığı, İlâhî vahyin toplumda
“ekber” hale geldiği âna kadar devam edecek, sonra dünyadaki tüm
toplumlarda da bu İlâhî hedef gerçekleşinceye kadar sürecektir. İşte Allah’ın
kitabı Kur’an, bütün bunları yapacak insana-topluma hitap etmektedir. İnsan
bu mücâdele içinde yetişecek, olgunlaşacak, kemal noktasına ulaşacaktır.
KUR’AN NIÇIN GÖNDERILMIŞTIR?
“Elif, Lâm, Râ. Bu Kur’an, öyle bir Kitaptır ki, insanları Rablerinin izniyle
zulumâttan nura, her şeye galip ve hamde layık olan Allah’ın yoluna çıkarmak
için onu sana indirdik.”834
“O (Kur’an) sizi zulumâttan nura çıkarmak için apaçık âyetler olarak
kuluna (Peygamber’e) indirilmiştir.”835
“O bir peygamber gönderdi; Allah’ın açıklayıcı âyetlerini sizlere okuyor
ki iman edip sâlih amel işleyerek zulumâttan nura çıkasınız.”836
834 14/İbrahim, 1
835 39/Zümer, 39
836 65/Talâk, 11
≈ 272 ≈
Ahmed Kalka n
Bu Kitab’ın niçin gönderildiğini açıklayan birçok âyetten bazıları bunlar.
Buna göre Kitabın inzal amacının şu esaslar üzerine kurulduğu söylenebilir:
Âyetlere göre şeytanın egemenliği altına giren herhangi bir durum zulumât
(karanlıklar) olarak vasıflandırılmaktadır.
Rasuller bu zulumâttan nura çıkışı gerçekleştirmek (dönüşüm-değişim)
için seçilmişlerdir. Kitap ve âyetler bu ihrac (çıkış)ın sağlanması için gönderilmişlerdir.
Bu çıkış, Allah’ın izniyle Kur’an ve sâlih amelle, yani çaba ile gerçekleşecektir.
“Zulumâttan nura çıkarmak için” ifâdesi bu Kitabın niçin gönderildiğini
en veciz bir şekilde açıklamaktadır. Kur’an’a göre, aslolan toplumun
karanlıklardan aydınlığa çıkmasıdır. Faziletli toplumun inşa edilmesidir. Bu
arada fertler de bu mücâdele esnasında yetişip ahlâkî faziletlerle donanacaklardır.
837
Zulumât, karanlıklar demektir. Zulüm kelimesi de aynı kökten gelmektedir.
Dolayısıyla Nur kaynağından gelen aydınlığı kendine veya başkalarına
engelleyip karanlıkları tercih, bir zulümdür aynı zamanda. O yüzden “Allah’ın
indirdiği ile hükmetmeyenler, zâlimlerin ta kendileridir.”838Nur, tek
olduğu halde; karanlıklar, yanlışların sayısı kadar çoktur. Allah, yeryüzünü
maddî ışık kaynağı güneşten mahrum yaratmadığı, bir an olsun mahlukatını
ışıksız bırakmadığı gibi; gönlümüzü ve yolumuzu aydınlatan nur’dan da bizi
mahrum bırakmamış, elçi ve Kitap göndermiştir. Karanlık, fıtrî değil; ârızîdir.
Karanlıklar, ışık kaynağıyla irtibatın kesilmesi olduğundan zâlim insanın
nur düşmanlığının neticesi oluşturduğu zindanlardır. Zindan; ışıktan, nurdan
uzak yaşansın diye insanın kendi eliyle ördüğü duvarlardır. Âhiretteki cezanın
sebebi, dünya hayatını kendine ve başkalarına zindan etmektir. İnsan,
asr-ı saadetteki insanı mutlu eden kuralları değil de; zindanı, zindanları tercih
ediyorsa, kendisi bilir. Ama, başkalarına zindan hayatı yaşatmaya kimsenin
hakkı yoktur. Saâdet asrı insanının saâdetine benzer bir mutluluğu, burada
başlayıp orada bitmeyen mutluluğu, insana çok gören tâğutlar tarafından
binâ edilmiştir zindanlar. “Allah, mü’minlerin dostudur, onları karanlıklardan
nura (aydınlığa) çıkarır. İnkâr eden kâfirlere gelince, onların dostları
da tâğuttur. O, onları nurdan (aydınlıktan) alıp karanlığa götürür.” 839 Zâlim
837 İhsan Eliaçık, İtikad Üzerine, Şafak Y., s. 20 vd.
838 5/Mâide, 45
839 2/Bakara, 257
≈ 273 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
insan, ışığa karşı gözlerini kapatmış, karanlıklar içinde yaşamayı tercih etmiş,
Allah’ın “gözleri vardır, onlarla (görülmesi gerekeni) görmezler”840 dediği
körlüğü seçmiş, kendine de yazık (zulüm) etmiş insandır. Zâlimlerin en büyükleri
olan tâğutlar ise, gören göze düşman olan, başkalarını da körlüğe
zorlayan ışık (nur) düşmanı vahşilerdir.
Karanlıklar, korkuyu meydana çıkarır. Bu korku, yanlış bir korkudur. Allah
korkusu, yani takvâ değil; vehimlerden oluşan korkudur; fobidir, aç kalmaktan,
insanlardan... kısacası korkulmaması gerekenlerden korkmaktır.
Karanlıklar, şeytanların faaliyetleri için uygun bir ortam oluşturur. Karanlıklar,
insanın önünü ve ilerisini (istikbalini) görmesine engeldir. Yolda ne gibi tehlikelerin
olduğunu görüp bilemez karanlıkların insanı. Işığın yardımını reddettiğinden,
nurla, göz nuruyla görerek işini yapamaz; yapıp ettiklerini ancak el
yordamıyla yapar, körebe gibi tuttuğunu yakalar. Fili de tuttuğu yeriyle tanır
ve tanıtır.
Aydın insan, münevver insan, câhiliyye karanlıklarını reddedip, bir adı da
“Nur” olan Allah’ın Kitabıyla nurlanıp başkalarını aydınlatmaya çalışan insandır.
Kur’an’la bağı kopmuş insan, aydın değil; olsa olsa kara karanlıkların kapkara
adamıdır. Kur’an’sız hayat, karanlıkların nuru boğduğu vahşi bir hayattır,
zindan hayatıdır, körlerin hayatıdır. “Kim Benim zikrimden (Kur(an’dan) yüz
çevirirse şüphesiz onun sıkıntılı bir hayatı olacak ve biz onu, kıyâmet günü
kör olarak haşredeceğiz. O: ‘Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin?
Oysa ben, hakikaten görür idim!’ der. (Allah) buyurur ki: İşte böyle. Çünkü
sana âyetlerimiz geldi; ama sen onları unuttun. Bugün de aynı şekilde sen
unutuluyorsun. Doğru yoldan sapanı ve Rabbinin âyetlerine inanmayanı
işte böyle cezalandırırız. Âhiret azâbı, elbette daha şiddetli ve daha süreklidir.”
841
Bugün fert ve toplumları Kitap yönlendirmiyor. Vatandaşa “Kitapsız!” denildiğinde
hemen herkes bu sözü büyük bir hakaret kabul eder ama, yaşayışıyla
bu sözü hak edip etmediğini düşünmez. Kitapsız toplumdur câhiliyye
toplumu. Devlet, Kitapsız devlettir. Öldükten sonra “Kitabın ne?” diye sorulunca,
kitapsız şekilde yaşayan günün insanı ne cevap verir dersiniz? “O
gün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları
da şâhitlik eder.”842 “Kitabın ne?” sorusuna o gün ellerimiz “falan gazete”,
840 7/A’râf, 179
841 20/Tâhâ, 124-127
842 36/Yâsin, 65
≈ 274 ≈
Ahmed Kalka n
“filânın nutku”, “falan anayasası”, ya da “şu kanal”, “bu televizyon”... diyebilir.
Yani, Kitabımız diye iddia ettiğimiz Allah’ın Kitabı yerine, bize yön veren, bizim
O Kitap’tan fazla okuyup baktığımız, etkilendiğimiz, uyduğumuz ne ise
vücudumuz yalan da söyleyemeden onları itiraf edecektir. “Kitabım Kur’an”
sözü bir tekerleme ve bir iddiadan mı ibârettir, yoksa tümüyle yaşayışımıza
yön veren gerçeği mi yansıtmaktadır? İnanmak, inandığını yaşamaktır. Ateşin
yakıcı olduğuna inanan, kolay kolay elini ateşe uzatmaz.
KUR’AN NEYI ANLATMAKTADIR?
Tüm peygamberler ve Allah’tan getirdikleri kitapların anafikri insanoğlunu
ulûhiyet ve ubûdiyet konusunda aydınlatmaktır. Hz. Adem ve Havva’nın
yeryüzüne indirilişinden bu yana binlerce sene geçmiş ve insan nüfusu altı
milyara ulaşmıştır. Bu rakam şu anda diri olanların sayısıdır. Geçmişte yaşayıp
ölenler de eklenince milyarları bulmaktadır. Allah, yeryüzünü hiçbir zaman
rehbersiz ve kılavuzsuz bırakmamış, daima elçilerle kitaplar göndererek
insanlara yol göstermiştir. Kitaplar bu rehberliğin yazılı metinleridir. Allah’ın
insanlara çağrısı ve onlar için gösterdiği hayat tarzı kitaplara kaydedilerek
insanoğlunun elinde vesika olarak bulunması sağlanmıştır. Ancak bu rehberlik
en son “Bu Kitap” ile sona ermiştir. Bir daha Nebî seçilmeyecek, yazılı
metinlerden oluşan Kitap gönderilmeyecektir. Artık insanlık son Rasûl’ün
(s.a.s.) getirdiği Kitapla yükümlü olacaklardır.
Kur’an, Hz. İsa’dan 610 yıl sonra yeni ve son bir Rasûl (s.a.s.) ile başlayan
zulumâttan nura çıkış hareketinin kılavuz kitabıdır. 23 yıl süren bir devrim
hareketinin yol gösterici metinlerinin (âyetlerinin) bir araya getirilmesiyle oluşmuştur.
Bu açıdan Kur’an 23 yıllık bir toplumsal değişme mücâdelesi içinde
anlaşılabilir. Âyetlerin inmesiyle beraber Rasûlullah harekete geçmiş, içinde
yaşadığı toplumu bu âyetlerle değiştirmek için gece gündüz çalışmıştır.
Nihâyet çağrısı kendi doğup büyüdüğü Mekke’de değil; Medine’de yankı
bulmuştur. Orada toplumun lideri olarak Peygamberliğine devam etmiş, 10
yıl içinde insanlık için örnek bir toplum modeli kurulmuştur. Bu esnada yüzlerce
âyet nâzil olmuş, ilk günden son güne kadar harekete sürekli Kur’an
rehberlik etmiş, Rasûlullah da uygulamış, âyetlerin pratiğe geçirilmesinde
Kur’an’ın mücessem bir ifâdesi olmuştur.
≈ 275 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’an, Peygamberimiz’e verilen tek mûcizedir. Diğer peygamberlere verilen
mûcizeler, belirli bir zamanda ve belirli bir yerde yaşayan sınırlı sayıdaki
insanın şâhid olduğu olağanüstülükler olduğu halde; Kur’an, her coğrafyada,
Peygamberden sonra her tarih diliminde yaşayanlar için apaçık görülen
bir mûcizedir. Edebiyat yönüyle mûcizedir, benzerinin yazılamayacağı için
mûcizedir, problemlere çözüm getirip ölümcül hastalıklara şifa olduğu için
mûcizedir, evrensel hakikatleri ihtiva etmesi yönüyle mûcizedir. Değiştirilmesi
gerekmeyen, eskimeyen ve en âdil kanunları içermesi yönüyle mûcizedir.
Tarih, coğrafya, cinsiyet, maddî farklılıklara rağmen tüm insanları her yönüyle
kuşatması, her topluma ve her bireye çıkış yolları göstermesi yönüyle
mûcizedir. Okunmasıyla, kolay öğrenilmesiyle, okunuşunda ruhları arındıran,
dinlendiren âhengi, musikisi ile, ruhları huzura kavuşturan, gönülleri titreten
nağmeleriyle mûcizedir. En çok okunan kitap olması, en çok ve en
kolay ezberlenen kitap olması yönüyle mûcizedir. Anlamlarının derinliğiyle
mûcizedir. En doğru, en güzel kelâm olması, bıktırmaması, okundukça güzelliğinin
artması yönüyle mûcizedir. Bitmeyen hazineleriyle, gaybdan verdiği
haberlerle mûcizedir...
Bütün mûcizelerinin yanında Kur’an, tarihin akışını değiştirmiş, en köklü
değişiklikleri gerçekleştirmiş, en sağlam nizamı oluşturmuş, pratikte muhteşem
meyvelerinin görüldüğü, her isteyene nimetlerini sunan bir ağaçtır.
Kendisine yönelenlere sırlarını açan, hazinelerini saçan gökten inen muazzam
bir sofradır. Göklere doğru tırmanmak, yükselmek isteyenlere Allah’ın
uzattığı kopmaz bir iptir. Tarihin şâhid olduğu en büyük devrim, Kur’an’ın
gerçekleştirdiği inkılabdır. Kur’an, kişileri kısa zamanda, tepeden tırnağa
değiştirdiği gibi; toplumları da nuruyla ihya etmiş, diriltmiş, değiştirmiş, dönüştürmüştür.
Fert planında sözgelimi, Ebu Cehil’in samimi arkadaşı, eli silahlı katil adayı
Ömer, Peygamber’i öldürmeye giderken kendisi dirilmiş, dinlediği Kur’an
onu bir anda değiştirivermiştir. Kızını toprağa diri diri gömen Ömer, Kur’an
sayesinde insanları ihya eden, karıncayı ezmemek için yere dikkatli basan
merhamet ve adâlet timsali Hz. Ömer oluvermiş. Fert planında tek tek yaşanan
bunun gibi sayısız örnekler yanında, Kur’an, toplumu da, düzeni de
kökten değiştirmiştir. Kabile halinde yaşayıp, sık sık birbirlerine saldıran, o
güne kadar tarihte ciddi varlık gösteremeyen, devlet ve medeniyet nedir bilmeyen
baldırı çıplak insanlar, Kur’an’ın gerçekleştirdiği inkılap sayesinde çok
≈ 276 ≈
Ahmed Kalka n
kısa bir zaman içinde üç kıtada at koşturan, en büyük devlet ve medeniyet
olmuşlar.
GERÇEK ANLAMDA ÇAĞ KAPATIP ÇAĞ AÇAN SADECE KUR’AN’DIR
Kur’an çağ kapatıp çağ açmıştır. Hemen her konuda olduğu gibi,
câhiliyyenin çağ anlayışı da câhilcedir. İnsanlığın hattındaki en büyük
fay kırılmasını da hakkı görmek istemediği için görmezden gelir,
farklı çağ anlayışını zanna ve uydurmalara dayanarak değerlendirir.
İslâm’ın çağ anlayışı, tevhid mücâdelesini yansıtan olaylarda,
vahyin verdiği doğru haberler ışığındadır. İlk insan, aynı zamanda ilk
peygamberdir. Ülü’l-azm denilen büyük peygamberler de çağ kapatıp çağ
açmış devrimci liderlerdir. Nuh tufanı, o tarihte ve sonraki etkileriyle yeni
bir çağı belirler. İbrahim (a.s.) putperest çağa destansı meydan okumaları
ve mücâdeleleriyle tevhid çağını yeniden oluşturan inkılabın köşe taşıdır.
Mûsâ (a.s.) ve İsa (a.s.) da öyle. Ve en büyük inkılab, Kur’an’ın yaptığı inkılab;
en büyük inkılabçı da Hz. Muhammed (s.a.s.)’dir. Kur’an’la câhiliyye çağı
kapanmış; mutluluk çağı başlamıştır. Kur’an’la birlikte Kur’an’ın oluşturduğu
yeni çağın adı asr-ı saadet; inkılabçı insanın adı da müslüman’dır artık.
Diğer devrimler, adına inkılab denilemeyecek basit, sınırlı, sahte, avutucu
değişimlerdir. Daha doğrusu zindanları değiştirmenin adına devrim denilmeye
başlanmıştır. Karanlıklar, zulümler, zindanlar arasındaki değişikliğin adına
devrim; kaçük değişikliklerin veya tahmine ya da uydurmaya dayanan zaman
dilimlerinin adı çağ olamaz.
İnsanlık, bugün bilmem kaçıncı câhiliyye çağının karanlıklarında yaşıyor.
Kur’an’da “câhiliyye” kelimesi dört yerde geçer. Bu dört âyet, câhiliyyenin
dört özelliğini belirtir. Câhiliyye, İslâm’a zıt, putçu bir inanç sistemidir.843 Câhiliyye
bir hayat felsefesi, taassup içeren bir yaşam biçimidir.844 Câhiliyye ahlâksızlık,
hayâsızlıktır.845 Ve câhiliyye bir devlet anlayışı, bir yönetim biçimidir:
“Yoksa onlar, câhiliyye hükmünü, idaresini mi istiyorlar? İyi anlayan bir
topluma göre, hükmü Allah’tan daha güzel kim var?”846 Câhiliyyenin temel
vasıflarından kölelik hâlâ hükmünü sürdürmektedir. İnsanlar bugünkü modern
câhiliyyede şeytanın, nefislerinin, heva ve heveslerinin kölesi durumun-
843 bak. 3/Âl-i İmran, 154
844 bak. 48/Fetih, 26
845 bak. 33/Ahzâb, 33
846 5/Mâide, 50
≈ 277 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
da yaşarlarken; bir yandan da kullara kulluk-kölelik yapmaktalar. Yabancı
emperyalistler ve yerli sömürücüler modern köleliği devam ettiriyorlar. Eski
câhiliyye devrinde bazı insanlar kızlarını diri diri toprağa gömüyorlar, kızlarının
dünya hayatlarını yok ediyorlardı. Günümüzdeki modern câhiliyyede
kız-erkek bütün çocuklar, öldürülmelerin en kötüsüne mahkûm ediliyor. Çocukların
fıtratları bozulduğu ve mü’mince yaşatılmadığı için âhiretleri, ebedî
hayatları mahvediliyor (Tabii, kürtaj, intihar, uyuşturucu gibi şeyleri saymaya
gerek görmüyorum). Kısaca, Kur’an gelip câhiliyyeyi değiştirmeden neler
varsa, modern biçimde bugün de, buralarda da arz-ı endam etmektedir.
Peki, Kur’an, aynı Kur’an olduğuna göre, bugünkü câhiliyyeyi niye değiştiremiyor?
Bugünkü insanlar Kur’an okudukları halde, niçin karanlıklardan
sıyrılıp değişik bir kimliğe bürünemiyor? Yani Kur’an, niye artık inkılab yapamıyor?
Kur’an değişmemiştir ama, Kur’an okuyanlar başkalaşmıştır. Kur’an
anlayışı, Kur’an’a bakış, Kur’an’a yaklaşım değişmiştir. Kur’an, aynı Kur’an’dır
ama, Kur’an’a yönelmesi gereken insan, Kur’an’a sahabe gibi yönelmiyor.
Çeşme, bindört yüz yıldır akmaktadır. Bu güne kadar onun hayat veren
lezzetli suyunu içenleri suladığı, nimetlendirip dirilttiği gibi, hâlâ canlandıran
rahmet suyunu sunmaya devam etmektedir. Ama biz, kabımızı o çeşmenin
altına tutmuyor, çeşmeden yararlanmayı bilmiyorsak suç elbette çeşmenin
değil; bizimdir. Karanlıklarda yaşayan insan çeşmenin yolunu unutmuş olabilir,
ama çeşmenin suyundan az da olsa tatmış olanların yapmaları gereken
büyük görevleri olmalıdır. Hele o çeşmenin yanı başındaki yangınları farkeden
itfaiyeci (dâvet ve tebliğci) görevini yapmıyorsa, karanlıktan yararlanarak
yangını çıkaran ve değişik araçlarıyla yangını körükleyenler kadar, o da suçlu
değil midir? Kendilerini ve toplumlarını değiştirmek isteyenlere Kur’an yardıma
hazırdır; referansları, örnekleri ortadadır. Değişim ve dönüşüm projelerini,
kendisine yöneleceklere sunmaya, yol göstermeye, yollarını aydınlatmaya
hazır beklemektedir.
Bir ilâcın şifaya vesile olması için, o ilacın kullanılması gerekir. Sadece
reçetenin veya prospektüsün okunmasıyla şifa beklenemez. “Kur’an şifadır.”
847 Hem ferdî hastalık, problem, stres ve buhranlarımıza; hem de sosyal
kargaşamıza. Aynı zamanda devlet yönetiminin ölümcül hastalıklarına şifadır.
Bunun böyle olduğu sayısız deney ve tecrübelerle kanıtlanmış tarihî ve
847 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
≈ 278 ≈
Ahmed Kalka n
güncel bir vâkıadır. Aynı ilaç, bayatlamadan bozulmadan duruyor. Raflarda,
kabından açılmadan tutuluyor. Uygulayacak hastaları bekliyor.
HUZURUN KAYNAĞI KUR’AN
Kur’an anlamamız için kolaylaştırılmıştır. Bunu bize haber veren bizzat
Allah’tır.848 Anlaşılması için kolaylaştırılan Kur’an, hayata aktarıldığı ve canlı
kılındığı durumda insana mutluluk ve huzur verir; sıkıntı ve darlık değil:
“Kur’an’ı sana, bedbaht olasın diye indirmedik. Yalnızca saygısı olana,
yeri ve yüce gökleri yaratan Allah katından bir öğüt, bir uyarıcı olsun diye
indirdik.” 849
KUR’AN’I NASIL OKUMALI, ONA NASIL YÖNELMELIYIZ?
Kur’an’ı okumaktan bahsederken burada onu Arapçasından ezbere veya
yüzüne okumayı kastetmiyoruz. Elbette yerine getirene bu tarz bir okuyuşun
faydası vardır. Ancak bizim burada üzerinde durduğumuz husus, Kur’an’ın
anlaşılması olduğundan dolayı Arapça bilmeyen ya da Arapça bilgisi Kur’an’ı
orijinal metinden okuyup anlayacak bir düzeyde olmayan kişinin bu okuyuşu
bizim konumuz dışında kalmaktadır. “Kur’an’ı okumak” ifadesiyle onun mushaftan,
yani Arapçasından anlamaksızın yüzünden veya ezbere okunmasını
değil, anlamının okunmasını kastettiğimizin altını çizmek istiyoruz.
Kur’an, anlaşılmak için okunur. Zira Allah’ın, Rasûlullah’a Kur’an’ı indirmesinin
amacı onu insanlara duyurması ve iletmesidir.850 İnsanlar da kendilerine
duyurulan ve iletilen bu mesajı anlamakla yükümlüdürler.851 Zira hayatlarını
Allah’ın istediği istikamette düzenlemekle sorumlu tutulan insanlar bunu ancak
kendilerinden isteneni anladıkları zaman yerine getirebilirler. Bu yüzden
Kur’an okumak farzdır: “Bir de Kur’an’ı okumakla emrolundum.”852
848 54/Kamer, 17, 22, 32, 40; 19/Meryem, 97; 44/Duhân, 58
849 20/Tâhâ, 2-4; ayrıca Bak.13/Ra’d, 28; Kur’an Anlaşılsın Diye, Heyet, Yekder Y., s. 10-39
850 16/Nahl, 44, 64; 5/Mâide, 15,19; 14/Ibrâhîm, 4
851 2/Bakara, 219, 221, 243, 266; 24/Nûr, 61; 7/A’râf, 176; 10/Yûnus, 24; 16/Nahl, 44; 38/Yâsîn, 29;
4/Nisâ 82; 47/Muhammed, 24; vd.
852 27/Neml, 92
≈ 279 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’an okuyor veya dinliyor olmamız, tek başına, bizi aldatmasın. O İlahi
Kelâm’ı okurken, dinlerken, üzerinde düşünürken, sahih bir niyet taşıma gereği
de unutulmasın. Bilelim ki Kur’an’a gerçekten muhatap olmamız, doğru
bir niyetle, samimiyet ve ihlasla ona yönelme şartına bağlanmış bulunuyor.
Bizatihi Kur’an’ın tarifiyle, âlemlerin Rabbinden gelen;853insanları hidâyete
erdiren ve hakkı bâtıldan ayıran;854 sonsuz hikmetler yüklü;855 sonsuz derecede
kerim856 bir ezelî Kelâm’dır Kur’an. “Onun ahlâkı Kur’an’dı”857diye
tarif edilen Ümmî Nebî (s.a.s.) kendi hayatıyla, Kur’an’ın bu sıfatlara hakkıyla
mazhar olduğunun en birinci delilidir. Keza, ondan aldıkları hidâyet dersiyle
bütün insanlık tarihine manidar ubûdiyet örnekleri sunan sahabiler de. Ve
her biri ondan aldığı hakikat nuruyla kemale eren milyonlarca asfiya ve sâlih
kullar ile, hayatları onunla nurlanan yüz milyonlarca mü’min de onun tüm bu
özellikleri hakkıyla taşıdığının şâhidi ve delilidir.
Fakat, bizatihi Kur’an, muhatabı olan bizleri, kendisine sahih bir niyet ve
sağlam bir itikad ile, samimiyet ve ihlas içinde muhatap olma konusunda
uyarır. Meselâ Âl-i İmran sûresinin yedinci âyetinde, kalbinde ‘kaypaklık’ taşıdığı
halde ‘saptırma ve fitne için’ onu okuyanların varlığına dikkat çeker.
Bir sonraki âyette ise, hidâyet bulduktan sonra kalbimizi eğriltmenin mümkün
olduğunu bildiren bir duâyla yüz yüze geliriz. Böylesi dehşetli bir tehlikeye
karşı insan, acziyet ve tevazu içinde Rabbine sığınma durumundadır:
“Ey Rabbimiz! Bize doğru yolu gösterdikten sonra kalbimizi kaydırma,
bize katından bir rahmet ver. Gerçekten her şeyi veren Sen’sin.”858 Tüm
bu hususlar şunu açıkça gösterir:
Kur’an, gerçekten âlemlerin Rabbi namına bir İlâhî hitaptır. Bütün
kâinatın Sahibi, bütün mahlûkatın Hâlikı namına bir ezelî konuşmadır.
Hakîm, Kerîm ve Rahîm bir Rabbin kelâm-ı Ezelîsi olarak sonsuz hikmet,
kerem ve rahmet yüklüdür. Furkan’dır ve mu’cizü’l-beyandır. Dolayısıylaonu
okumak, okumaların en güzelidir. Onu dinlemek, dinlemelerin
en güzelidir. Onunla düşünmek, tefekkürün en güzelidir. Ona
göre yaşanan bir hayat, hayatların en güzelidir. Tüm bunlarla birlikte,
853 56/Vâkıa, 80
854 2/Bakara, 185
855 36/Yâsin, 2
856 56/Vâkıa, 77
857 Müslim, Musâfirîn, B. 18, Hds. 139; Ebû Dâvud, Tatavvu, B. 26, Hds. 1342; Nesâî, K. Leyl, B. 2,
Hds. 1601; Dârimî, Salât B. 165, Hds. 1342
858 3/Âl-i İmran, 8
≈ 280 ≈
Ahmed Kalka n
unutulmaması gereken husus, eşsiz bir hidâyet rehberi olan Kur’an’ın doğru
bir niyetle okunmasıdır.
Kur’an’dan öğrendiğimize göre, ona yönelirken dikkat edilecek
hususlar şunlardır: İyi niyet, istiaze, Kur’an’a temiz olarak dokunup
yaklaşmak, Kur’an’a kulak verip susmak, onu tane tane, özümseyerek
okumak.
Kur’an’a yönelirken dikkat edilecek ilk husus, recmedilmiş şeytana karşı,
Rabbimize sığınmaktır: “Kur’an okumaya başladığın zaman, kovulmuş
şeytandan Allah’a sığın.”859 İlk iş budur. Neden? Çünkü Kur’an’ın defaatle
ders verdiği üzere, şeytanı şeytan kılan şudur: O, kendince bir ‘üstünlük’
vehmi üreterek Allah’ın yarattıklarını iyi-kötü, eksik-mükemmel ayrımına tabi
tutmuştur. Bu şekilde, hem kendine bir üstünlük vermiş, hem de Allah’ın
kudretine kusur ve noksan yüklemeye kalkışmıştır. Kendince açtığı bu yoldan
yürüyerek, nefis ve esbab şirkine zemin hazırlamış; böylece, Rabbine
karşı isyan ve inkâr cür’etini bulmuştur. İnsanı nefisperest olmaya sevkeden
de, esbabperestliğe meylettiren de odur. Bütün kötülüklerin, bütün bâtıl düşünce
ve hayat tarzlarının gerisinde şeytanın bir dahli vardır. Bu bakımdan
şeytandan istiaze etmek, tüm kötülüklerden uzaklaşma anlamını taşır.
Kur’an’ı böylesi bir sığınma içinde okumak, onu bütün menfiliklerden Allah’a
sığınarak okuma anlamını barındırır. Şahsi bir menfaat için okuma da
bu anlama dâhildir; bir dünya menfaati için okumak da. Onu okurken nefsin
aldatmalarından uzak durma da bunun içindedir; dünyevî bir ideolojinin
gözlüğünü takmak da. Ona şöhret için muhatap olmak da bunun içindedir;
kendi aklına güvenip, aklını doğrulama mercii, Kur’an’ı ise aklın kölesi kılmak
da. Zaten istiaze’nin bir esprisi, acziyetin kabulüdür. Acziyetini kabul
etmeyip sadece kendisine güvenen kimse, başkasına sığınmaz. Dolayısıyla
istiaze eder etmez, şeytanın bacağını Allah’ın izniyle kırmış oluruz. Kendisi
bir üstünlük vehmiyle Allah’a isyan eden, Kur’an’da belirtildiği üzere kibirlenerek
kâfir olan şeytanın ürettiği en büyük tuzak, bizde de böyle bir üstünlük
vehmi ve bir kibir hali uyandırmak; nefsimizi okşayarak, enaniyetimizi
kamçılamaktır. “Şeytanlar ene’nin gaga ve pençesiyle akılları havaya kaldırıp
insanı dalâlet derelerine atıyorlar.” İstiaze sayesinde, bu tehlike, yolun daha
başında bertaraf edilmektedir.
859 16/Nahl, 98
≈ 281 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
İkinci bir husus, ona ‘temiz’ olarak yönelmektir. “Temizlerden başkası
ona (Kur’an’a) dokunamaz.”860 Yani ‘ancak temiz olanlar ona dokunabilir.’
Bu âyetle emredilen bu temizlik, iki yönlü bir hazırlık niteliğindedir. En basit
anlamıyla, bu temizlik şartı, insana sıradan bir kitap ve sıradan bir hitap ile
yüzyüze olmadığını hatırlatır. O âna dek iştigal olunan ve muhtemelen nefsânîlik
ve dünyevîlik karışmış hallerden arınma tâlimi yapılır. Böylece, kalpler
ve akıllar, Rabbin pak, saf, temiz, bozulmamış, münezzeh, mukaddes ve ulvi
Kitab’ına lâyıkınca muhatap olmaya hazırlanır. Bu arınma gerçekleşmeden o
muhâtabiyetin sağlanması zaten mümkün değildir. Onun nuruna açılmamız,
ancak dünyevîlik ve nefsânîliklerden temizlenmemizle mümkün olacaktır.
Âyette geçen ‘dokunma’yı bu açıdan da dikkate almak gerekir. Bu ifâde,
dünyevî kirlerden, nefsânî vehimlerden âzâde olamayan bir insanın, okusa
bile onun hakikatini kavrayamayacağını da ihsas eder. Temiz bir kalple, selim
bir fıtratla ona muhatap olmayan, o hakikat okyanusundan maalesef hissesiz
kalmaktadır.
Kur’an’a yaklaşım konusunda bir üçüncü husus: “O Kur’an okunduğunda
ona kulak verin ve susun ki rahmet edilesiniz.”861 Bu âyette, ‘okuma’
ve ‘dokunma’ nın yanına, iki husus daha eklenir: ‘Dinleme’ ve ‘susma.’ Dinlemek,
tüm Kur’an’da en çok sözkonusu edilen insanî fiillerden biridir. Anlamanın
ilk şartı odur. Kur’an okunurken dinlemeyen biri, onu nasıl anlayabilir
ki? Yine dinleme, saygılı olmanın ve ciddiye almanın işaretidir. Kulun edebine
yakışan da budur. En küçük bir âmiri konuşurken dahi dinlemeye memur
olan insan, bütün âlemlerin Rabbi, bütün yaratıkların yaratıcısının kelâmı karşısında
nasıl dinlemez, nasıl susmayıp konuşmayı sürdürür?
Âyette zikredilen ‘dinleme’ ve ‘susma’ yalnız şu maddî kulağımıza ve
dilimize ait değildir. İstenen, aynı zamanda, her vakit şeytanı dinleyen nefsin,
hep gelip geçici zevklerin zebunu olan hevâ ve hevesin susmasıdır. Ayrıca,
semavî bir hitap karşısında dünyevî fikriyat ve felsefelerin asıl tutulmamasıdır.
Hüdâ’nın karşısına dehâ(!) ile çıkmamaktır. Bütün bir felsefe tarihinin
ana tavrı olan, vahye sırtını çevirip yalnızca kendi aklıyla hakikatı bulma iddia
ve inadında olmamaktır. Bilakis, bizi yaratan, bize bu sûreti, bu sîreti, bu
fıtratı, bu aklı ve tüm bu duyguları veren; bizim yüz yüze olduğumuz, her
bir mevcudundan gerek gözümüzle, gerek dilimizle, gerek fikrimizle, gerek
kalbimizle istifâde ettiğimiz şu kâinatı da yaratan bir Rabbin bir âlet olarak
860 56/Vâkıa, 79
861 7/A’râf, 204
≈ 282 ≈
Ahmed Kalka n
yarattığı aklı o şekilde kullanmaktır. Onu sürücü değil, binek; hâkim değil,
hizmetkâr yapmaktır.
Diğer bir husus, tüm bu şartlara azamî derecede riâyet gayretiyle okumaya
başladığımız Kur’an’ı, her bir harfine hakkını vererek, tane tane okumaktır.
“Kur’an’ı tertil ile, tane tane oku.”862 Her sûresi, her âyeti, her kelimesi
ve her harfi böylesine i’cazlı ve îcazlı bir Kitab, ancak ve ancak tane tane
okunur. Düşüne düşüne, sindire sindire okunur. Onu hızla okuyup geçmek,
dil kıpırdarken aklı, kalbi ve pek çok duyguyu hissesiz bırakmak demektir.
“Kur’an’ı tertil ile, tane tane oku” buyrulması; sözkonusu özümsemenin
usûlünü de bildirmektedir. Hızlıca okunup geçilen hangi şey özümsenir ki?
Tane tane okuma, okunan şeyi özümseme, sindirme, benimseme ve hayatının
her anını ona göre yaşama niyetini yansıtır. Nitekim, Kur’an, nûrânî
sırlarını, “fıtratımın kemâli sensiz olamaz” diyerek ona ciddiyetle muhatap
olanlara açmaktadır.863
KENDINI KUR’AN’A AÇMAK
Kur’an’ı okumaya niyetlenen kişinin ondan faydalanması için öncelikle
kendisini Kur’an’a açması gerekir. Bu da ancak kendisine yapılan uyarı ve
hatırlatmaya kulak veren için söz konusudur: “Sen ancak uyarıyı/hatırlatmayı
izleyeni ve gıyaben Rahmân’dan korkan kişiyi uyarabilirsin.”864Bu sebeple,
Kur’an okumaya yönelen kimsenin onu okumakla neyi amaçladığını
çok iyi belirlemesi gerekir. Kur’an’ı anlamak için okumalıyız; kendi düşünce
ya da emellerimizi destekleyeceğini umduğumuz âyetleri bulmak için değil.
“Gerçekten bu Kur’an, insanları en doğru yola iletir. (Bildirdiği) hayırlı
amelleri yapan mü’minlere kendileri için pek büyük mükâfatın olduğunu
da müjdeler.”865 İnanmak ve kanunlarına göre yaşamak mecburiyetinde olduğumuz
Kur’an nedir?
Kur’an; Allah’ın insanlığa son peygamber ve önder olarak gönderdiği Hz.
Muhammed’in, Cebrail isimli melek aracılığı ile Yüce Rabbimizden vahiy yoluyla
alıp insanlığa sunduğu hayat nizamıdır. Hayatın başlangıcı ve sonucunu
862 73/Müzzemmil, 4
863 Metin Karabaşoğlu, Kur’an Okumaları, Karakalem Y., s. 15 vd.
864 36/Yâsîn, 11
865 17/İsrâ, 9
≈ 283 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
açıklayan âyetleri, sunduğu hayat kanunları, felâket ve mutlulukla neticelenen
yaşayış şekillerine ait tarihî belgeleri, kâinatla ilgili ilmî mûcizeleri ve
Hakk’ı, bâtıllardan ayırıcı düsturları ile Kur’an-ı Kerim bütün akıl sahipleri için
hidâyet kaynağıdır.
Kur’an; kâinat nizamının son bulacağı zamana kadar yaşayacak bütün
insanların muhtaç olacakları itikadî, ictimaî, iktisadî, hukukî ve ahlâkî en üstün
hayat kanunlarını ihtiva eden bir Hak Kitaptır. Kur’an; bütün insanlığın
bilginleri, aydınları, teknokratları, sosyologları, hukukçuları, edebiyatçıları,
ahlâkçıları ve devrimcileri ile bir araya gelseler dahi bir benzerini meydana
getiremeyecekleri İlahî kanunlar manzumesidir. Kur’an; lafızları ve insanlığı
kuşatıcı hayat düsturları ile İlâhî, edebî ve ebedî bir Hak Kitap olduğu
içindir ki, zaman aşımı, mekân değişimi onu eskitemez, yürürlükten
düşüremez. O, her zaman yeni, her dem taze, her devirde eksiksiz
ve mükemmeldir. Bunlara rağmen, yaşadığımız câhiliyye toplumunda
Kur’an’ın sunduğu hayat düsturlarına göre yaşanılması, egemen güçlerce
engellenmekte, otoritesi yıkılmaya çalışılmakta ve o, nesillerimize bir mâzi ve
ölü kitabı şeklinde tanıtılmak istenmektedir.
Mü’min, Kur’an insanıdır. O’nu okumak, anlamak ve yaşamakla emrolunmuştur.
İnandığı ve hayat nizamı edindiği Kur’an’a karşı mü’minin ilk
vazifesi, O’nu sık sık okumaktır. Kur’an’ın ilk emri “oku” iken O’nu
okuyamamanın mâzereti olamaz. Her mü’min, asgari olarak günde beş
defa namaz aracılığı ile Kur’an’la doğrudan doğruya bir bağlantı kuracaktır.
İslâm’ın iman, ahlâk, iktisat, hukuk vs. düsturlarını teşkil eden Kur’an âyetlerini,
Rabbinin huzurunda, Rabbinden indirildiği şekliyle okuyarak ve dinleyerek
Allah’a ibâdet edecektir. Kur’an’ı okumak, mü’min için ne derece
lüzumlu ise, öğrendiklerini korumak ve unutmamak da o nisbette
zarûrîdir. Kur’an’ı okumaktan asıl gaye, onu anlamaktır. İslâm, ana
kanunlarını teşkil eden Kur’an’ın anlaşılmasını belirli bir zümrenin
tekeline bırakmamıştır. Kur’an, her bir kişi için gönderilmiştir ve
Kur’an mesajı ana hatlarıyla herkes tarafından anlaşılacak kadaraçıktır.”
Andolsun ki Biz, Kur’an’ı anlaşılması; üzerinde düşünülmesi için
kolaylaştırmışızdır. O halde bir düşünen (ibret alan) var mı?”866 Kur’an’ı biraz
olsun anlayarak okumuş olmak için, Kur’an’ın orijinal harfleriyle yazılmış
metnini ihtivâ eden meal ve tefsirlerden sıra ile günlük dersler takip etmeliyiz.
Bir sayfa metin, akabinde de okunan sayfanın meal ve tefsirini okumalıyız.
866 54/Kamer, 17
≈ 284 ≈
Ahmed Kalka n
Ayrıca, çeşitli konulardaki Kur’an âyetlerini açıklayan ilmî eserleri de ciddi bir
gayretle takip etmeliyiz. Kur’an’ı okumanın, onu anlamak için olacağı gerçeğini
kavrayamayan birçok mü’min, Kur’an’ı yıllarca okudukları, defalarca
hatmettikleri halde, meal ve tefsirlere rağbet etmedikleri için, Kur’an’ın mânâ
zenginliklerinden feyz alamamışlar, ellerindeki Kitab’ı hayatlarına geçirememişlerdir.
Biz, bu duruma düşmemeliyiz.
KUR’AN’I YAŞAMAK, KUR’ANLA YAŞAMAK
Kur’an okumaktan maksat onu anlamak, onu anlamaktan maksat ise
onu yaşamak, pratiğe dökmek, “yap” dediklerini yapmak, “yapma” dediklerinden
de kaçınmaktır. Okuyup anladığımız hâlde eğer onu uygulamaz isek
Peygamber’in Kur’an’da zikredilen şu sitemine maruz kalanlardan oluruz:
“Ve (o gün) Resul şöyle diyecek: Ey Rabbim! Kavmim bu Kur’an’ı terk
edilecek bir şey olarak gördü.”867
Kur’an’ımızı okumak, anlamak için olacağı gibi; anlamak da şüphesiz
tatbik etmek için olacaktır. Mü’minin Kur’an’a imanı, zaten onu
yaşamak içindir. “İşte bu Kur’an, indirdiğimiz mübarek bir Kitabdır. Artık
Kur’an’a uyun, (onun emir ve yasaklarına aykırı davranıştan) sakının
ki merhamet olunasınız.”868 Mü’min, Kur’an’ı, musikisinden yararlanmak ve
kültürünü artırmak için okumayacaktır. Onu yaşamak için öğrenecek, okuyacak
ve dinleyecektir. “Allah, şu Kur’an’la amel eden toplumları yükseltir.
Onun izinden gitmeyenleri de alçaltır.”869
Tatbik olunmayan bilgilerden bir menfaat edinilemeyeceği gibi; inanılan,
okunan, anlaşılan, fakat yaşanmayan Kur’an’dan da özlenen faydalar sağlanamayacaktır.
“Benim zikrimden (Kur’an’ımdan) yüzçeviren kişi(ler) için
(buhranlarla dolu) dar bir hayat ve geçim sıkıntısı vardır.”870
Bir ilke, bir kanun fert ve cemiyet hayatında ilgi ve saygı görüyor,
tatbik olunuyorsa onun varlığının anlamı ve değeri vardır. Yok sadece
varlığına ve gerekliliğine inanılmakla yetiniliyor da fertlerin irâdelerine ve
867 25/Furkan, 30
868 6/En’âm, 155
869 Riyâzü’s-Sâlihin ve Terc. II, 341
870 20/Tâhâ, 124
≈ 285 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
toplum hayatının akışına yön vermiyorsa onun mevcudiyetinin fiilî bir önemi
yoktur. İnanılan ve kabul edilen bu ana kaideyi iman ve amel hayatımıza uygulayarak
şu soruları kendimize yöneltebiliriz:
Yüce Allah’ın varlığına, birliğine, yaratıcılığına, bilgisi ve gücü sınırsız, ortağı
olmayan bir Rab olduğuna inanmamızın hayatımızdaki rolü nedir? Onun
bildirdikleri, emirleri ve yasaklarını ihtivâ ettiğine inandığımız Kur’an-ı Kerim’in
kişisel ve sosyal hayatımızdaki etkinliği nedir? Kur’an-ı Kerim
vicdanların hâkim düzeni ve pratik hayatın tatbik edilir nizamı olmadan mâziyi,
hali, istikbali bilen Allah’ı fiil ve hayatımızda biricik ma’bud; ortaksız ilâh tanımamız
mümkün müdür? Elbette ki değildir. Zira Allah’ın haram kıldıklarını
helâl kılan, helâl kıldıklarını da haram kılan kişileri ve sosyal kurumları meşrû
tanımak, onları ma’bud edinmektir. İlâhî yasaları yürürlükten düşürmek ve
bu yasalarla çelişen prensipleri yüceltmek ise Allah’a şirk koşmaktır.
Devrimiz müslümanları, ilâhlar edinip Allah’a ortak koşmayı, sadece putlara
tapmak gibi eksik ve kısır bir anlayış içinde kabul eder olmuşlardır. Bu
kabulden ötürüdür ki, Allah’ın ferdî, ailevî ve ictimaî hayatı tanzim edecek
emir ve yasaklarını içeren Kur’an-ı Kerim, düzenleyicisi olması gereken günlük
hayattan çekilmiştir. Dirileri canlılığa ve ebedîlik aşkına erdirmesi gerekirken
mezarlık kitabı olmuştur. “Ümmetimle ilgili olarak korktuklarımın en
korkutucu olanı, Allah’a şirk koşmalarıdır. Dikkat edin, ben size onlar aya,
güneşe ve puta tapacaklar demiyorum. Fakat Allah’tan başkasının emirlerine
ve arzularına göre iş yapacaklar. (Bu da onlar için Allah’a bir nevi
şirk koşmak olacak.)”871
Allah’ın yanı sıra ilâhlar tanımak, bağışlanmayacak ve cehennem azabına
uğratacak pek büyük bir suç olduğu içindir ki, ilk mü’minler ilâhlar edinme
anlamına gelebilecek davranışlardan şiddetle kaçınıyorlardı.
Bu sebepledir ki Kur’an’la bildirilen helâllar ve haramlarla çelişen
inançları, gelenekleri ve uygulamaları hemen bırakıyorlardı. Kur’an-ı
Kerim’in yasalarına uymayı Allah’ı ma’bud tanımanın gereği görüyorlardı. Bu
şuurlarından ötürüdür ki Rabbimizin Kur’an’da “Namaz kılınız” emri gelince
bütün mü’minler namaz kılmaya başlamıştı. “Zekât veriniz” emri gelince,
şartlarını taşıyan mü’minler, vermeyi bir iman zevki ve vicdan neşesi haline
getirmişlerdi. “Savaşınız” buyruğu ise bütün mü’minleri iman saflarında savaşmaya
hazırlamıştı.
871 İbn Mâce, Hadis no: 4205
≈ 286 ≈
Ahmed Kalka n
Allah’ı biricik ma’bud; ortaksız İlâh kabul etmeyi, O’nun kitabı Kur’an’ın
düsturlarına göre yaşamak mânâsına anlayan ilk mü’minlerin hayatından iki
örnek verelim:
Asrımızın câhiliyyeti gibi karanlık bir câhiliyyet hayatı yaşayan miladi 6.-7.
asır Araplarında alkollü içkiler her dudağın sevgilisi, her merasimin protokol
gereğiydi. Böyle bir cemiyetin insanı olan Ebû Büreyde şöyle nakleder: “Bir
gün oturmuş içki içmeye başlamıştık. Ben bir ara kalktım, Peygamber’in
huzuruna çıktım, selâm verdim ve orada içkinin haram edildiğini bildiren
âyetin indirildiğini öğrendim. Derhal arkadaşlarımın yanına döndüm ve
alkollü içkileri içme yasağını bildiren âyetleri “...Artık bu iptilâdan vazgeçersiniz
değil mi?” 872cümlesine kadar okudum. Arkadaşlarım hemen
kadehlerindeki içkileri döktüler, küpleri devirdiler ve ‘Vazgeçtik ya Rabbi!
Vazgeçtik ya Rabbi!’ dediler.”873
Kur’an’ın bu yasağından sonra Medine yolları günlerce içki aktı. Artık İslâm
toplumunun içki diye bir problemi kalmamıştı. Annemiz Hz. Aişe (r.a.)
de şöyle anlatıyor:”Allah’a yemin ederim ki ben Allah’ın Kitabına iman ve
onu tasdik etme bakımından Ensar kadınlarından daha gayretlisini görmedim.
Nur sûresinin ‘Baş örtülerini yakalarına vursunlar (başlarını, saçlarını,
kulaklarını, gerdanları ve sinelerini sımsıkı örtsünler)’874anlamındaki âyeti
nâzil olup da erkeklerin her biri evlerine dönerek karısı, kızı, kızkardeşi ve
akrabasına Allah’ın indirdiği âyeti okuyunca onların her biri Allah’ın Kitabına
iman ve onu doğrulamakiçin örtülerine büründüler. Bu âyetin nüzûlünü takip
eden sabah örtülerine bürünmüş olarak Hz. Peygamber’in arkasında namaza
durdular. Örtülerine sımsıkı büründükleri için sanki başlarında kargalar
varmış gibiydiler.”875
Kısaca kadın ve erkek, Peygamber devrinin her mü’mini, Kur’an’ın ferdî
ve ailevî hayatı tanzim eden her emrini, sosyal, iktisadî ve hukukî münâsebetleri
düzenleyen her düsturunu aynı iman ve şuurla derhal tatbik ediyor ve
Kur’an’ı yaşanan bir nizam haline getiriyordu. Onlar biliyorlardı ki, Kur’an’ın
yüce emir ve yasaklarını tatbik etmemek; şanlı Peygamber’in önderliğinde
yaşamamak, imanı anlamsız kılmak, hayatı gayesiz bir mâceraya sürüklemek,
âhiret saâdetini putperestliğe feda etmektir. Biz de bugün kişilerin
872 5/Mâide 90
873 İbn Kesir, 5/Mâide 90 âyetinin tefsiri
874 24/Nûr, 31
875 İbn Kesir, 24/Nûr, 31. âyetinin tefsiri
≈ 287 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
putlaştırıldığı, düzenlerin ilâhlaştırıl-dığı modern câhiliyette yaşıyoruz. Dünya
ve âhirette hor ve hakir olmaktan kurtulmak için ashâbın Kur’an’a yaklaştığı
gibi yaşamalıyız. Sadece Allah’a kul olabilmek, özgürlüğe kavuşup yükselmek
için Kur’an’ı harfiyyen ve aynı heyecanla hayatımıza geçirmeliyiz. “(Siz)
O’nun Kitabı Kur’an’a uyun. O’nun emirleri ve yasaklarına aykırı gitmekten
de sakının ki merhamet olunasınız (da dünya ve âhirette mutluluğa eresiniz).”
876 Ne mutlu Kur’an gölgesinde hayatını sürdüren canlı Kur’an’lara!
NESH; YAŞANMAMASI GEREKEN, FORMALITE OLARAK KUR’AN’DA YER
ALAN ÂYETLER!
Nesh; lügatta bir şeyi iptal etmek ve onun yerine başka bir şeyi getirmek,
yok etmek, nakletmek, kaldırmak, hükümsüz kılmak, istinsah etmek, yazdırmak,
değiştirmek gibi anlamlara gelir. Istılahta ise, şer’î bir delil ile sâbit
şer’î bir hükmün daha sonra gelen yeni şer’î bir delille kaldırılması, ilgâsı,
değiştirilmesidir. Bu şekilde kendinden önceki hükmü kaldıran delile “nâsih”,
hükmü kaldırılan delile de “mensûh” denilir. Mensuh olan hükümle amel
edilmez.
Klâsik görüşte nesh, genel olarak bu şekilde anlaşılmakla birlikte, bazı
âlimler, bu kavramı başka anlamlarda kullanmışlardır. Meselâ, İbn Mes’ud’a
göre müteşâbih âyetler mensûh, muhkem âyetler nâsih olarak isimlendirilmiştir.
Zerkeşî ise, Kur’an’ın Levh-i Mahfuz’dan indirilişini nesh olarak tanımlamıştır.
İbn Hazm ise, beyan ve istisnânın nesh olduğu konusunda ısrar
etmiştir. Kendisine Tercümanü’l-Kur’an denilen İbn Abbas, “muhkem” ve
“müteşâbih”i nesh saydığı gibi, bazı rivâyetlerde “istisnâ”yı bile nesh saymıştır.
Şâtıbî’nin Muvâfakat’ında belirttiği gibi, İbn Abbas, içinde istisnâ edatı
bulunan birçok âyete mensûh demiştir. İbn Mes’ud’a göre de, müteşâbih
âyetler mensûh; muhkem âyetler nâsih olarak isimlendirilmiştir. Hz. Âişe ve
Abdullah bin Zübeyr’in nesh anlayışları da bunun gibidir. Zerkeşî ise Kur’an’ın
Levh-i Mahfuz’dan indirilişini nesh olarak tanımlamıştır. İbn Hazm, beyan ve
istisnânın nesh olduğu konusunda ısrar etmiştir. Yani, klâsik anlayıştaki nesh
kavramı üzerinde bile tam bir ittifak yoktur. Neshin câiz olup olmadığı ve
vukuu konusunda İslâm âlimleri arasında değişik görüşler vardır.
876 20/Tâhâ, 98; 6/En’âm, 155; Ali Rıza Demircan, İslâm Nizamı, Eymen Y., 1/88-
92
≈ 288 ≈
Ahmed Kalka n
NESH KONUSUNUN ÖNEMI
Nesh, Kur’ânî hükümlerin hayata geçirilme çabası ile -aynı zamanda
akîde ile- ilgili bir meseledir. Ve Kur’an’ın hükümlerini yaşama azmi taşıyan
herkesin bu konu ile yüzyüze gelmesi kaçınılmazdır. Genelde, Kur’an’da bir
âyetin hükmünü diğer bir âyetin iptal etmesi şeklinde yaygın kabul gören
“nesh” anlayışının gerek tanımında, gerekse kapsamı hususunda âlimlerin
ittifak sağlayamamış olmaları ve yine konunun Kur’an’ın “ebediyete kadar
hükmü geçerli” olma özelliği ile çelişiyor olması, meselenin önemini ve doğru
tahlilini zorunlu kılmaktadır.
Kur’an’ın çelişkisizliği açısından akîdevî bir boyut taşımakta ve şer’î hükümlerin
sürekliliği bakımından hayatî öneme hâiz bulunmaktadır. Nesh
konusunda Somali’deki hükümetin 1970’lerdeki uygulaması, ibret vericidir.
Somali’deki tâğutî iktidar, geleneksel tefsir usûlünün yargılarından kalkarak
Kur’an’ın bazı âyetlerinin nesh edildiğini iddia etmiş ve geleneksel ulemânın
bu iddiasına dayanarak, Kur’an’ın bazı muhkem âyetleriyle çelişen kanunlar
çıkartmıştır. Bu iddialara karşı çıkan bazı müslümanlar ise idam edilmiştir. Bu
olay karşısında Kahire Ezher Üniversitesine bağlı İslâmî İlimler Araştırmalar
Akademisi, Şubat 1975’te bir toplantı düzenleyip idamları kınamış ve konuyu
tartışmıştır.877
KUR’AN-I KERIM’DE NESH KAVRAMI
Kur’an’da “nesh” kelimesi ve türevleri 4 âyette geçer. Bu âyetler: 2/Bakara,
106, 7/A’râf, 154, 22/Hacc, 52 ve 45/Câsiye, 29 âyetleridir. “Nesh”
kelimesi geçmemesine rağmen, neshten bahsettiği kabul edilen bir başka
âyet de, 16/Nahl, 101 âyetidir. Kur’an’ın hiçbir yerinde “şu âyet veya âyetler
neshedilmiştir” diye açık veya işaretle anlatılan bir ifade yoktur.
“Biz, bir âyeti nesh eder (yürürlükten kaldırır) veya onu unutturursak
(ertelersek), mutlaka daha iyisini veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki,
Allah her şeye kadirdir.” 878
“Mûsâ’nın öfkesi dinince, levhaları aldı. Onlardaki yazıda (nüshada)
Rablerinden korkanlar için hidâyet ve rahmet vardır.” 879
877 Ezher Dergisi, 48/3; s. 265-268, Mısır, 1975
878 2/Bakara, 106
879 7/A’râf, 154
≈ 289 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
“(Ey Muhammed!) Biz, senden önce hiçbir rasûl ve nebî göndermedik
ki, o, bir temennide bulunduğunda, şeytan onun dileğine ille de (beşerî
arzular) katmaya kalkışmasın. Ne var ki Allah, şeytanın katacağı şeyi iptal
(nesh) eder. Sonra Allah, kendi âyetlerini (peygamberlerin kalbinde
ve zihninde) sağlam olarak yerleştirir. Allah, hakkıyla bilendir, hüküm ve
hikmet sahibidir.” 880
“Bu bizim kitabımızdır; sizin hakkınızda gerçeği söylüyor. Çünkü Biz,
yaptıklarınızı kaydediyorduk (istinsah ediyorduk).” 881
“Allah neyi indireceğini çok iyi bildiği halde, Biz bir âyeti başka bir
âyetin yerine değiştirdiğimiz (tebdîl ettiğimiz) zaman, ‘sen ancak bir iftirâcısın’
derler. Hayır, onların çoğu bilmezler.” 882
NESH KONUSUNDA İHTILÂFLAR (KUR’AN HÜKÜMLERI ARASINDA NESH
VAR MIDIR?)
1- Nesh konusunda başlıca üç mesele ortaya çıkmaktadır:
2- Prensip olarak nesh keyfiyeti, aklen câiz midir?
3- Câiz ise, herhangi bir şekilde vuku bulmuş mudur?
4- Kur’ân-ı Kerim âyetleri arasında nesh var mıdır?
İlk iki madde konusunda İslâm âlimleri arasında pek tartışma olmamış;
esas ihtilâf, Kur’an’ın ahkâmla ilgili bazı âyetlerinin, başka bir âyet veya hadisle
nesh edilmesi konusunda ortaya çıkmıştır.
Neshin Aklen Câiz Olması ve Eski Şeriatlerde Vuku Bulması: Neshin
aklen câiz olmasıyla ilgili günlük hayatımızdan bazı misaller verilir. Doktorun
hastalarını tedâvi ederken uyguladığı prensipler, annesinin çocuğunu
büyütürken tatbik ettiği büyütme usûlleri, öğretmenin öğrencilerini eğitirken
basitten zora doğru bir yöntem uygulaması ileri sürülen aklî deliller arasında
yer almaktadır.
880 22/Hacc, 52
881 45/Câsiye, 29
882 16/Nahl, 101
≈ 290 ≈
Ahmed Kalka n
İlk peygamber Hz. Âdem ile son peygamber Hz. Muhammed (s.a.s.) arasında
görev yapan her peygamberin tebliğ ettiği iman esaslarının bir olduğu
bilinmektedir.883 Her peygamber inanç konusunda aynı hakikatleri insanlığa
iletmiştir. Bu temel meselede nesh mümkün değildir. Diğer taraftan iman
esasları aynı kalmakla beraber; her peygambere gelen emirler arasında
birtakım farklılıklar olduğu bilinir. Tevrat, İncil ve Kur’an arasında da bunu
görmek mümkündür. Meselâ, Tevrat’ta Hz. Âdem’in çocukları hakkında
birbirleriyle evlenmesi câiz görülmüşken, sonradan bu neshedilmiştir. Yine
yahûdiler için cumartesi günleri iş yapmak yasaklanmışken, İncil’de böyle bir
yasak mevcut değildir. İşte bu gibi örnekler neshin pratik olarak şeriatler arasında
vuku bulduğunu göstermektedir. Son olarak Kur’ân-ı Kerim gönderilir.
Kur’an, kendinden önceki kitap ve şeriatlerdeki hüküm ve âyetleri neshetmiştir.
Kur’an’ın ehl-i kitabın elindekileri tasdik edici olarak geldiğini söylemesi
884 bu tesbitle çelişmez. Çünkü genel esaslar bakımından peygamberlerin
tümünün mesajı aynıdır. Bunlarda nesh sözkonusu olmaz. Nesh, muâmele
ve pratik yaşayışta olur. Bu anlamda her peygamber yeni hükümler getirmiştir.
Kur’an’ın kendinden öncekileri tasdik ediciliği genel ve temel hükümler
bakımındandır; muâmelât sözkonusu olduğunda Kur’an, kendinden önceki
bütün hükümleri neshetmiştir. Bunun aksini söylemek, “Kur’an olsa da olurdu,
olmasa da” şeklinde bir sonuca götürür ki, bu, Kur’an’ın gereksizliğini
ilân etmektir.
Kur’an’ın gelmesiyle önceki ilâhî kitapların yürürlükten kalkmış olması,
tabiî olmaktadır. Zira Yüce Allah; “Muhammed, Allah’ın rasûlü ve peygamberlerin
sonuncusudur. Allah her şeyi bilir.”885 buyurur. Dolayısıyla
Kur’an’ın diğer kitapları nesh ettiğinde müslümanların ittifakı vardır.
Bu anlamdaki neshi kabul etmeyenlerin başında yahûdiler gelir. Onlar,
kendi kitaplarının geçerliliğini ileri sürerler. Nesh konusundaki en önemli iki
âyet 886 âyetlerinin siyak ve sibakları ile (önceleri ve sonralarıyla) değerlendirildiğinde,
yahûdilerin bu itirazlarına cevap mâhiyetinde ve bu anlamda (eski
din ve şeriatlerin neshedildiği şeklinde) neshin vuku bulduğu anlaşılır.
Yüce Allah, insanlara önce iman esaslarını emir buyurmuş, daha sonra
tedrîcî emirler göndermiştir. Kur’an’ın 23 sene gibi bir zamanda gönderilmesi,
insanlığın kabulünü daha da kolaylaştırmış olmaktadır. Kötülükleri yavaş
883 16/Nahl, 36; 21/Enbiyâ, 25 vb.
884 Bkz. 2/Bakara, 41, 91, 97; 4/Nisâ, 47; 5/Mâide, 48
885 33/Ahzab, 40
886 2/Bakara, 106 ve 16/Nahl, 101
≈ 291 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
yavaş kaldırması, birden haram kılmayışı, İslâm’ın uygulanabilirliğini kolaylaştırdığı
gibi, iman edenlerin bağlılığını artırmıştır. Bunlar, Allah’ın, kullarına olan
rahmetinin neticesi olmaktadır.
Hz. Muhammed (s.a.s.)’in son peygamber olması, getirdiği dinin/şeriatin
en üstün oluşu, bütün insanlığı İslâmî emirlerden sorumlu kılmaktadır. İslâm’ın
herkesi kapsadığı açık şekilde bilinmektedir. Bu durumda diğer dinlerin
tamamı nesh edilmiş olmaktadır. Nesh, aklen mümkün olmamış olsaydı,
sözkonusu ilâhî dinlerin de yürürlükte olması gerekirdi. Bunun sonucu Hz.
Muhammed (s.a.s.)’in risâleti, belirli bir kavme münhasır olurdu ki, bu, İslâm’ın
bünyesine ters düşmektedir. Oysa Allah; “Allah indinde tek din İslâm’dır”
887 buyurmakta, ancak İslâm’dan râzı olacağını888 ifade etmektedir.
Kur’an âyetleri arasında neshin olup olmadığı konusuna gelince; Kur’an’da
neshi kabul etmeyenler olduğu gibi; Kur’an’ın yüzlerce âyetinin mensûh olduğu,
hükmünün uygulanamayacağını ileri sürenler de olmuştur. Hatta
sadece “seyf (kılıç) âyeti”yle,889 üç yüz âyetin neshedildiğini savunanlar olmuştur.
Klâsik eski İslâm müfessirlerinin cumhûru (çoğunluğu) Kur’an âyetleri
arasında neshin vuku bulduğunu kabul ederler. Fakat, özellikle sahâbe
ve tâbiîn âlimlerinin nesh konusundaki tanımları, yer yer farklı olduğu için,
Kur’an’da nesh olduğunu söyleyen mütekaddimîn ulemâ, bununla Kur’an’da
istisnâ, tahsis ve müteşâbihin mevcûdiyetini kasdetmiş olabilirler. (İstisnâ, bir
kısım âyetlerin hükmünü “illâ” gibi bir edatla hâriç bırakma demektir. Tahsis
ise, âmm (genel) olan bir sözü, içine aldığı fertlerden bazılarına hasretmektir.
“Namaz her müslümana farzdır, fakat bâliğ olmayanlara farz değildir”
denilince, yalnız ergenlik çağına gelenlere farz olduğu anlaşılır. Müteşâbih
de, lafzı ve mânâsı anlaşılamayan, anlamı çeşitli ihtimaller taşıyan, akıl ve
mantık bakımından açıklanması güç olan âyetler anlamında kullanılır.) Ayrıca,
hadis-i şerifin veya genel olarak sünnetin âyeti neshetmesi konusunda,
müctehid ve âlimler arasında ihtilâflar bilinmektedir.
Eski âlim ve müfessirlerden, Ebû Müslim el-İsfahanî, Kur’an’da neshin
olmadığını kesin bir şekilde savunmuştur. Bazı âlimler, Fahreddin Râzi’nin
de -çok belirgin bir şekilde ifade etmemiş olsa da) nesih konusundaki üslûbundan
dolayı, Kur’an’da neshi aslında kabul etmiyor değerlendirmesini
yapmışlardır. Son devir Kur’an araştırmacıları, müfessir ve âlimlerinden ise
887 3/Âl-i İmrân, 19
888 5/Mâide, 3
889 9/Tevbe, 5
≈ 292 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an’da neshin varlığını kabul etmeyenler hayli çoktur. Muhammed Gazâli
şöyle der: “Karşılaştığım, dinlediğim veya kitaplarını okuduğum bütün çağdaş
âlimlerin nesh konusundaki görüşü, neshi Kur’an’da bulunan bazı âyetlerin
iptali olarak algılayan müteahhir müfessirlerin görüşünden farklıdır.”890
Muhammed Ebû Zehra, Muhammed Esed, Muhammed Draz, Muhammed
el-Behiy, Muhammed Gazâli, İzzet Derveze, Seyyid Ahmed Han, Muhammed
el-Hudarî, Eslem Cayrapûrî, Reşid Rıza, Mustafa İslâmoğlu, M. Sait
Şimşek, Süleyman Ateş, Ömer Rıza Doğrul, Ali Ünal, Abdullah Yıldız, Şemseddin
Özdemir, Arif Özel, Necmettin Şahinler... gibi bu konuyla ilgili araştırma
yapan, eser yazan niceleri klasik anlayışın yanlışlığını vurgulamış, kesin
bir dille Kur’an’da, bir hükmün diğer bir hükümle neshinin olmadığı görüşünü
savunmuşlardır.
Bunlardan Süleyman Ateş ve Mustafa İslâmoğlu, Kur’an’da neshin sadece
Peygamber’in unuttuğu, Allah tarafından unutturulan ve o yüzden
Kur’an’a geçmeyen vahiyle sınırlı olduğunu kabul etmişler, bunun dışında,
Kur’an’daki hiçbir âyetin hükmünün neshini kabul etmemişlerdir. Diğer ismi
geçen isimler ise böyle bir unutma ile de olsa, Kur’an’da neshin gerçekleşmediği
görüşündedirler denebilir. İsimleri çoğaltılabilecek bu araştırmacı
ve âlimlere göre, nesh, eski şeriatlerin hükümlerinin Kur’an’la nesh edilmesi
şeklinde gerçekleşmiştir.
Klasik Usûl-i Fıkıh ve Tefsir Usûlünde nesih meselesi ayrıntılarıyla incelenir
ve şu sınıflama yapılır:
Hem lafız (söz, metin) ve hem hüküm bakımından neshedilip kaldırılan,
ilgâ edilen âyetler. Bunların hükmü kalmamış, Kur’an’a lafızları da geçmemiştir.
(Bu konu hakkında münâkaşa yoktur.)
b) Lafızları (sözleri, metinleri) Kur’an’da olduğu halde hükümleri nesh edilmiş,
geçersiz kılınmış âyetler olduğu (Esas tartışma, bunlar hakkındadır).
c) Lafızları (sözleri) Kur’an’dan silinmiş, Kur’an’da lafızları olmayan fakat
hükümleri bâki ve geçerli olan Kur’an dışında âyetlerin olduğu. Buna Hz.
Ömer’e atfedilen recm âyeti denilen bir rivâyetle örnek verilir. Arapça dil kullanılışı
yönüyle bile hatalı ve farklı kelimelerle rivâyet edilen bu ifadenin âyet
olduğu, ama Kur’an’a geçmediği (Bu konu da tartışmalıdır).
890 M. Gazâlî, Kur’an’ı Anlamada Yöntem, s. 107
≈ 293 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Neshin şartları: Usûl kitaplarında, neshin şartlarıyla ilgili bazı bilgiler yer
alır. Bu şartları taşımayan âyetlerin nesh edilemeyeceği kabul edilir. Bu şartları
şöyle sıralayabiliriz:
a) Neshedilen hüküm, şer’î bir hüküm olmalı, mensûh âyetin ebedî olduğuna
dair bir ifade bulunmamalıdır. (Cihad hükmünün nesh edilemeyeceği,
kıyamete kadar bâki olduğu örnek verilir.)
b) Nâsih-mensûh arasında zaman bakımından fark olmalıdır. İkisi de aynı
anda gelirse nesh olmaz. İki emrin bir arada kullanılması mümkün olmadığı
zaman, tarih yoluyla âyetlerin nüzûlü tesbit edilir. Tarih itibarıyla daha sonra
gelen emir nâsih olarak kabul edilir.
c) Her iki nass arasında neshi gerektirecek bir zıtlığın bulunması gerekmektedir.
Nasslar arasında neshe konu olabilecek zıtlık yoksa, nesh mümkün
görülmez. Diğer taraftan nâsihin de şer’î bir delil olması gerekmektedir.
d) Neshe konu olan hüküm, iyi ve kötü olduğuna dair, akıl erbâbının üzerinde
ittifak ettiği şeylerden olmamalıdır. Ana-babaya iyilik, zulüm ve ahlâksızlık
gibi hükümlerin neshi sözkonusu değildir.
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN VARLIĞINI SAVUNANLARIN
DELILLERI
Allah, kullarını çok sevmektedir. Herhangi bir hükmü geçici olarak onlara
emreder, onları eğittikten sonra fıtratlarına ve bulundukları ortama uygun
diğer yeni bir hükmü emretmesi maslahata aykırı değildir. Kaldırılan hükmün
tilâvet edilmesi de onlara önceki durumlarını hatırlatması açısından yarardan
hâlî değildir. Allah’ın bazı âyetleri kaldırıp yerine başkasını koyması, hikmetinin
gereği kabul edilmekte, bu durum zâtının yüceliği ve kullarına olan
merhametinin sonsuzluğunu ifade ettiği belirtilmektedir. Neshin Kur’an’da
varlığını savunanlar, Kur’an’dan şu âyetleri delil getirirler:
“Biz bir âyeti başka bir âyetin yerine değiştirdiğimiz (tebdîl ettiğimiz)
zaman, ‘sen ancak bir iftirâcısın’ derler.”891;“Biz, bir âyeti nesh eder (yürürlükten
kaldırır) veya onu unutturursak (ertelersek), mutlaka daha iyisini
891 16/Nahl, 101
≈ 294 ≈
Ahmed Kalka n
veya benzerini getiririz.”892;“Allah istediğini silip iptal eder, dilediğini de
sâbit bırakır, ana kitap (bütün kitapların aslı) O’nun yanındadır.” 893
İmam Şâfiî’nin kabul etmemesine karşılık, Kur’an’da neshin varlığını kabul
edenlerin hemen hepsi, sünnetin/hadisin de âyeti nesh edebileceğini kabul
ederler. 24/Nûr sûresinde yer alan zina edenlere yüzer değnek vurulması
emri, Hz. Peygamber’in hadisinde (ki, bazıları bunu lafzı neshedilmiş ama
hükmü bâki kalmış âyet kabul eder) ve sünnetinde yer alan “recm” cezâsıyla
nesh edildiği değerlendirilir.
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN OLMADIĞIYLA İLGILI DELILLER
Kur’an âyetleri arasında nesih yoktur diyenlerin delilleri, şu maddelerle
özetlenebilir:
1- Nesh, Kur’ân-ı Kerim’de bilfiil vaki olmamıştır.
2- Mensûh âyetlerden maksat, Tevrat ve İncil’deki, yani eski şeriatlerdeki
hükümlerdir.
3- Neshi kabul edenler, mensûh âyetin önce, nâsihin ise sonradan nâzil
olduğuna dair çok defa kesin bir delile sahip değillerdir.
4- Kur’ân-ı Kerim’de şu veya bu âyetin, şu veya bu âyeti nesh ettiğine dair
bir ifade yoktur. Şüphesiz ki Allah, kitabının hangi âyetinin geçerli, hangisinin
geçersiz olduğunu kullarının ictihadına bırakmamıştır. O’nun kitabının tümü,
“Âyetleri sağlamlaştırılmış, sonra da güzelce açıklanmıştır.”894 O ’nun k itabı,
içinde hiçbir tenâkuz ve eğrilik,895 şüphe olmayan 896 ve içine bâtılın
karışmadığı,897 eşsiz898 bir kitaptır.
5- Şu veya bu âyetin, şu veya bu âyet ile neshedildiğini açık ve kesin bir
şekilde ifade eden Hz. Peygamber’den rivâyet edilen sahih hiçbir hadis-i
şerif yoktur.
892 2/Bakara, 106
893 13/Ra’d, 39
894 11/Hûd, 1
895 18/Kehf, 1
896 2/Bakara, 2
897 41/Fussılet, 42
898 41/Fussılet, 41
≈ 295 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
6- Nâsih ve mensuh âyetlerin sayıları hakkında bile ittifak hâsıl olmuş
değildir.
7- Neshi kabul edenler, bir taraftan neshin ancak emir veya nehiylere ait
hükümlerle sınırlı olduğunu iddia ederlerken; diğer taraftan “ahbâr”a (haberler)
ait lafızların bile nesh olduğunu kabul etmektedirler. Meselâ “Ademoğlunda
mal dolu iki vâdi de olsa...”
8- Âhad rivâyetle Kur’ân-ı Kerim’im âyetleri isbat olunamadığı gibi, inkâr
da olunamaz. Bu sebepten, bazı âyetlerin vahiy olarak Peygamber’e indiği
halde, Kur’an’a yazılmadığı veya Kur’an’da olduğu halde hükmünün geçersiz
olduğuna dair rivâyet ve görüşler, Kur’an’ın korunmuşluğuna, eksiklik ve
fazlalıktan uzak olma inancına aykırıdır.
9- Bu nesh anlayışı, Kur’an’ın ebediyete kadar hükmünün geçerli olma
özelliği ile çelişmektedir.
10- Hz. Peygamber, kendisine nâzil olan Kur’ân-ı Kerim’i halka tebliğ etmiş,
kâtiplere yazdırmış, diğer bazı sahâbiler de kendileri için bu mukaddes
metni çoğaltmış, birçoğu da ezberlemiş bulunuyordu. Kurân-ı Kerim metinleri
namazlarda, hutbelerde ve diğer durumlarda Hz. Peygamber tarafından
pek çok defa tekrarlanmış olduğu gibi, esasen daha hayatta bulunduğu
sıralarda bütün sûrelerin hangi âyetlerden teşekkül ettiği de tesbit edilmiş
bulunuyordu. Hz. Peygamber’in vefatından sonra da Kur’an metinleri bir araya
toplanmıştı. Hz. Osman döneminde elimizdeki şekilde yazılıp çoğaltıldı,
muhtelif bölgelere gönderildi. Bu mushaflar, Hz. Peygamber tarafından tebliğ
edilen Kur’an’ın aynısıdır. Bu konuda en küçük bir ihtilâf, tartışma sözkonusu
değildir. İçinde mensûh ve nâsih âyetlerin mevcut olduğunu isbat etmek için,
ileri sürülen delillerden çok daha kuvvetli deliller getirmek icap eder.
Şimdi, bu konuları biraz daha açalım; Kur’an bünyesinde neshin
varlığını savunanların delil olarak getirdikleri âyetleri inceleyelim:
“Allah neyi indireceğini çok iyi bildiği halde, Biz bir âyeti başka bir
âyetin yerine değiştirdiğimiz (tebdîl ettiğimiz) zaman, ‘sen ancak bir iftirâcısın’
derler. Hayır, onların çoğu bilmezler.” 899 Bu âyet hakkında ilk dikkate
alınacak husus, âyetin Mekkî oluşudur. Emir ve nehiy bildiren âyetler ise
899 16/Nahl, 101
≈ 296 ≈
Ahmed Kalka n
genellikle Medenîdir. Dolayısıyla bunların yer değiştirmesi (neshi) sözkonusu
olamaz. Nesh meselesini Kur’an’a dayandırmak isteyenlerin bu âyeti delil
getirmeleri bu yüzden geçerli değildir. Nitekim bu âyetler, İslâm’dan önce
gönderilen şeriatlerin neshinden ve İslâm’ın onların yerine gelmesinden bahsetmektedir.
Âyetin indiği sıralarda yahûdi ve hıristiyanlar kendi dönemlerinin
ve büyük oranda tahrif edilmiş bulunan dinlerinin son bulmasını kabullenemedikleri
için Hz. Peygamber’e karşı çıkıyorlar ve çeşitli ithamlarda bulunuyorlardı.
Yine bütün bunlarla ilgili olarak, bu âyet, onların şeriatlerinin
yerine artık Hz. Muhammed’in şeriatinin geldiğini ve onun geçerli olduğunu
bildirmiştir.
Burada dikkat edilmesi gereken bir husus da “âyet” kelimesinin kullanılmasıdır.
Âyet kelimesi, Kur’an’da tekil sigayla kullanıldığında “delâlet, hüccet,
mûcize, işâret ve geçmiş risâletler” anlamı kastedilir. Bu âyette de bu kelime,
geçmiş risâletler anlamında kullanılmıştır. Nitekim İbn Abbas’ın talebesi
müfessir Mücâhid, buradaki âyetin “şeriat” anlamında olduğunu söyler.
Buradan da âyetteki değiştirmenin/neshin önceki risâletlere işaret ettiğini
rahatlıkla anlayabiliriz. Dolayısıyla bu âyet, Kur’an’daki âyetlerin birbirini iptal
etmesi anlamında neshe delil olamaz. Kur’an’da neshin varlığını kabul
edenler, burada geçen “âyet” kelimesini Kur’an âyeti mânâsında anlayarak
hataya düşmüşlerdir. Hâlbuki, Kur’an dilinde âyet, sadece Kur’an’ın belirli
parçaları değil; varlık ve oluştaki her şey anlamındadır. Allah’ın varlığının
ve söylediklerinin ispatı olan her şey için “âyet” lafzı kullanılır. Kur’an’a göre
Allah’ın yarattığı her şeyde, bitkilerde, insanda, eski kavimlerin başlarına gelenlerde,
gece ile gündüzde “âyet”ler vardır. “Ayet” kelimesinin çoğulu olan
“âyât”, Kur’an’da, mûcize, belge, delil, işaret, Kur’an âyetleri mânâlarında
kullanıldığı halde; bu kelimenin tekili olan âyet kelimesi, Kur’an’ın hiçbir yerinde
Kur’an âyeti mânâsında kullanılmamıştır. Âyetteki nesh/değiştirme ve
daha iyisini getirmenin, kâinattaki sürekli oluşun Kur’an diliyle bir ifadesi olduğu
anlaşılır. Nesh, sürekli yaratış ve oluşun, tekâmül seyri boyunca her an
bir öncekinden daha iyiyi ortaya koymasını da ifade eder.
Bu âyet-i kerîmeye dikkat edersek, Peygamberimiz’in burada hasımları
tarafından iftirâcı olarak itham olunduğunu görürüz ve hasımlarının onu bu
tarzda itham etmelerinin sebebi, Kur’an’dan şu veya bu âyetin nesholunmuş
olması değildi. Söylediği sözün ilâhî vahy olduğunu bildirmesi idi. Hasımların
buna karşı iddiâlarını da biliyoruz. Bunlar aynı sûrenin 103. âyetinden anlaşıldığına
göre şu sözleri söylüyorlardı: “Muhammed’e bütün bunları öğreten
≈ 297 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
bir beşerdir.”900 Hz. Peygamber, Kur’ân-ı Kerim’i bildiriyor ve bunun Allah
tarafından vahyolunduğunu söylüyordu. Hasımları ise bunu kabul etmiyor,
bunun uydurma bir şey olduğunu, Peygamber’in ancak bir başkasından öğrendiği
şeyleri tekrarladığını iddiâ ediyorlardı. Buna mukabil, Hz. Peygamber
de bunun bir uydurma olmadığını, bilâkis Allah tarafından daha önce gönderilen
kitapların yerini tutacak yeni bir kitap olduğunu anlatıyordu.
Konuyla ilgili delil olarak gündeme gelen diğer âyet de Bakara sûresinde,
içinde “nesh” kelimesi geçen âyettir: “Biz, bir âyeti nesh eder (yürürlükten
kaldırır) veya onu unutturursak (ertelersek), mutlaka daha iyisini
veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki, Allah her şeye kadirdir.”901 Burada
“nesh”, “daha iyisini veya benzerini getirme” şartına bağlanıyor. Daha
iyisi veya benzeri getirilince zâten o âyetin iptali demek olmaz; aksine sağlamlaştırılması
sözkonusu olur. Dolayısıyla buradaki nesh, bizim anladığımız
şekilde -ıstılahî mânâdaki, klasik anlayıştaki- nesh değildir. O halde burada
neyin neshi anlatılıyor? Âyeti, siyak ve sibakıyla ele alır, nüzul ortamını da
göz önünde bulundurursak, buradaki neshin de daha önceki âyette902 olduğu
gibi, geçmiş risâletlerin iptali anlamında olduğunu kolaylıkla anlarız.
Şöyle ki, âyet, yine yahûdilerin durumlarının anlatıldığı bir ortamda geçiyor.
Kendi şeriatlerinin geçerliliğinin kaldırılmasına, Peygamber’in kendi soylarından
gelmemesini bir türlü hazmedemeyen yahûdiler, çeşitli şekilde itham ve
itirazlarda bulunuyorlardı. “Allah yaptığını bozar mı? İndirdiğini iptal eder mi?
Öğretilerinin unutulması mümkün mü?” şeklinde karşı çıkıyorlardı. Kıblenin
değiştirilmesi olayını da dillerine dolamışlar, “Muhammed ashâbına bir şey
emrediyor, ertesi gün ondan vazgeçiyor” diyorlardı. Rabbimiz bu âyetle onların
şeriatlerinin son bulduğunu, onun yerine gönderdiği Hz. Muhammed
(s.a.s.)’in şeriatine uymaları gerektiğini emir buyurmuştur. İslâm’dan önceki
şeriatin sembolü olan Kudüs’ün kıbleliğinin neshedilmesi, değiştirilmesi de
bunun bir işaretidir.
Bakara sûresinin, Hicretin ilk yıllarında Medine’de nâzil olduğu bilinen bir
gerçektir. Dolayısıyla âyet, müşriklerin iddialarına cevap olarak inmiş olmamalıdır.
Kurân âyetlerini anlamak için, âyetin nüzûl ortamını, hem de içinde
bulunduğu âyet grubuyla irtibatını iyi tahlil etmek gerekir. Bakara sûresinde
insanlar; mü’min, kâfir ve münâfık olarak, Allah ile, İslâm ile irtibatlarının
kuvvet ve zaafına göre sınıflandırıldıktan ve dünyada varoluş amaçları
900 16/Nahl, 103
901 2/Bakara, 106
902 16/Nahl, 101
≈ 298 ≈
Ahmed Kalka n
bildirildikten sonra, tarihin ikinci perdesinin aktörleri olan İsrâiloğulları sözkonusu
edilir ve onların din karşısında sergiledikleri tutumlar, yalpalamalar
derinlemesine tahlillerle ele alınır. Bakara sûresi, 40-141 âyetleri benî İsrâilin
yahûdileşme sürecini anlatır. İşte, nesh âyeti de, bu âyetler grubu arasında
yer alır. O yüzden, âyetin bağlamı, nüzul ortamı bu gerçeklerden koparılırsa,
yanlışlığa yol açabilir.
Kıblenin Kudüs’ten Kâbe’ye değiştirilmesiyle birlikte, özellikle yahûdiler
açısından gündemin ilk sırasına oturan bir sorun ortaya çıktı: Yeni bir şeriatin
gelmesi ve Tevrat’ın bazı hükümlerini geçersiz kılması. Yahûdiler, Allah’ın
irâdesinin tek olduğunu, indirmiş olduğu hükümlerde bir değişiklik olmaması
gerektiğini söylerler. Gerekçe olarak da, böyle bir değişmenin, İlâhî irâdede
bir değişmeyi doğuracağını; değişmenin, yaratılmışların bir niteliği olduğu
ve ulûhiyetin şânına halel getirdiğini ileri sürüyorlardı. Onlara göre bunun
diğer bir anlamı da, ilm-i İlâhînin kemâlini inkâr etmek, Allah’a -hâşâ- câhillik
atfetmektir. Madem Allah, hükümlerin değiştirileceğini biliyor; o halde neden
önceki hükmü vaz’etmiştir? Veya, önceki hüküm doğruysa neden ikinci
hükmü indirmiştir? Bu gibi sorularla Hz. Peygamber’i sıkıştırarak, geçmiş
şeriat(ler)in bâki olduğunu, neshin vukuunun mümkün ve câiz olmadığını
isbâta çalışmışlar ve neticede Hz. Muhammed (s.a.s.)’in onlara göre çelişkilerini
ızharla, O’nun peygamberliğini inkâr etmeye ve ettirmeye gerekçe
göstermişlerdir. İşte, “Eğer Biz bir âyeti nesheder veya...” âyeti, bunlara
cevap teşkil etmektedir.
Âyetteki “nunsihâ” kelimesi hakkında iki anlam zikredilir: 1- Unutturursak,
2- Erteler, bırakırsak. Rivâyete göre, İbn Abbas, “hükmünü bırakır, değiştirmez
ve kaldırmazsak” şeklinde anlam vermiş903 ve neshedilmeyen hükümleri
ifade ettiğini söylemiştir. “Unutturulma” anlamını verenler ise, eseri kalmayan
sayfalardaki hükümlerin veya sürgün ve hicretler yüzünden yurtsuz
kalan İsrâiloğullarının ellerinde kaybolan, yazılı kültürün olmadığı uzun bir
dönemden sonra unutulan Tevrat sayfalarının kastedildiğini söylemişlerdir.
Çoğunluk, “hem hükmen, hem de metin olarak kaldırılan, dolayısıyla Allah
tarafından unutturulan âyetlerden bahsederler. Ama bunun âyetin bağlamı
ve olayın bize göre imkânı yönüyle doğru olmadığı kanaatini taşıyoruz. Bu
âyette geçen “insâ (unutturulma)” kelimesi, Kur’an için düşünülmez. Bilâkis
Kur’an’ın saklanmış ve korunmuş olduğu904 bildirilmekten başka, Hz. Pey-
903 Sâbûnî, Kur’an İlimleri, s. 82
904 15/Hıcr, 9
≈ 299 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
gamber’e “Biz sana Kur’an’ı okutacağız ve sen asla unutmayacaksın.”905
deniliyor. Esasen Kur’ân-ı Kerim’in âyetleri vahyoldukça hemen yazıldığı ve
çok sayıda insan tarafından ezberlendiği için, onun unutulmasına imkân
yoktur. Buna mukabil, İslâm’dan önceki dinlerden ve şeriatlerden mühim
kısımların unutulmuş olduğu tarihî bir gerçektir. Onun için Kur’an, bu âyetle,
daha önce gönderilen şeriatlerin unutulmuş ve neshedilmiş, fakat ondan
daha hayırlısının İslâm dini ile gönderilmiş olduğunu bildirmektedir.
“Biz, bir âyeti nesh eder veya onu unutturursak (ertelersek), mutlaka
daha iyisini veya benzerini getiririz.” Klasik anlamda neshi kabul edenler,
nâsih ile mensûh âyetler arasında benzerlik değil; tenâkuz, telif edilemeyen
bir çelişki olması gerektiğini belirtirler. Hâlbuki, neshedilen âyetle yeni âyet
(nâsih) arasında bir aykırılık sözkonusu değildir. Öyle olsaydı, ikincisi birincisinin
“benzeri” olmazdı. Âyette belirtildiği gibi benzeri olduğuna, olması gerektiğine
göre, önceki ile sonraki arasında anlam karşıtlığı yoktur. Yani âyetin
bu cümle parçası da klasik nesh anlayışına müsaade etmez.
Ayrıca, bir önceki âyette; “Kitap ehlinden kâfirler ve müşrikler, Rabbinizden
size bir hayır indirilmesini istemezler. Hâlbuki Allah rahmetini
dilediğine tahsis eder. Allah büyük fazl/lütuf sahibidir.” 906 buyuruluyor.
Fahreddin Râzi, bu âyetteki “rahmet” kelimesinin “vahy” demek olduğunu
söylüyor ve “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” 907 âyetini de
buna delil getiriyor 908. Yani yahûdiler kendi soylarından olmayan birine “rahmet”
in indirilmesini kıskanıyorlar. Allah ise rahmetini dilediğine tahsis edeceğini
haber veriyor. Zaten âyetin siyak ve sibakı da bunları tamamlayıcı bir
seyir çiziyor. Kısacası bu âyette de Kur’an bünyesindeki nesh değil; geçmiş
şeriatlerin neshi ve unutturulması anlatılmaktadır. Nitekim 6/En’âm sûresinin
146. âyetinde yahûdilere tırnaklı her hayvanın, sığır ve davarın sırt, bağırsak
ve kemik yağları hâriç, iç yağlarının haram kılınmasından bahsedilir. Bu hükümler
Hz. Muhammed (s.a.s.)’in risâletiyle neshedilmiştir ve bu yiyecekler
müslümanlara helâl kılınmıştır. Âyetin Medine dönemi başlarında, yani neshe
konu olacak âyetlerin henüz inmediği bir ortamda inzâl edilmesi de bu görüşü
kesinleştirmektedir.
905 87/A’lâ, 6
906 2/Bakara, 105
907 43/Zuhruf, 32
908 F. Râzi, T. Kebir, 3/295
≈ 300 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an’da klasik anlamda neshin olduğunu ileri sürenlerin delilerinden biri
de; “Allah istediğini silip iptal eder, dilediğini de sâbit bırakır, ana kitap
(bütün kitapların aslı) O’nun yanındadır.”909 âyetidir. Bu âyete geçmeden,
bir önceki âyeti de okumamız yerinde olur: “Andolsun senden önce de
peygamberler gönderdik ve onlara da eşler ve çocuklar verdik. Allah’ın
izni olmadan hiçbir peygamber için mûcize (âyet) getirme imkânı yoktur.
Her müddetin (yazıldığı) bir kitap (hüküm, son) vardır.”910 Burada yine Allah
Teâlâ, tespit edilmiş bir sürenin sonundan haber veriyor. Yani yine Kur’an’ın
vahyedilmesine itiraz eden ehl-i kitaba dönemlerinin son bulduğu ve Allah’ın
dilediğini silip dilediğini bırakacağı haber veriliyor. Âyetin Mekkî oluşu da
üzerinde durduğumuz neshe delil olamayacağı konusunu belirlemektedir.
Şurası açıktır ki, âlimlerin âyet üzerinde tartışıp ihtilâf etmeleri, hükmü
kalkmış veya kalkmamış şeklinde görüş bildirmeleri, Kur’ân-ı Kerim âyetleri
üzerinde herhangi bir değiştirme ve tesir gücüne sahip değildir. Tüm İslâm
âlimleri, bir âyete mensûh deseler, onu Kur’an’dan çıkarma yetkisine sahip
olamazlar. Ancak, “bu âyetin hükmü kaldırılmış, fakat gözlere şifâ olması
için Kur’an’da vardır” demenin de hiçbir anlamı yoktur. Kaldı ki Kur’an’da
herhangi bir âyetin hükmünü kaldırma yetkisi Hz. Peygamber’e bile verilmemiştir.
Rasûlullah’tan bize ulaşan haberlerin hiçbirinde, “şu âyet, şunu
neshetmiştir” şeklinde tek bir hadis-i şerif nakledilmemiştir. Bunun aksine;
Rasûlullah (s.a.s.), bir âyet hakkında tartışan bir cemaatin yanına gelmiş ve
“size ne oluyor? Sizden evvelki milletler böyle davranmakla ve peygamberlerine
muhâlefet etmekle ve kitabın bir kısmını bir kısmıyla çarpıştırmakla
helâk oldu. Muhakkak ki Kur’an, bir kısmı bir kısmını yalanlar olarak
inmedi. Aksine birbirini doğrular olarak indi. Ondan anladığınızla amel
edin ve bilmediğinizi bilene havâle edin.” 911 buyurmuştur. Bu konuda Hz.
Peygamber, ashâbının bir âyet hakkında ortaya çıkan anlaşmazlığı, diğer bir
âyet-i kerîme ile gidermiş olduğunu kasdetmiştir.912
Kur’an âyetlerinde neshin vuku bulduğu anlayışı, müslümanların ve İslâm’ın
önüne iki temel açmaz çıkarmaktadır: Birincisi, İslâm’ın evrensel karakterine
gölge düşürmekte, onun her zaman ve zeminde müslümanların
sorunlarına çare olma özelliğine zaafiyet, hatta zâiliyet düşürmektedir. “İşte
bu Kur’an, en doğruya hidâyet eder.”913;“O ancak âlemlere bir öğüt/hatır-
909 13/Ra’d, 39
910 13/Ra’d, 38
911 Ahmed bin Hanbel, Müsned II/181
912 F. Candan, Nesh Tartışması Akîdevî Bir Konudur, Haksöz, 13
913 17/İsrâ, 79
≈ 301 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
latmadır.”914 İkincisi, Kur’ân-ı Kerim’i bir çelişkiler ve anlamsızlıklar hazinesi
durumuna düşürmektedir. “Hâlâ Kur’ân’ı düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah’tan
başkası tarafından olsaydı, onda birçok ihtilâf (tutarsızlık, çelişki)
bulacaklardı.”915 Mevcut haliyle, içinde bulunduğumuz döneme çözümsüzlükten
başka bir şey önermeyen “nesh” konusu, Kur’an’ın şâmil ve hâdî vasıflarıyla
ortaya konacak şekilde, yine Kur’an’ın mantukuna göre açıklanıp
yorumlanması mutlak bir zorunluluktur.
NESH ANLAYIŞININ ORTAYA ÇIKIŞI
Nâsih-mensûh ilişkisi içerisinde değerlendirilen âyetlerde ikinci âyet, birinci
âyetin ya müşkilini beyan etmekte, ya mutlaklığını kayıtlamakta veya
genel hükmü tahsis ya da ondan istisnâ etmektedir. Yahut her iki âyet de
farklı durumların hükümlerini bildirmektedir. İddialar birleştirildiğinde 564 rakamını
bulan mensûh âyetler üzerinde geçmiş âlimler, tahkikte bulunarak bu
rakamı 5’e kadar indirmişler ve diğer âyetlerde tahsîs, takyîd vs. olduğunu
ortaya koymuşlardır. Ancak, yine de Kur’an içinde neshin vukuuna çoğunlukla
muhâlefet etmemişler, azaltma yoluna gitmişlerdir. Nesh teorisinin farklı
anlaşılmış olması, birçok karışıklığa yol açmıştır. Ashâbın bir kısmının ve ilk
devir ulemânın neshi; istisnâ, tahsîs veya âyetin kendinden önceki bir âyeti
açıklaması şeklinde anladıkları biliniyor. Böylece, bir âyetin başka birini neshettiğini
söyledikleri zaman onlar, onu açıklamayı ve belli bir âyeti onunla ilgili
başka bir âyetle karşılaştırmaktan doğabilecek bir yanlış anlamayı gidermeyi
amaçlamakta idiler. Yoksa birinci âyetin ikinci âyet tarafından tamamıyla
neshedilip hükmünün kaldırılmasını kasdetmiyorlardı. Ne var ki, kelimenin
bu farklı anlamları, daha sonraki yüzyıllarda karıştırıldı ve nesh kavramıyla
kullanılan ifadeler aralarında hiçbir fark görülmedi. Kur’an’ın bazı ifadelerinin
âmm (genel) olduğu ve diğerlerinin bunları açıkladığı âşikârdır. Kur’an’ın,
Kur’an’ı tefsir etmesi de zaten budur. Rivâyetler doğru ise, ilk devirlerde, bu
açıklayıcı (müfesser) âyetlere nâsih adı veriliyordu. Şâtıbî bu konuya Muvâfakat’ta
başlıbaşına bir bölüm ayırmış ve bu görüşü açıklamak için çok sayıda
örnek vermiştir. Bu örnekler, bazı ashâbın ve tâbiînin neshi, kelimenin
daha sonraki anlamından çok farklı bir anlamda kullandıklarını ortaya koymaktadır.
Bu karışıklık, nesh teorisinin ortaya çıkmasına sebep oldu. Şah
Veliyyullah’a göre nesh teriminin ilk nesillerce genel anlamında kullanılması
mensûh âyetlerin sayısını fazlasıyla artırıp beşyüze kadar çıkmasına sebep
914 81/Tekvîr, 27
915 4/Nisâ, 82
≈ 302 ≈
Ahmed Kalka n
oldu. Buna dayanarak o, daha sonraki yüzyıllarda, mensûh âyetlerin sayısının
daha öncekilere göre daha az olduğunu düşünmektedir.
Ashâbın hangi âyetlerin nesh edildiğinde kendi aralarında ittifak etmedikleri
rivâyet edilmiştir ki, bu sahâbenin nesh konusuna verdikleri anlam
açısından da farklılıklar olması yönüyle doğrulanan bir özelliktir. Ashâbın konuyla
ilgili ihtilafları, onların Peygamber’den bu konuda bir bilgi almadıklarını
göstermektedir. 916
Aslında neshin bu derece yaygınlık kazanmasında etkili sebep, bir kısım
sahâbinin ve onları tâkip eden ulemânın tutumu olmuştur. Onlar neshi bir
Kurânî ıstılah olarak değil; günlük dilin bir kelimesi olarak kullanmışlar ve
Kur’ân-ı Kerim’in, geçmiş şeriatlerin bazı hükümlerini neshini genişleterek,
Kur’an âyetlerine de teşmil etmişler ve tenâkuz/çelişki gördükleri hususları
bu yolla izah etmişlerdir. Tabii ki Hz. Peygamber’in, zamana ve zemine uygun
olarak hükmettiği bazı konular da, böyle düşünmelerinde etkili olmuştur.
Meselâ, kabir ziyaretinin ve şarap saklanan kapların kullanımının önce
yasaklanıp sonra câiz görülmesi, hükmü belli olmayan konularda “Biz önceleri
şöyle şöyle yapardık, sonra Hz. Peygamber şöyle emretti veya bunu
yasakladı” şeklindeki rivâyetlerden anlaşılan Hz. Peygamber’in aldığı tavır
değişiklikleri, mümkün ve câiz iki tür uygulamada bulunması.
Sahâbeden bazıları, eski hükümlerin geçerli olduğu ortamı bir daha yaşamadıkları
için, yeni hükümlerin asıl, bâki ve tek geçerli hüküm olduğu gibi
bir düşünceye kapılmış olmalıdırlar. Şurası unutulmamalıdır ki, zaten nesh
konusunda gelen haberler, yalnızca belli sayıdaki sahâbilerden gelmekte ve
biz, diğer sahâbilerin bu hususa nasıl yaklaştıklarını bilmemekteyiz. Gelen
rivâyetlerden anlaşıldığına göre sahâbe, o dönemde usûl ıstılahları/terimleri
oluşmadığı için; tahsis, beyan, istisnâ, takyîd gibi âyetler arası münâsebetleri,
hep “nesh” kelimesiyle karşılamışlardır. Asr sûresinin 3. âyetinin, 1. ve
2. âyetini neshettiğinin söylenmesi, bu konuda ilginç bir örnektir. Hicrî 3. ve
4. yüzyıllarda da müfessirlerin ve fakihlerin eserlerinden anlaşıldığına göre,
bu nesh telâkkisi egemen olmuştur.917 Kur’an’ı Kur’an’la tefsir etmeyi ihmal
eden ve Kur’an hükümlerinin tedrîc özelliğine sahip olduğunu unutan bazı
bilginler, birbirini tutmadığını zannettikleri iki âyet karşısında, bunlardan birinin
diğerini neshettiğini sanmışlardır. Hâlbuki Kur’an, nasıl tefsir edilmesi ge-
916 Ahmad Hasan, Nesh Teorisi, İslâmî Araştırmalar, sayı 3, s. 108
917 Arif Özel, Nesh Meselesi, Evrensel Mesaj, Haziran 99
≈ 303 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
rektiğini anlatan kuralları beyan ederken bütün Kitap’ta birbirine uymayan,
birbirini tutmayan iki âyet bulunmadığını belirtmiştir.918 Mâdemki Kur’an içinde
hiçbir ayrılık, âhenksizlik, tutarsızlık ve çelişki yoktur, nâsih ve mensûhun
da bulunmaması icap eder. Allah’ın kitabının bir kısım âyetlerinin diğer bir
kısmını hükümsüz ve geçersiz ilan ettiğini ileri sürmek, Kur’an’da çelişmenin
varlığını peşinen kabullenmek olur. Allah’ın kitabı böyle şeylerden uzaktır.
KUR’AN HÜKÜMLERI EBEDIYYEN GEÇERLIDIR
Kur’an’da neshedilmiş gibi görünen âyetler, bir boyutta hükmü değişmiş
bir manzara arzederken, daha başka boyutlarda birinci derecede hüküm
ifade edebilir. Bir durum, şart ve mekâna, ortama göre kullanamadığımız
bir hüküm, başka şartlar ve zeminlerde en ileri derecede kullanma alanı bulabilmektedir.
Burada sözkonusu olan nesh değil; değişik ortamlara cevap
verme esnekliğidir, Kur’an’ın evrenselliği ve çağlar üstülüğüdür, hayat kitabı
olmasıdır. Bu da Kur’an’ın kelâm mûcizesi olmasının özelliklerinden biridir.
Kur’an, 23 yılda inmiştir ve kıyâmete değin her müslümanın, her müslüman
toplumun her çağda, her dönemde ve her yerde sorunlarına cevap
verecek niteliktedir. Kur’an İslâm’ın hem yönetim dini olmadığı Mekkî dönemi,
hem de yönetim dini olduğu Medenî dönemi içermekte ve her iki dönem
için de kurallarını sergilemektedir. Sözgelimi, inanmayan, imanın gerçeğini
bilmeyen bir insana “içki içme, kumar oynama, çalma!” demek abes olur.
İslâm’ın tevhidî düzlemde hâkim olmadığı, İslâm’ın yasakladığı bir siyasal ve
ekonomik düzenin egemen olduğu yerde de, şeriatın haddlerini uygulamaya
kalkmak, hırsızlık yapanların elini kesmek, zina edenlere ağır cezalar vermek
İslâm adına en büyük zulmü işlemektir. O halde nesh konusu oldukça
önemlidir ve neshin çok iyi kavranılması gerekmektedir.
Kur’an’da mensûh âyetler, hükümler bulunduğunu kabul etmek, İslâm’ı
belli bir zamana ve yere mahkûm etmek anlamına geleceği gibi; İslâm’ın dinamizmini
de kavramamak anlamına gelir. Aslında, nesh konusu Kur’an’da
oldukça açıktır.
Cihad, İslâm’ı yaşayıp yaşatma mücâdelesine verilen addır. Cihad, gerektiğinde
salt sözle olur, gerektiğinde kalple olur, gerektiğinde elle olur. Elle,
kılıçla yapılan cihadın adı “kıtâl”dir. Kur’an, Medine’de kıtâle izin vermiş, belirli
918 4/Nisâ, 82
≈ 304 ≈
Ahmed Kalka n
durumlarda bu izni “farz” hale getirmiştir. Ama, bu âyetler, bir yandan da,
sözlü cihadın gerektirdiği durumlarda, yeni bir Mekke’de veya kıtâlin gerekmediği
durumlarda sözlü cihadı şart koşar ve kıtâlin yasak olduğunu ortaya
kor. Zamanı gelir, kıtâl gerekir; öyle bir zaman da gelir ki, kıtâl zulüm olur.
Aynı şekilde, Kur’an, “kâfirler üzerinde ezici bir üstünlük sağlayıncaya kadar,
özel olarak, savaşta onları iyice perişan edinceye kadar esir almayı yasaklar”
919. Ama, kâfirler karşısında ezici üstünlük sağlandığında bu yasak kalkar
ve esir alma izni doğar. Bütün bunlar, İslâm’ın hükümlerinin her zaman ve
şartlardaki uygulanabilirliğini ve dinamizmini ortaya koymaktadır. Nesh gerçeğinin
iyi kavranmaması, İslâm’ı en açık ve bilinmesi en gerekli yanlarından
birinden yoksun bırakmak olacaktır.920
“Biz (Kur’an’ı) kısımlara ayıranlara azabı indirmişizdir. Onlar ki Kur’an’ı
bölüp ayırdılar, parça parça yaptılar. Rabbin hakkı için, mutlaka onların
hepsini yaptıklarından dolayı sorguya çekeceğiz.”921;“Yoksa siz Kitabın
bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?...”922;“Rabbinin kitabından
sana vahyedileni oku. O’nun kelimelerini değiştirebilecek yoktur.
O’ndan başka bir sığınak da bulamazsın.” 923
Mustafa İslâmoğlu, klasik nesh anlayışını kabul etmez ve şöyle der: “Allah’ın
hükümlerinden bazılarını tutmamanın ya da geçersiz saymanın adı;
Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek” olarak konulmaktadır.
Ümmet-i Muhammed de “nesh” meselesinde İsrâiloğullarının düştüğü yanlışa
düştü. Bazılarına göre nesh üç tür olur: 1) Metni bâki hükmü mensûh,
2) Metni mensûh hükmü bâki, 3) Metni de hükmü de mensûh. Bu görüşte
olanlar (Kur’an’da, hükmü mensuh olan âyetler olduğunu kabul edenler) nesih
konusunda öyle aşırı şeyler söylemişler, öyle iddialarda bulunmuşlardır
ki, bu görüşün kabulü halinde Kur’an’dan onlarca, hatta yüzlerce âyetin hükmünün
kalktığını kabullenmek gerekecektir.
Hayatta nesh vardır. Gecenin gündüzü, yazın baharı, sonraki neslin önceki
nesli neshetmesi bunun bâriz delilleridir. Şeriatler arasında nesih vardır.
Yahûdiler Rasûlullah’ın peygamberliğini reddetmek için neshi inkâr ettikleri
halde Tevrat’ta neshin olduğuna dair birçok örnek vardır. Örneğin önceki
919 Bkz. 8/Enfâl, 67
920 Ali Ünal, Kur’an’da Temel Kavramlar, 97-98
921 15/Hıcr, 90-93
922 2/Bakara, 85
923 18/Kehf, 27
≈ 305 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
şeriatlerde Cumartesi yasağı yokken Tevrat’ta Cumartesi gün dünya işi yapmak
yasaklanmıştı.924 Hz. Nuh şeriatinde kan hâriç tüm hayvanlar helâl iken
Tevrat’ta bazı hayvanların eti yasaklanmıştır.925 Tevrat’ta buzağıya tapanların
öldürülmeleri emredildikten sonra, bu emir sonradan neshedilmiştir.926 İncil
de Tavrat’ın bazı hükümlerini neshetmiştir. Bunun en bâriz örneği, Tevrat’ta
Cumartesi yasağı olduğu halde İncil’de bu yasağın neshedilmiş olmasıdır.927
İslâm şeriatinde nesh vâki olmuştur. Ancak, bu tamamen kaldırılma ya da
unutturulma şeklinde gerçekleşmiştir. Sahâbe ve tâbiinden birçokları da bu
görüştedir. Kur’an’ın iki kapağı arasında yazılı olup da hükmü geçersiz olan
hiçbir âyet yoktur. Şeriatlerin maksatlarından biri olan “tedrîcîlik” sünnetini
göz önüne almayan bir kısım ulemâ, bazı âyetler arasında çelişki olduğunu
zannedip bir kısmını bir kısmıyla mensûh addetmişlerdir. Lâkin, Hz. Peygamber’den
Kur’an’da metni bulunan hiçbir âyet için “bu âyet mensûhtur” biçiminde
sahih bir rivâyet gelmemiştir. Bizce bu, çok önemlidir. Ayrıca, mensûh
olduğu üzerinde tüm ümmet âlimlerinin ittifak ettikleri bir tek âyet yoktur. Bu
durumda, nasıl zannî bir delil ya da yaklaşımla subûtu kat’î olan bir âyetin
hükmü iptal edilir? Bu, eğer iyi düşünülürse çok büyük bir vebaldir. Hele
zannî bir delil olan “hadis” ile kat’î bir delil olan “âyet”i neshetmenin ne şer’î
ne de aklî izahı yapılabilir. “Onlara açık açık âyetlerimiz okunduğu zaman,
Bizimle buluşmayı ummayanlar: ‘Bundan başka bir Kur’an getir veya bunu
değiştir’ derler. De ki: ‘Onu kendi tarafımdan değiştiremem. Ben sadece
bana vahyolunana uyarım. Şâyet ben Rabbime karşı gelirsem, büyük
bir günün azâbından korkarım!”928 âyeti de Peygamber (s.a.s.)’e, kendisine
vahyedilene uymasını emretmiş ve ona vahyi değiştirme yetkisi vermemiştir.
Eğer Kur’an’a farklı bir yaklaşımla “tedrîcilik” ilkesi göz önünde bulundurularak
yaklaşılırsa, neshçi ulemâ tarafından mensûh sayılan tüm âyetlerin
Kur’an’ın bütünlüğü ve İlâhî vahyin evrenselliği içerisinde muhakkak bir yere
oturtulacaktır. Neshçi ulemâ nezdinde dahi mensûh addedilen âyet sayısı
ihtilâflıdır. Bu gruptan bazılarına göre Kur’an’da neshedilen âyet sayısı 300’e
ulaşmaktadır. Bu gruptan öylesine ilginç görüşler ileri sürenler olmuştur ki,
örneğin Pezdevî’ye göre savaşa izin veren 2/Bakara, 216 âyeti, kendisinden
önce nâzil olup sabrı, dâveti, öğüdü, güzel davranmayı emreden 100 küsür
âyeti neshetmiştir. Nesh konusundaki bu keşmekeş, “Kitabın bir kısmına
924 Çıkış, 16/25-30
925 Levililer, 7/22-26; 6/En’âm, 146
926 Çıkış, 32/21-33
927 Markos, 2/23-28; 3/Âl-i İmrân, 50
928 10/Yûnus, 15
≈ 306 ≈
Ahmed Kalka n
inanıp bir kısmını inkâr etmek” gibi bir sonucu getirmektedir. İşte bize bu
âyeti hatırlatan garip yaklaşımlara bir örnek: Kadı İbn el-Arabî; “Ey iman
edenler, siz nefislerinizi ıslah etmeye bakın. Siz doğru yolda olduğunuz
takdirde sapıtan kimse size zarar veremez. Tümünüz Allah’a döneceksiniz.
O size ne yapacağınızı haber verecektir.”929 âyetinin son tarafı baş tarafındaki
“siz nefislerinizi ıslah etmeye bakın” cümlesini neshetmiştir. Aynı
müellife göre “Af yolunu tut, iyiliği emret, câhillerden yüz çevir”930 âyetinin
başı ve sonu mensûh, ortası muhkemdir.931 İbn el-Arabî, 9/Tevbe, 5 âyetindeki
“haram ayları çıktığı zaman” cümleciğinin Kur’an’dan tam 114 âyetin
hükmünü geçersiz kıldığını söyler.”932
Başka bir müfessir Süleyman Ateş de bu konuda sert ifadelerle Kur’an
âyetlerinin birbirini nesh etmesi anlayışına karşı çıkar. “Bazı müfessirler, metni
Kur’an’da durduğu halde hükmün kaldırılması ve hükmü durduğu halde
âyetin metninin Kur’an’dan kaldırılması şeklinde iki nesih türünden söz ederler
ve bunlardan örnekler verirler. Bu görüşler Allah’ın kitabına iftirâdır. Evvelâ,
“Kur’an’ı düşünmüyorlar mı? Eğer Allah’tan başkası tarafından (indirilmiş)
olsaydı, onda birbirini tutmaz çok şey bulurlardı.”933 âyetine göre Allah’tan
gelen sözde ihtilâf (çelişki) olmaz. Çelişki olmayan yerde müfessirlerin ortaya
attıkları türden bir nesih de olmaz. Çünkü bu tür nesh, ancak çelişkili sözler
arasında olabilir. Ayrıca Allah’ın, sözünü değiştirmeyeceği de vurgulanmıştır:
“Lâ mübeddile li kelimâtillâh; Allah’ın kelimelerini değiştirecek yoktur.”934
Allah’ın kelimelerini başkası değiştiremeyeceği gibi, kendisi de sözlerini ve
kararlarını değiştirmez: “Benim katımda söz değiştirilmez.”935“Allah’ın kelimeleri
değişmez.”936 Görüldüğü üzere Kur’an, Allah katında sözün değiştirilmeyeceğini,
Allah’ın sözlerinde birbirine aykırı şeyler bulunmadığını vurguluyor.
Allah’ın buyruğu ile, indirilen Kur’an’da çelişki yoksa, mevcut bir âyetin
hükmünü yürürlükten kaldırma anlamında bir nesih de yoktur.
Hükmü uygulandığı halde âyetin metninin kaldırılmasının hiçbir hikmeti
olamaz. Çünkü önemli olan, âyetin anlamı, hükmüdür. Hükmü uygulanırken
âyetin metni neden Kur’an’dan çıkarılsın? Bu konuda recm âyeti adı altında
verilen örnek doyurucu değildir. Çünkü Kur’an âyetleri, bir iki kişinin rivâyeti
929 5/Mâide, 105
930 7/A’râf, 199
931 İbnu’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’an, 1/388
932 A.g.e, 1/102; Mustafa İslâmoğlu, Yahûdileşme Temâyülü, 195-200
933 4/Nisâ, 82
934 6/En’âm, 34, 115; 18/Kehf, 27
935 50/Kaf, 29
936 10/Yûnus, 64
≈ 307 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
ile değil; tevâtürle sâbit olmuştur. Kur’an âyetinin neshedilmiş olduğu, ancak
Peygamber tarafından bildirildiği takdirde geçerli olur. Bu konuda Peygamber’den
gelen tek sağlam söz yoktur.
Metni Kur’an’a yazılmış olan bir âyetin hükmünün kaldırılmış olduğu iddiâsının
da sağlam bir delili yoktur. Bu, müfessirlerin kendi görüşlerinin yayılmasından
doğmuştur. Bu konuda da Hz. Peygamber’den sağlam bir söz
gelmemiştir. Nesh sorununa kendilerini iyice kaptırmış olanlardan kimi, neshedilen
âyetlerin sayısını artırma gayretine girmişler, kimi bunları 200’e, hatta
565’e kadar çıkarma başarısını göstermişken(!), kimi 20’ye kadar indirmiştir.
Bu meseleyi inceleyen Şah Veliyyullah Dehlevî, aslında neshedilmiş âyetlerin
sadece 5 olduğunu söylemektedir ki, Ömer Rızâ Doğrul’un da söylediği gibi,
bu beş âyetin de uygulanacak hükmü vardır. Bunlar, kendilerini neshettiği
söylenen âyetlere aykırı değildir.”937
Muhammed Esed, Bakara 106. âyeti yorumlarken, klasik nesh anlayışını
şiddetle eleştirerek şöyle der: “Bu pasajda ortaya konulan prensip –Kitab-ı
Mukaddes öğretisinin, yerini Kur’an’ın getirdiği öğretiye bırakması- birçok
müslüman âlimin yanlış yorumlarına sebep olmuştur. Bu bağlamda kullanılan
“âyet”(mesaj) kelimesi, aynı zamanda Kur’an’ın bir “hükmü”nü ifade
etmek için de kullanılmaktadır (Çünkü bu hükümlerin her biri, bir mesaj taşır).
Âyet terimini bu sınırlı anlamda alan bazı âlimler, yukarıdaki pasajdan,938
Kur’an’ın bazı âyetlerinin vahiy tamamlanmadan önce Allah’ın tâlimatı ile
“nesh” edildiği (yürürlükten kaldırıldığı) sonucunu çıkarmaktadırlar. Bu iddianın
–ki, yazdıklarını tashih için ikinci defa okurken bazı bölümleri atan veya
başkaları ile değiştiren herhangi bir yazarı akla getirmektedir- saçmalığının
yanısıra, Kur’an’ın herhangi bir âyetinin “nesh” edilmiş olduğunu bildiren tek
bir sahih hadis bile bulunmamaktadır. Sözde “nesh doktrini”nin temelinde
bazı eski müfessirlerin Kur’an’ın bir pasajını diğeri ile uzlaştırmadaki yetersizlikleri
yatmaktadır: Sözkonusu âyetlerden birinin “neshedildiği” yargısına
vararak altından kalkılmaya çalışılan bir yetersizlik. Bu keyfî değerlendirme,
“nesh doktrini”nin taraftarları arasında kaç Kur’an âyetinin ve hangilerinin
neshedildiği; ayrıca bu sözde nesih ile, sözkonusu âyetin Kur’an’ın tertibinden
tamamen çıkarıldığı mı yoksa yalnızca o âyet ile konulan özel hükmün
veya beyanın mı iptal edildiği konusunda neden hiçbir görüş birliği olmadığını
da açıklamaktadır. Kısacası, “nesh doktrini” hiçbir tarihsel olguya dayanmamaktadır
ve bu nedenle de reddedilmelidir. Diğer taraftan, yukarıdaki
937 Süleyman Ateş, Kur’an’da Nesh Meselesi, s. 21-23
938 Bakara, 206 âyetinden
≈ 308 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an pasajını939 yorumlamadaki zâhirî güçlük, âyet teriminin “mesaj” olarak
anlaşılması ve bu âyetin, yahûdilerin ve hıristiyanların Kitab-ı Mukaddes’in
yerini alan herhangi bir vahyi kabul etmediklerini ifade eden önceki pasaj940
ile bağlantılı olarak okunması halinde derhal ortadan kalkar; çünkü onu bu
şekilde okumamız halinde, neshin, bizzat Kur’an’ın herhangi bir bölümü ile
değil; sadece geçmiş ilâhî mesajlar ile ilgili olduğunu görürüz.941
Çağımız âlimlerinden Muhammed Gazâli de neshi, sadece eski şeriatlerin
kaldırılması şeklinde anlar ve Kur’an âyetleri arasındaki klasik nesh anlayışını
kabul etmez: “Kur’an’ın ebedîliği (metninin bâki ve korunmuş kalacağı
ve hükmünün sonsuza kadar geçerliliği), onun her durum ve şarta cevap
verebileceği anlamına gelmektedir. Âyetler ebedî olduğu gibi problemler de
süreklidir. Böylece problemlerle âyetler arasında bir denge bulunmaktadır.
Bundan dolayı, küfür, nifak, gerileme, yükselme arasında bocalayan beşeriyetin
Kur’an’a ihtiyacı devam etmektedir. Asr-ı saâdetteki, âyetlerin indiği
durum ortadan kalktığı için bazı âyetlerin neshedildiğini kabul edersek, bu
inançla İslâm nasıl ebedî olabilir?
Kur’an’ın indiği eski toplum, beşerî bir toplumdur. Bu toplumun yaşamış
olduğu durumlar, insan hayatı sona erene kadar beşeriyetin yaşayıp geçireceği
durumların bir benzeridir. Herhangi bir durum hakkındaki hüküm,
tabiatı nedeniyle ebedîdir; çünkü bu hüküm, kıyâmete kadar yenilenecek
olan her benzer durum için de aynıyla geçerlidir. Kur’an’ın ebedîliği buradan
gelmektedir. Çeyrek asır süren Hz. Peygamber devrinde insanlığın yaşadığı
durumlar, (daha sonraki) tarih boyunca da devam edecektir. Çeyrek asırda
nefret ve sevginin neler yaptığının örnekleri sunulabilmiştir. Her insanın karşılaştığı
durumlar, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in çevresinde birer örnekti. Bu örnekler,
âdetâ gelecekte olacağı gayb âleminden bildiren somut birer temsilci
gibiydi. Böylece bunlar, yakın ve uzak gelecekte meydana gelecek olayların
ihtiyaç duyabileceği şeyleri Hz. Peygamber döneminde bildirmektedir. Bu
gerçek, İslâm risâletinin (şeriatinin) insanî olduğunun sırrıdır. Hz. Peygamber
döneminde insanlığın karşı karşıya kaldığı durumlar kıyâmete kadar da devam
edecektir. Kur’an bu durumların tamamına hitap etmekte, sorunlar için
kıyâmete kadar aynı çareleri sunmaktadır. Bundan dolayı zaman içerisinde
meydana gelecek şeylere, Kur’an’ın çözüm bulamayacağına inanmıyorum;
çünkü iniş yöntemi onu problemler için çözüm kılmıştır.
939 Bakara, 106. âyeti
940 Bakara, 105
941 Muhammed Esed, Kur’an Mesajı, İşaret Y. 1/30-31
≈ 309 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
“Bir âyet, belirli bir meseleyi çözümlemek için gelen başka bir âyeti, Hz.
Peygamber döneminde mesele geçerliliğini yitirdiği için neshetti” demek, o
meselenin artık bir daha tekrarlanmayacağı ve neshedilen çözüme de ihtiyaç
duyulmayacağı anlamına gelmez mi? Böyle bir şeyin Kur’an’da bulunması
mümkün değildir. Geçerliliği sonara erdiği, ilgili şahıs veya hâdise bertaraf
olduğu için hükmü kaldırılan bir âyet, kesinlikle Kur’an’da bulunmamaktadır.
Belirli bir dönemde, herhangi bir soruna çözüm içeren veya bir olaya binâen
nâzil olan bazı âyetlerin, daha sonraki dönemde toplumun ilerlemesinden
dolayı neshedildiğini söyleyenler bulunmaktadır. Hâlbuki sonraki toplumlarda,
neshedildiği söylenen benzer durumlar sürekli tekrarlanmaktadır.
Bu, Hz. Peygamber’in kurban etlerini muhâfaza etmeyi yasaklamasına
benzemektedir. Hz. Peygamber bir hadislerinde şöyle demişlerdir: “Kurban
eti yemenizi -üç günden sonra) zayıf insanların gelmesinden dolayı yasaklamıştım.
Artık kurban etlerinizden yiyip muhâfaza edebilir ve sadaka
da verebilirsiniz!”942 Hz. Peygamber (s.a.s.)’in kurban eti muhâfaza etmeyi
(depolamayı) yasakladığı yıl, halk arasında sıkıntı vardı. Bundan dolayı kurban
kesenlerin kesmeyenlere yardım etmelerini istediği için etlerin depolanmasını
yasaklamıştır 943“Kurban etleri depolanamaz!” denmiştir. Neden?
Çünkü bu söz söylendiğinde insanlar sıkıntı içerisinde olup yardıma ihtiyaçları
bulunmaktaydı. Daha sonra “etlerinizi depolayabilirsiniz” denmiştir.
Çünkü insanlar artık kesilen her ete muhtaç değillerdir. Bundan dolayı,
“ikinci söz, ilk sözü neshetti” denildi. Hâlbuki gerçek hüküm şudur: Toplum
ihtiyacı açısından mevcut et az ise depolanmayıp ihtiyaç sahiplerine dağıtılır;
çok ise depolanabilir. Ebedî hüküm budur. “Eti depolamak yasaktı, sonra
serbest bırakıldı” demek ise yanlış ve cüz’î (parçacı) bir hükümdür. Bu doğru
değildir ve neshin varlığını iddia edenlerin bir ayıbıdır. Onlar aynı meselenin
tekrarlanmayacağı düşüncesiyle hükmünün sona erdiğini zannediyorlar.
Hâlbuki şartlar tekerrür ettiğinde ona bağlı olan hüküm de tekerrür eder.
Ebedî âyetleri, sürekli hâdiseler karşılamaktadır. Neshedildiği iddia edilen
âyetlere ihtiyaç duyabileceğimiz problemlerle karşılaşabiliriz. Karşılaştığım,
dinlediğim veya kitaplarını okuduğum bütün çağdaş âlimlerin nesh konusundaki
görüşü, neshi Kur’an’da bulunan bazı âyetlerin iptali olarak algılayan
müteahhir müfessirlerin görüşünden farklıdır. Meselâ fakîh ve tarihçi üstad
Muhammed el-Hudarî neshi tamamen reddetmektedir. O neshi, umûmî bir
hükmün tahsîsi, mutlak bir emrin takyîdi veya mücmel bir âyetin tafsîli olarak
görmektedir. Şeyh Reşid Rızâ da aynı görüşü daha net ifade eder.
942 Müslim, Edâhî 5, hadis no: 1971
943 Buhârî, Edâhî 16
≈ 310 ≈
Ahmed Kalka n
Seyf âyetinin,944 120 âyeti neshettiği sözü tipik bir aptallık örneğidir. Bu
söz, müslümanların gerek düşünce ve gerekse uygulama açısından gerilediği
dönemlerde Kur’an’ı anlamadıklarının göstergesidir. Nesh, başka bir
deyişle bazı âyetlerin, Kur’an’da bulunmasına rağmen hükmü geçerli olmayarak
âdetâ mumyalanması yanlıştır, kabul edilemez. Kur’an’da hükmü
kaldırılarak ölüme terkedildiği söylenebilecek hiçbir âyet yoktur. Aksi bir görüş
bâtıldır. Her âyetin hükmü geçerlidir. O âyetin geçerli olabileceği şartları
ancak hikmet sahipleri bilir. Böylece Kur’an âyetleri, insanların durumlarına
göre onlara hikmet ve güzel sözle hitap etmektedir. “Bir âyeti neshedersek
veya onu unutturursak...”945 âyetinin siyâkı, geçmiş şeriatlerin yeni bir şeriat
ile neshedildiğine işaret eder. Bu âyet, teklifî ahkâm ile ilgili olmayıp kudret ile
ilgilidir. Yoksa Cenâb-ı Hak, âyetin devamında “...bilmedin mi ki, Allah her
şeye kaadirdir.” yerine “Allah her şeyi bilmektedir ve hikmet sahibidir” derdi.
Yani Kur’an, önceki peygamberlere vermiş olduğu mûcize destekli kitaplardan
farklı bir kitaple yeni bir risâlet vermiştir. Kevnî âyetlerin neshi yanısıra,
Kur’an’ın nüzûlü, ehl-i kitabın bazı şeriatlerinin de neshedilmesi demektir. 946
NESH, ESKI ŞERIATLERIN KUR’AN ÂYETLERI TARAFINDAN GEÇERSIZ
KILINMASIDIR
İlk insandan günümüze insan toplumunun içinde bulunduğu şartlar sürekli
değişmelere mâruz kalmıştır. İlk dönemlerdeki toplumların sosyal yapıları,
ihtiyaçları ve onları kuşatan şartlar, günümüz toplumlarındakinden farklıdır.
Bu farklılıklar vâki oldukça toplumların hukuk, iktisat ve benzeri sosyal kurumlarının
da ihtiyaç oranında değişmesi kaçınılmaz olacaktır. Bu sebeple
insanlara hak yolu göstermek; dünya ve âhiret saâdetini temin etmekle görevli
peygamberlerin sosyal kurumlar açısından farklı ilkelerle gönderilmeleri
doğaldır. Risâletle gönderilen her peygamber, önceki risâletin sosyal kurumlarla
ilgili ilkelerini kısmen veya tamamen yürürlükten kaldırmıştır. İşte sonraki
bir peygamberin, öncekinin risâletini yürürlükten kaldırmasına nesh
diyoruz. Kur’an, bu anlamdaki neshin vuku bulduğundan bahseder.
Her ne kadar yahûdilerin büyük bir kesimi ile hıristiyanlardan bazıları, sonraki
bir peygamberin, öncekinin risâletini yürürlükten kaldıramayacağını; Allah
neyi emretmişse bunun kıyâmete kadar kalıcı olması gerektiğini savunmuş-
944 9/Tevbe, 5
945 2/Bakara, 106
946 Muhammed Gazâli, Kur’an’ı Anlamada Yöntem, 105-111
≈ 311 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
larsa da, insanlığın tarihî seyri içerisinde yeni birtakım problemlerle karşılaşması;
toplumlara hâkim şartların değişmesi bunu zorunlu kılmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim’in inişinden kıyâmete kadar geçecek dönem içerisinde
toplum ihtiyaçlarının farklılıklar göstereceğini de şüphesiz hesaba katmamız
gerekiyor. Bunun bir sonucu olarak birtakım hükümlerinin bazı zaman
ve mekânlar açısından askıda kalacağını kabul etmemiz gerekir. Ancak bu
askıda kalma işi kıyâmete kadar devam etmez. Yani, askıya alınan hüküm,
tümden yürürlükten kalkmaz. Onları gerektiren şartlar sözkonusu olduğunda
aynı hükümler tekrar yürürlüğe girer. 947
Klasik nesh teorisi, Kur’an’ın sonsuza dek geçerliliğine aykırıdır. Bundan
şu sonuç çıkmaktadır: Kur’an’ın neshedilmiş olan hükümleri neshedilişlerinden
önce ebediyyen yürürlükte sayılıyordu, ama neshedilmekle ebedîliklerini
yitirmiş oldular. Kur’an’da bulunmakla birlikte bu âyetler, şimdi fonksiyonlarını
yitirmiş, kullanılmaz durumdadırlar. Pratik bir değer taşımadıkça, bu âyetlerin
sırf Kur’an’daki varlıkları ile ebedî olamayacakları belirtilmelidir. Kur’an’ın ebedîlik
kavramı, onun bütün hükümlerinin ümmet içinde sonsuza kadar yürürlükte
kalmasını gerekli kılmaktadır. İşte bu yüzden, bazı âyetlerin ilgâ edilmiş
olduğu iddiasının makul bir temeli olmadığı ortaya çıkmaktadır.
Kur’an, yirmi üç yılda parça parça vaheyedildi. Genellikle her âyet, kendine
ait sosyal şartları içinde indi. Oluşum halindeki İslâm topluluğu geliştikçe,
Kur’an vahyi de değişen şartlara ve çevreye ayak uydurmakta idi. Belli
durumlarda inen âyetler daha sonra değiştirildiklerinde ve geliştirildiklerinde
neshedildiklerini belirtmediler. Bu yüzden Kur’an’ın hükümlerini farklı zaman
ve yerlerde uygulamak için, her âyetin vahyedildiği tarihî ortam öğrenilmeli ve
daha sonra, Kur’an bir bütün olarak uygulanmalıdır. Böylece, Kur’an hükümlerinin
belli bir durumda vahyedildiğini genelleştirebiliriz. Bir hükmü, ardından
gelen ile neshetmek yerine; onu, vahyedildiği andakine benzer şartlarda uygulamak
daha doğru görünmektedir.
Bir örnek vermek gerekirse; Mekkî sûrelerde müşriklerin saldırılarına karşı
müslümanlardan sabırlı ve tahammüllü olmalarını isteyen birçok âyet vardır.
948 Buna mukabil Medenî sûrelerde, müslümanları müşriklere saldırmayı ve
buldukları yerde onları öldürmeye çağıran birkaç âyet vardır. Bu iki grup âyet
arasında açık bir fark vardır. Müfessirlerin bu iki grup âyeti uzlaştıramadıkları
947 M. Sait Şimşek, Kur’an’ın Anlaşılmasında İki Mesele, s. 83-84
948 Meselâ, 16/Nahl, 126
≈ 312 ≈
Ahmed Kalka n
ve bu yüzden, öncekinin sonra gelen tarafından neshedildiğine kail oldukları
anlaşılmaktadır. Bu noktada şu soruyu sormak gerekir: Sözkonusu Mekkî
âyetler gerçekten ilgâ edildiler mi? Başka bir deyişle, müslümanlar hiçbir durumda,
gayri müslimlerin saldırılarına savaş dışında başka türlü tavır alamazlar
mı? Ya da, şartlar ne olursa olsun, daima onlarla dövüşüp savaşmalı ve
onları öldürmeliler mi? Kur’an’ın amacının bu olduğunu düşünmüyoruz. Sabır
ve tahammülü, cihadın savaş dışındaki boyutlarını emreden Mekkî âyetlerin,
müslümanların, müşriklerin saldırılarına karşılık veremeyecek durumda ve zayıf
oldukları zaman vahyedildiği bilinmektedir. Oysa savaşı emreden âyetler,
müslümanların güçlerinin hayli büyüdüğü bir döneme aittir. Görülüyor ki, bu
farklı hükümler farklı durumlara aittir ve bu yüzden bunlar arasında bir çelişki
yoktur. Buradan ilk olarak şu sonuca varılabilir: Müslümanlar bir yerde güçsüz
iseler müslüman olmayanların saldırılarına geçici olarak tahammül edebilirler,
savaşın dışında farklı tavırlar sergileyebilirler. Ancak aynı anda, hazırlık yapmalı
ve güçlerini geliştirmelidirler. İkinci olarak ise, güçlendiklerinde, savaşa
hazır bir durumda bulunmaları ve İslâm düşmanlarının güçlerini kırmaları gerekmektedir.
Böylece farklı şartlarda vahyedilmiş hükümlerin, vahyedildikleri
zaman içinde bulundukları şartlar ve bakış açıları göz önünde tutularak uygulanabilecekleri
açıklıkla ortaya çıkmaktadır.949
Klasik nesh anlayışının Kur’an’a ve Kur’an’ın ruhuna uygun olmadığını
şöyle özetleyebiliriz:
Kur’ân-ı Kerim, kendisinin her türlü çelişkiden uzak olduğunu söylüyor:
“Hâlâ Kur’ân’ı düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah’tan başkası tarafından olsaydı,
onda birçok ihtilâf (çelişki) bulacaklardı.”950 Nâsih ve mensûh âyetlerin
varlığı, çelişkili hükümler anlamına gelir ve bu âyetle çelişir.
Bazı âyetleri ebediyyen mensûh kabul etmek, Kur’an’ın muhkem oluşuyla,
yani evrensellik vasfıyla uyuşmaz ve onu, yalnızca milâdî 7. yüzyılın şartlarına
hapseder. Hâlbuki 23 yıllık bir nüzul süreci, Peygamber toplumuna
hasredilmemeli, tedrîcîlik prensibi, tarihin bütün zamanları için uygulanmalı;
Kur’an, her şartın müşküllerine derman olmalıdır. Bu bağlamda siyer ve
esbâb-ı nüzûl ilimleri, yardımcı unsurlardır. Neshin varlık nedeni olarak ileri
sürülen toplumsal değişim olgusu, Hz. Peygamber’in vefatı ile sona ermiş
değildir. İlâhî irâde bunu, bir sünnetullah olarak bütün insanlık için öngörmüştür.
949 Ahmad Hasan, Nesh Teorisi, İslâmî Araştırmalar, sayı 4, s. 106-107
950 4/Nisâ, 82
≈ 313 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’an’da ve hadis-i şeriflerde, bu konuya delil olacak açık bir nass yoktur.
İddia edilenler de geçmiş şeriatleri konu edinmektedir. Sahâbeden bazı
rivâyetler, bize kadar gelmişse de, birkaç âhad rivâyetle, mütevâtir olan
Kur’an âyetleri mensûh sayılamaz.
Neshin vâki olduğu iddia edilen âyetlerden bazısında Kur’an’da mensûh
hüküm bulunmamaktadır. Neshedildiği iddia edilen uygulama, ya bir örftür
ya da İbrâhim veya Mûsâ şeriatinin devamıdır. Meselâ, kıblenin tahvîli, âşûra
orucu, oruç gecesinde kadınlara yaklaşmak vs.
Âyetlerin nesh bağlamında kategorizasyonu da ilâhî kelâmın korunmuşluğu
esasına aykırıdır. Şöyle ki: Usûl kitaplarında ve tefsirlerde âyetler, hüküm
ve metnin neshi yönüyle dört kategoriye ayrılır:
a) Hem hükmü, hem tilâveti mensûh âyetler: Sahâbeden âhad bir
rivâyet: “Ahzâb sûresi, Bakara sûresi uzunluğundaydı. Sonra Ahzâb sûresinden
birçok âyet neshedildi.” 951. Hz. Âişe’den rivâyet edildiği iddia olunan
aşağıdaki rivâyetse, bu madde ve gelecek madde için bir örnek teşkil etmektedir:
“Bilinen on emzirme, hurmete yol açar.” âyeti, Kur’an’da indirilenler
arasında idi. Sonra bu âyet, “bilinen beş emme” ile neshedildi. Hatta Rasûlullah
(s.a.s.) vefat etti. Bu “bilinen beş emme” insanlar arasında okunuyordu
952 (Hanefîler ve Mâlikîler, bu rivâyeti nazar-ı itibara almamışlardır).
b) Tilâveti mensûh, hükmü bâki âyetler: Hz. Ömer’den rivâyet edildiği
ve Nur sûresi’nin bir âyeti olduğu iddia edilen âyet(!), bu maddeye örnektir:
“Şeyh ve şeyha (-ihtiyar- evli erkek ve kadın) zinâ ederlerse, hemen ikisini
de Allah’tan bir ceza olmak üzere recmedin. Allah azizdir, Hakimdir.” Hem
Kur’an’a, hem de, “Ömer Kur’an’a ilâve ediyor’ denmesinden korkmasam,
bu recm âyetini Kur’an’a yazardım” dedirterek, Allah’tan değil de insanlardan
korktuğu iddia edilerek Hz. Ömer’e iftira edilen bu recm âyeti(!) ile ilgili
rivâyetler için bkz. Buhârî, 93/21; Müslim, Hudûd 8, hadis no: 1431; Ebû
Dâvud, 41/1. Bu recm âyetini nesheden, rivâyete göre bir keçidir. “Keçi, Hz.
Âişe’nin evinde bulunan ‘recm âyeti’ni yedi, böylece nesh oldu.” 953
c) Hükmü mensûh, tilâveti bâki âyetler.
d) Hem hükmü, hem tilâveti bâki âyetler.
951 Ubey bin Kâ’b’dan, Sahih-i İbn Hibbân
952 Müslim, Ebû Dâvud, Tirmizî, Nesâî
953 İbn Mâce, Nikâh 36, hadis no: 1944; Ahmed bin Hanbel, 5/131, 132, 183; 6/269
≈ 314 ≈
Ahmed Kalka n
Ayrıca, Kunut duâlarının Kur’an sûreleri olduğu ile ilgili Ubeyy bin Kâ’b’ın
sözleriyle, Muavvizeteyn sûreleri ile ilgili Abdullah bin Mes’ud’un sözleri, rivâyetler
doğru ve bu sözler onlara aitse, kendi kanaatleri olmaktan öteye
gitmez. Ancak bu tür rivâyetlerde, Kur’an’ın korunmuşluğunu zedelemek ve
İslâm’dan öç almak kasdıyla sinsi İslâm düşmanları eliyle bunların uydurulup
piyasaya sürüldüğünü söylemek gerçeğe daha uygundur. 954
Kur’an’ın bütünlük ve çelişmezlik ilkesine uygun olarak, âyetler arasında
nesh cereyan etmemiştir. Nesh olduğu iddia edilen âyetler, genellikle ya iki
ayrı konuyu ifade etmektedir ya da hükümler, içinde bulunulan şartlara uygun
olarak zaman, önem sırasıyla ve kesinliğe doğru bir seyirle tedrîcî olarak
indirilmiştir. Buna da nesh denmemelidir. Şeriatler arasında da akîdeyle ilgili
hükümler, temel hak ve hürriyetler, temel ahlâk kuralları ve tarihî ve melekûtî
gayb haberleri konularında neshin cereyan etmesi düşünülemez. Nesh, bazı
alâmetlerde (kıblenin değişmesi), imtihana yönelik vaz edilen hükümlerde
(Cumartesi günü yasağı), ilişki biçimlerinin değişmesi sonucu yeni düzenleme
lüzumunda (boşanmanın cevâzı) veya bazı yiyeceklerde (deve etinin
veya içyağının helâl kılınması) cereyan etmiştir.
Eldeki Kur’an’ın bütün âyetleri, hem hükmen, hem de metin olarak geçerlidir,
bâkîdir. Farklı gibi görünen hükümler, farklı toplumlarda, farklı şartlarda
uygulanabilecek hükümlerdir ve hiç kimsenin, Kur’an’a leke sürmeye
veya bazı âyetlerinin formalite icabı, süs olarak durup hükmünün geçersiz
olduğunu ifade edip Kitabın bir kısmını reddetmeye hakkı yoktur. Allah’ın
kelimeleri, insan düşüncesi ile nesh edilemeyecek kadar yücedir.
SORULAR
1- Kitapların ve suhufun gönderiliş amaçları, hikmetleri nelerdir?
2- Suhuf ne demektir?
3- Kur’ân-ı Kerim’de “Kitab” kavramıyla neler kast edilmektedir, sayarak
açıklayın.
4- Kur’ân-ı Kerim’in özelliklerini açıklayınız.
5- Kur’ân-ı Kerim’in temel konularını maddeler halinde açıklayın.
6- Kur’an’ı nasıl okumamız gerektiğini, ondan nasıl yararlanılabileceğini
izah ediniz.
7- Vahyin sözlük ve terim anlamlarını açıklayınız.
954 Arif Özel, Nesh Meselesi, Evrensel Mesaj, Haziran 99, s. 29-30
≈ 315 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
8- Vahyin çeşitlerini yazarak her birinin hakkında bilgi veriniz.
9- Aşağıdakilerden hangisi vahyin çeşitlerinden değildir?
a) Velîlerin elinden olağan üstü olayların meydana gelmesi
b) Meleğin görünmeden getirdiği hükümler
c) Cebrâil (a.s.)’ın kendi şekliyle gelerek getirdiği hükümler
d) Arada hiçbir araç olmadan Peygamberimiz’in (s.a.s.) direkt Allah’tan
aldığı hükümler.
10- Tevrat, Zebûr, İncil, Kur’ân-ı Kerim; Bu dört büyük kitap, sırasıyla
hangi peygamberlere gelmiştir?
a) Hz. Mûsâ, Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Muhammed.
b) Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Mûsâ, Hz. Muhammed.
c) Hz. Mûsâ, Hz. Dâvud, Hz. İsa, Hz. Muhammed.
d) Hz. Muhammed, Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Mûsâ
11- Kur’ân-ı Kerim hakkında aşağıdaki seçeneklerden hangisi yanlıştır?
a) Kur’an bizzat Allah’ın koruması altındadır.
b) Kur’an’da 114 sûre vardır.
c) Kur’an Fâtiha sûresi ile başlar, İhlâs sûresi ile sona erer.
d) Peygamberimiz’in en büyük mûcizesi Kur’an’dır.
≈ 316 ≈
≈ 317 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
21. Ünite
PEYGAMBERLERE İMAN
• Nebî ve Rasûl; Anlam ve Mâhiyeti
• Kur’ân-ı Kerim’de Nebî ve Rasûl Kavramı
• Peygamberlerin Özellikleri
• İnsanların Peygamberlere İhtiyacı
• Peygamberlerin Gönderiliş Gâyeleri
• Peygamberlerin Dâvetlerinin Özellikleri
• Son Peygamber
• Mütenebbî/Sahte Peygamber
• Peygamberlerin Sıfatları
• Kur’ân-ı Kerim’de İsmi Geçen Peygamberler
• Peygamberlere İman
• Peygamberlere İman, Onları Örnek ve Önder Kabul Edip Onlara İtaat
Etmek İçindir
• Peygamberlere Vâris Olabilmek
• Nebî ve Rasûl Kelimeleri Arasında Fark Var mıdır?
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Nebî, Rasûl ve mütenebbî kavramlarını açıklayabilmek.
• Peygamberlerin özelliklerini listeleyebilmek.
• İnsanların peygamberlere ihtiyacını ve peygamberlerin gönderiliş amaçlarını
izah edebilmek.
• Peygamberlerin sıfatlarını listeleyip açıklayabilmek.
• Kur’an’da ismi geçen peygamberlerin isimlerini listeleyebilmek.
• Son Peygamber Hz. Muhammed (s.a.s.) hakkında doyurucu bilgiler verebilmek.
• Tarihte ve günümüzde sahte peygamberlere örnekler verebilmek.
• Peygamberleri örnek almanın nasıl olacağını ve peygamberlere nasıl vâris olunacağını
açıklayabilmek.
≈ 318 ≈
Ahmed Kalka n
NEBÎ VE RASÛL; ANLAM VE MÂHIYETI
“Nebî” sözlükte haber getiren, haberci demektir. Nebe’ fiilinin fâil ismidir.
“Nebe’”, kendisiyle ilim meydana gelen, çok faydalı ve önemli haber demektir.
“Nebî”, önemli ve faydalı, aynı zamanda sağlam bir haber getiren elçi demektir.
Bazılarına göre nebî kelimesi, yükseklik anlamına gelen “nübüvvet”
kelimesinden türemiştir. Buna göre “nebî”, her bakımdan yüksek bir makam
sahibi, insanlara doğru ve önemli haber getiren kimse demektir.
“Rasûl” kavramı “risl” kökünden türemiştir. “Risl” sözlükte; yerine getirmek
üzere gitmek, yumuşaklık ve kolaylık üzere göndermek demektir.
“Rasûl”, hem gönderilen mesaj, hem de mesaj yüklenip götüren anlamında
kullanılmıştır. Kur’an’da daha çok ikinci anlamda geçmektedir. Allah (c.c.)
insanlar arasından bazılarını seçer ve onları özel bir görevle gönderir. Bu
gönderme işine “irsâl”, gönderilen elçiye “rasûl”, rasullerin görevlerine de
“risâlet” denir. İslâm literatüründe “nebî” ile “rasûl” aynı anlamı ifade ederler.
Kur’an her iki kelimeyi de aynı anlamda kullanmaktadır.
Türkçe’de ise, Farsçadan gelen “peygamber” kelimesi daha yaygın olarak
kullanılmaktadır. Sözlükte (Allah’tan) haber getiren demektir. Her üç
kelime de “Allah’ın elçisi” anlamında kullanılır. Nebî’nin çoğulu “enbiyâ” ve
“nebîyyûn”dur. Kur’an’da, nebîlerden/peygamberlerden çokça bahseden
21. sûrenin adı: “Enbiyâ” sûresidir. “Rasûl” veya “mürsel”, haber ve mesaj
götüren anlamında elçi demektir. “Rasûl”ün çoğulu; rusül, mürsel’in çoğulu
ise; mürselîn’dir.
Rasuller tıpkı nebîler gibi Allah’ın seçtiği elçilerdir. Ancak nebîler, haber
getiren anlamında yalnızca insanlardan seçilirken; rasuller hem insanlar arasından,
hem de insan dışındaki varlıklardan seçilebilir. Rasûle aynı zamanda
mürsel de denilmektedir. “Rasûl”, risâlet görevini Allah ile insan arasında yürüten
kimsedir. Rabbimizin mesajlarını bir plana bağlı olarak, yumuşaklıkla,
ürküntüye yer vermeden yerine ulaştıran elçidir.
Rasuller haberci anlamında elçi oldukları için bazen şuursuz varlıklar
arasından da seçilmiş olabilirler. Şuursuz elçilere yağmur ve rüzgâr, şuurlu
rasullere melekler ve nebîler örnek olarak verilebilir. “Allah, meleklerden
de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah, işitendir, görendir.”955
955 22/Hacc, 75
≈ 319 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Kur’an, rüzgârın aşılayıcı elçi olarak gönderildiğini ifade etmektedir.956 Elçi,
bir işle görevlendirilen ve görevi konusunda yetkisi olan kimsedir. O, kendisini
gönderen makama karşı sorumludur. Hangi iş için gönderilmişse, o işi
yapmaya memurdur. Nitekim rüzgârın veya yağmurun elçi olarak gönderilmesi,
onların belli bir işlevi yerine getirmeleri ile sınırlıdır. Rüzgâr aşılayıcı,
yağmur yeryüzünü diriltici bir fonksiyon gösterir; onların elçilikleri bunlarla
sınırlıdır.
Nebî, Allah’ın kendisine vahyettiği şeyleri insanlara aktaran, onları bu
vahye inanmaya ve itaat etmeye dâvet eden kişidir. Onlar insanları, vahiyle
terbiye eden terbiyecidirler. Onlar, Allah tarafından seçildikleri için, en temiz
insanlardır. İnsanlık için örnek kişilerdir. Onlar, Allah’ın kendilerine vahyettiği
şeyi canlı olarak yaşıyorlardı. Peygamberler, aldıkları vahyin canlı örnekleridir.
Her nebî, kendi döneminin insanları için, Allah tarafından seçilmiş örnek
(numûne) idi. Nebîler, Allah’a hakkıyla kulluk yaparlar ve ubûdiyyetin (kulluğun)
nasıl yapılması gerektiğini gösterirler.
Allah’ın insanlar arasından seçtiği elçiler de belli bir mesajı insanlara ulaştırmak,
bazı şeyleri haber vermek ve aldıkları vahiyle insanlara örnek olmak
üzere görevlidirler. Risâlet, bir anlamda nübüvvettir ve Allah’ın insanlara haber
ulaştırma yoludur. İnsanları hidâyete götürmenin, onları dünya hayatında
yaşantılarını düzenlemenin, onları karanlıklardan aydınlığa çıkarmanın, onları
âhiret hayatına hazırlamanın bir yoludur.
Risâlet, insanları Allah’ın vahyi ile terbiye etmenin sistemidir. İnsanlık bu
kurum sayesinde Allah’a kulluğu ve fıtratındaki güzelliği keşfedebilir. Rasuller,
aldıkları vahiy ve yüklendikleri görevle; insan fıtratının derinliklerindeki güzellikleri,
iyilikleri ve Hakk’a bağlılığı pratik hayata geçirirler; insan hayatından
çirkinlik ve kötülükleri uzaklaştırmaya çalışırlar.
KUR’ÂN-I KERIM’DE NEBÎ VE RASÛL KAVRAMI
Kur’ân-ı Kerim’de “nebî” kelimesi, tekil ve çoğul olarak 75 defa, “nübüvvet”
5 defa geçer. Bu sayı, aynı kökten fiillerle toplam 160’a çıkar. “Rasûl”
ve “mürsel” kelimeleri ise Kur’an’da toplam 383 yerde kullanılır. Buna aynı
kökten fiiller de eklenince bu sayı 513’e yükselir. Nebîlerin soyları, ahlâkları,
hayatları ve yürekleri pak ve aydınlıktır. Onlar selâm üzerine doğar, selâm
956 15/Hicr, 22
≈ 320 ≈
Ahmed Kalka n
ile ölürler.957 Yani onlar her türlü kirden ve pislikten, isyandan ve sapıklıktan
korunmuşlardır. Emniyet ve güven, itimat ve barış onların karakteridir. Çevrelerine
selâm (güven ve barış) ortamı sunarlar. “Ve selâmün ale’l mürselîn
= Gönderilen bütün peygamberlere selâm olsun!”958
Peygamberler, insanları cennet ve Allah’ın nimetleriyle müjdelemek, cehennem
ve Allah’ın azabıyla korkutmak için gönderilmişlerdir.959 En güzel
biçimde yaratılan insan,960 irâde sahibidir. Tüm davranışlarından mes’uldür.
Allah’ın verdiği nimetlere karşı şükretmek ve O’na ibâdet etmekle yükümlüdür.
İnsan, tek başına, nasıl şükredileceğini, nasıl kulluk yapılması gerektiğini
bilemez; bu görevlerini yerine getirme noktasında birçok engelle ve zorluklarla
karşılaşır. O yüzden insanın bir mürşide, rehber ve kılavuza ihtiyacı vardır.
İşte bu mürşid ve rehber, peygamberdir.961
İnsanlar arasından seçilmiş rasullerin görevleri, diğer elçilerden farklıdır.
Şu âyet onların işlevini en güzel bir şekilde açıklamaktadır: “Nitekim, kendi
içinizden size âyetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden (temizleyen), size Kitabı
ve hikmeti öğreten ve size bilmediklerinizi öğreten rasuller gönderdik.”
962Rasuller, açık deliller ile gelirler. Yanlarında ilâhî adâletin ölçüsü vardır.
Kitab’ı ve onunla gelen gerçekleri mü’minlere öğretirler. Gücün, kuvvetin ve
malın nasıl kullanılacağını bildirirler. Allah (c.c.), bu anlamda insanlardan kimin
peygambere yardım edeceğini, kimin onun dâvetine uyup uymayacağını
imtihan etmektedir.963
Allah (c.c.) bazı peygamberlere, nasıl yaşayacaklarını, hangi prensiplere
göre hareket edeceklerini ve ibâdetlerini nasıl yerine getireceklerini bildiren
şeriatler göndermiştir.964 Ama bütün peygamberler, insanlara yalnızca Allah’ın
dini olan İslâm’ı anlatmakla görevli idiler. Allah’ın rasulleri arasında da
bir ayrım yoktur; Hepsi de seçilmiş, şerefli elçilerdir.965 Mü’minler, peygamberlerin
tümüne iman ederler. Peygamberlere itaat etmek Allah’a itaat etmektir.
966 Peygamberler bir şeye hüküm verdikleri zaman mü’minler “işittik
957 19/Meryem, 15, 33
958 37/Sâffât, 181
959 5/Mâide, 19; 7/A’râf, 184, 188; 11/Hûd, 2, 12; 4/Nisâ, 165
960 95/Tîn, 4
961 5/Mâide, 16
962 2/Bakara, 151
963 57/Hadid, 25
964 42/Şûrâ, 13
965 2/Bakara, 285
966 4/Nisâ, 59, 64
≈ 321 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
ve itaat ettik” derler. Son Peygamber’e iman eden mü’minler, O’nun herhangi
bir konuda verdiği hükme itirazda bulunmazlar ve O’nun verdiği hükme
teslimiyetle rızâ gösterirler.967
Mü’minler, Allah’ı sevdikleri için son Peygamber’e uyarlar, onu tâkip ederler.
968 Peygamberler, insanlar için seçilmiş en güzel örneklerdir.969 Mü’minler,
Peygamber’in getirdiği her şeyi almak, yasakladığı her şeyden de kaçmak
zorundadırlar.970 Son peygamber olan Hz. Muhammed (s.a.s.), mü’minleri
sever, onların üzerine titrer, sıkıntıya düşmelerinden dolayı üzülür.971 Bütün
peygamberler rahmet; Son Peygamber de âlemlere rahmettir.972
“Kendi içinizden, size âyetlerimizi okuyan, sizi temizleyen, size Kitab’ı
ve hikmeti getirip size bilmediklerinizi öğreten bir Rasûl gönderdik.”973
“İnsanlar (aslında) bir tek ümmet (millet) idi. Bu durumda iken Allah,
müjde verici ve uyarıcı olarak peygamberleri gönderdi. İnsanlar arasında
anlaşmazlığa düştükleri hususlarda hüküm vermeleri için, onlarla beraber
hak yolu gösteren kitapları indirdi.”974
“Gönderilen peygamber, Rabbi tarafından kendisine indirilene iman
etti, mü’minler de iman ettiler. Onlardan her biri Allah’a, O’nun meleklerine,
kitaplarına, peygamberlerine iman ettiler. (Biz de onun için) Allah’ın
peygamberlerinden hiç birini ayırmayız (hepsine inanırız). Onlar ‘işittik,
itaat ettik; ey Rabbimiz mağfiretini niyaz ederiz, dönüş yalnızca sanadır’
dediler.”975
“Hiç bir beşerin, Allah’ın kendisine Kitap, hikmet ve peygamberlik vermesinden
sonra (kalkıp) insanlara: ‘Allah’ı bırakıp bana kul olun’ demesi
mümkün değildir. Bil’akis (şöyle demesi gerekir ve der:) Okumakta ve
öğretmekte olduğunuz Kitap uyarınca Rabbe hâlis kullar olunuz.”976
967 24/Nûr, 51; 33/Ahzâb, 36
968 3/Âl-i İmrân, 31
969 33/Ahzâb, 21
970 59/Haşr, 7
971 9/Tevbe, 128
972 21/Enbiyâ, 107
973 2/Bakara, 151
974 2/Bakara, 213
975 2/Bakara, 285
976 3/Âl-i İmrân, 79
≈ 322 ≈
Ahmed Kalka n
“İçlerinden, kendilerine Allah’ın âyetlerini okuyan, (kötülüklerden ve
inkârdan) kendilerini temizleyen, kendilerine Kitap ve hikmeti öğreten bir
peygamber göndermekle Allah, mü’minlere büyük bir lütfuta bulunmuştur.”
977
“Biz her peygamberi, ancak Allah’ın izniyle kendisine itaat edilmesi
için gönderdik.”978
“Hayır! Rabbine andolsun ki aralarında çıkan anlaşmazlık hususunda
seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın
(onu) tam mânâsıyla kabullenmedikçe iman etmiş olmazlar.”979
“Müjdeleyici ve sakındırıcı olarak peygamberler gönderdik ki, insanların,
peygamberlerden sonra Allah’a karşı bir bahaneleri olmasın! Allah
azizdir, hakîmdir.”980
“Ey Rasûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan
O’nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır.
Doğrusu Allah, kâfirler topluluğunu hidâyete erdirmez.”981
“İşte o peygamberler, Allah’ın hidâyet ettiği kimselerdir. Sen de onların
yoluna uy.”982
“Şüphesiz her ümmete bir peygamber gelmiştir. Peygamberleri geldiğinde,
aralarında adâletle hümolunur. Onlara asla zulmedilmez.”983
“Andolsun Biz, ‘Allah’a kulluk edin, tâğuttan sakının’ diye (emretmeleri
için) her kavme bir peygamber gönderdik.”984
“Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki, ona; ‘Benden başka
ilâh yoktur; o halde Bana kulluk edin’ diye vahyetmiş olmayalım.”985
“Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Rasûlü’ne dâvet edildikle-
977 3/Âl-i İmrân, 164
978 4/Nisâ, 64
979 4/Nisâ, 65
980 4/Nisâ, 165
981 5/Mâide, 67
982 6/En’âm, 90
983 10/Yûnus, 47
984 16/Nahl, 36
985 21/Enbiyâ, 25
≈ 323 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
rinde, ‘işittik ve itaat ettik’ demek, sadece mü’minlerin söyleyeceği sözdür.
İşte asıl bunlar kurtuluşa erenlerdir. Kim Allah’a ve Rasûlü’ne itaat
eder, Allah’a saygı duyar ve O’ndan sakınırsa, işte asıl bedbahtlıktan kurtulanlar
onlardır.”986
“O gün, zâlim kimse ellerini ısırıp şöyle der: ‘Keşke o peygamberle
birlikte bir yol tutsaydım! Ne yazık bana! Keşke falancayı dost edinmeseydim.’
Çünkü zikir (Kur’an) bana gelmişken o, hakikaten beni ondan saptırdı.
Şeytan, insanı (uçuruma sürükleyip, sonra) yapayalnız ve yardımcısız
bırakmakta.”987
“Andolsun, size, Allah’ı ve âhiret gününü umanlara ve Allah’ı çokça
zikredenlere Allah’ın rasûlü’nde güzel bir örnek vardır.”988
“O peygamberler ki Allah’ın emirlerini insanlara tebliğ ederler, Allah’tan
korkarlar ve O’ndan başka kimseden korkmazlar.”989
“Muhakkak ki Biz, peygamberlerimizi açık delillerle/mûcizelerle gönderdik.
İnsanlar, aralarında adâleti hâkim kılsınlar diye, o peygamberlere
kitap ve ölçü/nizam indirdik. Biz demiri de indirdik ki onda büyük bir
kuvvet ve insanlar için faydalar vardır. Bu, Allah’ın, dinine ve peygamberlerine
görmeden yardım edenleri belirlemesi içindir. Şüphesiz Allah
kuvvetlidir, daima üstündür.”990
Nebî, “değeri Allah tarafından yükseltilmiş kişi” anlamına gelir. Nebî olmak
insanın elinde değildir. Allah bu makama getirdiklerine Kitap ve hikmet verir.
En’âm 83 ve devamı ayetlerde Nuh’tan İsa’ya kadar 18 nebînin991 adı
sayılmış, sonra şöyle buyrulmuştur:
“Bunların babalarını, soylarını ve kardeşlerini de seçtik; onlara doğru yolu
gösterdik.”
Sayıları 124 bin olarak rivayet edilen992 nebîlerden her biri, âyette
adı geçen 18 nebînin ya babalarından ya kardeşlerinden ya da soy-
986 24/Nûr, 51-52
987 25/Furkan, 27-29
988 33/Ahzâb, 21
989 33/Ahzâb, 39
990 57/Hadîd, 25
991 Ayetlerdeki sıralama şöyledir: “İbrahim, İshak, Yakub, Dâvûd, Süleyman, Eyyub, Yusuf, Musa,
Harun, Nuh, Zekeriya, Yahya, İsa, İlyas, İsmail, Elyesa, Yunus ve Lut. (aleyhimusselâm).
992 Ahmed b. Hanbel, Müsned V. S. 266.
≈ 324 ≈
Ahmed Kalka n
larındandır. Böylece kendine işaret edilmemiş nebî kalmamaktadır.
Allah Teâlâ daha sonra şöyle buyurmuştur:
NEBÎLERE KITAP VERILMIŞTIR
“Seçilenlerin hepsi, kendilerine kitap, hikmet ve nebilik verdiğimiz
kimselerdir.” 993
Gelenekte dört ilahi kitabın indiği kabul edilir. Bunlar Tevrat, İncil, Zebur
ve Kur’an’dır. Nebîmize dayandırılan bir rivayette Âdem’e 10 suhuf, Şît’e 50
suhuf, İdris’e 30 suhuf ve İbrahim aleyhimusselama 10 suhuf olmak üzere
100 suhufun indiği de iddia edilir.994 Böylece toplam sekiz nebîye kitap verilmiş
olur. Hâlbuki yukarıdaki âyetler, bütün nebîlere kitap ve hüküm verildiğini
açıkça bildirmektedir. Onlara verilen hüküm, diğer âyetlerde hikmet diye
ifade edilmiştir.995 Buradaki hüküm kelimesinin ne anlama geldiğini şu âyet
açıklamaktadır:
“İnsanlar tek bir toplumdu. Allah, onlara müjde veren ve uyarılarda
bulunan nebîler gönderdi; onlarla birlikte, gerçekleri içeren
kitap da indirdi ki ayrılığa düştükleri konularda insanlar arasında o
kitap hükmetsin. Kendilerine kitap verilenlerden başkası ayrılığa düşmedi.
Açık belgeler geldikten sonra birbirlerine hâkimiyet kurmak istedikleri
için böyle oldu. Sonra anlaşamadıkları konuda, Allah, müminleri,
kendi onayıyla doğruya ulaştırdı. Allah, doğruları tercih edeni doğru yola
yöneltir.” 996
Kitaba göre verilecek hüküm, hikmet olur.
İsmail (a.s.) şu âyete göre o, hem nebî hem de resuldür:
“Bu Kitap’ta İsmail’i de anlat. O, sözünü tutmuştu; nebi olan(resul) elçiydi.
997
993 6/En’âm, 89
994 Ebu Cafer Muhammed b. Cerîr et-Taberî (310 h.), Tarih’ul-Umem ve’l-Mülûk (Tarih’ut-Taberî)
Beyrut 1407, c. I s. 187, ez-Zemahşerî (467-538 h.), el-Keşşaf, A’lâ Suresinin tefsiri.
995 Bkz. 3/Al-i İmran, 81
996 2/Bakara, 213
997 19/Meryem, 54
≈ 325 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Muhammed aleyhisselâm da hem nebî, hem rasul olarak zikredilir:
“Onlar, yanlarındaki Tevrat’ta ve İncil’de yazılı buldukları bu rasûle, bu
ümmî nebîye uyanlardır. O, onlara marufa uymayı emreder, münkeri yasaklar.
Temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar. Isr’larını, üzerlerindeki
bağları/yükü kaldırır/söküp atar. Ona güvenen, onu destekleyen, ona yardımcı
olan ve onunla birlikte indirilen nûra (Kur’ân’a) uyanlar umduklarına
kavuşacak olanlardır.” 998
Muhammed aleyhisselam’dan sonra nebî gelmeyecektir. Allah
Teâlâ şöyle buyurur:
“Muhammed, içinizden her hangi bir erkeğin babası değildir, ama Allah’ın
elçisi ve nebîlerin sonuncusudur. Allah her şeyi bilir”.(999)
Bundan sonra kim, Allah’tan vahiy aldığını iddia eder veya kendi
kitabını, bir şekilde Allah’ın kitabı gibi göstermeye çalışırsa şu âyetin
kapsamına girer:
MÜTENEBBÎLERE BÜYÜK AZAP VARDIR
Uydurdukları bir yalanı Allah’a mal eden veya kendisine bir şey vahiy edilmediği
içine bir şey doğmadığı halde “Bana bildirildi” diyen yahut “Allah’ın indirdiği
gibisini ben de indireceğim” diye bir söz söyleyen kişinin yaptığından
daha büyük yanlışı kim yapabilir? Ölümün bütün etkileri ortaya çıktığında
yanlışlar içindeki o kimseleri bir görsen! Melekler ellerini uzatıp şöyle derler:
“Çıkarın ruhlarınızı! Bugün alçaltıcı bir ceza ile karşılanacaksınız. Bu ceza,
Allah’a karşı gerçek dışı şeyler söylemiş olmanıza ve büyüklük taslayarak
âyetlerinden uzaklaşmanıza karşılıktır.”1000
PEYGAMBERLERIN ÖZELLIKLERI
Peygamberler, “nübüvvet/peygamberlik” kurumunu hayata geçiren elçilerdir.
Onlar, Allah’tan aldıkları dini, insanlara öğretirler. Her türlü zorluğa
998 7/A’râf, 157
999 33/Ahzab, 40
1000 6/En’am, 93
≈ 326 ≈
Ahmed Kalka n
katlanarak insanları tevhîde, kurtuluşa dâvet ederler. Bu dâvetleri için insanlardan
hiç bir karşılık beklemezler. Kendilerini dinlemeyen inkârcıların ve
haddi aşanların kınama ve eziyetlerine aldırmazlar. Peygamberleri, insanı ve
insanla ilgili her şeyi bilen Allah seçer. İnsanlar kendi istekleriyle peygamber
olamazlar. Peygamberleri insanlar kendi aralarından seçselerdi, şüphesiz en
uygununu değil; belki en kuvvetlisini, kendilerine hoş geleni veya makam
sahiplerini, üstünlük taslayan zorbaları seçerlerdi.
İnsanlara önderlik etmeye kalkışan nice bilginler, filozoflar, nice sultanlar,
onları bölmüşler, onları lâyık olmadıkları halde kendilerine itaate çağırmışlar,
hatta zorlamışlardır. Üstünlük ölçüsü olarak renkleri, zenginliği, sosyal statüleri
temel almışlardır. Peygamberler ise insanları yalnızca Allah’a ve takvâya
çağırmışlardır. Allah (c.c.) bütün insanlara peygamberler göndermiştir. Bütün
peygamberler de, insanlara tevhid dinini anlatmıştır. Hiç bir peygamber diğer
nebîleri yalanlamamış; bir sonra gelen bir öncekini doğrulamıştır.
Peygamberler insanları en doğru yola, ahlâka, şerefe, insanlığa, dünya ve
âhiret mutluluğuna dâvet etmişlerdir. Kendileri en yüce ahlâka sahip oldukları
gibi, insanları da o üstünlüğe çağırmışlardır. Onlar, insanların hayatına güzellikleri,
adâleti, yardımlaşmayı hâkim kılmaya çalışmışlardır. Zulmü, haksızlığı,
sömürüyü, cehaleti, düşmanlığı, ahlâksızlığı kaldırmaya gayret etmişlerdir.
Onlar, peygamber olarak gönderildikleri toplumun öncüsü idiler. Kavimlerine
hem vahyi öğretiyor, hem de din ve dünya işlerine ait sorunlarını çözüyorlardı.
Peygamberler birer beşer/insandırlar. Hepsi de Allah’ın kullarıydı.
Ancak onların peygamber olmalarına sebep olacak üstün özellikleri vardı.
Bu özellikleri (sıfatları) sebebiyle, diğer insanlardan farklılaşıyorlar ve risâlet
(peygamberlik) görevini yükleniyorlardı.
Nübüvvet kurumu Allah’a aittir. Rabbimiz, yarattığı insanın tüm ihtiyaçlarını
ve zayıf taraflarını bildiğinden dolayı, onun için gerekli İlâhî bilgileri, şeriatleri
ve prensipleri nübüvvet yoluyla göndermiştir. Bu kurum, Rab ile O’nun
kulları arasında haberleşmenin yoludur. Bu haberleşme Allah’tan insana
doğru “vahy” ile; insandan Allah’a doğru “duâ ve ibâdet” ile olmaktadır.
≈ 327 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
BÜTÜN RASÛLLER, TOPLUMLARININ EN ÇOK YOZLAŞTIĞI KONUYU ÖNE
ÇIKARARAK MESAJLARINI GÜNDEMLEŞTIRMIŞLERDIR
Her ümmete bir Rasûl gönderildiğinde, o Rasûl tevhidi daveti götüreceği
toplumun öne çıkan sapma noktasına dikkat çekip uyarmakta ve topluma
tebliğ yaparken bu ağırlıklı sapma noktasını hedef yaparak mesajını aktarmaya
özen göstermektedir. Çünkü toplumun hevasını ilahlaştırıp şeytana
uyarak yaşadığı sapma bu noktadan bütün toplumu kuşatmış bulunmaktadır.
Tevhid, teoride kalmakla yetinilecek bir düşünce değil; değil hayatın
içinde her an yaşanan ve yaşanması gereken bir inançtır. Toplumsal sorunlardan
ve toplumsal pratikten soyutlanmış teorik bir tevhide davet, hayat
içindeki fesada dikkat çekmeden, toplumun sapma noktalarına itiraz edip
eleştirmeden yapılacak teorik bir tebliğ, hiçbir peygamberin mücadelesiyle
örtüşmemektedir.
Kur’an’dan birkaç örnek verecek olursak: Mesela Lût kavmi, ağırlıkla cinsel
sapkınlık ve ahlaksızlık konusunda isyan etmiş, cahiliye bu zaviyeden
toplumu kuşatmıştı. Bu sebeple Lût (a.s.) Bu sapma konusunda uyarılarda
bulunup bu ahlaksızlığı hedef yaparak toplumuna tevhidi mesajı götürmüştür.
“Lût’u da Peygamber olarak gönderdik. Hani o kavmine şöyle demişti:
‘Sizden önce âlemlerden hiçbir kimsenin yapmadığı çirkinişi mi (hayâsızlığı/
ahlaksızlığı mı) yapıyorsunuz?”1001 “Hakikaten siz kadınları bırakıp, şehvetle
erkeklere yaklaşıyorsunuz. Hayır, siz haddi aşan bir toplumsunuz.”1002
Medyen kavmi ise, adaleti çiğneyip insanların mallarını haksızlıkla sahiplendiler,
ölçüyü tartıyı tam yapma ilahi emrini çiğneyip haksız kazanç peşine
düştüler. Onların azgınlığı, tuğyanı da bu konuda ortaya çıkmıştı ve bu sebeple
tevhidi davet de bu konu öne çıkarılarak gündemleştirildi. Hz. Şuayb
(a.s.) ise, “İnsanların mallarını ve haklarını kısanlara” karşı mücadeleyi tevhid
bağlamında öne çıkarmıştır.
“İnsanların mallarını ve haklarını eksiltmeyin. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak
karışıklık çıkarmayın.” 1003
“Medyen halkına da kardeşleri Şu’ayb’ı peygamber olarak gönderdik.
Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah’a kulluk edin. Sizin için O’ndan başka hiçbir ilâh
1001 Â’raf, 7/80.
1002 Â’raf, 7/81.
1003 Şuara, 26/183.
≈ 328 ≈
Ahmed Kalka n
yoktur. Rabbinizden size açık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın.
İnsanların mallarını eksiltmeyin. Düzene sokulduktan sonra yeryüzünde
bozgunculuk etmeyin. İnananlar iseniz bunlar sizin için hayırlıdır.”1004
“Dediler ki: ‘Ey Şuayb, atalarımızın taptığı şeyleri bırakmamızı ya da mallarımız
konusunda dilediğimiz gibi davranmaktan vazgeçmemizi senin namazın
mı emrediyor? Çünkü sen, gerçekte yumuşak huylu, aklı başında (reşid
bir adam)sın.”1005
Musa (a.s.) da, kardeşi Harun ile birlikte Firavun’un karşısına dikildiğinde,
“biz âlemlerin Rabbi’nin elçileriyiz” diyerek öz bir tevhîdi tebliğden hemen
sonra “zulmün durdurulmasını”, Firavun tarafından köleleştirilmiş olan
İsrailoğullarının “köleliğinin sona erdirilmesini” öne çıkarmış ve onların serbest
bırakılıp kendileriyle birlikte gönderilmesini istemişti. Üstelik “Âlemlerin
Rabbi’nin elçisi” oldukları hatırlatması dışında henüz kapsamlı bir tebliğ bile
yapmadan kölelik sorununu gündeme getirip Allah’ın hükmü gereği bu zulme
son vermesini istemiştir.
“Mûsâ dedi ki: ‘Ey Firavun! Şüphesiz ki ben âlemlerin Rabbi tarafından
gönderilmiş bir peygamberim.” “Bana, Allah’a karşı sadece gerçeği söylemem
yaraşır. Ben size Rabbinizden açık bir delil (mucize) getirdim. Artık İsrailoğullarını
benimle gönder.”1006
“Firavun’a gidin ve deyin: ‘Şüphesiz biz âlemlerin Rabbi’nin elçisiyiz’, İsrailoğullarını
serbest bırakıp bizimle birlikte göndermen için (sana geldik).”1007
Hayattan kopuk soyut kelâmî tartışmalar yerine, ezilen, zulüm ve işkence
gören, köleleştirilen insanların, Allah için ve ancak O’nun adına kurtarılması,
mücadelenin merkezini oluşturmuştur. En büyük ve şüphesiz en tesirli tebliği
de, pratikte, hayatın içinde, haksızlığa ve zulme karşı adalet mücadelesi
vererek peygamberler yapmışlardı. En tesirli, en güçlü tebliğ; pratiğin içinde
yapılan, en verimli bilgilenme ve bilgilendirme de bu şekilde hayatın içinde
yaşanarak elde edilendir. Bu sebeple Kur’an, ilk inen ayetlerden itibaren
tevhide davet ettiği insanları, toplumsal hayat içinde İslami kimliği tezahür
ettirecek eylemlere ve toplumsal, siyasal, sosyal olaylar, durumlar karşısında
imanın gerektirdiği tavırları almaya da yönlendirmiştir. İnsanların arasında
1004 Â’raf, 7/85.
1005 Hud, 11/87.
1006 Â’raf, 7/104-105.
1007 Şuara, 26/16-17.
≈ 329 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
ve toplumsal sorunların tam ortasında yer alarak ve ilgilenerek, paylaşarak
vahyin şahidliğini yapmak, şüphesiz fildişi kuledeki seyircinin teori üretmesinden
daha üstün, tesirli, verimli ve başarılıdır. Allah’ın rızasına da daha
uygun olandır.
Şuayb (a.s.) kavminde öne çıkan “ekonomik ifsad”a, Lût (a.s.) kavminde
yaygın olan “cinsel-ahlâkî ifsad”a, Musa (a.s.) ise kavminde egemen olan
“kölelik ve insanın temel hakları konusundaki ifsad”a karşı çıkmak suretiyle,
yani kavimlerindeki ifsadın en temel ve en yaygın noktasına dikkat çekip
ıslah mücadelelerini gündemleştirmiş ve tevhîdî mesajı muhataplarına yaymaya
çalışmışlardır. Bütün bu ifsad örneklerinin hepsinin birlikte ve ilaveleriyle
geçerli olduğu Mekke’de ise, Rasûlullah (s), davetinin ilk muhatabı olan
Mekke cahiliye toplumunda tevhide çağrısını gündemleştirirken, bir yandan
o günün geleneksel cahiliyesi olan ve ataları İbrahim’e nispet ettikleri “Atalar
dini”ne karşı çıkarak mesajını aktarmaya çalışmıştır. Mekke müşriklerinin bu
dini, tıpkı bugün bid’at ve hurafelerle tahrif edildiği halde Hz. Muhammed’e
nispet edilip “İslam” olduğu iddia edilen geleneksel din gibi, Hz. İbrahim’in
(a.s.) tevhîdî mesajını ürettikleri bid’at ve hurafelerle tahrif ederek, gaybı bilme,
insanlara zarar ya da fayda verme ve şefaat etme yetkisini Allah’tan gayrı
ilah edindikleri bazı varlıklara tanıyan, onlardan yardım ve medet umarak
dua eden, hem İbrahim’in dininden bazı unsurları hem de putperestliğe dair
unsurları sentez etmek suretiyle oluşturdukları bir şirk dinidir. İşte Rasûlullah
(s), bir yandan bu geleneksel cahiliye dinine karşı çıkıp İbrahim’in dininin de
kendi tebliğ ettiği “İslam” olduğunu vurgulayarak tevhid dinini, Hak mesajı
gündemleştirmekte ve uydurulmuş bid’at ve hurafelere eleştiri getirmektedir.
Diğer yandan da, o günün modern cahiliyesi olarak nitelenebilecek “kabilecilik
taasubuna dayalı çatışma kültürü”, “kölelik zulmü”, “müstekbirlerin, mutaz’af
(zayıf bırakılmış) kesimlere yönelik sömürü ve adaletsizliklerine”, “yetimin
itilip kakılması, hakkının, malının gasbı”, “birbirlerinin malını haksız yere
yemeleri, ölçü ve tartının tam yapılmaması, faizle sömürü”, “kız çocuklarının
diri diri toprağa gömülmesi” vb. haksızlıklara, zulümlere ve putların arkasındaki
“tağutlara” “müstekbirlere” karşı mücadele gibi hususlarda eleştirel bir
tutum ve ıslah çabasıyla vahyin mesajını yaymaya çaba sarf etmiştir. Ama en
temelde o günün bâriz ve yaygın sapması olan “putperestliğe” karşı çıkarak
tevhidi mesajı yaymaya çalışmıştır. Ayrıca, Rasûl’ün, toplum içinde “emin,
güvenilir, adil ve insanlara hayırlı” bir tutumla “Muhammedü’l Emin” kimliğini
daha vahiy öncesi hayatından beri kazanmış olduğu da unutulmamalıdır.
≈ 330 ≈
Ahmed Kalka n
Bugün de Toplumun En Yaygın Sapma Alanı Olan Sekülerleşme
ve Demokratikleşmeyi Hedef Alarak Tevhidi Gündemleştirmeliyiz
Bizler de, öncelikle Rasûlullah’ın “emin” kimliğinin nasıl oluştuğunun bilincine
vararak, o kimliği, o tavrı ve onun güvenilir, adil, emin şahsiyetini çağımıza
taşımayı başarmalıyız. Müslümanlar olarak bilmeliyiz ki, İslami kimliğimizin
imajını oluşturacak olan, hayat ve onun sorunları karşısında koyacağımız
tavırlardır. İnsanlar için yapmakla yükümlü olduğumuz “şahid”lik, ancak bu
şekilde verimli, tesirli ve fonksiyonel olabilecektir. Bu sebeple, tıpkı Mekke’de
inen sûre ve ayetlerden anlaşıldığı, Rasûlullah’ın (s) ve bütün peygamberlerin
örnekliğinde görüldüğü gibi, tüm toplumsal sorunlarla ilgilenmek de
gerekmektedir.
O halde bizler de, tevhidi davet, eğitim ve yanlış din anlayışlarını ıslaha
yönelik çalışmalarımızın yanında, Allah rızası için, tevhidi ve adaleti ikame
yükümlülüğümüzün bir gereği olarak ve ibadet bilinciyle tüm toplumsal sorunlarla
yakından ilgilenmeliyiz. Zalimleri ifşa edip, mağdurlarına sahip çıkıp
haklarını savunmak, gücümüz yettiği kadar yardım etmek sorumluluğumuzu
idrakle, gereğini en güzel biçimde ve Kur’an ölçüleri içerisinde yerine
getirmeliyiz. En önemlisi de, içinde bulunduğumuz toplumun en çok hangi
noktalarda saparak vahye aykırı konumlara sürüklendiği hususunu doğru
teşhis edip tevhîdî davetimizin zemini haline getirmeliyiz. Tıpkı bütün Rasûllerin
yaptıkları gibi, öncelikle bu temel sapma konularında net bir muhalif
ve eleştirel tutum takınarak, bu zemin üzerinden topluma vahyin mesajını
götürmeye çalışmalı ve ıslah mücadelemizi de işte bu temel sapma konuları
üzerinden gerçekleştirmeliyiz.
Özellikle Türkiye toplumunda ve bugünkü tüm Müslüman halklardaki bozulma
ve ifsad, temelde iki kanaldan toplumları kuşatmış ve İslam’ın akıdevi
ve ameli istikametinden sapmalarına yol açmıştır. Bunlardan birincisi, yüzyıllar
boyunca Kur’an ve sünnet terk edilerek üretilen ve aktarıla gelen “bid’at
ve hurafelere dayanan, tasavvuf ve saltanat kültürünü de içeren” “geleneksel
cahiliye”dir. İkincisi ve bugün toplumu en yaygın biçimde ifsad etmiş
olan ise, “sekülerleşme ve protestanlaşma, laikleşme ve rasyonalizm,
ulusçuluk ve ulus devletçilik, kapitalistleşme ve demokratikleşme” olarak
özetlenebilecek “modern cahiliye”dir. Rasûlün davetine muhatap olan
toplumda var olan bütün sapmalar bugünün toplumlarında da yaygın olarak
vardır. Günümüz toplumlarında, geleneksel ve modern sapmaları kuşatan
≈ 331 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
en temel ve en yaygın sapma noktası ise, hevayı ilah edinen sekülerleşme,
laiklik ve demokrasi putperestliğidir.
Geleneksel muhafazakâr kitleleri ve hatta Müslüman kesimleri demokratikleştirme
ve laikleştirmede en etkili iktidar, suret-i haktan görünmesinden
dolayı AKP iktidarı olmuştur. Bunu bizzat kendileri de itiraf etmiş bulunmaktadırlar:
AKP kurucusu ve milletvekili Mehmet Ali Şahin’in “Dindarları biz
laikleştirdik” dediği gibi bir sonuç oluşmuş ve “dindar muhafazakâr
kitleler (büyük oranda) laikleştirilmiştir”. İşte M. Ali Şahin’in o sözleri:
“Bir kere laiklik, devletin, herhangi bir dinin kurallarıyla yönetilmemesidir.
Zaten İslam dininin muhatabı devlet değil, insandır. İslam insanı olur ama
İslam devleti olmaz… Artık halkımızın cumhuriyetle, başta laiklik olmak
üzere onun temel ilkeleriyle hiçbir sorunu yoktur… Büyük Atatürk, arkadaşlarıyla
birlikte cumhuriyeti kurarken ve onun temel niteliklerini belirlerken
son derece isabetli hareket etmiştir…” “Benimki ‘tahkiki laiklik’tir,
‘taklidi’ değil. Tahkik ederek devletin laik karakter taşıması gerektiği sonucuna
vardım ve bunu her yerde, en radikal uçların bulunduğu yerde
söylerim. İtiraz eden olursa ona derim ki ‘söylediğin tipte bir toplumda
herkes din adına birbirini keser. Yakın bölgemizde bunu görüyoruz. Bırak
bunları.’ Genel Başkanım başta olmak üzere tüm arkadaşlarımın da bu
düşüncede olduğunu görmekten memnuniyet duyuyorum.”1008
AKP Genel Başkan Yardımcısı ve Parti Sözcüsü Mahir Ünal da 10. 08.
2017 tarihinde “Kılıçdaroğlu’nun CHP’sinin ve kendisinin Mustafa Kemal
Atatürk’le uzaktan yakından bir ilgisi yoktur… Atatürk’ün ortaya koyduğu
ideali kim gerçekleştirmiştir diye dönüp bakın, AK Parti gerçekleştirmiştir.”
“Cumhurbaşkanımız devletin uzun yıllar mağdur ettiği Müslümanları,
dindarları, öfkesi ve kızgınlığı artmış bir kesimi, sorunsuz bir şekilde rehabilite
etti, sisteme dâhil etti.”1009 Zaten Tayyip Erdoğan’ın, bölgeyi Batı
seküler kültürü, küresel kapitalizm ve laiklik ile uyumlu “ılımlı İslam” anlayışı
istikametinde dönüştürmek amacıyla uygulamaya konan BOP’un (Büyük
Ortadoğu Projesinin) eşbaşkanı yapılmasının sebebi de, ülkede sağladığı bu
dönüşümü Türkiye modelliği üzerinden bölgeye de yaymaktı. Filistin, Mısır,
Tunus ve Libya başta olmak üzere bütün ülke ve bölge müslümanlarına laikleşmeyi
“İslam ile bağdaştığı” iddia ve tahrifiyle ve “laikliğin demokrasinin
güvencesi olduğu” yani “laiklik olmadan demokrasinin olamayacağı” doğru
1008 Haksözhaber.net. http://www.haber7.com/siyaset/haber/175647-bakan-sahin-dindarlarilaiklestirdik.
- http://www.gazetevatan.com/-dindarlari-biz-laiklestirdik--83315-gundem/
1009 http://www.milliyet.com.tr/yazarlar/serpil-cevikcan/-ataturk-un-idealini-ak-parti-2499341/
≈ 332 ≈
Ahmed Kalka n
beyanıyla yaymaya çalışan AKP iktidarı bu konuda epey başarılı olmuş görünmektedir.
O halde, bugün kendini İslam’a nispet eden, ancak geleneksel ve modern
iki ifsad kaynağı tarafından kuşatılarak İslâmî kimlik, değer, ölçü ve
ilkelerden saptırılıp uzaklaştırılmış bulunan iyi niyetli ama bilmeyen topluma,
Kur’an ve sünnete dayalı sahih İslam’ın tevhîdî mesajını, Allah’ın yardımını da
hak ederek etkili biçimde ulaştırabilmek için, mutlaka iki ifsad kaynağından
da, geleneksel ve modern cahiliyeden de açıkça ve net bir biçimde berî
olmak, ayrışmak ve asla ikisiyle de yakınlık kurmamak, uzlaşmamak gerekmektedir.
Davetçi mü’minler, bu iki ifsad kaynağına karşı da aynı derecede
mesafeli, muhalif ve açık biçimde karşıt tutum içinde olmadıkça, kendilerince
ürettikleri birtakım maslahatlarla birine ya da diğerine yakınlık kurmanın
sağlayacağı kirlilikten uzaklaşıp arınmadıkça, bugünün toplumunun tevhîdî
mesajla buluşmasına asla vesile olamazlar, olamamaktadırlar.
Ancak maalesef, günümüzde tevhidi uyanış süreci bakıyesi grupların ve
şahsiyetlerin çok büyük ekseriyeti bu bağımsız İslami kimlikli duruşu koruyamamışlardır.
Büyük çoğunluk, kendilerince ürettikleri birtakım maslahatlar
ve abarttıkları bazı “kazanım”lar uğruna ve İslâmi ölçülere aykırı bir duygusallıkla;
bizzat kendisi laik-demokratik, ulusçu neo-kemalist ve kapitalist
olan AKP iktidarının yanında yer almışlardır. Kimisi “demokrasiden başka
çaremiz mi var?” diyerek, kimisi “demokrasiyi ödünç alıp kullanacağız”
diyerek, kimisi de “demokrasi seçim yöntemidir ya da şûradır”
hakikate aykırı söyleminin arkasına gizlenerek demokratik siyasete destekçi
bir konuma savrulmuşlardır. Hâlbuki, demokrasi ideolojik boyutu olan bir
kavram olarak, vahyin mutlak belirleyiciliğini reddederek insanın ve toplumların
kendi hayatları üzerinde nihâi belirleyici olduğuna inanan, yani heva ve
hevesi ilahlaştıran bir hayat tarzıdır. Müslüman zihin, siyasal alanda demokratikleşip
hevayı nihai belirleyici yaptığında, zihne giren demokrasi kavramının
dönüştürme etkisiyle, zamanla diğer hayat alanlarında da heva ve hevese
tabi olmaya yönelir ve bütün hayat alanlarından vahyi dışlayıp hevasına
tâbi olarak tam anlamıyla sekülerleşip yozlaşır. Yaşanan büyük yozlaşmanın
sebebi, işte öncelikle bu zihinsel değişim, sonra da ahlaki dönüşüm ve bâtıla
benzemedir.
≈ 333 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Hâlbuki, Rasûlullah (s) Müslüman olmayanlara benzeme konusunda şöyle
uyarmıştır: “Her kim, bir topluluğa benzerse o da onlardandır.”1010 “Kâfirlere
benzeyen, onları yüceltmiş, onlardan olmuş olur.”1011 “(İnançta ve
amelde) Bizden başkasına benzeyen Bizden değildir.”1012 Kur’an’da birçok
âyette vurgulandığı üzere, Hak din olan İslam, bâtıla benzemek ve bâtıl ile
iç içe geçen yönetimlerle birlikte olmak için değil, bâtılı zâil etmek, Hakk’ı
bâtıla üstün kılmak, bâtılı yok edip Hakk’ı ikame emek üzere gelmiştir. “De
ki: ‘Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl, yok olmaya mahkûmdur.”
1013 “Müşrikler istemese de O dini (İslam’ı) bütün dinlere üstün
kılmak için elçisini hidayetle ve hak dinle gönderen O’dur.”1014
AKP iktidarı ise, bir yandan geleneksel kesimleri, “tasavvuf ve Osmanlı
saltanat kültürüne” dayalı geleneksel cahiliye ekseninde yeniden inşa eden
ve diğer yandan da toplumu geçmişe göre en fazla sekülerleştirip kapitalist
tüketim kültürüyle yozlaştıran, laikleştirip demokratikleştirerek ve Hak ile
bâtılı karıştırıp Hak diye sunarak bireyi, aileyi ve toplumu ifsad etmede zirveyi
yakalayan bir iktidar olmuştur. Böyle olmasına rağmen, bu müfsid iktidara
sözde tevhidî uyanış süreci bakıyesi olan bu kesimler, yukarıda belirtilen
mesnetsiz ve delilsiz uyduruk düşünce ve “maslahat”larla yıllarca “aktif
destekçilik” yapmışlardır. Bu sebeple de, Rasûllerin örnekliğinden kopmak
suretiyle hem tevhîdî daveti yayma inisiyatifini kaybederek istikamet krizine
sürüklenmişlerdir, hem de AKP yandaşı görünerek yıpranmaları sebebiyle
davetin muhataplarının yaşanan büyük ifsaddan korunmalarına vesile olmak
yerine tam tersine bu ifsadın daha etkili olmasına ve yaygınlaşmasına sebep
olarak büyük bir vebalin altına girmişlerdir.
Böyle bir fecaatin gerçekleştiğini, söz konusu kesim içinde yer alan birçok
öncü şahsiyet ve yazar da artık itiraf ve şikâyet etmeye başlamışlardır.
Ama olan olmuş ve büyük bir yozlaşma Müslümanları kuşatmıştır. Mesela,
uzun yıllar AKP destekçisi Anadolu Platformu çevresinin bir yazarı olan ve
şimdi de AKP’ye eklemlenmiş çevrelere yakın duran, “İslamcı”lığı olumlu tanımlamadığı
halde hâlâ AKP’yi de “İslamcı” olarak niteleyecek kadar İslam
konusunda netlikten uzak olan Abdülaziz Tantik bile itiraf etmiştir: “İslamcılık
muhalif bir hareketti ve devletle çok fazla örtüşmezdi. Ve hep eleştirel
bir tavır takınırdı. O yüzden de sürekli kavgalıydı. AK Parti süreç içerisin-
1010 İmam Ahmed, hadis no: 2/50. Ebu Davud, hadis no: 4/314.
1011 Tirmizî, hadis no: 2696.
1012 Tirmizî, hadis no: 2696; Mişkâtu’l-Mesâbih, hadis no: 5347.
1013 İsra, 17/81.
1014 Tevbe, 9/33; Fetih, 48/28.
≈ 334 ≈
Ahmed Kalka n
de devletle İslamcılığın psikolojisini uzlaştırdı. Psikolojik olarak uzlaşınca
devlet meşru bir zemine geldi. Devlet meşru bir zemine geldiyse ve ben
de devlette artık görev alıyorsam, devleti de zihnimde meşrulaştırmışsam,
doğal olarak o imkânları kullanmak gibi bir meşruiyet de kendiliğinden
geliyor. Modernizmle birlikte zaten bir yozlaşma vardı. İslamcılık ya
da bizim İslami davet dediğimiz gruplar, bu yozlaşmaya karşı panzehir
olarak faaliyet gösteriyorlardı, ulaşabildikleri insanları o tip şeylerden koruyorlardı.
Sonra bu gruplar da siyasal olana eklemlenince, bu sefer daha
iyiye, daha güzele daha ahlaklı olana davet edecek bir zemin kalmadı.
Yozlaşma diyelim ki yüzde 50 olacaksa, yüzde 80-90’a çıktı.”1015
Abdülaziz Kıranşal ise, yaşanan büyük yozlaşmayı ibret verici bir içerikle
özetlemiş. Son derece isabetle vakıayı yansıtan bu doğru tespitleri olduğu
gibi alıntılamak istiyorum:
“Uzun bir nöbetti bizimkisi… Ümmetin umudu olmak için çıkılan uzun
ve zorlu bir yolculuğun nöbeti… Şehir şehir, mahalle mahalle, ev ev tutulacak
bir nöbet... Kimimiz terk etti tepeyi, ganimetlerin peşinden koşup
gittik. Ne zafere ulaşabildik, ne de ganimet toplayabildik… Ne evlerimizi
koruyabildik, ne şehirlerimizi, ne de nesillerimizi... Tüm tepeleri kaybettik…
Kimimiz karaya çıkınca Allah’ı unuttu... Ne gemide verdiğimiz sözü
tutabildik ne de karada adam gibi durabildik… Kimimiz bahçe sahiplerinin
imtihanına tutuldu… Kimse görmeden toplayacaktık mahsulümüzü.
Büyük bir musibete duçar olduk. Ne mahsul toplayabildik, ne de kimse
gördü bizi… Her şeyimizi kaybettik… Kimimiz amansız bir “vehn” hastalığına
yakalandı bu yolda… Dünya sevgisi ve ölüm korkusu kapladı yüreklerimizi.
Yürürken mal, makam, şan, şöhret, güç, kuvvet ne varsa topladık
yoldan. AVM’lerin, lüks İslami otellerin, milyarlık iftar sofralarının pençesinde
tükenip gittik… Dünya selinin önünde sürüklenen çer çöp gibi olduk…
Allah düşmanımızın kalbinden söküp aldı korkumuzu… Dünyalık
kazanımlarımızı kaybetmeme adına, ahiretimizi kaybettik…
“Kimimiz Tâlut ordusunun imtihan edildiği nehirle imtihan edildi yolda…
Bir avuç içmemiz gereken nehirden kana kana, tıksıra tıksıra içtik...
Ne sabit kalabildi ayaklarımız, ne de gökten sabır yağdı üzerimize… Dizlerimizin
bağı çözüldü… Bizim bu zalimlerle, bu kalabalıklarla başa çıkacak
takatimiz yok, biz bu medeniyet karşısında yenildik demekten başka bir
1015 Abdülaziz Tantik, “İslamcılar Nereye Koşuyor”, Sevda Dursun Röportajı, Gerçek Hayat Dergisi,
Ekim 2018.
≈ 335 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
şey gelmedi elimizden… İzzetimizi kaybettik… Onurumuzu kaybettik…
Kimimiz Samiri’lerle karşılaştı yolda… Buzağıların peşine takılıp gittik…
Sahte böğürtülerin, göz kamaştıran parıltıların büyüsüyle yoldan çıktık.
Yola çıktıklarımızı, yolda bulduklarımızla değiştirdik. Düşmanlarımızı yakın,
dostlarımızı uzak tuttuk. Yakınlaşan düşman dost olmadı amma uzaklaşan
dostlarımızı düşman ettik sonunda… Kardeşliğimizi kaybettik…
“Kimimiz Züleyha’lara rastladı yolda… Nefsimizin ardına düşüp gittik. Ne
Yusuf olabildik ne de ben Allah’tan korkarım dedik… Zindanlar bize göre
değildi, yırtılmasına bile fırsat vermeden çıkarıp attık gömleklerimizi…
Apart dairelerin tek odalarında, gizli nikâhlarla ve sonu gelmez yalanlarla
tükenip gittik… Ahirete bir şey bırakmadan ne varsa yaşadık bu dünyada…
İffetimizi kaybettik…
“Kimimiz Salebe’lere katıldı yolda… Dava için çıktığımız yolda davarların
peşine takılıp gittik. Vadi dolusu mallar doyurmadı gözümüzü…
Tırnaklarımızla kazanmıştık her şeyi… Allah’ın verdiğini itinayla esirgedik
onun yolundan… Daha çok biriktirdik, biriktirmekten vakit bulamadık dağıtmaya,
her şeyi anladığımız zaman dağıttığımızı kabul edecek kimse
kalmamıştı yanımızda… Şuurumuzu kaybettik… Kimimiz Kuzman’lara
dönüştü yolda… Nice Uhud’lar gördük amma, desinler, görsünler, bilsinler,
sevsinler, övsünler diye savaştık… Reklamcılık kapladı tüm benliğimizi…
Şan ve şöhretin ardında eriyip gittik… Canımız dâhil her şeyimizi verdik
ancak ne şehit olabildik sonunda, ne de kimse övdü bizi… İhlâsımızı
kaybettik… Allah’ın rızasından başka kaybedecek bir şeyi olmayanlardık
yolun başında… Şimdi ellerimizde kaybetmekten korkacağımız çok şey
var amma her şeyimiz olan “o bir şeyi” kaybettik sonunda…”1016
İşte bu büyük yozlaşma, dünyevileşip sekülerleşerek, hevayı esas alıp
demokratikleşme sürecinde zihnî ve ahlâkî dönüşüm yaşayarak, zevklerin,
hazların, hırsların, servet, şöhret ve servetin, makam, mevki sahibi olmanın,
mal, mülk biriktirmenin peşinde savrularak İslami kimlik ve ilkeleri terk edenlerin
serüvenidir. Topluma Kur’an mesajını tebliğ edecek mü’min davetçilerin,
demokrasi ve laik siyaset karşısında net bir karşı tavır ve bağımsız İslami
kimlikli muhalif bir duruş sergilemek konusunda zaaf göstermeleri, üstelik
laik demokratik siyasete aktif destekçi olmaları, hem demokratik siyasete
toplum nezdinde meşruiyet sağlayarak toplumun en fazla şirke sürüklendik-
1016 https://www.milligazete.com.tr/makale/1223049/abdulaziz-kiransal/okcular-tepesini-terk-edenlere
≈ 336 ≈
Ahmed Kalka n
leri sapma alanında daha da mutmain olarak kalmalarına yol açmıştır. Hem
de tevhîdî uyanış süreci kesimlerinin de bir kısmının zamanla yaşadıkları gibi
inanmaya başlayarak sapmalarına, büyük çoğunluğun da en azından kirlenmelerine
sebep olmuştur.
İNSANLARIN PEYGAMBERLERE İHTIYACI
Nübüvvet, insanın yeryüzündeki konumunu, görevlerini, geliş yerini ve
varacağı yeri, gücünü ve kapasitesini gösterir, öğretir. Bu durum, insanlık
için bir okul gibidir. Hayatın nasıl yaşanacağını insan bu okulda öğrenir. Nübüvvet,
insanlar için bir “örneklik” kurumudur. İnsanın Allah karşısındaki konumunu
bu kurum tanıtır. İnsanın nasıl olması gerektiğini bu kurum canlı
örnekler halinde ortaya koyar. Vahy, insanları hayal olan bir hayata değil,
önlerinde canlı olarak kendi cinslerinden (beşer) peygamberlerin gösterdiği
somut örneğe dâvet eder.
İnsan, fıtrattan/yaratılıştan getirdiği birtakım duygulara sahiptir. İrâdesiyle
bu duygularını istediği gibi yönlendirir. Kendisine verilen nefis, iyi şeyleri de
isteyebilir; kötü şeyleri de. Toplu olarak yaşayan insanlar belli kurallara bağlı
olmazsa; huzur olmaz, haklar yerini bulmaz. İnsan, tutkularının esiri olarak
haddi aşabilir, mal ve dünyalığa haksız yere sahip olmak isteyebilir, diğer
insanlara hükmetmek, onları sömürmek isteyebilir. Bu aşırı davranışlar ise
insanlar arasında düşmanlığa ve huzursuzluğa sebep olur. Bu karışıklığın
çaresi topluma adâletin yerleştirilmesidir. Peki bu nasıl olacaktır ve bunu kim
gerçekleştirecektir?
Adâletin sağlanması için birtakım ölçülere, kurallara ve prensiplere ihtiyaç
vardır. Bu ölçüleri koyan, insan mı olmalı, yoksa insandan daha farklı bir üstün
güç mü? Bu ölçüleri insan kendisi koyarsa, şu ihtimaller akla gelebilir: Bu
ölçüleri koyan, diğer insanlar üzerinde haksız, bazen de sınırsız otorite kurar.
Ölçüyü koyanlara, kendi koydukları ölçü genellikle uygulanmaz. Konulan
ölçülere uymak zorunda olanlar arasından daha güçlü birisi çıkar, o ölçüleri
tanımaz ve kendisi yeni ölçüler koymak ister. İnsanlar hiç bir zaman mutlak
adâlet ölçülerini bulamazlar. Çünkü insanın zayıf tarafları ve kapasitesinin
yetersizliği söz konusudur.
İnsanlar için ölçü koyan öyle birisi olmalı ki, bütün bu sorunlar olmasın. O,
insanı tamamen bilen ve insandan güçlü biri olsun. Ölçüye uyanlara mükâ≈
337 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
fat, uymayanlara ceza verebilsin. Gücü ve kudreti tartışılmaz ve hükmünde
asla yanılmasın. Hiçbir noksanı bulunmasın, mutlak ve gerçek adâlet sahibi
olsun. Böyle birisi elbette insanlar arasından çıkmaz. Bu sıfatları ancak
âlemlerin rabbi Allah taşımaktadır. O Allah, insanın dünya ve âhiret mutluluğunu
sağlayacak İlâhî prensipleri, yeryüzünün halifesi olarak yarattığı insanlar
arasından seçtiği peygamberleri aracılığıyla bildirmektedir.
Peygamberlik kurumu olmasaydı, şüphesiz insanlar doğru yolu bulamazlardı.
İnsan, beşer olması dolayısıyla kendi aklı ve irâdesiyle nasıl hareket
edeceğini, nasıl kulluk yapacağını bilemez. Üstelik zayıf tarafları vardır, hırs
ve aşırı isteklere sahiptir. Bu şekilde yaratılan insanın sürekli “irşâd” edilmesi
gerekir. Kendisine doğru yol gösterilmeli, iyi ve kötü şeyler anlatılmalı, fenalıklardan
sakındırılmalı, hayırlı olan şeylere ve kulluğa teşvik edilmeli. İnsana,
hiç şaşırmayacağı, mutlak doğru olan prensipler verilmeli. Peygamberler bu
anlamda insanları irşâd eden mürşidlerdir. Öyleyse nübüvvet, İlâhî irşâd kurumudur.
Risâlet veya nübüvvet, Allah’ın insana olan rahmetinin bir tecellisidir. Başıboş
bırakılan insan tek başına, ne hidâyeti ne de güzel davranışları bulabilir.
İnsan, kendi kendine İlâhî güzelliklere ulaşamaz. Yaratılışı gereği bir rehbere,
üstün nitelikli bir imama/öndere muhtaçtır. Peygamberler, bu mânâda
insanların önderleridir.
Peygamberler, yeryüzünde canlı vahiylerdir. Allah’ın kullarından istediği
insan tipinin somut örnekleridir. Risâlet/peygamberlik görevi çalışılarak,
okuyarak elde edilebilecek bir makam değildir. Allah (c.c.) kulları içerisinden
üstün niteliklere sahip kimseleri elçi olarak seçer ve onlar vasıtasıyla insanlara
mesajını gönderir. Elçilerinin diğer insanları vahiyle terbiye etmesini ister.
Son Rasûl de diğer şerefli elçiler gibi, yalnızca mektup getiren postacı
benzeri, yani sadece mesajı (vahyi) getirip haber veren kimse değildir. O,
vahyi getirip haber verir, onu tebliğ etmek için çaba sarf eder ve o vahyi
bizzat uygular. Daha doğrusu vahyin hedefini bizzat yaşayarak gösterir.
Mü’minler O’na bakarak müslümanlığı nasıl yaşayacaklarını ve Allah’ın kendilerinden
ne istediğini öğrenirler. Rasûl, Allah’ın mesajını insanlara ulaştırırken
her türlü eziyet ve sıkıntıya göğüs gerer. Gerekirse vahyin düşmanları ile
mücâdele de eder.
≈ 338 ≈
Ahmed Kalka n
Peygamberler, insanlar arasında en emin/güvenilen insanlardır. Ahlâk ve
davranış bakımından üstün özellikleri vardır. Onlarda herhangi bir ahlâk düşüklüğü,
çirkin bir davranış veya günah işlemek yoktur. Onlar Allah’ın vereceği
mükâfâtın müjdecisi, azgınlara vereceği cezanın da korkutucusudurlar
(beşîr ve nezîrdirler).1017İnsanların sorunları ancak onların getirdiği ölçülerle
çözülebilir. İnsanlık ancak onların getirdiği mesaj ile gerçek huzura, insanlığa
ve kurtuluşa ulaşabilir.
Dünya hayatını nasıl yaşayacağımız konusundaki prensipler Allah tarafından,
peygamberleri ile bize bildirilmeseydi, insanların hepsi bugünkü İslâm
dışı görüşlere sahip olanlar gibi; kendi kafalarına, yani kendi hevâlarına uyacaklar
ve sayısız uydurma dinlerin peşinden gitmek zorunda kalacaklardı.1018
PEYGAMBERLERIN GÖNDERILIŞ GÂYELERI
1- Allah’a Dâvet:İnsanoğlunun dünyaya gönderilmesindeki asıl gâye,
Kur’an’ın da bize bildirdiği gibi, Yaratıcı’sını tanıyıp O’na hakkıyla kulluk etmektir.
“Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk/ibâdet etsinler diye yarattım.”
1019 İşte peygamberlerin gönderiliş sebeplerinin başında, bu kulluğun
nasıl yapılacağı, en açık bir şekilde insanlara öğretmek gelmektedir. Aslında
Allah’a inanmak, her doğan insanın fıtratında var olan bir gerçektir.1020 Her
insan, fıtratında, kendinden yüce, güçlü ve kuvvetli birine inanmayı ihtiyaç
olarak hisseder. Bazıları bu yüce varlığı, “tabiat güçleri” olarak algılarken,
diğer bazıları, kendi elleriyle yapıp taptıkları “put” olarak telakki eder. Gönderilen
her peygamber, kendi kavmini bu yüce gerçeğe dâvet etmiş, onlara,
inanılması gerekli olan Zât’ı bildirmiştir. “Senden önce hiçbir peygamber
göndermedik ki, ona; ‘Benden başka ilâh yoktur; o halde Bana kulluk
edin’ diye vahyetmiş olmayalım.”1021; “Andolsun Biz, ‘Allah’a kulluk edin,
tâğuttan sakının’ diye (emretmeleri için) her kavme bir peygamber gönderdik.”
1022
Tarih de açıkça ortaya koymuştur ki, insan, tek başına doğru bir şekilde
Yaratıcı’sını tanıyamamakta, O’na kulluk yollarını bilememektedir. Gönderilen
1017 6/En’âm, 48
1018 Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, Beyan Y., s. 487-489; 506-508
1019 51/Zâriyât, 56
1020 Buhâri, Cenâiz 92; Ebû Dâvud, Sünnet 17; Tirmizî, Kader 5
1021 21/Enbiyâ, 25
1022 16/Nahl, 36
≈ 339 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
peygamberler arasındaki devrede bile insan, pek çok bâtıl ve hurâfelere tapmış,
herhangi bir fayda ve zararı olmayan putlara, cansız varlıklara, yıldızlara
vs. ibâdet etmiştir. Gönderilen her peygamber, ümmetini Allah’a dâvet etmiş,
bu konuda büyük gayretler sarfetmiş, onlara gerçek Mâbud’u anlatmıştır.
Bütün peygamberler, hayatları boyunca bunun mücâdelesini vermiştir. Hz.
Nûh’un 950 sene gece-gündüz, gizli-açık bir şekilde, bütün yolları deneyerek
kavmini hidâyete çağırdığını, ancak toplumun buna yanaşmadıklarını1023
örnek verebiliriz.
2- Allah’ın Emirlerini Tebliğ: Peygamberlerin gönderiliş amaçlarından
bir diğeri, dini tebliğdir. Eğer onlar gelmeseydi biz, ibâdete ait meseleleri
bilemez, Allah’ın emir ve yasaklarını hiçbir zaman alamaz ve mükellefiyetlerimizi
kavrayamazdık. Namaz, oruç, zekât, hac gibi görevlerimizi; içki, kumar,
zina, ihtikâr/karaborsa ve faiz gibi haramları bilemezdik. Bütün bunları ve
bunlara benzer birçok meseleleri peygamberler vâsıtasıyla öğrenmiş bulunuyoruz.
Hayat ve medeniyetle beraber insan düşüncesinin de ilerlediği öne sürülür.
Asırlar içerisinde ve nesiller boyunca insanda meydana gelen değişikliğe
rağmen, ilk insanla bugünkü insan, insan olma bakımından müşterek, hatta
aynı mâhiyete sahiptir. İlk insanlarla günümüz insanının ortak ihtiyaçları ve
ortak kaderleri vardır. İnsanda değişmeyen bu ihtiyaçların çözümü için, insanlığın
ebedî kurallara bağlanması ve öyle tanzim edilmesi bir zarûrettir. Bu
ihtiyacın, durmadan değişen ve olgunlaştığı kabul edilen akıl ve ilim yoluyla
değil; mutlak ve ebedî esaslara sahip olan din yoluyla tanzim edilmesi gerekmektedir.
İlâhî emir ve yasakları insanlara ulaştıracak bir insana ihtiyacın varlığı inkâr
edilemez. Ve aynı zamanda bu elçinin bir insan olması da gereklidir. Allah
da bu elçileri insanlardan seçmiştir. Seçilen bu peygamberler, bu yüce görevi
tamamen yerine getirmiş, hiçbiri insanları Allah’a dâvetten geri kalmamışlardır.
“O peygamberler ki Allah’ın emirlerini insanlara tebliğ ederler,
Allah’tan korkarlar ve O’ndan başka kimseden korkmazlar.”1024; “Ey Rasûl!
Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O’nun elçiliğini
yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Doğrusu Allah,
kâfirler topluluğunu hidâyete erdirmez.”1025
1023 29/Ankebût, 14; 71/Nûh, 9, 21
1024 33/Ahzâb, 39
1025 5/Mâide, 67
≈ 340 ≈
Ahmed Kalka n
3- İnsanları Doğru Yola Dâvet: İnsan, kendisinde bulunan birtakım
özelliklerden dolayı, zaman zaman “sırât-ı müstakim” dediğimiz, doğru yoldan
sapabilir. Ancak ona, bu sapmasını haber vererek, onun yeniden
fıtratına dönmesine, iyilikleri yakalayıp onları işlemesine yardımcı olacak birtakım
uyarıcılar gelmiştir. İşte bunlar, Allah’ın kendilerini seçip görevlendirdiği
peygamberlerdir. Evet, gelen her peygamber, etrafındaki insanları uyarmış,
yanlış yolların kötülüğünü izah etmiş, onları sırât-ı müstakime yönlendirmeye
çalışmıştır. “Elif Lâm Râ. (Bu Kur’an,) Rablerinin izniyle insanları karanlıklardan
nûra/aydınlığa, yani her şeye gâlip (ve) övgüye lâyık olan Allah’ın
yoluna çıkarman için sana indirdiğimiz bir kitaptır.”1026
4- İnsanlara Örnek Olmak: Peygamberlerin gönderiliş gâyelerinden
birisi de, her konuda insanlara örnek olmalarıdır. Nebîlerin fıtratları temiz,
rûhî yönden pek yüksek, irâdeleri ise, çok güçlüdür. Kur’an da Rasûlullah’a,
diğer peygamberlerin yolunu takip etmesini emretmekle, aynı zamanda diğer
insanları da bu konuda uyarmıştır. “İşte o peygamberler, Allah’ın hidâyet
ettiği kimselerdir. Sen de onların yoluna uy!”1027 Buradan da, her
konuda peygamberlere uymanın ve onları örnek almanın, insanlar için bir
emir olduğunu anlıyoruz.
Her şeyden önce, peygamberlerin kendi hayatları, hakikaten çok büyük
bir ahlâkî temizlik ve dürüstlük örneğidir. Bunlar, insanlara dinî ve ahlâkî
hakikatleri bildirmekten, onlara her bakımdan faydalı olmak ve hizmet etmekten
başka bir şey düşünmemişler, hiçbir menfaat hırsı gütmemişlerdir.
Onların hayatlarını ve davranışlarını düşünürken, insan gerçekten heyecan
duymaktadır. Sonra onların din ve ahlâk namına getirdikleri ölmez prensiplerin
doğruluğu, asırlar sonra dahi meydandadır. Kur’an, “onların hepsi de
sâlih kimselerdendi.”1028 demekle, peygamberlerin bütünü hakkında değer
hükmünü bildirmiştir.
Allah, olgunluk ve fazilette, onları birer örnek ve numûne kılmıştır. Çünkü
onlar, akıl yönüyle mükemmel, hedef ve yöneliş yönüyle tertemiz, şeref ve
rütbe yönüyle de bütün insanlardan üstündürler. “Andolsun, size, Allah’ı ve
âhiret gününü umanlara ve Allah’ı çokça zikredenlere Allah’ın rasûlü’nde
güzel bir örnek vardır.”1029 Peygamberler, bütün insanlık için, en güzel birer
1026 14/İbrahim, 1
1027 6/En’âm, 90
1028 6/En’âm, 85
1029 33/Ahzâb, 21
≈ 341 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
önder, en güzel birer örnektirler. Herkes, onlara uymak ve onların metodlarını
tâkip etmekle yükümlüdür.
5- İnsanları Bâki Âleme Yönlendirme: İnsanoğlu, yaratılışı gereği
dünyaya karşı aşırı bir şekilde sevgi beslemektedir. Hz. Peygamber’den rivâyet
edilen şu hadiste de, onun bu yönüne dikkat çekilmiştir: “Şâyet insanoğlunun
bir vâdi dolusu altını olsa, yine o, iki vâdi dolusu olmasını
arzu eder. İnsanoğlunun ağzını (aç gözlülüğünü) topraktan başkası doyurmaz.”
1030 Âhiret hayatı, peygamberler olmaksızın aklın hakikatini anlayamayacağı,
gaybe âit işlerdendir. İşte peygamberler, devamlı olarak dünyaya
meyilli olan insanları, bu âleme doğru yönlendirmeye çalışmışlardır.
Kur’ân-ı Kerim’in pek çok âyetinde, dünya hayatının bir aldanma metâı olduğu,
1031insanlar için çok süslü gösterildiği,1032 oyun ve oyalanmadan ibaret
olduğu,1033 dünyadaki nimetlerin geçici olup asıl bitmeyen ve tükenmeyenlerin
âhiret yurdunda olacağı1034 üzerinde durulmuştur.
Günümüzde şu gerçeğin görülmemesi mümkün değildir: Âhiret inancının
olmadığı toplumlarda, huzur ve mutluluktan söz etmek hiç de kolay değildir.
Zira insanoğlunun hemen yarısını teşkil eden çocuklar, yalnız cennet fikriyle,
onlara dehşetli ve ağlatıcı görünen ölümlere karşı dayanabilirler ve bu ümitle
sevinçli bir şekilde yaşayabilirler. İnsanlığın azımsanamayacak bir bölümünü
teşkil eden ihtiyarlar, uhrevî hayatla yakınlarında bulunan kabre karşı
tahammül gösterebilirler. Toplumun önemli bir kesimini oluşturan gençler,
delikanlılar aşırı bir şiddette olan duygularını, nefislerini, hevâ ve isteklerini;
tecavüzlerden, zulüm ve haksızlıklardan, ancak cennet düşüncesi ve
cehennem korkusuyla dizginleyebilirler. Böyle mutlu bir toplumu da ancak,
getirmiş oldukları prensiplerle insanları istikamete götüren peygamberler kurabilmişlerdir.
6- Dünya-Âhiret Dengesini Sağlama: Peygamberler, dünya ve ukbâ
dengesini kurmak için gelmişlerdir. Onların getirdiği muvâzene/denge ile insanoğlu,
ifrat ve tefritten kurtulacak ve istikameti bulacaktır. Ne papazlar ve
ruhbanlar gibi bütün bütün dünyayı terkedip manastırlara çekilme, ne de
her şeyiyle dünyaya dalıp ona kul-köle olma değil; sürekli orta yolu bulma
1030 Buhârî, Rikak 10; Tirmizî, Menâkıb 32, 64
1031 3/Âl-i İmrân, 185; 13/Ra’d, 26; 31/Lokman, 33
1032 2/Bakara, 212; 3/Âl-i İmrân, 14; 57/Hadîd, 20
1033 6/En’âm, 32; 29/Ankebût, 64; 47/Muhammed, 36
1034 4/Nisâ, 77; 16/Nahl, 96; 35/Fâtır, 5
≈ 342 ≈
Ahmed Kalka n
ve yaşama ki, bu da ancak vahyin aydınlık dünyasında elde edilebilecek bir
nasiptir. Yoksa akıl ve vicdanla böyle bir denge kurulamaz.
İslâm’da insanın dünyadan tamamen çekilmesi ve kendini sadece namaza
oruca vermesi istenmediği gibi; aynı zamanda kendini tamamen maddeye
kaptırıp onun arkasından devamlı koşması da tavsiye edilmemiştir. Bilakis,
dünya-ukbâ uygunluğu, dünyanın âhirete bir tarla kılınması tavsiyesinde
bulunulmuştur. Mü’minin dünya ve âhiret mutluluğunu beraber istemesi,1035
Karun gibi sadece dünyaya takılıp kalınmaması,1036 ama bununla birlikte,
çeşitli nimetlerden istifade edilebilmesi1037 de, yine İslâm’ın, dolayısıyla bütün
peygamberlerin prensipleri arasındadır.
7- İtiraz Kapısını Kapatma: Peygamberlerin gönderiliş sebeplerinden
biri de, insanların âhirette Allah’a karşı herhangi bir itirazlarının olmasını önlemektir.
“Müjdeleyici ve sakındırıcı olarak peygamberler (gönderdik) ki, insanların,
peygamberlerden sonra Allah’a karşı bir bahaneleri olmasın. Allah
azizdir, hakimdir.”1038 Yani iman ve itaat edenlere, âhirette ecir ve sevap
ile müjde vermek; küfür ve isyan edenlere, cehennem azâbını haber verip
çekindirmek üzere elçiler gönderilmiştir ki, azâbı gördükleri zaman mâzeretleri
kalmasın: “Eğer Biz, bundan önce onları helâk etseydik, muhakkak ki
şöyle diyeceklerdi: ‘Ey Rabbim! Bize bir peygamber gönderseydin de, şu
aşağılığa ve rüsvaylığa düşmeden önce âyetlerine uysaydık!”1039 Peygamber
gönderilmemiş olsaydı, demek ki insanlar, bunu bahane edeceklerdi:
“Vaktiyle bize bunları bildirseydin, hükümlerini, şeriatını, kanunlarını bildiren
bir peygamber gönderseydin de, bilmediklerimizi öğrenip onlara tâbi olsaydık
ve felâketler başımıza gelmeseydi ne olurdu; bize bir elçi gönderseydin
de böyle alçak ve rezil olmadan önce, senin âyetlerine uysaydık” diyebileceklerdi.
İşte bu mâzeret kapısını Allah, peygamber göndermekle kapatmıştır.
Kıyâmet gününde Allah, bütün insanları toplayacak, her peygamberi de
aynı zamanda kendi ümmetine tebliğde bulunduğuna dair şâhit olarak getirecektir:
“Kıyâmet gününde, her ümmete bir şâhit getirdiğimizde halleri
ne olacaktır? O gün, inkâr edip peygambere isyan edenler, yerle bir ol-
1035 2/Bakara, 200-201
1036 28/Kasas, 81
1037 7/A’râf, 31-32, 157
1038 4/Nisâ, 165
1039 20/Tâhâ, 134
≈ 343 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
mayı isterler. Allah’tan hiç bir sözü gizleyemezler.”1040 Yine onlar, kıyâmet
gününde, cehenneme atılmadan önce, o korkunç âkıbete götürülürken,
kendilerine işlemiş oldukları suçlardan sorulur da, onlar, bunu itiraf ederler:
“Cehennem, öfkeden parçalanacak bir hale gelir. Cehenneme her
topluluk atıldığında, zebâniler onlara: ‘Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?’
diye soracaklardır. Onlar da: ‘Evet, uyarıcı gelmiş, fakat biz yalanlamıştık
ve Allah hiçbir şey indirmedi; siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz’
demiştik diye cevap verirler. ‘Eğer dinlesek veya düşünseydik, alev alev
yanan cehennemin ehlinden olmazdık’ derler. İşte böylece günahlarını
itiraf ederler. Kahrolsun alev alev yanan o cehennem ehli!”1041
Her peygamber, insanları inandırmak ve inanmayanların da bahanelerine
meydan vermemek için bazı mûcizelerle gelmiştir. Artık bundan böyle
kimsenin itiraza hakkı yoktur. Allah, inanmamızı istediği hakikatleri, peygamberleriyle
gâyet açık bir şekilde gözler önüne sermiştir. Zaten bu da, onların
gönderiliş gayelerinden biridir. Ayrıca önemli bir nokta da, Allah, “Biz, peygamber
göndermedikçe azab edici değiliz.”1042 buyurmaktadır. Demek ki,
peygamberler gönderildiği için mizan ve terazi kurulacak ve kimsenin mâzeretine
(daha doğrusu bahanesine) bakılmadan herkesin hesabı sorulacaktır.
8- İnsan Fıtratına Uygun Olan Gerçek Din Duygusunu Öğretme:
İlk insanla beraber ortaya çıkan Hak din, çağlar boyunca inanların rûhunu
tatmin etmiş, meraklarını gidermiştir. Dinin bu vasfı, kaynağının sağlamlığındandır.
Günümüz dünyasında da, bütün eski dönemlerde olduğu gibi, insanların
büyük çoğunluğu Allah’a inanmakta ve tüm varlıkları O’nun eseri
olarak kabul etmektedir. Din, insanlığın en önemli gereksinimlerindendir.
İnsanlar, İlâhî ve uhrevî hakikatleri, kendi akıllarıyla idrâk edemezler. Zira
aklın kapasitesi sınırlıdır. Akıl, insanları çeşitli yollara götürebilir. Büyük hakikatlere
dair söz söylemek iddiasındaki filozofların, insanlığa ne kadar değişik,
hatta birbirini yalanlayan, zıt yollar çizdikleri bilinir ve bilinmesi gerekir.
Allah, lütfu ile zaman zaman yeryüzünün çeşitli bölgelerinde, İlâhî tebliği alıp
kavimlerine ulaştıracak insanlar seçmiştir. Zira, hayatın, yaşayış tarzının, İlâhî
tâlimata göre tanzim edilmesi gerekmektedir. İnsan fıtratı da, bu evreni var
eden bir yaratıcıya ibâdet etmekle donatılmış gibidir ki, bunu, Kur’ân-ı Kerim,
şu âyetiyle kullara ifade etmektedir: “Sen, yeryüzünü, hanîf (tevhid eri,
1040 4/Nisâ, 41-42; 16/Nahl, 89
1041 67/Mülk, 8-11
1042 17/İsrâ, 15
≈ 344 ≈
Ahmed Kalka n
Allah’ı birleyici) olarak dine, yani Allah insanları hangi fıtrat üzere yaratmış
ise o fıtrata çevir. Allah’ın yaratışında değişme yoktur. İşte dosdoğru din
budur; fakat insanların çoğu bilmezler.”1043İnsanlar, fıtraten sağlam, fikir
ve düşünce yönüyle düzgün oldukları müddetçe, dine yönelmeleri devam
edecektir. Çünkü insanın duygu ve düşüncelerinin yöneldiği en kıymetli şey,
dindir. Aynı zamanda onu, diğer yaratıklardan ayıran en belirgin öge de din
ve onu yaşamadır. İşte peygamberler de, insanların muhtaç oldukları gerçek
dini getirerek, onların bu ihtiyaçlarını en güzel bir şekilde karşılamışlardır.
9- İnsanlara, Doğru Kuralları Gösterme: Nübüvvet görevlerinden birisi
de, Allah’tan almış oldukları dosdoğru kurallar vasıtasıyla, hem bu, hem
de öbür dünyada insanları saâdete götürecek, faziletli davranışlara yönlendirmektir.
İnsanların tek başlarına, iyi şeylerin tamamını kavrayıp onların gerektirdiği
doğrultuda hareket etmeleri söz konusu değildir. Zira insanların
arzu, istek ve menfaatleri farklı farklıdır. Buna en büyük delil, bugünkü dünyanın
içinde bulunduğu durumdur. Pek çok zulüm işlenmesine, haksızlıklar
yapılamasına, insan hakları çiğnenmesine rağmen birçokları, medeniyetin
zirvesinde olduğunu pek rahat bir şekilde söyleyebiliyorlar. İşte bundan dolayıdır
ki, peygamberlerin risâleti, toplumu düzeltip insanları Allah’a kul olma
noktasına getirecek kuralları açıklamak ve yine toplumu felâkete sürükleyip
Allah’ın gazabını gerektirecek, kötü hareketlere dikkat çekmektir.
Kur’ân-ı Kerim’i incelediğimizde, her peygamberin, kendi dönemindeki
insanları doğruya sevk edip, kötü şeylerden sakındırdığını görürüz. Hz.
Nûh, insanları putlara tapmaktan sakındırmış, tutmaları gereken yolu göstermiş,
1044 Hz. İbrahim, kavmiyle büyük mücâdeleler vermiş, akıl yönünden
değişik metodlar kullanarak doğruları göstermeye çalışmış,1045 Hz. Sâlih,
kavmini kötü şeylerden ve kötü kimselere uymaktan sakındırmış,1046 H z.
Lût, kavmi arasında yaygın olan livâtadan (homoseksüellikten) vazgeçirmeye
çalışmış ve bu uğurda çetin mücâdeleler vermiş,1047 Hz. Şuayb, ölçü ve
tartıda eksiklik yapan kavmini bu davranışlarından caydırmaya uğraşmıştır.
1048 N etice i tibariyle h er p eygamber, k avmiyle b una b enzer n ice m ücâdelelerde
bulunmuştur. “Şüphesiz her ümmete bir peygamber gelmiştir.
Peygamberleri geldiğinde, aralarında adâletle hümolunur. Onlara asla
1043 30/Rûm, 30
1044 7/A’râf, 59-64; 10/Yûnus, 71-73...
1045 6/En’âm, 76-79, 80-83; 21/Enbiyâ, 58-67...
1046 7/A’râf, 73-79; 11/Hûd, 61-68...
1047 7/A’râf, 80-82; 11/Hûd, 77-80...
1048 7/A’râf, 85-86; 11/Hûd, 84-85...
≈ 345 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
zulmedilmez.”1049”Muhakkak ki Biz, peygamberlerimizi açık delillerle/mûcizelerle
gönderdik. İnsanlar, aralarında adâleti hâkim kılsınlar diye, o
peygamberlere kitap ve ölçü/nizam indirdik.”1050
10- Ahlâk Eğitimini Gerçekleştirme: İnsan için hem iyilik, hem de
kötülük yolu açıktır. “Biz, ona her iki yolu da (hayır ve şerri) göstermedik
mi?”1051; “Gerçekten de nefis, kötülüğü emreder.”1052 Ancak insan, arzu
ve isteklerini yönlendirme, sınırlama ve frenleme gücüne sahiptir. “Rabbinin
azametinden korkup kendini şehevî arzulardan koruyana gelince, onun
da varıp kalacağı yer mutlaka cennettir.”1053
Fakat her insan, nefsine hâkim olamayabilir. Demek ki insanda, bir şeyi
emreden veya yasaklayan gizli bir güç vardır. Kötülüklere karşı insanı dizginleyen
en önemli faktör, Allah’a inanma ve yaptıklarının hesabını verme düşüncesidir.
Ahlâk eğitimi de diyebileceğimiz bu davranışları en iyi, peygamberler
vermiştir. Onlar, getirdikleri kanunlarla,insanlar arası münasebetleri en
iyi bir şekilde ayarlamaya çalışmışlar, onları güzel ahlâka yönlendirmişler ve
bu konuda en güzel birer örnek olmuşlardır. Kur’ân-ı Kerim de, peygamberimizin
bu yönüne dikkatleri çekmiş, O’nun yüce bir ahlâkla yaratıldığını vurgulamıştır.
1054 Ayrıca peygamberimiz de, kendisinin, “güzel ahlâkı tamamlamak
için gönderildiğini”1055 ifade etmiştir.1056
PEYGAMBERLERIN DÂVETLERININ ÖZELLIKLERI
1- Rabbânîlik: Kur’an’da peygamberlik, Allah’ın kulları arasından seçtiği
şahıslara verdiği bir lütuf ve rahmet olarak takdim edilir. İnsanların kendi istek
ve çabalarıyla bu unvânı elde etmeleri mümkün değildir. Peygamberlerin,
Allah tarafından bu görev için tercih edildiğini,1057 onların seçkin1058 kişiler olduğunu
belirten âyetlerin yanında; Allah’ın, peygamberliği dilediği kimselere
vereceğini ifade eden âyetler de vardır.
1049 10/Yûnus, 47
1050 57/Hadîd, 25
1051 90/Beled, 10
1052 12/Yûsuf, 53
1053 79/Nâziât, 40-41
1054 68/Kalem, 4
1055 Ahmed bin Hanbel, II/381; Muvattâ, Hüsnü’l-Hulk 8
1056 Muhittin Akgül, Kur’ân-ı Kerim’de Peygamber, Işık Y., s. 28-36
1057 3/Âl- İmrân, 33; 7/A’râf, 144...
1058 27/Neml, 59; 38/Sâd, 47
≈ 346 ≈
Ahmed Kalka n
Hiçbir peygamber, düşünüp taşınıp kendi aklına göre, “şöyle bir sistem
ortaya koyayım” diyerek işe başlamamıştır ve başlamaz. Doğrudan doğruya
Allah, insanlar içinden bir kimseyi peygamber yapmayı diler. Vakti gelince,
tamamen peygamberlik için yaratılmış bu seçkin insana, peygamberlik vazifesini
duyurur, o da peygamberliğini ilân eder. Nübüvvet, Allah’ın istediğine
verdiği bir görevdir. O, ne akıl, ne çalışma, ne çok ibâdet ve ne de verâset
yoluyla ulaşılacak bir şeydir. Onların getirmiş olduğu her şey, vahiyden ibarettir.
Onlardan her biri, şöyle der: “Ben yalnızca bana vahy olunana uyuyorum.”
1059
Bulundukları çevre şartları, ekonomik ve sosyal hâdiseler, onların konumlarını
asla değiştiremez. Onlar, bildikleri yolda hedeflerine varmaya çalışırlar.
Vazifelerini yaparlarken de, muhâtaplarının kabul veya reddi onları pek bağlamaz.
Onların vazifesi, sadece tebliğ edip anlatmak ve İlâhî emirleri tatbik
etmekten ibarettir. Muhâliflerin dedikleri, söyledikleri veya yaptıkları, onların
tavırlarını değiştirmez. Mesajlarını, çarpıtmadan, eğip bükmeden net bir şekilde
toplumlarına iletirler. Dâvâları adına tâviz vermeleri, kat’iyyen düşünülemez.
“Ayı bir eline, güneşi diğer eline koysalar, peygamberler, bu dâvâlarından
kesinlikle vazgeçmezler.”
2- Tevhide Çağrı: Bütün peygamberlerin tebliğ ettiği din olan İslâm’da
temel nokta, tevhid bayrağı altından toplanmaktır. Bunun da esası, kelime-i
tevhiddir. “...Yalnız Allah’a kulluk edelim ve O’na hiçbir şeyi şirk/ortak koşmayalım...”
1060 Bütün peygamberlere baktığımızda, hepsinin temel gayeleri
olan, insanları Allah’ın varlığına ve birliğine çağırdıklarını görürüz. Her
peygamber, çevresindekilere şunları söylemiştir: “Ey kavmim! Allah’a kulluk
edin. Sizin için O’ndan başka ilâh yoktur.”1061
Bütün peygamberlerin dâvetlerindeki esas tema, temel vurgu, insanları
sadece Allah’a kulluğa ve O’na inanıp teslim olmaya yöneliktir. “Andolsun
Biz, her ümmet/millet içinde; ‘Allah’a kulluk edin; tâğuttan (ona itaatten)
kaçının’ diyen bir rasûl gönderdik.”1062 Bunlardaki söz birliği ve hepsinin
tevhid hakikatiyle gelmesi de, yine peygamberlik kurumuna ait bir özelliktir.
Onun içindir ki, Allah Rasûlü: “Ben ve benden evvel gelen bütün peygamberlerin
söylediği en faziletli söz: ‘Lâ ilâhe illâllahu vahdehû lâ şerîke
1059 6/En’âm, 50; 7/A’râf, 203...
1060 3/Âl-i İmrân, 64
1061 5/Mâide, 72, 117; 7/A’râf, 59, 65, 73, 85...
1062 16/Nahl, 36
≈ 347 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
lehû”(Bir tek olan ve hiç ortağı bulunmayan Allah’tan başka ilâh/tanrı yoktur)
sözü veya bu anlama gelen sözdür.”1063 buyurmuştur.
3- Ücret İstememe: Peygamberlerin, yaptıkları hizmetler karşılığında
insanlardan hiçbir beklentileri yoktur. Diğer insanların böyle bir şeyi arzulamaları
mümkün olabilir. Ancak Kur’an, peygamberlerin böyle bir istekte
bulunmadıklarını söylemektedir. Onlardan her birinin, bu konudaki yegâne
sözü: “Ben sizden hiçbir ücret/karşılık istemiyorum. Benim ücretim/
mükâfatım ancak Allah’a aittir.”1064 cümlesi olmuştur. Onlar, bunun karşılığını
Allah’tan beklerler. Nasihatleri ve irşadları karşılığında, insanlardan bir
övgü de beklemezler. Yegâne istekleri, Allah rızâsı ve âhiret sevabıdır.
4- Kavimlerinin Diliyle Gelme: Allah, insanlara olan merhametinden
dolayı, gönderdiği her peygamberi, insanlar ondan, anlaşılması gerekli olan
şeyleri kolaylıkla kavrayabilsinler ve anlasınlar diye, kendi kavminin diliyle
göndermiştir. Allah’ın âdeti, sünneti böyledir. Öteden beri, her peygamber,
gönderildiği ümmetin ve özellikle içlerinde oturduğu topluluğun dili ile gönderilmiştir.
Tâ ki, tebliğine emredilmiş olduğu şeyleri kavmine anlatsın, anlattırsın.
Çünkü bir peygamberin peygamberliği, gerek kavmine ait olsun ve
gerek daha başkalarını da kapsasın, mutlaka o peygamber, öncelikle kavmini
dâvet edecek ve ilk işi onlara peygamberliğini anlatmak olacaktır. Bu
ise, onların en iyi, en kolay anlayabilecekleri kendi dilleriyle açıklamaya bağlıdır.
Şâyet Kur’an, başka bir dille indirilseydi, peygamberin de içlerinde bulunduğu
ve ilk önce hitap edeceği kavmi anlamayacaktı. Kur’an, bu durumu
şöyle dile getirir: “Eğer Biz bu Kur’ân’ı, yabancı bir dille indirseydik, iman
etmeyenler, mutlaka diyeceklerdi ki, ‘âyetleri uzun uzadıya açıklamalı değil
miydi? Arap bir peygambere yabancı dil, öyle mi?”1065 Peygamberler,
içinden çıktıkları toplumlarının diliyle gönderilmeseydi, diğer kavimlere tebliğ
etmek ve mesajı umûmileştirmek için, ilk neşredenler yetişmeyecek ve bundan
dolayı, hiçbir topluluk hakkında Allah’ın kesin delili gerçekleşmeyecekti.
“Allah, her peygamberi kendi kavminin diliyle göndermiştir.”1066
5- Hedef ve Gâyenin Açıklığı: Bütün peygamberler, insanların fıtratlarına
uygun bir şekilde hareket eder, onlara akıllarının alabileceği sadelikte
hitap ederlerdi. Çünkü dâvetçinin, konuşmalarında, sohbetlerinde sözünün
1063 Muvattâ, Kur’an 32, Hacc 246
1064 10/Yûnus, 72; 11/Hûd, 29, 51...
1065 41/Fussılet, 44
1066 Ahmed bin Hanbel, V/158
≈ 348 ≈
Ahmed Kalka n
muhâtapları tarafından anlaşılır netlikte ve sadelikte olması gerekir. Aksi takdirde
dediği anlaşılmaz, sözleri hedefini bulamaz. “(Ey peygamber!) Sen,
insanları Rabbinin yoluna hikmet ve güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel
şekilde mücâdele et.”1067
İnsanlar, çoğu hususta birbirinden farklıdır. Zekâ ve ilimleri farklı olduğu
gibi, karakter ve duyguları da farklıdır. Ayrıca düşünce ve tasavvurlarında
farklı oldukları gibi, eğilim ve yönelişlerinde de farklılık gösterirler. Bütün bu
farklılıklar, dâvet ve dâvetçilerin, onları etkileyecek ve karakterlerine münasip
düşecek bir şekilde giriş yapmalarını mecburi kılmaktadır. Bu noktayı çok iyi
bir şekilde bilen peygamberler, gâyet açık ve net bir şekilde, aktaracakları
şeyleri aktarmış, insanların anlamakta güçlük çekecekleri bir metottan uzak
durmuşlardır. Tekellüfe/zorluğa girilmemiş,1068 en kolay ve açık deliller ileri
sürülmüş,1069 anlatılacak şeylerde bir kapalılık bırakılmamıştır.1070
6- İhlâs ve Samimiyet: İhlâsı, “yapılan bir şeyi Allah için yapma ve bunu
Allah’tan başkasının görmesini istememe” şeklinde tanımlayabileceğimiz
gibi, “yapılan bir harekette, diğer insanların değerlendirmelerini göz ardı
etme ve onların düşüncelerinden kaçınma” diye de tarif edebiliriz. İşte peygamberler,
bütün işlerinde ihlâsa erdirilen şahsiyetlerdir. İhlâs ve samimiyetin
zirvesini onlar tutmuştur. Kur’an, onların bu yönlerini bazı peygamberlerin
şahsında şöyle anlatmaktadır: “Kitab’da Mûsâ’yı da an! Gerçekten o, ihlâsa
erdirilmiş bir rasûl, nebî idi.”1071 Hz. Yusuf için: “Şüphesiz o, ihlâsa erdirilmiş
kullarımızdandır.”1072 Ve Hz. Peygamber’e ise: “Şüphesiz ki Kitab’ı
sana hak olarak indirdik. (O halde sen de) dini O’na has kılarak, ihlâs ile
Allah’a kulluk et!”1073; “De ki: ‘Ben dinimde ihlâs ile (dini O’na has kılarak)
ancak Allah’a ibâdet ederim.”1074
SON PEYGAMBER
Allah son peygamber olarak Hz. Muhammed (s.a.s.)’i göndermiştir. Ondan
sonra artık peygamberlik kapısı kapanmıştır. Yani, bir daha peygamber
gelmeyecektir. Peygamberlerin en üstünü ve en faziletlisi Hz. Muhammed’dir.
1067 16/Nahl, 125
1068 38/Sâd, 86
1069 2/Bakara, 258
1070 12/Yûsuf, 108
1071 19/Meryem, 51
1072 12/Yûsuf, 24
1073 39/Zümer, 2
1074 39/Zümer, 14; Muhittin Akgül, a.g.e., s. 37-40
≈ 349 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
“Biz Seni âlemlere rahmet olarak gönderdik.”1075 “Şüphesiz Allah ve melekleri
Peygamber Muhammed’i överler/salât getirirler). Ey iman edenler!
Siz de O’nu övün (O’na yardım edin), O’na salât ve selâm getirin.”1076
Müslümanların örnek alması gereken kişi, tek önderimiz Hz. Muhammed’dir.
Müslümanlar yaşayış tarzını, en ufağından en büyüğüne bütün hal
ve hareketlerini O’nu örnek alarak düzenlerler. Allah Kur’an’da şöyle buyuruyor:
“Ey inananlar! And olsun ki, sizin için, Allah’a ve âhiret gününe
kavuşmayı umanlar ve Allah’ı çok zikredenler için Rasûlullah en güzel
örnektir.”1077
Peygamber’e itaat Allah’a itaattir. Allah Kur’an’da şöyle buyuruyor: “(Ey
Muhammed) de ki, Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki, Allah da sizi ve
günahlarınızı bağışlasın. Allah affeder ve merhamet eder. De ki Allah’a ve
Peygamber’e itaat edin. Yüz çevirirlerse bilsinler ki Allah, inkâr edenleri
sevmez.”1078
MÜTENEBBÎ/SAHTE PEYGAMBER
Mütenebbî: Son peygamber olarak Hz. Muhammed (s.a.s.)’in gelmesi
ve O’ndan sonra başka peygamberin gelmeyecek olmasına rağmen, Hz.
Muhammed (s.a.s.)’den sonra peygamberlik iddiasında olan kimselere verilen
isimdir. Bunlara yalancı peygamber de denir. Bu kişiler; ya deli, ya şöhret
düşkünü veya basit çıkar peşinde koşan insanlardır.
İlk mütenebbi, Peygamberimiz zamanında ortaya çıkan Müseylimetü’l-
Kezzab’tır. Bu yalancı peygamber, Hz. Ebu Bekir’in halifeliği zamanında
yapılan savaşta öldürülmüştür. Son zamanların sahte peygamberlerinden
Hindistan’da Sör Seyyit Ahmet nice fitnelere sebep olmuş bir İngiliz ajanıdır.
Yine 20. asrın mütenebbîlerinden Reşad Halife de, Amerika’daki bir mescidde
meçhul birisi tarafından öldürülmüştür. Ankara’daki İskender Evrenesoğlu
(İskender el-ekber) gibi, içinde Demirel’den, bazı bakanlardan isim isim
bahseden Allah’tan “kitap” getirdiğini iddia eden meczup insanlar da câhil
halkı kandırarak bu tür komik iddialarda bulunabilmektedir.
1075 21/Enbiyâ, 31
1076 33/Ahzâb, 56
1077 33/Ahzâb, 21
1078 3/Âl-i İmrân, 31-32
≈ 350 ≈
Ahmed Kalka n
PEYGAMBERLERIN SIFATLARI
1-) S ıdk; Doğruluk demektir. Peygamberler, hem sözlerinde hem de
işlerinde doğru sözlüdürler. Asla yalan söylemezler. “Kitapta İbrahim’i de
an. O, dosdoğru (sıddîk) bir nebî idi.”1079 Yine bütün peygamberlerin doğru
olduklarını, örneklendiren benzer âyetlerde, Hz. İsmâil,1080 Hz. İdris,1081 Hz.
Yusuf1082 için sıdk sıfatı verilir; diğer peygamberlerin de sâdık oldukları başka
ifadelerle anlatılır.
2-) Emanet; Güvenilir olmak demektir. Peygamberler güvenilir insanlardır.
Peygamberler asla emanete hıiânet etmezler. “Bir peygamber için,
emanete hiyanet etmek olur şey değildir.”1083 Mekke müşrikleri Peygamberimize
“Muhammedü’l-emîn” diyorlardı. Peygamberimizin en azılı düşmanı
olan bu müşrikler, en değerli eşyalarını Peygamberimize emanet ediyorlardı.
3-) Fetânet; Peygamberler, insanların en zekileri ve en akıllılarıdır.
4-) İsmet; Günah işlememek demektir. Peygamberler küçük veya büyük
günah işlemezler. Ancak, insan olduklarından dolayı “zelle” denilen çok
küçük hatalar yaparlar. Bu küçük hatalar derhal Allah tarafından düzeltilir.
5-) Tebliğ; Bildirmek demektir. Peygamberler Allah’tan almış oldukları
emirleri mutlaka insanlara bildirmişlerdir. Hiçbir şeyi gizlememişler; hiçbir şey
ilave etmemişlerdir. “O peygamberler ki Allah’ın emirlerini insanlara tebliğ
ederler, Allah’tan korkarlar ve O’ndan başka kimseden korkmazlar.”1084
Bütün peygamberler, tebliğ görevini yapmak için büyük meşakkat ve çilelere
göğüs germişlerdir. Hatta bazıları bu uğurda canlarını feda etmişlerdir.
Peygamberler, gördükleri tüm kötülükleri mutlaka elleriyle veya dilleriyle düzeltmeye
çalışmışlardır.
Peygamberler âdil kimselerdir. Adâlete ters hiçbir iş yapmazlar. Peygamberler,
görevlerinden azl olunmazlar. Peygamberlik çalışmakla elde edilmez.
Allah, onu dilediğine vermiştir. Peygamberler seçilmiş, seçkin insanlardır;
soyları temizdir. Güzel ahlâk sahibidirler. Yaratılışları ve sûretleri de güzeldir.
1079 19/Meryem, 41
1080 19/Meryem, 54
1081 19/Meryem, 57
1082 12/Yusuf, 46
1083 3/Âl-i İmrân, 161
1084 33/Ahzâb, 39
≈ 351 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Allah’tan başkasından korkmazlar. Bütün bunlarla birlikte, peygamberler,
beşerdir, yani bizim gibi insandırlar. İnsanlar için tabii olan yeme-içme, evlenme,
uyuma, yanılma, unutma, hastalanma... gibi hususlar peygamberler
için de mümkündür. Fizikî bünye ve ihtiyaçları itibariyle diğer insanlardan
farksızdırlar.1085
KUR’AN’DA İSMI GEÇEN PEYGAMBERLER
Peygamberlik makamı Hazreti Adem ile başlayıp Hazreti Muhammed
Mustafa ile son bulmuştur. Bu iki peygamber arasında ne kadar peygamber
gelip geçtiğini Allah’tan başka hiç kimse bilemez. Bütün peygamberler
Kur’an-ı Kerim’de açıklanmamıştır. “Bir kısım peygamberleri sana anlattık,
bir kısmını ise anlatmadık.”1086 Fakat, her ümmete (topluma) peygamber
gönderildiği ifade edilmektedir. Kur’an’da ismi geçen 25 peygamber vardır.
Bu peygamberler şunlardır:
Âdem, İdris, Nuh, Hud, Sâlih, Lut, İbrahim, İsmail, İshak, Yakub, Yusuf,
Şuayb, Harun, Mûsâ, Davud, Süleyman, Eyyub, Zülkifl, Yunus, İlyas, Elyasa,
Zekeriyya, Yahya, İsa, Muhammed Mustafa (s.a.s.).
Ayrıca Kur’an-ı Kerim’de ismi geçtiği halde peygamber olup olmadıkları
hakkında bilgi bulunmayanlar vardır. Bunlar: Uzeyir, Lokman ve Zülkarneyn’dir.
PEYGAMBERLERE İMAN
Bilindiği gibi, peygamberlere inanmak imanın esaslarından biridir. Peygamberlerin
birini bile inkâr eden kişi dinden çıkar. Yüce Allah, her topluma
İslâm’ı tebliğ için peygamberler göndermiştir ki, Allah’ı bilsinler ve O’ndan
başkasına kulluk etmesinler. Allah, kendilerine peygamber göndermediği
bir topluma azab etmez. “Biz bir peygamber göndermedikçe azab etmeyiz.”
1087 Peygamberlere imanla alâkalı olarak Kur’an-ı Kerim’de birçok âyet
vardır. “Allah’a ve peygamberlerine iman eden ve peygamberlerden hiç
birisi arasında (kendisine iman etme bakımından) fark gözetmeyen kim-
1085 bak. 25/Furkan, 20; 13/Ra’d, 38
1086 4/Nisâ, 164
1087 17/İsrâ, 15
≈ 352 ≈
Ahmed Kalka n
selere gelince, işte onların mükâfatını Allah kıyâmette verecektir. Allah
çok bağışlayıcı ve merhametlidir.”1088
“O kimseler ki, Allah’ı ve peygamberlerini inkâr ederek kâfir olurlar. Allah
ile peygamberlerinin arasını açmak isterler. Ve ‘peygamberlerden bir
kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz!’ derler. Böylece iman ile küfür
arasında bir yer tutmak isterler.”1089 Peygamberlere imanla ilgili çok sayıda
âyet vardır.1090 Peygamberlere itaat etmeyenlere azâbın ulaşacağı konusunda
Kur’an uyarıda bulunur.1091
Kendilerine peygamber gönderilen toplumların çoğu, peygamberlerini
yalanlamış ve onlara uymamışlardır. Bugün olduğu gibi, geçmişte de peygamberlerine
tâbi olan insanlar çok az olmuştur. Meselâ Hz. İsa’ya on iki
kişilik “havâriler” dediğimiz kimseler inanıp tâbi olmuştur. Diğer insanlar, tâbi
olmadığı gibi onu öldürmek istemişlerdir.
Bütün peygamberlerin getirdiği dinin adı İslâmiyet idi. Ne Hz. İsa’nın dini
hıristiyanlık; ne de Hz. Mûsâ’nın dini yahudilikti. Hz. İsa’nın da Hz. Mûsâ’nın
da, bütün peygamberlerin de dini ancak İslâm idi ve bütün peygamberler
müslüman idiler. Bu gerçek, Kur’an’ın dilinden şöyle ifade edilir: “İbrahim ne
bir yahudi, ne de bir hıristiyandı. Fakat Allah’ı bir tanıyan gerçek bir müslümandı.
Ve müşriklerden de değildi.”1092“Mûsâ da kavmine şöyle dedi:
Ey kavmim, siz gerçekten Allah’a iman ettiyseniz O’nun birliğine teslim olmuş
müslümansınız. Artık Allah’a tevekkül edin.”1093“Hani havarilere (Hz.
İsa’ya bağlı olanlara): ‘Bana ve peygamberlerime iman edin’ diye ilham
etmiştim de onlar, ‘iman ettik, bizim hakiki müslümanlar olduğumuza şâhid
ol’ demişlerdi.”1094
Görüldüğü gibi, Allah tarafından gönderilen bütün dinlerin adı İslâm, peygamberlerinin
ve onlara tâbi olanların da adı müslüman idi. Fakat sonradan,
bu saf ve temiz olan isim (İslâm), çeşitli isimler adı altında değiştirilmiştir.
İslâm, her asır ve her peygamberin dinidir. Fakat çoğu peygamberin şeriatı
1088 4/Nisâ, 152
1089 4/Nisâ, 150
1090 Bu konudaki âyetler için bak. 2/Bakara, 4-5; 4/Nisâ, 14-15, 59, 80; 7/A’râf, 35
1091 Bu konu ile ilgili bak. 6/En’âm, 11; 13/Ra’d, 32; 5/Mâide, 33; 3/Âl-i İmrân, 32.
1092 3/Âl-i İmrân, 67
1093 10/Yunus, 84
1094 5/Mâide, 112
≈ 353 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
ayrıdır. Buna göre din (İslâm) geniş, şümullü bir kavram; şeriat ise, bu dinin
içerisinde her bir peygamberin tâkip ettiği yoldur.
Bu ümmet ile geçmiş ümmetlerin şeriatları ayrı olabilir; fakat bizim ile
onlar arasında müsavi (aynı) olan bir kelime vardır ki o özdür, temeldir, hiç bir
zaman ve hiç bir şarta göre değişmez. Bu gerçeği Yüce Allah şöyle beyan
ediyor: “De ki, ey ehl-i kitap, hepiniz bizimle sizin aranızda müsavi olan bir
kelimeye gelin; şöyle diyerek: Allah’tan başkasına kulluk etmeyelim; O’na
hiç bir şeyi ortak koşmayalım. Allah’ı bırakıp da kimimiz kimimizi rabler tanımayalım.”
1095; “Senden önce gönderdiğimiz her peygambere: ‘Benden
başka ilah yoktur, Bana kulluk edin’ diye vahyetmişizdir.”1096; “Andolsun
ki her ümmete; ‘Allah’a ibâdet edin ve tâğutlardan kaçının’ diye peygamberler
gönderdik.”1097
İşte, Hz. Adem’den kıyâmete kadar her insanın ve her cinnin, hatta bütün
kâinatın uyması gereken kural ve gerçek budur. Mü’min bilir ve inanır ki,
geçmişte ne kadar nebî ve rasûl varsa, onlara uyanlarla beraber müslüman
idiler. Onlar Allah’tan başkasına kulluk etmiyorlardı.
Tevhid dininin (İslâm’ın) son halkasını Hz. Muhammed (s.a.s.) teşkil etmektedir.
Artık Rasûlullah gönderildiğinden itibaren, Rasûlullah’sız bir din,
Rasûlullah’sız bir akîde ve inanç olamaz. Öyleyse, yeryüzünde Allah’a bağlanmak
isteyenlerin ve müslüman olarak kalmak isteyenlerin rehberi, kılavuzu
Rasûlullah’tan başkası olamaz. Zira Rasûl’e itaat Allah’a itaattır. Bu
konuda Yüce Allah şöyle buyuruyor: “Kim Rasûl’e itaat ederse, muhakkak
ki Allah’a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, bu seni üzmesin. Zira seni
onlara koruyucu ve gözetici olarak göndermedik (ancak tebliğci olarak
gönderdik).”1098
Allah Teâlâ bu âyet-i kerimede Rasûlüne itaat edenin Allah’a itaat etmiş olduğunu,
Rasûl’e isyan edenin de Allah’a isyan etmiş olduğunu haber veriyor.
Bunun sebebi, Rasûlullah (s.a.s.)’in kendi hevâ ve hevesinden konuşmaması
ve Allah’ın dinini tebliğ etmesidir.1099 Rasûlülah, hiç bir zaman Allah adına
kendi kafasından bir şey konuşmaz; kendisine vahyedileni bildirir. Onun için
Allah ile Rasûlü’nün hükümleri arasında ayrılık, zıtlık, farklılık olamaz.
1095 3/Âl-i İmrân, 64
1096 21/Enbiyâ, 25
1097 16/Nahl, 36
1098 4/Nisâ, 80
1099 Bak. 53/Necm, 3-4
≈ 354 ≈
Ahmed Kalka n
İslâm akîdesi açısından peygamberlik kurumu gerçekten büyük değer
taşır. Bu müessese, akîdenin ikinci yarısıdır. Peygambere iman, tevhid kelimesinin
ikinci kısmıdır. Peygamberlik inancının tezahürleri pratik hayatta
mutlaka görülmelidir. Normalde her insan, peygamberlere inandığını söyleyebilir.
Fakat bu akîde gerçeklere dayandırılırsa görülür ki, mü’min olduklarını
iddia eden pek çok insan bu bağdan kopmuştur. Rasullere iman olsun,
diğer iman esaslarına iman olsun, her zaman kulluk ve itaat gerektirir. İtaat
ve kullukla beslenmeyen bir iman, iman olarak kalamaz. Günün birinde tamamen
söner veya yön değiştirir. Bunun içindir ki, itaat imana bağlı kılınmıştır.
Böylece, Allah’a inanan kimse, Rasûl’e bağlanmak zorundadır. Rasûl’e
bağlanmayanlar, Allah’a da bağlanmamışlardır.
Kur’an-ı Kerim, peygamberler ve itaat konusunu şöyle açıklıyor: “Ey
iman edenler, Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve sizden olan
ülü’l-emre (emir sahiplerine) de. Eğer bir hususta çekişirseniz, onu Allah’a
ve Rasûlüne götürünüz. Eğer Allah’a ve âhiret gününe inanmışsanız;
bu hem hayırlı ve hem de netice itibariyle en güzeldir.”1100;“Hayır, Rabbine
and olsun ki, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin edip, sonra
haklarında verdiğin hükümden dolayı içlerinde bir sıkıntı duymadan (onu)
tam mânâsıyla kabullenmedikçe iman etmiş olamazlar.”1101; “Biz peygamberleri
ancak itaat olunsunlar diye gönderdik.”1102; “Allah’a ve O’nun
rasûlüne itaat edin ve onların emirlerine ve yasaklarına aykırı hareket etmekten
sakının. Eğer itaat etmekten yüz çevirirseniz, bilin ki, Peygamberimiz’e
düşen sadece açık bir tebliğdir.”1103
Bu âyetlerde mü’minlerin, Allah ile beraber Rasûlü’ne de itaat etmeleri
şart koşuluyor. Rasûl’e itaat etmeden İslâm yaşanamaz. Zira, “Rasuller
sadece kendilerine itaat edilsin diye izn-i İlâhî ile gönderilmişlerdir.”1104
İtaat, imanın ve İslâm’ın şartı ve hudududur. İman edip de Allah’a ve Rasûl’e
itaat etmemek boş bir iddiadan başka bir şey değildir. Bu yalan, tâğutla
hükmetmek isteyen her yalancının iddiasıdır. Çünkü, münâfıkların alâmeti,
devamlı sûrette itaatten kaçınmaktır. Zira Yüce Allah münâfıklar hakkında
şöyle buyurur: “Onlara Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin denildiği
zaman, senden büsbütün kaçtıklarını görürsün.”1105 İtaat, bir akîde mese-
1100 4/Nisâ, 59
1101 4/Nisâ, 65
1102 4/Nisâ, 64
1103 5/Mâide, 92; Ve yine bak. 3/Âl-i İmrân, 132; 47/Muhammed, 33.
1104 4/Nisâ, 64
1105 4/Nisâ, 61
≈ 355 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
lesidir. Mü’min, akîdesini sağlam temeller üzerine oturtmalıdır. İslâm’ın ve
imanın hududunu çok iyi bilmelidir.
PEYGAMBERLERE İMAN, ONLARI ÖRNEK VE ÖNDER KABUL EDIP
ONLARA İTAAT ETMEK İÇINDIR
Peygamberlerin en büyük ve en önemli görevleri, insanların, hakkında
ihtilâfa düşerek kendi imkânlarıyla hakkı bulamayacakları alanlarda ihtilâflarını
çözümleyici hükümler getirmeleridir: “İnsanlar (aslında) bir tek ümmet
(millet) idi. Bu durumda iken Allah, müjde verici ve uyarıcı olarak peygamberleri
gönderdi. İnsanlar arasında anlaşmazlığa düştükleri hususlarda
hüküm vermeleri için, onlarla beraber hak yolu gösteren kitapları
indirdi.”1106 İşte bunun için Yüce Allah, her bir kavim için bir nezîr/uyarıcı
göndermiştir.1107 Peygamberlere iman, onların çağrısını kabul etmek, onların
izinden gitmek, “olsa da olur, olmasa da” kabilinden insanların tercihine
bırakılmış bir tutum değildir. İnsanlar, peygamberlere iman etmekle, onların
izinden gitmekle yükümlüdürler. Aksini yaptıkları takdirde her peygamberden
ümmeti hakkında şâhitlik etmesi de istenecek ve bu şehâdet, onların
kesinleşmiş ceza ve azaplarını daha bir pekiştirici anlam taşıyacaktır. “Allah
yolunda hakkıyla cihad edin. O, sizi seçti. Dinde size güçlük vermedi.
Babanız İbrahim’in milletine/dinine (uyun). Sizi daha önceden ve bunda
(Kur’an’da) ‘müslümanlar’ diye adlandırdı ki Peygamber size şâhit olsun;
siz de insanlar üzerine şâhitlik edesiniz. O halde namazı dosdoğru kılın,
zekâtı verin ve Allah’a güvenin. O’dur sizin Mevlânız. O, ne güzel mevlâ ve
ne güzel yardımcıdır.”1108 Böylece peygamberler, ümmetlerine karşı, peygamberlere
iman edenler de diğer insanlara karşı şâhitlik edecek ve hakkında
şehâdet ettikleri kimselerin peygamberlerin gösterdikleri yoldan gidip gitmedikleri
hususunda beyanda bulunacaklar; ya da bulunmaları istenecektir.
Peygamberlere uymakla yükümlü olmanın yanında, insanın başka sorumlulukları
da vardır: Peygamberlerin mesajını yaymak, bu mesajı insanlar
arasında uygulanan yegâne din ve şeriat haline getirmek yolunda, peygamberî
metod istikametinde cihad etmek, gereken gayreti gösterip hakkıyla
mücâdele vermek.
1106 2/Bakara, 213
1107 35/Fâtır, 24
1108 22/Hacc, 78
≈ 356 ≈
Ahmed Kalka n
Peygamberlerin gösterdiği yoldan başka yolda gitmenin, dünya hayatında
sayılamayacak kadar çok olumsuz sonucu ve cezasından ayrı olarak,
âhirette de büyük bir cezası vardır. Bu ceza o kadar büyük olacaktır ki, kâfirler
dünyada iken peygamberlerin izinden gitmediklerinden, kendilerinden
farklı hiçbir meziyetleri olmayan, haktan uzak sapık önderlere uyduklarından
dolayı, -faydasını göremeyecekleri bir zamanda) pişman olacaklar ve pişmanlıklarını
dile getireceklerdir. Bu durumu Yüce Rabbimiz şöyle tablolaştırmaktadır:
“...O gün kâfirlere çok zordur. O günde zâlim, ellerini ısırıp:
‘Keşke peygamberle birlikte yol almış olsaydım!’ der. ‘Eyvah bana, keşke
filanı dost edinmeseydim. Andolsun ki o, bana geldikten sonra beni haktan
saptırdı.’ Şeytan insanı yardımsız ve zelil bırakandır.”1109 İşte bu dünyada
şeytanın ardından giderek peygamberlerin yolunu terk edenler, âhirette
bu dünyada iken uydukları kimselerden uzaklaşmak isteyecekler; böylelikle
azaptan kurtulmayı deneyeceklerdir. Ancak bunun da kendilerine bir faydası
olmayacaktır.1110
Allah, insanlara insan olarak, kendi aralarından peygamberler göndermiş
ve onların yolundan gitmelerini, peygamberlerine her hususta itaat etmelerini
emretmiştir. Peygamberlerin izinden gitmeyenlere uymak, ya da onların
izinden gidilmeyen hallerde baştakilere, ileri gelenlere itaat, Allah’ın yolundan
sapmak için gösterilecek geçerli bir mâzeret değildir. Yüce Rabbimiz,
peygamberlerin yolundan sapmak için gösterilecek hiçbir mâzereti kabul
etmeyecektir. Peygamberlerin getirdikleri yola aykırı yol izleyenlere itaat,
-kim olursa olsunlar- meşrû bir itaat değil; “Yaratan’a isyanı gerektiren hususlarda
yaratılmışa itaat yoktur”1111şeklindeki nebevî düstur ile ve “mârufu
emredip münkeri nehyetmek” ilkesi gereğince böylelerini hizaya getirmek
gerekir; Onların sapıklıklarının peşinden gitmek değil. Peygamberlerin dışında,
uyulan kimsenin büyük yanılgılara düştüğü önemli bir husustur. Uyulan
kimselerin peygamberlerin yolundan gitmemeleri halinde kimlikleri, sıfatları,
nitelikleri, makamları, yakınlıkları ne olursa olsun, uyanlara âhirette hiçbir
fayda sağlayamayacakları, ebedî azaptan kurtaramayacakları herkes tarafından
gâyet açık ve net bir şekilde bilinmelidir. “Yüzleri ateşte (bir taraftan
bir tarafa) çevrileceği o günde diyeceklerdir ki: ‘Ne olaydı, biz Allah’a ve
Rasûl’e itaat etseydik!’ Ve diyecekler ki: ‘Rabbimiz, gerçekten biz baş-
1109 25/Furkan, 26-29
1110 Bak. 2/Bakara, 165-167
1111 Müslim, İmâre 38-40, hadis no: 1839; Buhârî, Cihad 107, Ahkâm, 4; İbn Mâce, Cihad 40, hadis
no: 2863-2865
≈ 357 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
kanlarımıza, efendilerimize itaat ettik de, onlar da bizi saptırdılar. Rabbimiz,
onlara azaptan iki kat ver ve onları en büyük lânet ile lânetle!”1112
İşte âhirette durum böyle olacaktır; peygamberlerden başkalarının yolunu
izleyenler için. Dünyada her iki tür önderliğin ve bu önderliğe tâbi olmanın
farklı sonuçları olduğu gibi; âhirette de aynı farklılık sözkonusu olacaktır;
hatta daha da geniş boyutlarda...
Gerçekten akıl sahibi olanlar, peygamberlerden başkalarının yolundan
gitmeyi düşünmek, akıllarının en ücra köşesinden geçirmek şöyle dursun;
bu hayırlı ve biricik doğru yoldan gitmeyenleri gafletlerinden uyandırmak için
peygamberlerin açtıkları yolda, gösterdikleri istikamette ve onların metoduyla
mücâdele eder, cihad ederler...
Peygamberlerin ve -günümüz için söyleyecek olursak- son peygamber
Hz. Muhammed (s.a.s.)’in getirmiş olduğu şeriate aykırı bir hüküm ya da
hükümleri, düzen ya da düzenleri, kurum ya da kurumları, değer ya da değerleri
alternatif olarak göstermek, kabul etmek, onlara çağırmak; bunlar insanlara
hükmetmekte iseler, bunları kabul edip rızâ göstermek, izâleleri için
çalışmamak, onlara gereken tepkiyi göstermemek; bütün bunlar peygamberin
getirdiği şeriatı reddetmek anlamına geleceğinden, iman ile bağdaşamaz.
Yani, böyle bir tutum, anlayış ve davranış küfürdür. Çünkü İslâm’ın ve
Kur’an’ın üzerinde hassasiyetle durduğu “peygamberlere iman” ilkesine ve
kelime-i şehâdetin ikinci bölümü olan “Muhammed (s.a.s.)’in Allah’ın Rasûlü”
olduğunu kabul ve ikrar etmeye aykırıdır.
Peygamberlere iman, onlara karşı belli bir edeple edeplenmeyi de gerektirir.
Onların dâvetlerini kabul etmek, onların izinden gitmek, uymakla yükümlü
olduğumuz bütün hususlarda, yani peygamberlik makamları gereği,
kendilerine has olan hususlar dışında kalan bütün alanlarda onlara uymak,
bu edebin en önemli yanıdır.
Peygamber Efendimiz’e karşı -hayatta iken- ümmet fertleri seslerini yükseltmemekle1113
y ükümlü o ldukları g ibi, v efatından s onra d a k ayıtsız
şartsız ona uyarak, hükmüne teslim olarak, önüne geçmemekle yükümlüdürler.
1114 Hiçbir zaman kendilerini ona tercih edemezler. O kendilerine öz
1112 33/Ahzâb, 66-68; ve yine bak. 7/A’râf, 38
1113 49/Hucurât, 2
1114 49/Hucurât, 1
≈ 358 ≈
Ahmed Kalka n
canlarından daha yakındır. Onun zevceleri, mü’minlerin anneleridir.1115 Bu
bakımdan onun hanımları, mü’minler için bir kadının saygı ve ihtiram noktasının
en zirvesindedirler. Mü’min bir kimsenin onlara annelik nazarından
başka türlü bakması mümkün değildir.1116
Mü’minin Allah’ın peygamberlerine ve özellikle de son peygamber Hz.
Muhammed Mustafâ’ya (s.a.s.) karşı konumu şudur: Katıksız, şeksiz, şüphesiz
tam bir tasdikin yanında; ona tam anlamıyla uymanın mutlak bir farz
olduğunu kabul etmeli; hükümlerini tam bir tasdik ve teslimiyetle karşılayarak
dünyada hidâyet üzere olmanın, âhirette de vaad olunan cennete girmenin
onun sünnet-i seniyyesine tâbi olmakla mümkün olacağına tam bir yakîn
ile inanmalı ve bunu amelî hayatında da ortaya koymalıdır. Onun dışında
hiçbir yol gösterici ve önder aramamalı; kendisini, kendisine emir verenleri,
emri ve sorumluluğu altındakileri hep onun gösterdiği yol ile, getirdiği şeriat
ile, uyguladığı ve söylediği sünnet ile ölçüp değerlendirmelidir. Kendisinde
ve çevresinde bu ölçülere aykırı gördüklerini ilk fırsatta ve en güzel yolla
düzeltme yoluna gitmelidir.1117
RASULULLAH’IN HÜKÜM KOYMASI
Sünnet, Allah Rasûlü’nün, ümmetine örnek olmak üzere ortaya koyduğu
uygulama, dini doğru anlama ve yaşamada örnek alınacak davranışlar
bütünüdür. Sünnet, Kur’an’ın yaşanmış en doğru tefsiri, İslâm’ın pratik ve
örnek tatbikidir. Peygamberimiz tefsir olunmuş canlı bir Kur’an’dı, yaşayan
bir İslâm’dı. Hz. Âişe (r.a.) anamızın meşhur sözünü hatırlayalım. Ona Hz.
Peygamber’in ahlâkından sorulunca şöyle cevap vermişti: “O’nun ahlâkı
Kur’an’dı.”1118 Kur’an ve sünnet bir bütünlük arzetmektedir. Sünnet bir taraftan
delil olma özelliğini Kur’an’ın onayından almakta, öbür taraftan da
Kur’an’ın beyânı, onun açılımı, fiilî hayata geçirilişi olmaktadır.
İnsanlar arasından seçilmiş rasûllerin görevleri, diğer elçilerden farklıdır.
Şu âyet onların işlevini en güzel bir şekilde açıklamaktadır: “Nitekim, kendi
içinizden size âyetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden (temizleyen), size Ki-
1115 33/Ahzâb, 6
1116 33/Ahzâb, 53
1117 M. Beşir Eryarsoy, İman ve Tavır, Şafak Y., s. 59-91
1118 Müslim, Müsâfirûn 139; Ebû Dâvud, Salât 316; Nesâî, Kıyâmu’l-Leyl 2; Ahmed bin Hanbel,
VI/54, 111
≈ 359 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
tabı ve hikmeti öğreten ve size bilmediklerinizi öğreten rasûller gönderdik.”
1119 Rasûller, açık deliller ile gelirler. Yanlarında İlâhî adâletin ölçüsü vardır.
Kitab’ı ve onunla gelen gerçekleri mü’minlere öğretirler. Gücün, kuvvetin
ve malın nasıl kullanılacağını bildirirler. Allah (c.c.), bu anlamda insanlardan
kimin peygambere tâbî olup ona yardım edeceğini, kimin onun dâvetine
uyup uymayacağını imtihan etmektedir.1120
Mü’minler, peygamberlerin tümüne iman ederler. Peygamberlere itaat
etmek Allah’a itaat etmektir.1121 Peygamberler bir şeye hüküm verdikleri zaman
mü’minler “işittik ve itaat ettik” derler. Son Peygamber’e iman eden
mü’minler, O’nun herhangi bir konuda verdiği hükme itirazda bulunmazlar
ve O’nun verdiği hükme teslimiyetle rızâ gösterirler.1122
Mü’minler, Allah’ı sevdikleri için son Peygamber’e uyarlar, onu tâkip ederler.
1123 Peygamberler, insanlar için seçilmiş en güzel örneklerdir.1124 Mü’minler,
Peygamber’in getirdiği her şeyi almak, yasakladığı her şeyden de kaçmak
zorundadırlar.1125
Kur’an’ın Peygamberimiz’e yüklediği görevlerden biri vahyi/mesajı okuma
ve beyan/açıklamadır “Ve Biz sana da bu Kitabı indirdik ki, kendilerine indirdiğimiz
mesajı onlar(ın anlaması, yaşaması) için beyan edesin ve onlar
da böylece belki düşünürler.”1126 Peygamberimiz, beyan görevini ya eyleme
dönüştürülerek açıklanması gereken mesajları eylemle açıklamak veya eylemi
desteklemek amacıyla veya farklı konularda söylemle açıklayarak eksiksiz
yerine getirmiştir.
Bazı insanlar, Kur’an’cılık/mealcilik yaparak Kur’an adına sünneti reddetmeye
kalkmışlardır. Bu tavır, öncelikle Kur’an’ın reddettiği bir tavırdır. Son
Rasûl de diğer şerefli elçiler gibi, yalnızca mektup getiren postacı benzeri,
yani sadece mesajı (vahyi) getirip haber veren kimse değildir. O, vahyi getirip
haber verir, onu tebliğ etmek için çaba sarf eder ve o vahyi bizzat uygular.
Daha doğrusu vahyin hedefini bizzat yaşayarak gösterir. Mü’minler O’na ba-
1119 2/Bakara, 151
1120 57/Hadid, 25
1121 4/Nisâ, 59, 64
1122 24/Nûr, 51; 33/Ahzâb, 36
1123 3/Âl-i İmrân, 31
1124 33/Ahzâb, 21
1125 59/Haşr, 7
1126 16/Nahl, 44
≈ 360 ≈
Ahmed Kalka n
karak müslümanlığı nasıl yaşayacaklarını ve Allah’ın kendilerinden ne istediğini
öğrenirler.
Sünnet nedir? Bu konuda da ifrat ve tefrit olarak iki aşırı yaklaşım sözkonusudur.
Peygamberimizin her davranışının sünnet olduğunu savunmak
veya sünnet denilince birkaç davranış ve şekilsel özelliği anlamak, ya da
daha ileri giderek sünneti dışlamak. Peygamberimiz, kendisinin her davranışının
sünnet sayılmaması gerektiği ile ilgili açıklamalar yapma ihtiyacını duymuştur.
1127 Peygamberimiz de bizim gibi bir insandı. Onun da beşer olarak,
Arap toplumunun miladî 7. asırda yaşayan bir ferdi olarak yediği, giydiği ve
yaşadığı bazı şeyler vardı ki, bunlar dinî bir amaçla yapılmamıştı. Meselâ
Peygamberimiz sıcak iklimde yaşayan bir kimse olarak kavminin diğer insanları
gibi hiç çorap giymemiştir. Çorap giymemek sünnet olarak kabul
edilemez. Bir eş olarak hanımlarının bazı tavırlarına gücendiği için, bir kimsenin
eşine gücenmesi sünnet olarak değerlendirilemez.
Rasûlullah’ın hüküm koyması ve o hükümlere uyulması gerektiğiyle ilgili
âyetleri görelim:
“Allah ve Rasûlü bir konuda hüküm verdiği zaman artık mü’min bir
erkeğin veya kadının o işi kendi isteklerine göre seçme yapmaya (farklı bir
alternatif arama) hakkı yoktur. Zira kim Allah’a ve Rasûlüne karşı gelirse
apaçık bir dalâlete/sapıklığa düşmüş olur.”1128
“Aralarında hükmetmesi için Allah’a ve Rasûlüne dâvet edildikleri zaman
mü’minlerin cevabı “işittik ve itaat ettik” sözünden başka bir şey
olmaz. Kim Allah’a ve Rasûlüne itaat eder, Allah’tan korkar ve O’nun
azâbından korunursa, işte sonunda kazanacak olanlar onlardır. Kim Allah’a
ve Rasûlüne itaat eder, Allah’a saygı duyar ve O’ndan sakınırsa, işte
asıl bunlar kurtuluşa erenlerdir.” 1129
“Hayır! Rabbine andolsun ki, onlar aralarındaki ihtilâflı konularda seni
hakem yapıp, sonra da içlerinde hiçbir hoşnutsuzluk duymadan senin
verdiğin hükme boyun eğip tam anlamıyla teslim olmadıkça iman etmiş
olmazlar.” 1130
1127 Bu konuyla ilgili bkz. Müslim, Edâhî 35/5; Ebû Dâvud, Salât 90, Hacc 50; İbn Mâce, Hacc 81 vb.
1128 33/Ahzâb, 36
1129 24/Nûr, 51-52
1130 4/Nisâ, 65
≈ 361 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
PEYGAMBERIMIZIN HÜKÜMLERI, KUR’AN’DAN BAĞIMSIZ MIDIR?
Peygamberimizin hükümleri, sünneti, Kur’an’dan bağımsız değildir. Ya
Kur’an’daki hükümlerin izahı veya Kur’an’daki hükümlere kıyasla, Kur’an’dan
yola çıkarak Rasulullah’ın ortaya koyduğu uygulamalardır. Yönetimle ilgili olarak;
“Allah’ın indirdiğiyle hükmetmeyenler”in hükmü Kur’an’da vurgulanır.1131
Diğer hükümler câhiliyye hükmü olarak damgalanır. Rasulullah da Kur’an
kanunlarına tâbi olmuş, o kanunları uygulamıştır. Rasulullah’ın hükümleri/
kanunları da Kur’an’dan direkt veya endirekt alınmadır. Peygamberimizin
hükümleri/kanunları Kur’an kanunu (onun açılımı, onun günlük hayata yansıması)
olduğundan, Kur’an başka kanunlara kapısını tümüyle kapatır: “O, hiç
kimseyi hükmüne (kanunlarına) ortak yapmaz.”1132; “Hüküm (kanun koyma
yetkisi), ancak Allah’ındır.”1133; Bu iki âyet, mutlak olarak hüküm hakkına
sadece Allah’ın sahip olduğunu bildirir. “İnsanlar arasında Allah’ın sana
gösterdiğine göre hükmedesin diye hakkı içeren kitabı sana indirdik; hainlerden
taraf olma!”1134 Bu âyet, Kur’an’ın ve Rasulullah’ın temel fonksiyonlarını
belirtir. Bu âyet, Rasûlullah’ın nasıl hükmettiğini açıklıyor. Rasul, Allah’ın
Kitapta gösterdiği şekilde hükmetsin diye Allah, Kitabını göndermiştir.
Bu ayet, mutlak hüküm koyma hakkının son tahlilde yalnızca Allah’a ait
bir hak olduğunu gösteriyor. Peygamberimiz “sünnet” dairesinde hüküm
koyma yetkisine sahip ise, bu, Allah’ın ona verdiği bir yetkidir ve Allah’ın ona
gösterip öğrettiği gibi hükmetmek zorundadır. Hüküm konusunda Peygamberimizin
(s.a.s.) durumu bu iken, diğer insanların durumu, kendi başlarına
hüküm koymaya kalkışmaları ne ile izah edilebilir.
PEYGAMBERLERE VÂRIS OLABILMEK
İnsanları ıslahın bedeli ağır, fiyatı çok yüksektir. Bu yüksek fiyatı ödeyecek
bir varlık vardır ki o da Yüce Allah’tır (c.c.). Rabbi ile irtibatı zayıflamış veya
kopma noktasına gelmiş yahut da tamamen kopmuş olan insanları tebliğ
ve dâvetleriyle irşad eden bu güzel insanlar, ücretsiz gönül erleridir. Ücretleri
tamamen Rabbimiz’e aittir.
İlk peygamber Hz. Âdem’den, son peygamber Hz. Muhammed (s.a.s.)’e
kadar gelmiş olan peygamberler bugün yine tüm tazelikleriyle insanları irşad
1131 5Mâide, 44, 45, 47
1132 18/Kehf, 26
1133 12/Yusuf, 40
1134 4Nisâ, 105
≈ 362 ≈
Ahmed Kalka n
etmekte, onları Yüce Allah’ımızla barıştırmanın mücâdelesini vermektedirler.
Gerek hayatları ve gerekse temiz sicilleri bizzat Rabbimiz tarafından açıklanmış
olan bu gönül erleri kitabımız Kur’ân-ı Kerim’de sık sık anlatılır ve tüm
insanlığa numune olarak gösterilir.
Her biri Allah’ın yolu dediğimiz sırât-ı müstakimin kenarlarında bir nevi
nöbet tutmakta ve bu mübarek yoldan çıkmak ve sapmak isteyenlere güzel
usulleriyle, temiz tavırlarıyla engel olmaktadırlar.
Gün olmuş insanlar kendi içlerinden bazı büyükleri rab edinmişler, bu
sapıtmış kimselere Hz. Nuh gönderilmiş... Gün olmuş insanlar dünyaya
meyletmiş, köşk ve saraylarda, yüzme havuzları olan villalarda zevk ve sefaya
dalmışlar, Rabbimiz Hz. Sâlih’i görevlendirmiş. Yine gün olmuş insanlar
cinsî sapıklığa düşmüş, nikâh yoluyla meşrû olan kadın ve kızları dışlayarak
hemcinsleriyle düşüp kalkmaya başlamışlar, derhal Hz. Lut görevlendirilmiş.
Saltanat ve müstekbir yaşayışlarıyla yoldan çıkmış olanlara Hz. Süleyman;
Allah’a göklerin hâkimiyetini verip yeryüzü egemenliğini vermeyen Firavun’a
Hz. Mûsâ; ölçü, tartı ve adâlet mekanizmasını tahrip eden bir topluma Hz.
Şuayp; köleliğin, insanı sömürmenin ve sınıfsal bir toplumun yapısını ortaya
koymanın zirvesini yaşayan bir topluma Hz. Yusuf; akla ve hayale gelebilecek
tüm kötülükleri hayatlarına geçirmiş olan bir başka topluluğa ve hak yol
arayışında olan tüm insanlığa ise Hz. Muhammed (s.a.s.) gönderilmiştir.
Gönderilmiş olan tüm peygamberler, sırât-ı müstakimde yürüyen yolcuları,
Allah adına kollamak ve sapmalara karşı ikaz ve irşad görevlerini noksansız
olarak ifa etmişlerdir. Allah’ın selâmı hepsinin üzerine olsun.
Batının kendi toplumsal problemlerini çözmek için geliştirdiği formül ve
çözüm yollarını olduğu gibi aynen müslüman bir ümmete uygulamak için
baskıcı ve dayatmacı zihniyete karşı çıkmak, bir iman borcudur. Bu borcu
ödemek durumunda olan her İslâm tebliğcisi ve dâvetçisi bir peygamber
vârisidir/olmalıdır.
Sözgelimi, fâize yenik düşmüş bir toplumu, kapitalist sisteme karşı reaksiyoncu
bir seviyeye getirmeye çalışan, İslâm’ın bölünmez bir bütün olduğunu
söyleyerek bunu icabında hayatıyla ödeyen bir müslüman, peygamber
vârisidir.
≈ 363 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
“Âlimler peygamberlerin vârisleridir.”1135 buyuran Rasûlullah Efendimiz’e
tam mânâsı ile vâris olmak meselesine gelince; Kur’ân’ı öğrenip öğreten,
insanları İslâmî yaşayış esasları üzerinde eğiten, nefisleri şirkten ve diğer
hastalıklardan temizlemek mücâdelesini sürdüren, bütün bunları gerçekleştirmek
için ilim, amel, kesin tavır ve numûne olmayı ihmal etmeyen, tefsir, hadis,
fıkıh halkaları kurarak, insanları sohbet ve dersleriyle yetiştiren insanlar,
peygamberin vârisleridir.1136
Örnekleri çoğaltmak mümkün. Kur’ân-ı Kerim, peygamberlerin hayatından
bazı enstantaneler, kesitler sunar. Bundaki temel amaç, o örnekleri
müslümanlar güncelleştirsin, benzer konumdaki örnekleri yaşayışlarına geçirsinler;
böylece peygamberlerin bıraktığı mirası bölüşsünler. O miras, öyle
büyük bir hazinedir ki, o birikimle hem dünyanın hem âhiretin tüm güzel
kapıları açılacak, her hastalığa nebevî reçeteler şifâ verecek, her probleme
nebevî çözümler çare olacaktır. Nu mutlu peygamber vârislerine!
SÜNNET’E YAKLAŞIMIMIZ
Sünnet; Yüce Peygamber’in Kur’ân-ı Kerim’i hayata aktarış pratiğidir.
Sünnet; evrensel nitelikte bir model, bir yaşayış tarzı, bir dünya görüşüdür.
Sünnet; Kur’an’ın amaç ve ilkeleri istikametinde, Hz. Peygamber’in ortaya
koyduğu uygulamaların bütününü teşkil eder. Sünnet; İslâm’ı sadece fert
planında Hz. Peygamber gibi yaşamak olduğu kadar, aynı zamanda -hem
de daha önemli olarak- toplumsal bir var oluş modelidir. Sünnetin temel
amacı; sadece iyi ahlâklı birer Müslüman birey yetiştirmek değildir. Çünkü
Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bütün gayretleri, Kur’an’ın ilkelerini esas alan,
Kur’an’a dayalı bir toplum oluşturma gayesine yönelikti. Âşikârdır ki, bu gayenin
günümüzde gerçekleşmesi, sadece Müslümanların bireysel düzeyde
iyi birer Müslüman olmalarıyla mümkün değildir. Bilâkis Müslümanların oluşturduğu
bir toplum; siyasî, ictimaî, iktisadî, hukukî vb. gibi alanlarda, yani
toplumsal planda da Hz. Peygamber’in göz önünde bulundurduğu ilkeleri
esas almadıkça ve bu ilkelere dayanarak onun gerçekleştirdiği hedefleri gerçekleştirmedikçe,
o toplumun ve toplumu oluşturan fertlerin “sünnet”e tâbî
olduklarından bahsetmek mümkün değildir.
1135 Keşfü’l-Hafâ, hadis no: 1751
1136 Abdullah Büyük, Müslümana Mesajlar, Suffe Y., s. 79-80
≈ 364 ≈
Ahmed Kalka n
SÜNNETIN BAĞLAYICILIĞI
Sünnetin mü’minleri bağlayıcı olduğu, genel olarak kabul edilmekle birlikte,
sünnete uymaktan kasıt, Hz. Peygamber’den gelen her şeyi, hiçbir
ayrıma tâbi tutmaksızın ve bağlayıcılık açısından hepsini aynı düzeyde görerek,
harfi harfine ve âdeta robot gibi taklit etmek değildir. Sünnetin, bağlayıcı
olan ve olmayan türleri bulunduğunu göz önünde bulundurmak ve bunları
birbirinden ayırt etmek büyük bir önem arzetmektedir. Sünnet, aslında, Hz.
Peygamber’in “farz, mendup, mubah, mekruh, haram” türünden davranış
ve hükümlerini içeren bir şemsiye kavramdır. Dolayısıyla sünnetin uyulması
kesin gerekli olan farz ve haram kısımları yanında, yapılması zorunlu olmayan
“mendup, müstehap, mubah,” kısımları da bulunmaktadır.
Sünnet; Hz. Peygamber’in (s.a.s.) akîde, ibâdet, tebliğ, eğitim, ahlâk, hukuk,
siyaset, ekonomi gibi hayatın her alanında, kısacası bireysel, toplumsal,
evrensel olmak üzere bütün hayatta, yönlendirip yönetmede esas aldığı ilkelerin
oluşturduğu bir dünya görüşüdür. Sünnet, sadece bir şekil, lafız değil;
şekil ve lafzın altında yatan mânâ, ruh, ilke, hikmet ve amaçtır.
ŞEKILCI SÜNNET ANLAYIŞINA ÖRNEK
Meselâ, Hz. Peygamber’in (s.a.s.); zekâtın sadece buğday, arpa, hurma
ve kuru üzümden alınmasını emrettiğine dair bir rivâyetin zahirî anlamına
takılarak, tarım ürünlerinden zekât sadece bu dört hububata hasredilmiştir.
Oysaki, zekâttan maksat, üreticilerin elde ettikleri ürünlerin bir kısmını fakirlere
dağıtmalarıdır. Durum bu olunca; Hz. Peygamber’in buğday ve arpa
üreticilerine zekâtı vâcip kılıp da, pirinç, nohut, mercimek gibi diğer ürünlerden
üreticileri bu farziyetten muaf tutması düşünülemez.
Günümüzdeki işçi hakları, asgarî ücret, çalışma şartları gibi konularda
sünnetin öngördüğü ilkeler nelerdir? Bu soruya benzer nice güncel konuların
sünnetle, sünnetin güncel hayatla bağlantı kurulup sünnetin güncellenmesi
hususunda ilkesel rehberliğe büyük ihtiyaç duyulduğu kesindir.
HADISLER
Hadislerin, sünneti bize aktaran araç olarak güvenilir olanlarının tespiti
meselesi, ümmetin en çok tartışa geldiği alanlardan birisini oluşturur. Hadis
≈ 365 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
ilminin başta gelen amacı, hadislerin, Peygamber’e aidiyet sorununu çözmektir.
Bu konuda ifrat ve tefrit olarak iki uca kaymalar olmuştur. Bazı illetli
hadislerden hareketle bütün hadisleri toptan reddetmek uçlardan birini, sahih-
zayıf ayırt etmeksizin hepsini Peygamber’e söylettiren taraf da diğer bir
tarafı teşkil etmektedir.
Âhad hadis, zannî bilgi ifade eder. Onun için Akaid’de delil olmaz. Bununla
birlikte, akaid hükümlerinde Kur’an’dan delili olan bir konunun açıklanması
ve yorumu hususunda âhad haberlerin birinci derecede önceliği
ve önemi vardır. Mütevâtir hadislerin dışındaki hiçbir hadis’e “bu rivayet, bu
lafızlarla kesinlikle, hiç şüphesiz Peygamber’in sözüdür” denilemez. Ancak
Peygamberin sözü olma ihtimali vardır denilebilir, ihtimaller de inanca esas
teşkil etmeyeceğine göre1137 hadislere ancak yararlanma amacıyla gidilmelidir.
Bu anlayış, sünneti ve hadisi dışlayıcı bir anlayış değil; tam aksine onlara
gerçek anlamlarını, işlevlerini kazandıran bir anlayıştır.
Amelî konularda şâz bir durum yoksa, bu hadislerle amel edilebilir. Âhad
haberlerin Peygamber’e âidiyetinde tam bir kesinlik bulunmaması, bu haber
ya da hadislerin toptan reddine yol açmamalıdır.
Haber-i vâhidin toptan reddini kabul etmediğimiz gibi, herhangi bir ilmî
gerekçe olmadan herhangi bir hadisin ulu orta ya da sadece basit gerekçelerle,
delilsiz, mesnetsiz reddini de hoş görmemekteyiz.
KUR’AN-SÜNNET İLIŞKISI
Klasik bazı tanımlarda Kur’an ve Sünnet, birbirinden ayrı ve müstakil iki
ayrı kaynak gibidir. Hatta Sünnet teşrîde müstakil (bağımsız) bir delil olarak
gösterilmektedir. Oysa bizce doğru olan; Kur’an ve Sünnet’in iç içe olduğu,
daha doğrusu, Sünnet’in merkezinde, çekirdeğinde Kur’an’ın yer aldığı ve
Kur’an merkezli bir hayat tarzı, dünya görüşü ve yaşam biçimi olduğu yönündedir.
Diğer bir deyişle Sünnet, kendisinin çekirdeğini oluşturan Kur’an’ın
yaşanan hayatta açılımı, pratik bir tezâhürüdür.
Kur’an’ı Sünnetsiz, Sünneti Kur’ansız anlamaya çalışmak, yanlışlara götürür.
Dinin teorik kaynağı Kur’an, pratik kaynağı da Hz. Muhammed’dir
(s.a.s.). Kur’an’la Peygamberimizin sünnetini birbirinden ayırmaya kalkmak,
1137 10/Yûnus, 36; 53/Necm, 28
≈ 366 ≈
Ahmed Kalka n
dinin sadece teori sistemi halinde kalıp hayata yansımasına engel olmak
demektir. Kur’an’la sünnet, insan açısından etle kemik gibidir. Sünnete karşı
tavır, Kur’an’ın hayata geçirilmesine karşı olmak demektir.
Kur’an, bütünüyle bir hükümler manzûmesidir; hükümlerin hayata geçirilmesi,
uygulanır hale gelmesi Sünnet’le mümkündür. Çünkü, eğer hükmün
uygulanması, hayata geçirilmesi her ferdin kendi anlayışına bırakılmış olsa
idi, bu durumda Kur’an’ın uygulanmasında birçok farklı biçimler, birçok sünnetler
çıkardı ki, bu durum da İslâm toplumunda vahdet oluşması mümkün
olmazdı. Kur’an, vahdeti öngörmekte ve emretmektedir. O halde, pratiklerde
de, uygulamalarda da bir vahdet örnekliği gerekir. İşte, Sünnet, herkesin
kendi Kur’an yorumuyla gittiği anarşik bir toplum değil; Kur’an’ın ortak bir
yaşama modeli olarak fonksiyon gördüğü homojen bir toplum kurmanın da
teminatı olmaktadır. 1138
Bazı insanlar, mealcilik yaparak Kur’an adına sünneti reddetmeye kalkmışlardır.
Bu tavır, öncelikle Kur’an’ın reddettiği bir tavırdır. Son Rasûl de diğer
şerefli elçiler gibi, yalnızca mektup getiren postacı benzeri, yani sadece
mesajı (vahyi) getirip haber veren kimse değildir. O, vahyi getirip haber verir,
onu tebliğ etmek için çaba sarf eder ve o vahyi bizzat uygular. Daha doğrusu
vahyin hedefini bizzat yaşayarak gösterir. Mü’minler O’na bakarak müslümanlığı
nasıl yaşayacaklarını ve Allah’ın kendilerinden ne istediğini öğrenirler.
Kur’an, Hz. Peygamberin (s.a.s.) hükümlerine boyun eğmeyi emreder.
1139
Kur’an, Hz. Peygambere isyan etmemeyi, ona karşı çıkmamayı emreder.
Sünnete karşı çıkan azâbı hak eder.1140
KUR’AN ADINA SÜNNETI İNKÂR EDENLERE, ÖNCELIKLE KUR’AN KARŞI
ÇIKIYOR
Dinin iki temel kaynağından biri Kitab, diğeri Sünnet’tir. Sapık sayılanlar
dışındaki bütün İslâm mezhepleri dinin iki temel kaynağının Kur’ân ve Sünnet
olduğu görüşünde ittifak halindedir. Dinin teorik kaynağı Kur’an, pratik
kaynağı da Hz. Muhammed’dir (s.a.s.). Kur’an’la Peygamberimizin sünnetini
1138 33/Ahzâb, 21
1139 4/Nisâ, 59; 33/Ahzâb, 36; 24/Nûr, 51-52; 4/Nisâ, 65
1140 4/Nisâ, 13-14; 4/Nisâ, 115; 8/Enfâl, 13
≈ 367 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
birbirinden ayırmaya kalkmak, dinin sadece teori sistemi halinde kalıp hayata
yansımasına engel olmak demektir. Kur’an’la sünnet, insan açısından
etle kemik gibidir. Sünnete karşı tavır, Kur’an’ın hayata geçirilmesine karşı
olmak demektir. Sünnet, Kur’an’ın öz kardeşidir. Sünnet, şer’î hükümleri
beyan bakımından Kitab’ın/Kur’an’ın yardımcısıdır. Peygamberimiz Kur’an’ı
en güzel şekilde hayata dönüştüren örnek şahsiyettir, canlı vahiydir. O, yok
sayıldığı zaman, vahyin hayata yansıması, her şahsın kendi anlayışına göre
olacağından, dinde anarşi ve kaos ortaya çıkacaktır. Peygamberin sünneti
devreden çıkınca, Kur’an’ın doğru anlaşılması ve hayata doğru şekilde geçirilmesi
nasıl gerçekleşir? İster istemez, bu boşluk doldurulacak; sünnet görevi
üstlenmeye kalkan anlayışlar ve peygamberlik/örneklik görevi yapmaya
kalkan insanlar ortaya çıkacaktır. Gerçeğini reddedince sahtelerine davetiye
çıkarılacaktır. Sünneti reddeden zihniyet, kendi anlayış ve pratiğini sünnet
yerine koymaya kalkacak; bilinçli veya bilinçsiz, hevâsını sünnetleştirecek,
kendini de önder ve örnek olarak sunmuş olacaktır.
Sünnet, Allah Rasûlü’nün, ümmetine örnek olmak üzere ortaya koyduğu
uygulama, dini doğru anlama ve yaşamada örnek alınacak davranışlar
bütünüdür. Sünnet, Kur’an’ın yaşanmış en doğru tefsiri, İslâm’ın pratik ve
örnek tatbikidir. Peygamberimiz tefsir olunmuş canlı bir Kur’an’dı, yaşayan
bir İslâm’dı. Hz. Âişe (r.a.) anamızın meşhur sözünü hatırlayalım. Ona Hz.
Peygamber’in ahlâkından sorulunca şöyle cevap vermişti: “O’nun ahlâkı-
Kur’an’dı.”1141 Kur’an ve sünnet bir bütünlük arzetmektedir. Sünnet bir taraftan
delil olma özelliğini Kur’an’ın onayından almakta, öbür taraftan da
Kur’an’ın beyânı, onun açılımı, fiilî hayata geçirilişi olmaktadır.
KUR’ÂN-I KERIM’DE PEYGAMBERLERIN KONUMU
Peygamberler, insanları cennet ve Allah’ın nimetleriyle müjdelemek, cehennem
ve Allah’ın azabıyla korkutmak için gönderilmişlerdir.1142 En güzel biçimde
yaratılan insan,1143 irâde sahibidir. Tüm davranışlarından mes’uldür. Allah’ın
verdiği nimetlere karşı, şükretmek ve O’na ibadet etmekle yükümlüdür. İnsan,
tek başına, nasıl şükredileceğini, nasıl kulluk yapılması gerektiğini bilemez; bu
görevlerini yerine getirme noktasında birçok engelle ve zorluklarla karşılaşır. O
1141 Müslim, Müsâfirûn 139; Ebû Dâvud, Salât 316
1142 5/Mâide, 19; 7/A’râf, 184, 188; 11/Hûd, 2, 12; 4/Nisâ, 165
1143 95/Tîn, 4
≈ 368 ≈
Ahmed Kalka n
yüzden insanın bir mürşide, rehber ve kılavuza ihtiyacı vardır. İşte bu mürşid
ve rehber, peygamberdir.1144
İnsanlar arasından seçilmiş rasûllerin görevleri, diğer elçilerden farklıdır. Şu
âyet onların işlevini en güzel bir şekilde açıklamaktadır: “Nitekim kendi içinizden
size âyetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden (temizleyen), size Kitabı
ve hikmeti öğreten ve size bilmediklerinizi öğreten rasûller gönderdik.”
1145 Rasûller, açık deliller ile gelirler. Yanlarında İlâhî adâletin ölçüsü vardır.
Kitab’ı ve onunla gelen gerçekleri mü’minlere öğretirler. Gücün, kuvvetin ve
malın nasıl kullanılacağını bildirirler. Allah (c.c.), bu anlamda insanlardan kimin
peygambere tâbî olup ona yardım edeceğini, kimin onun dâvetine uyup uymayacağını
imtihan etmektedir.1146
Mü’minler, peygamberlerin tümüne iman ederler. Peygamberlere itaat etmek
Allah’a itaat etmektir.1147 Peygamberler bir şeye hüküm verdikleri zaman
mü’minler “işittik ve itaat ettik” derler. Son Peygamber’e iman eden mü’minler,
O’nun herhangi bir konuda verdiği hükme itirazda bulunmazlar ve O’nun verdiği
hükme teslimiyetle rızâ gösterirler.1148
Mü’minler, Allah’ı sevdikleri için son Peygamber’e uyarlar, onu tâkip ederler.
1149 Peygamberler, insanlar için seçilmiş en güzel örneklerdir.1150 Mü’minler,
Peygamber’in getirdiği her şeyi almak, yasakladığı her şeyden de kaçmak zorundadırlar.
1151 Son peygamber olan Hz. Muhammed (s.a.s.), mü’minleri sever,
onların üzerine titrer, sıkıntıya düşmelerinden dolayı üzülür.1152 Bütün peygamberler
rahmet; Son Peygamber de âlemlere rahmettir.1153
Bazı insanlar, Kur’an’cılık/mealcilik yaparak Kur’an adına sünneti reddetmeye
kalkmışlardır. Bu tavır, öncelikle Kur’an’ın reddettiği bir tavırdır. Son
Rasûl de diğer şerefli elçiler gibi, yalnızca mektup getiren postacı benzeri, yani
sadece mesajı (vahyi) getirip haber veren kimse değildir. O, vahyi getirip haber
verir, onu tebliğ etmek için çaba sarf eder ve o vahyi bizzat uygular, vahyin
1144 5/Mâide, 16
1145 2/Bakara, 151
1146 57/Hadid, 25
1147 4/Nisâ, 59, 64
1148 24/Nûr, 51; 33/Ahzâb, 36
1149 3/Âl-i İmrân, 31
1150 33/Ahzâb, 21
1151 59/Haşr, 7
1152 9/Tevbe, 128
1153 21/Enbiyâ, 107
≈ 369 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
hedefini bizzat yaşayarak gösterir. Mü’minler O’na bakarak müslümanlığı nasıl
yaşayacaklarını ve Allah’ın kendilerinden ne istediğini öğrenirler.
Sünnet nedir? Bu konuda da ifrat ve tefrit olarak iki aşırı yaklaşım sözkonusudur.
Peygamberimizin her davranışının sünnet olduğunu savunmak veya
sünnet denilince birkaç davranış ve şekilsel özelliği anlamak, ya da daha ileri
giderek sünneti dışlamak. Peygamberimiz, kendisinin her davranışının sünnet
sayılmaması gerektiği ile ilgili açıklamalar yapma ihtiyacını duymuştur.1154
Peygamberimiz de bizim gibi bir insandı. Onun da beşer olarak, Arap toplumunun
miladî 7. asırda yaşayan bir ferdi olarak yediği, giydiği ve yaşadığı bazı
şeyler vardı ki, bunlar dinî bir amaçla yapılmamıştı. Meselâ Peygamberimiz
sıcak iklimde yaşayan bir kimse olarak kavminin diğer insanları gibi hiç çorap
giymemiştir. Çorap giymemek sünnet olarak kabul edilemez. Bir eş olarak hanımlarının
bazı tavırlarına gücendiği için, bir kimsenin eşine gücenmesi sünnet
olarak değerlendirilemez.
Sünneti reddedenlere karşı çıkan genel yaklaşım, aynı tavrı sünneti birkaç
şekilsel özelliğe indirgeyen anlayışa maalesef göstermemiştir. Takvâ sahibi
kabul edilenlerin sünnet adına savunup diğer insanları dâvet ettikleri şeyler
iki elin parmağını geçmeyecek şeylerdir ve din açısından da özü, Kur’an’ın
hayata geçirilmesi cinsinden olmayan tâlî (sünnet olup olmadığı tartışılabilecek
olan Kur’an’ın önemsemediği) şeylerdir. Sünnet diye çoğu insanın ısrarla yapıp
başkalarına tavsiye ettiği şeyler: Yemeğe tuzla başlamak, yedikleri şeyleri tek
sayıya uygun düşürmek, sakal, sarık, çarşaf, bazı nâfile namazlar ve ilâve edilebilecek
bunlara benzer bir-iki şeydir; ha bir de erkek çocukların küçük yaşta
hıtan denilen operasyon yani sünnet etmek ve yemek tabaklarını sıyırmak yani
yemekleri sünnetlemek. Halk açısından sünnet denilince akla gelen ya sünnet
düğünüdür, ya yemekleri sünnetlemek veya farz namazların öncesinde
veya sonrasındaki sünnet namazlar, bir de (belki) sakal. Kur’an’ın hayata hâkim
kılınması için gayretler, putlarla ve putçularla cihad, İslâmî devlet oluşturma
çabaları, Kur’an hükümlerinin topluma hâkim kılınması için nebevî tavırlar,
Kur’an’ın şirke karşı nasıl tavır alınması gerektiğine ilişkin emirlerinin hayata
geçirilmesi, toplumun hayra doğru değiştirilip dönüştürülmesi gibi hususlar hiç
de “sünnet” kavramı içinde değerlendirilmez ve insanlar bunlara dâvet edilmez.
Hâlbuki sünnet, Peygamberimizin ahlâkî, amelî, şahsî, siyasal ve sosyal
davranışlarının tümünü kapsar. Peygamberimizin sîreti, hayatın her safhasını
içerir. Bütün hayata şâmildir. Hz. Peygamber’in din olarak ortaya koyduğu her
1154 Bu konuyla ilgili bkz. Müslim, Edâhî 35/5; Ebû Dâvud, Salât 90, Hacc 50; İbn Mâce, Hacc 81 vb.
≈ 370 ≈
Ahmed Kalka n
şey demek
olan Sünnet, Allah’ın kitabıyla gönderdiği dinin hayata yansıması,
Kur’an’ın pratize edilip uygulama alanına Nebevî metodla uygulama alanına
çıkmasıdır. Sünnet anlayışının, hayatı bir bütün olarak kucaklaması gerekir.
Dolayısıyla ‘’sünnet” kavramı: “Rasûl-i Ekrem’in Kur’an’da Allah tarafından emredilen
hususları nebevî tarzıyla hayata geçirmesi, davranış ve sözleriyle ortaya
koyduğu örnek/model” diye en geniş mânâsıyla kullanılmalıdır.
Bugün çekilen bütün problem ve sıkıntıların sebebi, Kur’an ve sünnetin bireysel,
sosyal ve siyasal hayatımıza yeterince hâkim olmayışıdır. Kur’an’ı temel
ölçü ve Peygamber’i de model ve örnek almadığı için toplum bin bir problemle
karşı karşıyadır. Bir peygamber sadece kurye vazifesi gören bir postacı değil,
fakat kâmil bir modeldir. Kur’ân’da Hz. Peygamber’e birtakım görevler verildiği
anlaşılmaktadır.
Bu görevler: Şâhit olma, uyarıcı olma, müjdeleyici olma, öğüt
verme, dâvet etme, tebliğ etme, tilâvet etme, ta’lim etme, beyan etme, tezkiye
etme şeklinde sayılabilir.1155 Bu görevleri kendisine yükleyen de Allah’tır. Zira,
görevlendirmenin olduğu yerde, görevlendirenin varlığını görmemek mümkün
değildir.
Dinin yaşanmasında, bir modelin, bir sünnetin varlığı gereklidir. Peygamberlere
iman, onlara itaat etmek içindir.1156 Müslümanlığın özü ve esası kelime-
i tevhidle ifade edilir. Tevhid kelimesinin ikinci bölümü, Hz. Muhammed’in
(s.a.s.) Allah’ın rasûlü/elçisi olduğunu kabul etmektir. Bu inanç, bizi peygamberin
örnek ve önderliğinin kabulüne götürür.
Peygamberlere iman, onları örnek ve önder kabul edip onlara itaat etmek
içindir. Kur’an’da mü’minlerin, Allah ile beraber Rasülü’ne de itaat etmeleri şart
koşuluyor. Rasül’e itaat etmeden İslâm yaşanamaz. Zira, “Rasüller sadece
kendilerine itaat edilsin diye Allah’ın izniyle gönderilmişlerdir.”1157 Kur’an’a
ve sünnete itaat, imanın ve İslam’ın ilkelerindendir. İman edip de Allah’a ve Rasül’e
itaat etmemek boş bir iddiadan başka bir şey değildir. Bu yalan, tâğutla
hükmetmek isteyen her yalancının iddiasıdır. Çünkü münâfıkların alâmeti, devamlı
sûrette itaatten kaçınmaktır. Zira Yüce Allah münâfıklar hakkında şöyle
buyurur: “Onlara Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin denildiği zaman,
senden büsbütün kaçtıklarını görürsün.”1158 Kur’an ve Sünnete itaat, bir akîde/
inanç meselesidir. Mü’min, akîdesini sağlam temeller üzerine oturtmalıdır.
1155 2/Bakara, 125, 129; 3/Âl-i İmrân, 164; 5/Mâide, 67; 16/Nahl, 44; 62/Cum’a, 2 vb
1156 4/Nisâ, 64
1157 4/Nisâ, 64
1158 4/Nisâ, 61
≈ 371 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Peygamberlerin gösterdiği yoldan başka yolda gitmenin, dünya hayatında
sayılamayacak kadar çok olumsuz sonucu ve cezasından ayrı olarak, âhirette
de büyük bir cezası vardır. Bu ceza o kadar büyük olacaktır ki, kâfirler
dünyada iken peygamberlerin izinden gitmediklerinden, kendilerinden farklı
hiçbir meziyetleri olmayan, haktan uzak sapık önderlere uyduklarından dolayı,
-faydasını göremeyecekleri bir zamanda- pişman olacaklar ve pişmanlıklarını
dile getireceklerdir. Bu durumu Yüce Rabbimiz şöyle tablolaştırmaktadır: “...O
gün kâfirlere çok zordur. O günde zâlim, ellerini ısırıp: ‘Keşke peygamberle
birlikte yol almış olsaydım!’ der. ‘Eyvah bana, keşke filanı dost edinmeseydim.
Andolsun ki o, bana geldikten sonra beni haktan saptırdı.’ Şeytan
insanı yardımsız ve zelil bırakandır.”1159 İşte bu dünyada şeytanın ardından giderek
peygamberlerin yolunu/sünnetini terk edenler, âhirette bu dünyada iken
uydukları kimselerden uzaklaşmak isteyecekler; böylelikle azaptan kurtulmayı
deneyeceklerdir. Ancak bunun da kendilerine bir faydası olmayacaktır.1160
Allah, insanlara insan olarak, kendi aralarından peygamberler göndermiş
ve onların yolundan gitmelerini, peygamberlerine her hususta itaat etmelerini
emretmiştir. Peygamberlerin izinden gitmeyenlere uymak, ya da onların
izinden gidilmeyen hallerde baştakilere, ileri gelenlere itaat, Allah’ın yolundan
sapmak için gösterilecek geçerli bir mâzeret değildir. Yüce Rabbimiz,
Peygamberimizin yolundan sapmak için gösterilecek hiçbir mâzereti kabul
etmeyecektir. Peygamber’in getirdiği yola aykırı yol izleyenlere itaat, -kim
olursa olsunlar- meşrû bir itaat değildir. “Yaratan’a isyanı gerektiren hususlarda
yaratılmışa itaat yoktur”1161 şeklindeki nebevî düstur ile ve “mârufu
emredip münkeri nehyetmek” ilkesi gereğince böylelerini hizaya getirmek
gerekir; onların sapıklıklarının peşinden gitmek değil. Peygamberlerin dışında,
uyulan kimselerin büyük yanılgılara düşme ihtimali büyüktür. Uyulan
kimselerin peygamberlerin yolundan gitmemeleri halinde kimlikleri, sıfatları,
nitelikleri, makamları, yakınlıkları ne olursa olsun, uyanlara âhirette hiçbir fayda
sağlayamayacakları, ebedî azaptan kurtaramayacakları herkes tarafından
gayet açık ve net bir şekilde bilinmelidir.
“Yüzleri ateşte (bir taraftan bir tarafa) çevrileceği o günde diyeceklerdir
ki: ‘Ne olaydı, biz Allah’a ve Rasûl’e itaat etseydik!’ Ve diyecekler
ki: ‘Rabbimiz, gerçekten biz başkanlarımıza, efendilerimize itaat ettik de,
1159 25/Furkan, 26-29
1160 Bkz. 2/Bakara, 165-167
1161 Müslim, İmâre 38, hadis no: 1839
≈ 372 ≈
Ahmed Kalka n
onlar da bizi saptırdılar. Rabbimiz, onlara azaptan iki kat ver ve onları en
büyük lânet ile lânetle!”1162
Gerçekten akıl sahibi olanlar, Peygamber’den başkasının yolundan gitmeyi
düşünmek, akıllarının en ücra köşesinden geçirmek şöyle dursun; bu
hayırlı ve biricik doğru yoldan gitmeyenleri gafletlerinden uyandırmak için
peygamberlerin açtıkları yolda, gösterdikleri istikamette ve onların metoduyla
mücadele eder, cihad ederler...
Peygamberlerin ve -günümüz için söyleyecek olursak- son peygamber
Hz. Muhammed’in (s.a.s.) getirmiş olduğu şeriate aykırı bir hüküm ya da
hükümleri, düzen ya da düzenleri, kurum ya da kurumları, değer ya da değerleri
alternatif olarak göstermek, kabul etmek, onlara çağırmak; bunlar
insanlara hükmetmekte iseler, bunları kabul edip rızâ göstermek, yok edilmeleri
için çalışmamak, onlara gereken tepkiyi göstermemek; bütün bunlar
Peygamber’in getirdiği şeriatı reddetmek anlamına geleceğinden, iman ile
bağdaşamaz. Yani, böyle bir tutum, anlayış ve davranış küfürdür. Çünkü
İslâm’ın ve Kur’an’ın üzerinde hassâsiyetle durduğu “peygamberlere iman”
ilkesine ve kelime-i şehâdetin ikinci bölümü olan “Muhammed’in (s.a.s.) Allah’ın
Rasûlü” olduğunu kabul ve ikrar etmeye aykırıdır.
NEBÎ İLE RASÛL ARASINDA FARK VAR MIDIR?
(Geleneğin Yanlışından Modern Küfre/Sahte Peygamberliğe)
Nebî ve Rasûl kavramları müteradif, yani eşanlamlı ifadelerdir. Kur’an’da
“nebî” ve “rasûl” kelimeleri peygamberler için kullanılmıştır. Ancak klâsik
anlayışa göre, ikisi arasında şöyle bir fark olduğu belirtilir: Rasûl, kendisine
kitap ve şeriat gönderilen peygambere denir. Nebî ise, kendisine kitap ve
şeriat gönderilmeyip, kendisinden önceki rasûlün kitap ve şeriatını insanlara
tebliğ eden peygambere denir. O halde her rasûl aynı zamanda nebîdir,
ama her nebî rasûl değildir. Çağımızda bazı yalancı peygamberler ve onları
savunanlar da bu farkları tersine çevirirler.
Modern mütenebbiler, sahte peygamberliklerinin dine ters düşmediğini
güya kanıtlamak için, nebî ile rasûl kavramı arasında olduğunu kabul ettikleri
farktan yola çıkarlar. Nebî, kitap verilenlere; rasûl ise, bu mesajı taşıyanlara
verilen ad olduğunu ileri sürerler. Hindistan’da Sör Seyyit Ahmet’in başını
1162 33/Ahzâb, 66-68 ve yine bkz. 7/A’râf, 38
≈ 373 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
çektiği modernist akım, bunu iddia eder. Bunlara göre, her nebî aynı zamanda
rasûldür; fakat her rasûl nebî değildir. Nebî, hem kendinden önceki
kitapları doğrulayıcı, hem de aldığı yeni kitabı insanlara ulaştırıcıdır. Her kitap
verilen nebî bir elçidir/rasûldür; fakat her elçiye/rasûle kitap verilmemiştir.
Kur’an’dan uydurma deliller bulmaya çalışan bu sahtekârlar, Peygamberimiz
(s.a.s.)’in “hâtemu’l enbiyâ/nebîlerin sonuncusu”1163 olduğunun kesin
biçimde ifade edildiğini görüp bir teville bunu çürütemedikleri için, sahte
peygamberlerini, nebî değil de rasûl olarak isimlendirirler. Nebî ve rasulle ilgili
geleneksel yanlışı, tersinden başka bir yanlışla sürdüren bu kimseler, yalancı
peygamberlik kurumunu yeniden işletmeye çalışırlar. Hâlbuki Kur’an, nebî ile
rasûl arasında bir fark gözetmiyor.
Kur’an’a Göre Nebî ile Rasûl Arasında Fark Yoktur. Nebî, peygamberlerin
haber alma, vahiy alma vasıflarına, rasûl ise, alınan mesajın elçiliğini
yapma, aktarma vasıflarına işaret etmektedir. Tıpkı adâletli davranmayı ve
takvâlı olmayı şahsında birleştiren mü’min gibi. Yani nasıl bir mü’minin aynı
anda âdil ve muttakî olması, çelişki arzetmiyorsa, bir peygamberin de aynı
anda nebî ve rasûl olması da tenâkuz teşkil etmez. Nebî ile rasûl arasındaki
fark, sadece kelime anlamları itibariyledir. Yoksa, şeriat alıp almaması, kitap
getirip getirmemesi açısından aralarında anlam farkı yoktur. Geleneksel bazı
iddialara göre, Hz. İsmail gibi peygamberler sadece nebîdir; kendilerinden
önceki rasûlü tekrar ederler. Oysa Kur’an, Hz. İsmail için, hem rasûl, hem
de nebî sıfatlarını kullanmaktadır: “Kitap’ta İsmail’e dair anlattıklarımızı da
an. Çünkü o sözünde duran rasûl nebî idi.”1164 Hz. Hârun için de Kur’an,
Hz. Mûsâ ile beraber her ikisine rasûl demektedir: “Fir’avn’a giderek (ona)
deyin ki: ‘Biz âlemlerin Rabbinin rasûlüyüz.”1165
Geleneksel görüşün nebî’yi önceki kitabın ve rasûlün mukallidi durumuna
indirgemesi çok yanlıştır. Çünkü birçok âyette nebî kavramına kitap nispet
edilmiştir. “Allah, nebîlerden şöyle söz almıştı: ‘Bakın, size kitap ve
hikmet verdim, şimdi yanınızda bulunanı doğrulayıcı bir rasûl geldiğinde,
ona mutlaka yardım edeceksiniz; bunu kabul ettiniz mi? Ve bu hususta
ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?’ demişti. Kabul ettik dediler. O halde
şâhit olun, Ben de sizinle beraber şâhit olanlardanım dedi.”1166 Bu âyetten
kesin olarak anlaşılmaktadır ki, nebî, kitap ve şeriatı olmayan biri değildir.
1163 33/Ahzâb, 40
1164 19/Meryem, 54
1165 26/Şuarâ, 16
1166 3/Âl-i İmrân, 81
≈ 374 ≈
Ahmed Kalka n
Yine Kur’an’da kendilerine kitap verildiği muhkem olarak Kur’an’da anlatılan
peygamberleri nebî olarak vasfetmektedir. “Nebîlerden söz almıştık. Senden,
Nuh’tan, İbrâhim’den, Mûsâ’dan, Meryem oğlu İsâ’dan sağlam bir
söz (misak) almışızdır.”1167 Dolayısıyla Kur’an, nebî ile rasûl arasında kitap
alıp almamak açısından bir ayrım yapmamaktadır. Kur’an, bazı nebîlere kitap
verildiğini belirttiği gibi, rasullere de kitap verildiğini açıklar: “Andolsun
Biz rasullerimizi açık delillerle gönderdik. Ve onlarla beraber Kitab’ı, mizan’ı/
nizâmı indirdik ki, insanlar adâleti yerine getirsinler.”1168 Görüldüğü
gibi âyet-i kerimede rasûl kavramına kitap nispet edilmiştir. Bu da gösteriyor
ki, Kur’an, nebî ile rasûl arasında kavramsal fark gözetmemektedir. Fakat
peygamberlerin genel Kur’anî tanımı nebîdir; rasûl, gönderilmekle (irsâl) ve
tebliğle, görevin icrâsıyla ilgili bir kavramdır.
Kur’an, Hz. İsmail, Hz. Mûsâ ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’e aynı âyetlerde
hem nebî, hem rasûl demektedir.1169 Hâtemiyetin (son nebî olmanın) sadece
nebîlik için söz konusu olduğunu, rasûllük için söz konusu olmadığını
iddia etmek, hastalıklı kalplere sahip olanların bir tahrif çabasından ibarettir.
Kur’an nebî ile rasûl arasında bir ayrım gözetmediği gibi, şu peygamberler
nebî; şunlar da rasûldür diye Kur’an’ın bir beyanı da yoktur. Nebî, genellikle
peygamberlerin haber alma, vahiy alma yönünü, rasûl ise genellikle, alınan
vahyin elçiliğini yapma yönünü ifade eden kavramlardır. Her peygamber vahiy
almıştır (nebî); ve aldığı vahyi tebliğ etmiştir (rasûl). Bu iki vasfı bünyesinde
bulundurmayan birine de peygamber denemez. Yani kalbine indirilen vahyin
elçiliğini (rasûllüğünü), insanlara iletimini üstlenmeyen birine nebî denemeyeceği
gibi, vahiy almayan (nebî olmayan) birine de rasûl denemez. Hz.
Muhammed (s.a.s.)’den sonra bir insan, kavramsal anlamda ister rasûl olduğunu,
isterse nebî olduğunu iddia etsin, yalancı peygamberdir, müseylimetü’l
kezzâbtır. Çünkü nebî de rasûl de ıstılahî açıdan peygamberliğe delâlet
etmektedir. Her nebî rasûldür; her rasûl de nebîdir.1170
NEBÎ’YE İTAAT GEREKMEZ GÖRÜŞÜ
Bu başığın açılımı olarak değerlendirmemizi birinci cildin ilk ünitesi Akaidin
Usûlü başlığında işledik. Oraya bakılabilir
1167 33/Ahzâb, 7
1168 57/Hadîd, 25
1169 19/Meryem, 54, 51; 7/A’râf, 157; 33/Ahzâb, 40
1170 Fevzi Zülaloğlu, Nebî İle Rasül Arasındaki Fark, Haksöz, sayı 66
≈ 375 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
SORULAR
1- Nebî, Rasûl ve mütenebbî kavramlarını açıklayabilmek.
2- Peygamberlerin gönderiliş amaçları nelerdir?
3- İnsanlar içerisinden peygamberleri kim seçer?
4- Nebî ile Rasûl arasındaki fark nedir?
5- Peygamberlerin sıfatları nelerdir?
6- Son peygamber kimdir ve özellikleri nelerdir? Onun hakkında doyurucu
bilgiler veriniz.
7- Kur’an’da ismi geçen peygamberlerin isimlerini sayınız.
8- Kur’an’da ismi geçtiği halde peygamber olup olmadıkları şüpheli olanlar
kimlerdir?
9- Tarihte ve günümüzde sahte peygamberler çıkmış mıdır? Çıktıysa
bunlara örnekler veriniz.
10- Peygamberleri örnek almanın nasıl olacağını ve peygamberlere nasıl
vâris olunacağını açıklayınız.
11- Aşağıdakilerden hangisi peygamberlerde bulunması gereken sıfatlardandır?
a) Tebliğ b) Yalan söylemek
c) Günah işlemek d) Emânetlere riâyet etmemek
12- Aşağıdakilerden hangisi peygamberlerin gönderiliş amacı olamaz?
a) İnsanları Allah’ın dinine dâvet etmek
b) İnsanlara Allah’a nasıl ibâdet edeceklerini göstermek
c) İnsanların eski inanç, adet ve geleneklerini devam ettirmek
d) İnsanlara ahlâki yönden güzel örnek olmak
13- “Peygamberler insanların en zeki ve en akıllılarıdır.” Bu ifâdede geçen
özellik, peygamberlerin hangi sıfatıdır?
a) sıdk b) emânet c) fetânet d) ismet
≈ 376 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 377 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
22. Ünite
ÂHİRETE İMAN
• Âhiret; Anlam ve Mâhiyeti
• Kur’an-ı Kerim’de Âhiret
• Âhirete İman
• Âhiretin Gerekliliği ve Âhirete İnanmanın Faydaları
• Yakînî Bilgi; Kesin İnanç
• Kıyâmetin Zamanı
• Amel Defterleri
• Mizan
• Cennet ve Cehennem
• Âhirete İmanın İnsan Hayatındaki Yeri
• Âhiret Şuuru
• Yaratılışa İnanan, Yeniden Yaratılmaya da İman Eder
• Âhiret Anlayışı Bizi Dirilişe Ulaştırır/Ulaştırmalıdır
• Gündüz Yaşıyor, Gece Ölüyor, Sabah Diriliyoruz
• Her Kış Bir Ölüm, Her Bahar Bir Diriliştir
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdakiamaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Âhiretin gerekliliğini ve âhirete inanmanın fayda ve hikmetlerini dillendirebilmek.
• Kıyâmetle ve kopma zamanı ile ilgili Kur’an’ın temel vurgularını özetleyebilmek.
• Kur’an’ın âhirete iman konusunu niçin yakîn kelimesi ile ifade ettiğini açıklayıp
yakînî bilgi ve inancı açıklayabilmek.
• Âhiret inancının insan hayatındaki önemini dillendirebilmek.
• Yeniden dirilmenin akla ters düşmediğini örneklerle açıklayabilmek.
• Ölümü ve ölüm sonrasını Kur’an’ın nasıl değerlendirip bizi nasıl ölüm ötesine
hazırladığını izah edebilmek.
• Ölüm sonrası, yeniden dirilişle birlikte başlayacak olan haşrin, mizanın ve amel
defterlerinin mâhiyetleri hakkında bilgi verebilmek.
• Cennet ve cehennem hakkında doyurucu açıklamalarda bulunabilmek.
• Âhiret şuuruna sahip olup bu bilinçle hayatına çeki düzen verecek şekilde nefis
muhâsebesinin nasıl yapılabileceğini izah edebilmek.
≈ 378 ≈
Ahmed Kalka n
ÂHIRET; ANLAM VE MÂHIYETI
Âhiret, kelime olarak Arapçada son, diğer, sonra gelen demektir. Âhiret,
dünya hayatını takip eden, ona benzeyen yönler olduğu kadar, benzemeyen
yönlerin de olduğu daha değişik ve ölümsüz bir hayattan, ebediyet âlemine
ait çeşitli merhaleler ve hallerden ibarettir. “Yakîn” ise, gerçeğe uygun ve
herhangi bir şüphe ile ortadan kalkmayacak şekilde şek ve şüpheden uzak
olan sabit ve kesin bir inanış, şüphe karışmayan kesin bilgi demektir.
Âhiret inancı, Allah’ın varlığını kabul eden hemen hemen bütün din ve düşünce
sistemlerinde (tabii bu arada hıristiyanlık ve yahudilikte de) mevcuttur.
Kur’an’da Hz. Nuh, İbrahim, Yusuf, Mûsâ, İsa ve diğer peygamberlerin kendi
ümmetlerine âhiret akidesini telkin ettikleri ifade edilir.1171
KUR’AN-I KERIM’DE ÂHIRET
Âhiret kelimesi, Kur’ân-ı Kerim’de 115 yerde geçer. Kur’an’da son gün
anlamında yevmü’l-âhir şeklinde, dünya ile karşılaştırmalı olarak veya yalın
halde geçer. Yalın halde el-âhire şeklinde kullanıldığı yerlerde ed-dâru’l-âhire
tamlaması, yani “âhiret yurdu”, “diğer ülke” anlamında olduğu veya âhiret
hayatı demek olduğu kabul edilir. Bu kullanılış şekillerinden de anlaşılacağı
gibi âhiret kavramı ile dünya kavramı arasında sıkı bir münasebet vardır.
Kur’ân-ı Kerim’de yüzden fazla terim ve deyim kullanılarak âhiret akidesi
işlenir. Âhiretle ilgili âyetler hem Mekkî, hem de Medenî sûrelerde sık sık
tekrarlanmaktadır. Bu tekrarın, konunun önemini vurgulamak, sorumluluk
duygusunu pekiştirmek, dünya ile âhiret arasındaki psikolojik mesafeyi kısaltarak
mü’minin ruhunu yüceltmek ve hayatını ebedîleştirmek gibi hedeflere
yönelik olduğunu söylemek mümkündür. Birçok sûrede kâinatın, özellikle
insanın yaratılışından ve hayatın akışından bahseden âyetlerle âhiret hayatını
tasvir eden âyetler yan yana yer almıştır. Kur’an’ın tasvirine göre dünya
hayatı bir “oyun ve eğlence”1172 bir “süs ve öğünüş”tür;1173“mal, evlât ve
nüfuz yarışı”dır.1174 N etice i tibariyle o g eçici b ir f aydalanış v e a ldanış v esilesidir.
Asıl hayat, âhiret hayatıdır. Gerçek anlamda huzur ve sükûn sadece
ölümsüz âlemdedir.1175 Her ne kadar ölüm, geride kalanlar için acı ve hasret
dolu bir olay ise de, imanlı gönüller için fânîlikten ebedîliğe geçişi sağlayan
1171 Bak. 12/Yûsuf, 101; 19/Meryem, 33; 20/Tâhâ, 55; 26/Şuarâ, 81-102; 71/Nuh, 17-18
1172 6/En’âm, 32; 29/Ankebût, 64; 47/Muhammed, 36; 57/Hadîd, 20
1173 57/Hadîd, 20
1174 57/Hadîd, 20
1175 Bak. 29/Ankebut, 64 ; 40/Mü’min, 39; 57/Hadîd, 20
≈ 379 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
bir vasıtadır. O yüzden birçok âyette ölüm ve âhiret hayatı “buluşmak, sevdiğine
kavuşmak” anlamındaki “lika (likaullah, likau’l-âhire)1176 kelimesiyle
ifade edilmiştir.
Asıl hayatın ikinci âlemde başlayacağına iman edenler, ölümün ebedî yokluk
olmadığını kabul ederler. Henüz hayattayken, bu gerçek vatanın, baba
yurdunun, sonsuz mutluluk hayatının özlemini duyar ve ona göre yaşarlar.
Kur’an-ı Kerim’in âhireti ispat metodu, “nereden geldim, nereye gidiyorum?”
sorusuna tatminkâr bir cevap bulmaya dayanır. Düşünen her insanın
sormaya mecbur olduğu bu sorunun birinci kısmında, kendisine ve içinde
yaşadığı tabiata hâkim, mutlak kudrete sahip bir yaratıcının varlığına inanan
kimse, sözkonusu sorunun ikinci kısmında da aynı düşünce tarzını devam
ettirerek öbür âlemin ölümsüzlüğünü kolaylıkla benimser. Bundan dolayı Allah’a
imanla âhiret gününe iman Kur’an’da sık sık ve birlikte zikredilmek
sûretiyle bunun ne kadar önemli bir ilke olduğuna dikkat çekilmiştir.
Dünyaya ilk gelişinde pek âciz bir canlı olan insan, hayatının daha sonraki
devrelerinde fizyolojik ve psikolojik yönden gelişip tabiat içindeki en mükemmel
yaratık haline gelir. Ondaki ruhî ve fikrî gelişme devam ederek, fıtratındaki
özellik ortaya çıkarak kendisinde ebediyet duygusu meydana getirir.
İnsanın, iyi düşünmeden, ilk bakışta yok oluş (fenâ) gibi telakki ettiği ölümden
korkması veya öbür âleme inanmayanlarla ona hazırlıklı olmayanların
ölümden ürkmesi de bu ebediyet duygusuna bağlanabilir. O halde daha
mükemmel ve ölümsüz bir âlem olan âhiretin varlığını benimsemek insanın
tabii yaratılışında, fıtratında bulunan bir özelliktir. Ancak, dünya hayatının câzibesi,
kişinin fıtratındaki ölümsüzlük duygusunu unutturup tabiatındaki seyri
durdurabilir.
ÂHIRETE İMAN
Mü’minlerin akîdelerini teşkil eden iman esaslarından birisi de “âhiret gününe
inanmak”tır. Kur’an, bizden gaybî olan âhiret âlemine yakînen, (kesin
inançla) inanmamızı istemektedir. İsrâfil (a.s.) birinci defa sura üfürdüğünde
kıyâmet kopacak, her şey yok olacaktır. İkinci defa üfürdüğünde ise herkes
dirilecektir. İnsanların tekrar dirilmesiyle başlayan ve ebediyyen devam
edecek olan zamana âhiret denir. “Sonra siz kıyâmet gününde muhakkak
1176 6/En’âm, 31; 7/A’râf, 147…
≈ 380 ≈
Ahmed Kalka n
diriltileceksiniz.”1177; “Onlar sana indirilene de, senden önce indirilenlere
de inanırlar, âhirete de kesin inanç ile inanırlar.”1178
Âhiret gününde, dünyada kim ne işlemişse karşılığı tam olarak verilecektir.
Bir âyet-i kerimede şöyle buyuruluyor: “Kâfirler öldükten sonra hiç
dirilmeyeceklerini zannederler. Ey Muhammed! De ki, Hayır! Rabbime
yemin ederim ki öldükten sonra yeniden dirileceksiniz. Sonra da yaptıklarınız
size bildirilecektir. Bu Allah’a çok kolaydır.”1179
Her şey gibi dünyanın da bir sonu vardır. Bir gün gelecek her yaratılan
şey gibi dünya da yok olacaktır. Her şey yok olduktan sonra insanlar Allah’ın
emriyle tekrar dirilecektir. Herkes dünyada işlediğinden sorguya çekilecek,
her yaptığının karşılığını görecektir. O gün insana iman ve sâlih amelden
başka hiç bir şey fayda vermeyecektir. İslâm’ı seçen ve gereklerini yerine
getirenler cennete; bâtılı seçenler ise cehenneme gidecektir.
“Güneş dürülüp ışığı kalmadığı zaman;
Yıldızlar düşüp söndüğü zaman;
Doğurması yaklaşmış develer başıboş bırakıldığı zaman;
Yabani hayvanlar bir araya toplatıldığı zaman;
Denizler kaynatıldığı zaman;
Canlar bedenlerle birleştirildiği zaman;
Kız çocuğun hangi suçtan ötürü öldürüldüğü kendisine sorulduğu zaman;
Amel defterleri açıldığı zaman;
Gök yerinden oynatıldığı zaman;
Cehennem alevlendirildiği zaman;
Cennet yaklaştırıldığı zaman;
İnsanoğlu ne yaptığını görecektir.”1180
Âhiret âlemine iman, Kur’an’da çoğunlukla Allah’a imandan hemen sonra
zikr edilmektedir. Yani Allah’a iman ile âhirete iman birbirine bağlı olarak ifâde
edilmiştir. Biri başlangıç, öbürü ise sonuç. Çünkü yapılan her amel, her
iyilik, işlenen her suç, çiğnenen her emir ve reddedilen her hükmün karşılığı
ancak o âdil mahkemede hallolunacaktır. O mahkemede hiç bir şey karşılık-
1177 23/Mü’minûn, 16
1178 2/Bakara, 4
1179 64/Teğâbûn, 7
1180 81/Tekvîr 1-14
≈ 381 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
sız bırakılmayacaktır. “Kim zerre miktarı bir hayır işlerse, onun mükâfatını
görecek; kim de zerre miktarı bir kötülük işlerse, onun cezâsını görecektir.”
1181
Evet, dünya bir imtihan yeri, âhiret de o imtihanın değerlendirileceği bir
başka yerdir. O yerde Allah’tan başka hiç bir yardımcı, O’nun izni olmadan
hiç bir şefaatçı bulunamaz. Artık bütün işlemler bitmiş ve bütün hesaplar neticelendirilmiştir.
Kur’ân-ı Kerim bu manzarayı şöyle dile getirmektedir: “Bir
de öyle bir azâb gününden sakının ve korunun ki, o günde (Kıyâmette) hiç
bir kimse, hiç bir kimse adına bir şey ödeyemez. Kimseden şefaat da kabul
edilmez. Azâbdan kurtulmak için kimseden bedel ve karşılık alınmaz.
O kâfirlere yardım da yapılmaz.”1182
Mü’minler bilmelidir ki, o gün mesuliyet ferdîdir, hesaplar şahsîdir. Herkes
kendi nefsinden sorumludur. Hiç kimse başkasının günahını taşıyamaz. Hiç
kimse kimseyi kurtaramaz.
Âhirete iman, mü’mine, mutlak adâlete dayanan ferdî mesuliyeti yükler.
Bu prensip, mü’mine, kendi değerini öğreten ve iç âleminde uyanıklığı hâkim
kılan en kuvvetli bir prensiptir. Âhirette mü’mini kurtaracak, onu himaye edecek
ancak sahih imanı ve sâlih amelidir. Hiçbir fidye onu küfür ve masiyetinin
cezâsından kurtaramaz. Bunun içindir ki, âhirete imanın, mü’minin hayatında
büyük bir etki yapacağı kaçınılmazdır. Öyle ise mü’min, bütün hazırlık ve
çalışmasını âhirete yönelik yapmalıdır. İslâmî çalışma ve ibâdet hayatında
bunun dışında hiç bir menfaat beklememelidir. Çünkü, icraatında başkasını
ortak eden (yani, Allah’tan başkası için ibâdet edip, başkaları takdir etsin
diye kulluk yapan) âhirette de kimi ortak yapmış ise, ecrini ondan isteyecektir.
Âhirette Allah’tan başkası mükâfat ve cezâ veremeyeceğine göre, o
halde mü’min Allah’tan başkası için kulluk yapamaz.
Âhirete iman, insanoğlunun başıboş olmadığını, lüzumsuz yere yaratılmadığını,
kendi hevâ ve hevesiyle baş başa bırakılmadığını insana öğretir. Bu
akîde, ameli karşılığı ile birleştiren bir inançtır. Bu inanç, insanoğluna kesin
olarak bildiriyor ki, mutlak bir adâlet kendisini beklemektedir. Mü’min bu
inanç sayesinde hesap ve adâlet gününe kendini hazırlar.
Bu inanç, mü’min ile kâfiri birbirinden yaşantı itibariyle de ayırır. Mü’min,
1181 99/Zilzâl, 7-8
1182 2/Bakara, 48
≈ 382 ≈
Ahmed Kalka n
âhirete inandığı için dünyayı bir imtihan yeri olarak kabul eder ve çalışmasını
da ona göre yapar. Kâfirler ise, âhirete inanmadıkları için, hayatı sadece bu
dünyadan ibâret sayar ve çalışmasını da hep bu dünyaya ait kılar. Böylece
onlar, âhirete eli boş olarak gider ve orada onlara sadece ateş arkadaşlık
eder. Başka yardımcıları yoktur onların.
Âhirete iman, onun için çalışmayı da beraberinde getirir. Yani âhirete inandığını
iddia eden herkes, çalışmasını ona göre yapmalıdır. Allah’a ve âhirete
inanıp mü’min olduğunu iddia eden kimse, karşısındaki kim olursa olsun,
onun sevgisi Allah’adır, Rasûlünedir ve mü’minleredir. Kalbinde diğerlerine
en ufak bir sevgi besleyemez. Allah’ın mü’minlerden istediği budur.1183
İnsanın, bir şeyin kârını ve zararını düşünmesi fıtrattandır. Bu âlemden
başka âlem tanımayan kimse, yalnızca bu dünyadaki kârı ve zararı düşünür;
dünyevî faydalar beklemediği hiç bir işe yanaşmaz. Fakat, âhiret gününe
inanan kimse, dünyevî fayda ve zararlara pek aldanmaz. Çünkü onun bütün
kazancı âhirete yöneliktir. O mükâfatını sadece Allah’tan bekler. Ona
hayırlı bir iş götürüldüğünde, madden kaybedeceği bir şey olsa bile onu
kaçırmamaya çalışır. Karşısına kötü bir iş çıktığında da, maddî faydası ne
kadar olursa olsun ondan kaçınır. Kısaca mü’min âhirete yönelik çalışmalarda
bulunarak, geçici dünya menfaatinin para, servet, mal, mülk, mevki,
şöhret gibi aldatıcı meta’larına aldanmaz. O bilir ki, dünya üzerinde bulunan
bütün varlıklar, tüm dünyevî faydalar geçicidir; günün birinde hepsi yok olup
gidecektir.
Yine insan, günün birinde, güneşin soğuyup bütün enerjisini kaybedeceğini,
yıldızların dökülüp yok olacağını ve bütün kâinatın altüst olacağını yakinen
bilmelidir. Kıyâmetten sonra da insana yeni baştan hayat bahşedileceği,
insanların bu dünyadaki fiillerinin kayıtlar altında tutulup, kıyâmet gününde
ortaya konulacağı, kıyâmette herkesin Allah tarafından hesaba çekileceği,
bir kısım insanların (iman ve amel-i sâlih sahiplerinin) Cennet’e; bir kısım
insanların (isyankârların) da Cehennem’e gireceğini yakinen bilir ve inanır.
Kur’ân-ı Kerim’de Cennet ve Cehennem ehlinin tasviri şöyle yapılmaktadır:
“Kıyâmet gününde birtakım yüzler ak, birtakım yüzler de kara olacak.
O vakit yüzleri kara olanlara şöyle denilecek: ‘İmanınızdan sonra küfrettiniz
ha! İşte o küfrün cezâsı olarak tadın azâbı.’ Ama yüzleri ak olanlar
1183 Bak. 58/Mücâdele, 22
≈ 383 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
Allah’ın rahmeti içindedirler. Onlar orada (Cennet’te) ebedî olarak kalacaklardır.”
1184
Mü’min âhirete iman ederken, bunu sözde bırakmayarak âhiret için ne
gerekirse onu yapar, âhiret mutluluğunu kazanabilmek için önceden âhirete
yönelik gayret ve çalışmalarda bulunur. Çünkü Alah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
“Kim de mü’min olduğu halde âhireti ister ve çalışmasını da onun
için yaparsa, işte bunların çalışmaları makbuldür.”1185
ÂHIRETIN GEREKLILIĞI VE ÂHIRETE İNANMANIN FAYDALARI
1-) Dünya insan için bir imtihan yeridir. İnsan akıl ve irâde sahibidir. Allah,
gönderdiği peygamberler ve kitaplarla insanlara hakkı ve bâtılı açıklamıştır.
İnsan imtihan olunmaktadır, eğer İslâm’ı seçerse cennete girecektir, yok
bâtıl bir din seçerse cehenneme girecektir. “Hanginizin daha iyi amellerde
bulunacağını denemek için, ölümü ve hayatı yaratan O’dur.”1186
İnsana kendisine verilen nimetleri nerede kullandığı mutlaka sorulacaktır:
“Sonra, yemin olsun ki, o gün (Kıyâmet günü) mutlaka nimetlerden sorulacaksınız.”
1187
2-) Dünyada birçok haksızlıklar yapılmaktadır. Yapılan zülumlerin hesabı
âhirette, dünyadan çok daha ağır bir şekilde görülecektir.
3-) Yaptığı amellerin hesabını vereceğine inanan kimse hareketlerine dikkat
eder. Çünkü, bilir ki yaptığı işlerden mes’uldür, âhirette hesap verecektir.
Bu yüzden kendisi ve insanlık için iyi amellerde bulunur.
4-) Âhirete inanmak insanlık için bir huzur ve teselli kaynağıdır. İnsan da
her canlı gibi ölecektir. Bu yüzden insan için öldükten sonra dirileceği inancı
büyük bir nimettir.
1184 3/Âl-i İmran, 106 - 107
1185 17/İsrâ, 19
1186 67/Mülk, 2
1187 102/Tekâsür, 8
≈ 384 ≈
Ahmed Kalka n
YAKÎNÎ BILGI, KESIN İNANÇ
Yakînî bilgi, kendisinde şüphe olmayan bilgidir. Müttakiler, âhireti gözleriyle
görmemişlerdir ama gözlerini yaratan Allah, âhiretin varlığını haber verdiği
için şüphesiz iman ederler. Gözün görmesinde yanılma ve yanlışlık olabilir,
fakat Allah’ın verdiği haberde yanlışlık olmaz. Çölde su görüp de ona doğru
koşan insan, çoğu zaman su yerine serapla karşılaşabiliyor. Bu sebeple
biz Allah’ın haberine gözlerimizle gördüğümüzden daha fazla inanırız. “Bu
dünya hayatından başka hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız. Biz, diriltilecek
değiliz.”1188 diyen insanlar, mevsimlik böcekler gibi hiç görmedikleri baharı
inkâr etmekteler. Ama, bu kışın bir baharı, bu dünyanın da bir âhireti var.
Ana rahmindeki bebeğe “buradan daha geniş bir dünya var” deseniz,
gülüp geçebilir. Bu dünya da, âhiretin ana rahmidir. Bu toprak ana üzerinde
yaşar, büyür ve ölerek âhirette doğarız. Baharda doğan, yazın gençliğini
yaşayan, güz mevsiminde ölen, kardan kefenlerle toprağa gömülen çekirdeklerin
baharda İsrâfil’in surunu andıran ılık rüzgârlarla çiçeğe dönüşmeleri,
âhiretin varlığını bize hatırlatan âyetlerdir.1189
Âhiret konusu, İslâm’ın olmazsa olmaz ilkelerinden biridir ve sanıldığından
çok daha fazla pratik değerlere sahiptir. Müslümanın arz üzerinde küçük
ve büyük günahlardan kaçınabilmesi, dünyayı gözünde küçültüp, şehid
cesâretini elde edebilmesi, dünya müstekbirlerine meydan okuyabilmesi
ancak bu inancın sağlamlığı ölçüsünde mümkündür. Âhiret inancı, kesin bir
kanaat, bir bilinç, bir şuurdur. Yani, insan hayatına yön veren yerleşik bir
idrak etmedir. Bu yüzden âhiret kelimesinin geçtiği ilk âyet olan 2/Bakara
sûresi 4. âyette “yûkınûn (yakînen iman)” ifâdesi yer almış; Kur’an’ın hidâyetine
erip kurtuluşa erecek muttakîlerin özellikleri arasında “âhirete yakînî
iman” şartı aranmıştır.
Bir bilginin, ya da fikrin insanda, yakînen iman olması, şuur/bilinç haline
gelmesi, o düşüncenin kişi gözüyle görüyor, şâhid oluyor gibi konuyla kendi
arasında yakınlık kurmasıyla, o düşüncenin kişiye mal olmasıyla mümkündür.
Bir konu hakkında yakîne, şuura sahip olan kişi, o konu hakkında fikrî
üretkenliğe ulaşabilir, bunu rahatlıkla başkalarına aktarabilir. Bundan da
önemlisi, bundan elde ettiği bakış açısı ve yönelişi kendini ilgilendiren diğer
1188 6/En’âm, 29; 23/Mü’minûn, 39; 45/Câsiye 24
1189 Mahmut Toptaş, Şifâ Tefsiri, Cantaş Y., 1/87
≈ 385 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
alanlara da taşıyabilir. Öyleyse, çoğu insan tarafından ilme’l- yakîn olarak
bilinen âhiret konusunun ayne’l- yakîn seviyesine taşınması gerekir.
Hayata birkaç damla su ile başlayıp ölümden sonra sonsuzluğa uzanan
biz insanların ölüm sonrası hakkında ciddi endişelerimiz yoksa; bu, hem
dünyevî hayatımız, hem de uhrevî hayatımız için büyük bir tehlikedir. Bugün
insanların kafalarında taşıdıkları endişelerine bakın; tamamının veya tamamına
yakınının dünyevî endişeler olduğunu göreceksiniz. Kalabalık bir şehrin
en yoğun noktasında durun ve oradan geçen binlerce insandan her birine
şu soruyu yöneltin: “Şu anda neyi düşünüyordunuz?” Hiçbir insanın, “şu
anda, bir gün öleceğimi ve yaşadığım hayatın hesabını vereceğimi düşünüyordum”
dediğini kolay kolay duyamayacaksınız. İnsan, başına yüzde yüz
gelecek ölüm olayını ve hesaba çekilmeyi düşünmeden nasıl yaşar? Fakat,
maalesef yaşıyorlar; buna yaşamak denirse.
Müslüman, hayata tevhid penceresinden bakmak zorundadır. Tevhid,
birlemek demek olduğuna göre, laik bir anlayışla dünya ile âhiret arasını
ayırmak bu inanca zıt olacaktır. Âhiretten ayırdığımız dünyayı, tekrar âhiretle
birleştirmek zorundayız. Sadece ölüme kadar olan süre olarak algıladığımız
istikbal (gelecek) kavramını, ölümden sonrasını da içine alacak şekilde anlamaya
ve bu anlayışı gündelik yaşayışa geçirmek, kulluk görevimizdir.
Bir ayağımız âhirette; bir ayağımız dünyada, bir gözümüz âhirette; bir gözümüz
dünyada ve bir kulağımız İsrâfil’in surunda; bir kulağımız dünyada
olarak yaşarsak dünya-âhiret dengesini kurmuş oluruz. Yoksa hem kendimiz,
hem de bizden etkilenen her şey fesada uğrayacaktır. “Öyle binalar
ediniyorsunuz ki, sanki içinde ebedî kalacaksınız!”1190
KIYÂMET VE KIYÂMETIN ZAMANI
Kıyâmetin ne zaman kopacağı, bu düzenin ne zaman bozulacağı konusu
insanları çokça meşgul etmiştir. Bu zamanı bilebileceğini tahmin ettikleri
kişilere her zaman sormuşlardır. Ama kıyâmetin zamanı, sadece Allah’ın bileceği
bir sırdır.
1190 26/Şuarâ, 129
≈ 386 ≈
Ahmed Kalka n
“Sana kıyâmeti sorarlar: ‘Gelip çatması ne zamandır?’ (derler.) Sen
onu nereden bilip bildireceksin? Onun nihâî ilmi yalnız Rabbine aittir. Sen
ancak ondan korkanları uyarırsın. Kıyâmet gününü gördüklerinde (dünyada)
sadece bir akşam vakti ya da kuşluk zamanı kadar kaldıklarını sanırlar.”
1191
“(Ey Muhammed!) Sana, kıyâmet saatinin ne zaman gelip çatacağını
soruyorlar. De ki, onu ancak Rabbim bilir, onun vaktini O’ndan başka belirtecek
yoktur. Göklerin ve yerin, ağırlığını kaldıramayacağı o saat, sizlere
ansızın gelecektir.”1192
AMEL DEFTERLERI
Âhirette insanlara yapmış olduğu ameller, yazılmış bir defter/kitap halinde
verilir. Bu defterler Kirâmen Kâtibîn melekleri tarafından yazılmış kitaplardır.
Benzetme yerindeyse, dünyada her yaptığımız amel bu melekler tarafından
kamerayla videoya çekilmektedir. D efter veya kitap denilen bu filmler âhirette
cennetlik olanlara sağdan, cehennemlik olanlara ise soldan ve arkalarından
verilecektir.
Cennetlik olanlar büyük sevinç yaşayacaklar ve herkese kitabını göstermek
isteyeceklerdir. Cehennemlik olanlar ise elindeki kitaplarda her şeyin
yazıldığını görüp hayret edecekler ve pişman olacaklardır. Bu defterlerde;
insanın dünyada yaptığı her şey büyüğüyle, küçüğüyle eksiksiz olarak yazılmış
olacaktır. “Kitap ortaya konmuştur: Suçluların, onda yazılı olanlardan
korkmuş olduklarını görürsün. ‘Vay halimize! Derler, bu nasıl kitapmış?
Küçük-büyük hiçbir şey bırakmaksızın (yaptıklarımızın) hepsini sayıp dökmüş!’
Böylece yaptıklarını karşılarında bulmuşlardır. Senin Rabbin hiç
kimseye zulmetmez.”1193
MIZAN
Mizan: Âhirette, amellerin tartılması için Allah’ın kıyâmet günü ortaya koyacağı
terazilerdir. Âhirette hesaptan sonra insanların amellerini tartacak
1191 79/Nâziât, 42-46
1192 7/A’râf, 187
1193 18/Kehf, 49
≈ 387 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
olan İlâhî adâlet ölçüsü demektir. Her insanın yapmış olduğu ameli bu terazide
tartılacak, sevâbı ağır gelenler cennete; hafif gelenler ise cehenneme
girecektir.
Mizan, her ne kadar terazi ve ölçü âleti demek ise de mizan, bu dünyadaki
ölçü âletlerine benzetilemez. Nasıl olduğunu kavramamız mümkün
değildir. Mizan tam mânâsıyla doğru bir terazi olacaktır. Birilerinin hakkının
yenmesi veya birilerinin kayırılması asla olmayacaktır. Çünkü, o terazinin sahibi,
âdil olanların en adâletlisi Allah (c.c.)’tır. Allah Teâlâ bir âyet-i kerimede
şöyle buyurmaktadır: “Biz kıyâmet gününe mahsus adâlet terazileri koyacağız.
Artık hiç bir kimse, hiçbir şeyle haksızlığa uğramayacaktır. O şey
bir hardal tanesi de olsa onu getirir, mizana koyarız. Hesap görücü olarak
Biz yeteriz.”1194
Allah, âhiret günü tartının hak olduğunu,1195 kimin tartılan ameli ağır gelirse
onun râzı edecek bir yaşayış içinde olacağını,1196 kurtuluşa ereceğini;1197
ameli hafif olanların ise hâllerinin yaman olacağını, 1198 bunlar Allah’ın âyetlerini
inkâr ettikleri için kendilerini ziyana soktuklarını,1199 amellerinin boşa
gittiğini, kıyâmet gününde onlar için hiçbir ölçünün tutulmayacağını bildirmektedir.
1200
CENNET VE CEHENNEM
Cennet: Allah’ın iman edenleri ve imanlarının gereklerini yerine getirenleri
mükâfatlandıracağı yerdir. Cehennem ise Allah’a isyan edenlerin cezâlarını
görecekleri mekândır.
Cennet ebedîdir (sonsuzdur). Cennetin nimetleri hiç sona ermeyecektir.
Kur’an âyetlerinden cennetin ve cehennemin sonsuz olduğu ve girenlerin bir
daha çıkmayacağı anlaşılmaktadır.
1194 21/Enbiyâ, 47
1195 7/A’râf, 8
1196 101/Karia, 6-7
1197 7/A’râf, 8
1198 101/Karia, 8-9
1199 7/A’râf, 9; 23/Mü’minûn, 103
1200 18/Kehf, 105
≈ 388 ≈
Ahmed Kalka n
KUR’AN’DA CEHENNEM TASVIRI
Cehennem: Ateşten ve azaptan bir dünyadır. Orada her insan azap yönüyle
eşit değildir. Sekiz ayrı cehennem tabakası vardır. Her insan suçunun
büyüklüğüne göre farklı seviyede farklı azap görecektir.
Cehennem ve oradaki hayat, Kur’an-ı Kerim’de şu şekilde tasvir edilir:
Suçlular cehenneme vardıklarında, cehennem onlara büyük kıvılcımlar
saçar,1201 uzaktan gözüktüğünde onun kaynaması ve uğultusu işitilir.1202
İnkârcılar için bir zindan olan cehennem,1203 ateşten örtü ve yataklarıyla,1204
cehennemlikleri her taraftan kuşatan,1205 yüzleri dağlayan ve yakan,1206 deriyi
soyup kavuran,1207 yüreklere çöken,1208 kızgın ateş dolu bir çukurdur.1209
Yakıtı insanlarla taşlar olan cehennem,1210 kendisine atılanlardan bıkmayacaktır.
1211İnsanın içine işleyen bir sıcaklık ve kaynar su içinde, serin ve hoş olmayan
bir kara dumanın gölgesinde bulunacak cehennemliklerin1212 derileri,
her yanışında, azabı tatmaları için başka derilerle değiştirilecektir.1213 Onların
yiyeceği zakkum ağacı,1214içecekleri kaynar su ve irindir.1215 Orada serinlik
bulamadıkları gibi, içecek güzel bir şey de bulamayacaklardır.1216
Allah’ı görmekten mahrum kalacak kâfirlere1217 Allah rahmet edip bağışlamayacak,
1218 cehennem azabı onları kuşatacaktır. “Küfre sapanlar grup
grup cehenneme sürülmüştür. Nihâyet oraya gelince kapıları açılmıştır.
Onun (cehennemin) bekçileri onlara: ‘İçinizden Rabbinizin âyetlerini size
okuyan ve bu gününüze kavuşacağınız hakkında sizi uyaran peygamberler
gelmedi mi?’ derler.”1219
1201 77/Mürselât, 32-33
1202 25/Furkan, 12
1203 17/İsrâ, 8
1204 7/A’râf, 40-41
1205 18/Kehf, 29
1206 14/İbrahim, 50; 23/Mü’minun, 104
1207 70/Meâric, 16
1208 104/Hümeze, 7
1209 101/Karia, 9-11
1210 66/Tahrim, 6; 2/Bakara, 24
1211 50/Kaf, 33
1212 56/Vâkıa, 42-44
1213 4/Nisâ, 56
1214 37/Saffat, 64-66
1215 56/Vâkıa, 53-55; 78/Nebe’, 25
1216 78/Nebe’, 24
1217 83/Mutaffifin, 15
1218 4/Nisâ, 137, 168
1219 39/Zümer, 71
≈ 389 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
CENNETIN TASVIRI
Cennette ise mutluluğun her türlüsü vardır. Orada sıcak ve soğuk yoktur,
ebedî yeşilliklerle devamlı ilkbahar mevsimi hüküm sürer. Evler, köşkler, saraylar
ve meyvelerin her türlüsü vardır. Orada korku, üzüntü ve keder yoktur.
“Rablerinin azâbından sakınanlar da grup grup cennete sevkolunmuşlardır.
Nihâyet oraya geldiklerinde ve kapıları açıldığında cennetin bekçileri onlara:
Selâm size! Tertemiz geldiniz. Artık sonsuz kalmak üzere oraya girin derler.”
1220; “İman edip sâlih ameller işleyenlere, içinden ırmaklar akan cennetler
olduğunu müjdele! O cennetlerdeki bir meyveden kendilerine rızık olarak yedirildikçe:
‘Bundan önce dünyada bize verilenlerdendir bu, derler. Bu rızıklar
onlara (bazı yönlerden dünyadakilere) benzer olarak verilmiştir. Onlar için
cennette tertemiz eşler de vardır. Ve onlar orada ebedî kalırlar.”1221
Genel olarak İslâm âlimlerinin cennet tasviri hakkında benimsedikleri görüş,
onun mahiyetinin bilinemeyeceği şeklindedir. Çünkü Kur’an, mü’min kullar
için âhiret hayatında hazırlanmış mutluluk vesilelerinin hiç kimse tarafından
tahayyül edilemeyeceğini ifade eder: “Yaptıklarına karşılık olarak, onlar için
ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez.”1222 Yine, bir hadiste, Allah’ın,
sâlih kullar için, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın duymadığı ve hiçbir
beşer zihninin tasavvur edemeyeceği mutluluklar hazırladığı.”1223 bildirilmiştir.
Dünya hayatında beş duyu ve akıl alanlarındaki idrâkler, tabiat şartlarıyla kayıtlı
olduğuna göre naslarda geçen tasvirleri aynı şartlar çerçevesinde veya hayal
gücüyle değiştirerek algılamak gerekir. Nitekim bazı âyetlerde, cennet ve nimetleriyle
ilgili dünya ve âhiret idrakleri arasında benzerliklerin bulunduğu ifade
edilmiştir.1224
Cennetin sekiz kapısının olduğu ilk dönemlerden beri kabul edilegelmiştir.
Ancak, cehenneme ait yedi kapının mevcûdiyeti Kur’ân-ı Kerim’de açıkça zikredildiği
halde1225 cennetin sadece kapılarının (ebvâb) bulunduğu ifade edilmiş
ve sayıları hakkında herhangi bir işarette bulunulmamıştır. Ancak, bazı hadis-i
şeriflerde cennetin sekiz kapısı olduğu belirtilmektedir.
Cennet, sadece bağ ve bahçelerden ibaret olmayıp bunların yanında kendilerine
has maddelerden oluşan nesneleri ve tesisleri de mevcuttur. İman ve sâ-
1220 39/Zümer, 73
1221 2/Bakara, 25
1222 32/Secde, 17
1223 Buhâri, Tefsir 1; Müslim, Cennet 2-5
1224 2/Bakara, 25; 47/Muhammed, 6
1225 15/Hıcr, 44
≈ 390 ≈
Ahmed Kalka n
lih amel sahibi kimselerin ebediyet âleminde ravzâtü’l-cennâtta (cennetlerin has
bahçelerinde) yaşayacaklarını ifade eden ayette1226 yer alan ve sözlük anlamları
bakımından her ikisi de bahçe anlamına gelen ravzât ile cennât kelimelerinden
ikincisine “tesis” manasını vermek gerekir. Birçok ayette sâlih mü’minlere vaad
edilen cennetin çoğul şekliyle kullanıldığına bakılırsa, birden fazla tesisin bulunduğu
ve her mü’mine bir mesken hazırlandığı anlaşılır. Cennetin, göklerin ve
yerin “arz”ı/genişliği kadar olduğunu ifade eden ayetlerin1227 tefsiri için şu farklı
görüşler ileri sürülmüştür: 1- Cennetin tasavvur edilemeyecek kadar geniş olduğunu
ifade eden bir benzetmedir. Buna göre arz; en, yani genişlik demektir.
Bir alanın dar cephesini genellikle onun genişliği oluşturduğuna göre cennetin
uzunluğu bu teşbih çerçevesinde çok daha fazla olacaktır. 2- Cennet, dünya
hayatında insanoğlu tarafından kavranabilen kâinat kadar değerlidir. 3- Madde
âleminin insan idrâkine sunuluşu gibi cennet de onun bilgi ve idrâkine sunulmuştur.
Bu yorumlar içinde en çok tercih edilen, birinci görüştür.
Kur’an-ı Kerim’de cennet için “güzel meskenler”1228, “üst üste kurulmuş
konaklar”1229 ve “ev”1230 kavramları kullanılmak sûretiyle onun maddî mânâda
eleman ve tesislerden oluştuğu belirtilmiştir. Cennet hayatıyla ilgili bazı
tasvirler de bu gerçeği vurgulamaktadır. Naslardan anlaşıldığına göre cennet
ehli için çadırlar da kurulacaktır.1231
Rahmân suresinde, “Rabbinin huzuruna suçlu olarak çıkmaktan korkan
kimseler için iki cennet (cennetân) vardır.”1232 denildikten sonra, bu
cennetlerin imkânlarından bahsedilmekte, ardından, o iki cennetten başka
(veya onların altında) iki cennet daha bulunduğu1233 belirtilerek bunların da
benzer imkânları tasvir edilmektedir. Müfessirler, bu iki (veya dört) cennet
hakkında cin ve insan türlerine verilecek cennetler, iyiliklerin yapılması ve
kötülüklerin terkedilmesine karşılık verilecek iki cennet, iman ve sâlih amel
için verilecek cennet ile lutf-ı İlâhî olarak fazladan ikram edilecek cennet gibi
bazı yorumlar yapmışlardır.
1226 42/Şûrâ, 22
1227 3/Âl-i İmran, 133; 57/Hadîd, 21
1228 9/Tevbe, 72; 61/Saff, 12
1229 39/Zümer, 20
1230 66/Tahrim, 11
1231 55/Rahman, 72; Müslim, Cennet 23-25
1232 55/Rahmân, 46
1233 55/Rahmân, 62
≈ 391 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
Dünya hayatında mü’minlerin Allah’a itaat ve bağlılıklarının aynı derecede
olmadığı bilinmektedir; bunun sonucu olarak ceza ve mükâfat derecelerinin
de aynı olmayacağı haber verilmektedir.1234
ÂHIRETE İMANIN İNSAN HAYATINDAKI YERI
İnsanlara bakıyorsunuz, sulu ve ye�