بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

MÜSLÜMANIN İNANÇ ESASLARI
-2. CİLT-
AHMED KALKAN
Kitabın İsmi
Müslümanın İnanç Esasları
Kitabın Yazarı
Ahmed Kalkan
Yayın Evi
Ma’ruf Yayınları
Yayın Yeri ve Tarihi
İstanbul, 2019
Kaçınçı Baskı
On İkinici Baskı
Kaçınçı Cilt
İkinci Cilt
Tashih
Ahmed Kalkan
Mizanpaj
Asım Şensaltık
Kapak Tasarımı
Asım Şensaltık
Baskı - Cilt
Dağıtım
Kalemder ve Ma’ruf Yayınları
İstiklal Mah. Doğruyol sok.
No: 17 ÜMRANİYE - İSTANBUL
Telefon: 0216 520 25 80; 0554 542 28 10
www.marufyayinleri.com / www.kalemder.org.tr
İnsanlara karşı ticarî amaç güdülmeyen bu eserin hiçbir hakkı mahfuz değildir. Kâr gayesi güdülmemek şartıyla dileyen dilediği şikilde, tümünü veya bir kısmını çoğaltabilir, korsan baskı yapabilir, dağıtabilir, iktibas edebilir, kitabın ve yazarının ismini vererek veye bermeyerek kopye edebilir, mesaj amaçlı kullanabilir. Yazarın hibir telif hakkı sözkonusu değildir, şimdi ve sonra bir ahk telap etmeyecektir. İlim, insanlığın ortak malıdır. Ve ilim Allah için kullanılınca insana fayda sağlar. Yararlanacak herkese helâl olsun.
“
“
MÜSLÜMANIN
İNANÇ ESASLARI
İkinci Cild
Ahmed KALKAN
≈ 5 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
İÇİNDEKİLER
13. ÜNITE
İSLÂM’DA BİLGİ KAYNAKLARI
İSLÂM’A GÖRE BILGI (İLIM)--------------------------------------------------------------- --15
GÜNÜMÜZ VE İLIM KAVRAMININ TAHRIFI-------------------------------------------------18
BILGI KAYNAKLARI----------------------------------------------------------------------------21
AKIL---------------------------------------------------------------------------------------------- 26
İSLÂM’DA AKLIN ÖNEMI VE DEĞERI-------------------------------------------------------26
KUR’ÂN-I KERIM’E GÖRE AKIL VE DUYU ORGANLARININ ÖNEMI
VE BILGI KAYNAĞI OLMASI------------------------------------------------------------------30
TAMAMLAYICI BILGI---------------------------------------------------------------------------30
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 33
14. ÜNITE
DİN
DININ TANIMI-----------------------------------------------------------------------------------38
İSLÂM’A GÖRE DIN GERÇEĞI---------------------------------------------------------------39
DIĞER İNANÇLARDA DIN-------------------------------------------------------------------- 40
DININ KAYNAĞI-------------------------------------------------------------------------------- 40
DIN DUYGUSUNUN MENŞEI-----------------------------------------------------------------42
DININ GEREKLILIĞI----------------------------------------------------------------------------43
DINLERIN TASNIFI----------------------------------------------------------------------------- 43
HAK DIN-----------------------------------------------------------------------------------------43
MUHARREF DINLER---------------------------------------------------------------------------44
BÂTIL DINLER (UYDURMA DINLER)-------------------------------------------------------- 45
BÂTIL DINLERI DE TANIMANIN GEREKLILIĞI--------------------------------------------- 50
DIN VE BILIM------------------------------------------------------------------------------------53
DINDE AŞIRILIK-------------------------------------------------------------------------------- 54
KARŞI DIN; ALLAH’A DIN ÖĞRETMEYE KALKMAK--------------------------------------55
YOZLAŞTIRILAN DİN; HALKIN DİNİ VE HAKK’IN DİNİ------------------------------------56
BU DIN BENIM DINIM DEĞIL!----------------------------------------------------------------62
YÖNLENDIRILEN DIN; DEVLET DINI VE DIN TEŞKILATLARI----------------------------63
15. ÜNITE
İSLÂM DİNİ
İSLÂM KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI----------------------------------------72
İSLÂM’IN MÂHIYETI---------------------------------------------------------------------------72
KUR’AN’DA İSLÂM’A GİRMEYE,
MÜ’MİN VE MÜSLÜMAN OLMAYA ÇAĞRI YAPILIR---------------------------------------76
MÜ’MIN VE MÜSLÜMAN KAVRAMLARI,
BIRBIRLERINI TAMAMLAYARAK ÖRTÜŞÜRLER------------------------------------------86
İSLÂM DINI’NIN GÂYESI---------------------------------------------------------------------- 90
İSLÂM DINI’NIN HÜKÜMLERI----------------------------------------------------------------90
İSLÂM’IN GENEL ÖZELLIKLERI------------------------------------------------------------- 91
KUR’ÂN-I KERIM’DE İSLÂM KAVRAMI----------------------------------------------------- 95
≈ 6 ≈
Ahmed Kalka n
HADIS-I ŞERIFLERDE İSLÂM KAVRAMI----------------------------------------------------97
İSLÂM’IN RÜKÛNLARI------------------------------------------------------------------------98
İSLÂM’IN TEBLIĞI------------------------------------------------------------------------------101
İSLÂM’I HAYATA HÂKIM KILMAK------------------------------------------------------------102
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 103
16. ÜNITE
İMAN
İMAN KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI-----------------------------------------106
KUR’AN’DA İMAN KAVRAMI------------------------------------------------------------------106
İMANIN DERECELERI--------------------------------------------------------------------------107
İMANIN ARTIP EKSILMESI--------------------------------------------------------------------109
ALLAH’A TESLIM OLMUŞ MÜ’MINLERIN,
KUR’AN’DA ZIKREDILEN BAZI ÖZELLIKLERI----------------------------------------------110
İMANIN GEREKTIRDIKLERI-------------------------------------------------------------------114
İMAN VE İSLÂM--------------------------------------------------------------------------------116
İMAN VE AMEL----------------------------------------------------------------------------------123
İNSANLAR NIÇIN İMAN EDER? İMANIN SEBEP VE SONUÇLARI----------------------129
İMANLA İLGILI SÜNNETULLAH (ALLAH’IN DEĞIŞMEZ YASALARI)--------------------130
İMAN VE İNKÂR YÖNÜNDEN İNSANLAR--------------------------------------------------132
İMANIN SAHIH (GEÇERLI) OLMASININ ŞARTLARI---------------------------------------132
İMANI BOZAN HALLER------------------------------------------------------------------------133
BÂTILA İMAN-----------------------------------------------------------------------------------134
EY İMAN EDENLER, İMAN EDIN!------------------------------------------------------------135
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------137
17. ÜNITE
ALLAH’IN BİRLİĞİ
“ALLAH” KELIMESININ İÇERDIĞI ANLAM--------------------------------------------------140
ALLAH İNANCI OLMAYAN TOPLUM MODELININ ZARARLARI-------------------------141
ALLAH’I DÜŞÜNDÜREN KÂINAT ÂYETLERI-----------------------------------------------145
ALLAH’I İNKÂR ETMEDE ÖNEMLI OLAN ÜÇ ETKEN------------------------------------148
ALLAH’IN KARIŞMADIĞI BIR DÜNYAYI KIMLER İSTER?---------------------------------150
TESADÜF NEDIR? BU KÂINAT, TESADÜF ESERI OLARAK OLUŞABILIR MI?---------151
TABIAT (DOĞA) NEDIR? TABIAT YARATICI OLABILIR MI?--------------------------------153
ALLAH TEÂLÂ’NIN BIRLIĞI-------------------------------------------------------------------155
NEFSINE BILE SÖZ GEÇIREMEYEN RAB TASLAKLARI---------------------------------157
RAB OLMAYAN BIR TANRI EDINME İSTEĞI------------------------------------------------158
SEVILENLERIN PUTLAŞTIRILMASI; ALLAH’TAN BAŞKASINI RAB EDINME--------- 159
GÜNÜMÜZ İNSANININ ÇEŞITLI RABLERI--------------------------------------------------162
RAB KONUSUNDA SAHIH İTIKAD-----------------------------------------------------------164
18. ÜNITE
ALLAH’A İMAN
ALLAH’A İMAN--------------------------------------------------------------------------------- 170
MÜ’MINLER KUR’AN’IN TANITTIĞI BIÇIMDE O’NA İMAN EDERLER-------------------171
MÜSLÜMANIN ALLAH İNANCI---------------------------------------------------------------175
≈ 7 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
NASIL BIR ALLAH’A İMAN EDIYORUZ?-----------------------------------------------------175
NASIL BIR ALLAH’A VE NASIL İMAN ETMEMIZ GEREKIYOR?--------------------------176
ALLAH TEÂLÂ’NIN SIFATLARI---------------------------------------------------------------179
A) ZÂTÎ SIFATLAR (SIFAT-I SELBIYYE)----------------------------------------------------180
B) SUBÛTÎ SIFATLAR----------------------------------------------------------------------- 183
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ (ALLAH TEÂLÂ’NIN GÜZEL İSIMLERI)--------------------------------187
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ KONUSUNDA DOĞRU YOLDAN SAPMAK---------------------------213
ESMÂYI SAYMAK VE EZBERLEMEK--------------------------------------------------------215
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------217
19. ÜNITE
MELEKLERE İMAN
MELEK; TANIMI VE MÂHIYETI--------------------------------------------------------------- 221
MÜ’MINLER, MELEKLERE VE ALLAH’IN ONLAR VASITASIYLA
HAYATIMIZA MÜDAHIL OLDUĞUNA İMAN EDERLER------------------------------------223
MELEKLERIN MÂHIYETLERIYLE İLGILI KUR’AN’DAKI TASVIRLER-------------------- 224
MELEKLERIN GÖRÜLÜP GÖRÜLMEMESI-------------------------------------------------226
MELEKLERIN ÖZELLIKLERI------------------------------------------------------------------228
MELEKLERIN GÖREVLERI------------------------------------------------------------------- 229
MELEKLERIN SAYILARI VE ÇEŞITLERI-----------------------------------------------------232
MELEKLER İNSANLARDAN DAHA FAZILETLI MIDIRLER?------------------------------ 235
GAYBA VE MELEKLERE İMAN---------------------------------------------------------------235
MELEK İNANCININ ETKILERI----------------------------------------------------------------236
MELEKLER HAKKINDA TASHIH EDILMESI GEREKEN
BAZI YAKLAŞIM VE BÂTIL İNANÇLAR------------------------------------------------------238
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------239
20. ÜNITE
KİTAPLARA İMAN
KITAPLARA IMAN------------------------------------------------------------------------------243
SUHUF (SAYFALAR -KÜÇÜK KITAPLAR-)--------------------------------------------------246
BÜYÜK KITAPLAR-----------------------------------------------------------------------------247
KITAPLARIN GÖNDERILIŞ AMACI-----------------------------------------------------------248
VAHY VE VAHYIN ÇEŞITLERI---------------------------------------------------------------- 248
KITABIMIZDA “KITAB” HANGI ANLAMLARDA KULLANILIR?----------------------------248
KUR’AN; ANLAM VE MÂHIYETI--------------------------------------------------------------249
KUR’AN’IN TANIMI-----------------------------------------------------------------------------250
KUR’ÂN-I KERIM’IN ÖZELLIKLERI-----------------------------------------------------------254
TEFSIR, TE’VIL, TERCÜME VE MEAL------------------------------------------------------- 256
KUR’ÂN-I KERIM’IN DOĞU VE BATI DILLERINDEKI TERCEMELERI------------------- 260
KUR’ÂN’IN TEDRÎCÎ OLARAK İNZÂL EDILMESI-------------------------------------------260
KUR’AN’IN MUHTEVÂSI VE İŞLEVI----------------------------------------------------------262
KUR’AN’IN BÖLÜMLERI-----------------------------------------------------------------------263
KUR’AN İLIMLERINE DAIR KIMI KAVRAM VE TERIMLER--------------------------------264
KUR’AN KONULARI----------------------------------------------------------------------------266
KUR’AN’DA KUR’AN---------------------------------------------------------------------------267
KUR’AN NEYI ANLATMAKTADIR?-----------------------------------------------------------274
GERÇEK ANLAMDA ÇAĞ KAPATIP ÇAĞ AÇAN SADECE KUR’AN’DIR---------------276
≈ 8 ≈
Ahmed Kalka n
HUZURUN KAYNAĞI KUR’AN----------------------------------------------------------------278
KUR’AN’I NASIL OKUMALI, ONA NASIL YÖNELMELIYIZ?-------------------------------278
KENDINI KUR’AN’A AÇMAK------------------------------------------------------------------282
KUR’AN’I YAŞAMAK, KUR’ANLA YAŞAMAK-----------------------------------------------284
NESH; YAŞANMAMASI GEREKEN,
FORMALITE OLARAK KUR’AN’DA YER ALAN ÂYETLER!------------------------------- 287
NESH KONUSUNUN ÖNEMI-----------------------------------------------------------------288
KUR’AN-I KERIM’DE NESH KAVRAMI------------------------------------------------------288
NESH KONUSUNDA İHTILÂFLAR
(KUR’AN HÜKÜMLERI ARASINDA NESH VAR MIDIR?)---------------------------------- 289
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN VARLIĞINI SAVUNANLARIN DELILLERI----293
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN OLMADIĞIYLA İLGILI DELILLER-------------294
NESH ANLAYIŞININ ORTAYA ÇIKIŞI-------------------------------------------------------- 301
KUR’AN HÜKÜMLERI EBEDIYYEN GEÇERLIDIR----------------------------------------- 303
NESH, ESKI ŞERIATLERIN KUR’AN ÂYETLERI TARAFINDAN
GEÇERSIZ KILINMASIDIR--------------------------------------------------------------------310
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------314
21. ÜNITE
PEYGAMBERLERE İMAN
NEBÎ VE RASÛL; ANLAM VE MÂHIYETI----------------------------------------------------318
KUR’ÂN-I KERIM’DE NEBÎ VE RASÛL KAVRAMI------------------------------------------319
NEBÎLERE KITAP VERILMIŞTIR--------------------------------------------------------------324
MÜTENEBBÎLERE BÜYÜK AZAP VARDIR------------------------------------------------- 325
PEYGAMBERLERIN ÖZELLIKLERI---------------------------------------------------------- 325
BÜTÜN RASÛLLER, TOPLUMLARININ EN ÇOK YOZLAŞTIĞI KONUYU
ÖNE ÇIKARARAK MESAJLARINI GÜNDEMLEŞTIRMIŞLERDIR------------------------327
İNSANLARIN PEYGAMBERLERE İHTIYACI------------------------------------------------ 336
PEYGAMBERLERIN GÖNDERILIŞ GÂYELERI--------------------------------------------- 338
PEYGAMBERLERIN DÂVETLERININ ÖZELLIKLERI---------------------------------------345
SON PEYGAMBER-----------------------------------------------------------------------------348
MÜTENEBBÎ/SAHTE PEYGAMBER---------------------------------------------------------349
PEYGAMBERLERIN SIFATLARI--------------------------------------------------------------350
KUR’AN’DA İSMI GEÇEN PEYGAMBERLER-----------------------------------------------351
PEYGAMBERLERE İMAN---------------------------------------------------------------------351
PEYGAMBERLERE İMAN, ONLARI ÖRNEK VE
ÖNDER KABUL EDIP ONLARA İTAAT ETMEK İÇINDIR----------------------------------355
RASULULLAH’IN HÜKÜM KOYMASI------------------------------------------------------- 358
PEYGAMBERIMIZIN HÜKÜMLERI, KUR’AN’DAN BAĞIMSIZ MIDIR?-------------------361
PEYGAMBERLERE VÂRIS OLABILMEK---------------------------------------------------- 361
SÜNNET’E YAKLAŞIMIMIZ------------------------------------------------------------------- 363
SÜNNETIN BAĞLAYICILIĞI-------------------------------------------------------------------364
ŞEKILCI SÜNNET ANLAYIŞINA ÖRNEK----------------------------------------------------364
HADISLER-------------------------------------------------------------------------------------- 364
KUR’AN-SÜNNET İLIŞKISI--------------------------------------------------------------------365
KUR’AN ADINA SÜNNETI İNKÂR EDENLERE,
ÖNCELIKLE KUR’AN KARŞI ÇIKIYOR------------------------------------------------------366
KUR’ÂN-I KERIM’DE PEYGAMBERLERIN KONUMU------------------------------------- 367
NEBÎ İLE RASÛL ARASINDA FARK VAR MIDIR?------------------------------------------ 372
≈ 9 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
NEBÎ’YE İTAAT GEREKMEZ GÖRÜŞÜ------------------------------------------------------374
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------375
22. ÜNITE
ÂHİRETE İMAN
ÂHIRET; ANLAM VE MÂHIYETI-------------------------------------------------------------- 378
KUR’AN-I KERIM’DE ÂHIRET-----------------------------------------------------------------378
ÂHIRETE İMAN---------------------------------------------------------------------------------379
ÂHIRETIN GEREKLILIĞI VE ÂHIRETE İNANMANIN FAYDALARI------------------------383
YAKÎNÎ BILGI, KESIN İNANÇ------------------------------------------------------------------384
KIYÂMET VE KIYÂMETIN ZAMANI---------------------------------------------------------- 385
AMEL DEFTERLERI----------------------------------------------------------------------------386
MIZAN------------------------------------------------------------------------------------------- 386
CENNET VE CEHENNEM---------------------------------------------------------------------387
KUR’AN’DA CEHENNEM TASVIRI----------------------------------------------------------- 388
CENNETIN TASVIRI----------------------------------------------------------------------------389
ÂHIRETE İMANIN İNSAN HAYATINDAKI YERI--------------------------------------------- 391
ÂHIRET ŞUURU--------------------------------------------------------------------------------392
YARATILIŞA İNANAN, YENIDEN YARATILMAYA DA İMAN EDER----------------------- 394
ÂHIRET ANLAYIŞI BIZI DIRILIŞE ULAŞTIRIR/ULAŞTIRMALIDIR------------------------396
GÜNDÜZ YAŞIYOR, GECE ÖLÜYOR, SABAH DIRILIYORUZ-----------------------------397
HER KIŞ BIR ÖLÜM, HER BAHAR BIR DIRILIŞTIR----------------------------------------398
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------408
23. ÜNITE
KADER
KADER------------------------------------------------------------------------------------------ 411
KADER VE KAZA KAVRAMLARININ ANLAMI---------------------------------------------412
İNSANIN FII LLERI------------------------------------------------------------------------------ 414
TEVEKKÜL-------------------------------------------------------------------------------------- 415
HAYIR VE ŞER KAVRAMI---------------------------------------------------------------------415
KUR’ÂN-I KERIM’DE HAYIR VE ŞER-------------------------------------------------------- 418
HER ŞEYI YARATAN ALLAH’TIR; FAKAT ŞER İNSANLARDANDIR---------------------421
MERHAMETLI ALLAH’A RAĞMEN DÜNYADA ŞERLERIN BULUNMASI---------------427
HAYRIN İKI YÖNÜ------------------------------------------------------------------------------430
MÜSLÜMANIN HAYATINDA HAYIR VE ŞER -----------------------------------------------431
AZIM VE TEVEKKÜL---------------------------------------------------------------------------434
TEVEKKÜL VE KADER------------------------------------------------------------------------435
BIR KIMSE BAŞKASININ RIZKINI YIYEBILIR MI?------------------------------------------441
RIZIK, AZALIP ÇOĞALABILIR MI?-----------------------------------------------------------441
KISMETIMDE VARSA, RIZKIM AYAĞIMA GELIR DIYEBILIR MIYIZ?---------------------442
KADER VE RIZIK------------------------------------------------------------------------------- 443
ECEL VE KADER-------------------------------------------------------------------------------446
TOPLUMLARIN ECELI-------------------------------------------------------------------------448
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------448
≈ 10 ≈
Ahmed Kalka n
III. BÖLÜM
İNANÇLA İLGILI DIĞER HUSUSLAR
24. ÜNITE
VELÂ VE BERÂ
VELÂ VE BERÂ KAVRAMLARININ ÖNEMI-------------------------------------------------452
VELÂ VE BERÂ KELIMELERININ SÖZLÜK ANLAMI-------------------------------------- 452
VELÂ VE BERÂ KELIMELERININ ISTILAH ANLAMI---------------------------------------453
BIR UYARI---------------------------------------------------------------------------------------454
ALLAH’IN MEVLÂ VE VÂLI OLUŞU----------------------------------------------------------455
ALLAH’IN VELÎ OLUŞU------------------------------------------------------------------------456
DOSTLUK, SEVGI, UZLAŞMA----------------------------------------------------------------461
TEVHID, ŞIRKTEN VE MÜŞRIKLERDEN BERÎ/UZAK OLMAYI ZORUNLU KILAR---- 464
HICRET, MÜŞRIKLERDEN YÜZ ÇEVIRMEK; KÜFRÜ, ŞIRKI, HARAMLARI VE
BUNLARA YAKLAŞTIRAN ORTAMLARI TERK ETMEKTIR------------------------------ 465
MÜSLÜMANLARIN DÜŞMANLARI KIMLERDIR?------------------------------------------467
ALLAH İÇIN SEVMEK VE ALLAH İÇIN BUĞZETMEK-------------------------------------468
KUR’AN’IN HEDEFI SULH VE BARIŞTIR----------------------------------------------------474
EHL-I KITABA KARŞI TAVRIMIZ NASIL OLMALIDIR?------------------------------------- 475
İTAAT VEYA İSYAN; KIMLERE?---------------------------------------------------------------477
TÂĞUTLARA İSYAN--------------------------------------------------------------------------- 480
MÜ’MINLERIN BIRBIRLERINI VELÎ EDINMELERI ŞARTTIR------------------------------481
MÜ’MINLERIN KÂFIRLERI VELÎ EDINMELERI YASAKTIR--------------------------------482
VELÂ VE BERÂ İMANIN EN SAĞLAM KULPUDUR--------------------------------------- 483
VELÂ VE BERÂ KONUSUNDA İNSANLARIN KISIMLARI---------------------------------484
ALLAH İÇIN DOST OLMANIN (VELÂNIN) GEREKTIRDIKLERI---------------------------486
ALLAH İÇIN DÜŞMAN OLMANIN (BERÂNIN) GEREKTIRDIKLERI----------------------486
DOSTUN NITELIKLERI------------------------------------------------------------------------488
DOST OLMAK; ALLAH’A, RASÛLÜNE VE MÜ’MINLERE-------------------------------- 490
KUR’ÂN-I KERIM’DE VELÎ VE VELÂYET (DOST VE DOSTLUK) KAVRAMI-------------493
HADIS-I ŞERIFLERDE VELÂYET/DOSTLUK------------------------------------------------505
DÜŞMANLIK VE DOSTLUK; TEVHIDIN GEREĞIDIR, İMANIN DIŞA YANSIMASIDIR- 507
VELÂYETIN SIYASÎ GÖRÜNTÜLERI---------------------------------------------------------521
MÜSLÜMAN OLMAYAN AKRABALARLA DOSTLUK VE İLIŞKI------------------------- 523
EVLIYÂULLAH / ALLAH’IN VELÎLERI KIMLERDIR?----------------------------------------525
TASAVVUF ETKISIYLE VELÎ VE EVLIYÂ KAVRAMLARINDA ANLAM KAYMASI-------528
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------540
25. ÜNITE
MÛCİZE VE KERÂMET
MÛCIZE---------------------------------------------------------------------------------------- 543
MÛCIZENIN ŞARTLARI----------------------------------------------------------------------- 543
PEYGAMBERLERIN MÛCIZE GÖSTERMESI AKLA TERS DEĞILDIR------------------ 544
MÛCIZE, ANCAK PEYGAMBER ELIYLE GERÇEKLEŞIR---------------------------------544
KUR’AN’A GÖRE, PEYGAMBERIMIZE KUR’AN DIŞINDA
BIR MÛCIZE VERILMEMIŞTIR----------------------------------------------------------------547
PEYGAMBERIMIZE KUR’AN’DAN BAŞKA MÛCIZE VERILDIĞINE DAIR
DELIL OLARAK İLERI SÜRÜLEN ÂYETLER------------------------------------------------554
≈ 11 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
PEYGAMBERIMIZ’E MÛCIZE OLARAK SADECE KUR’AN VERILMIŞTIR-------------- 555
HADIS LITERATÜRÜNDE HZ. PEYGAMBER’E ATFEDILEN
HISSÎ MÛCIZELERIN DEĞERLENDIRILMESI----------------------------------------------560
KERÂMET--------------------------------------------------------------------------------------581
KERÂMET DIYE İDDIA EDILEN OLAYLAR--------------------------------------------------583
KERÂMET KAVRAMININ TASAVVUFÇU/TARIKATÇI BAKIŞ AÇISIYLA
NASIL ANLAŞILDIĞINA YÖNELIK BAZI TASAVVUFÎ KAVRAMLAR-------------------- 586
İSTIDRAC----------------------------------------------------------------------------------------594
İHÂNET (HIZLÂN)------------------------------------------------------------------------------ 594
MÛCIZE ILE DIĞER HÂRIKA OLAYLAR ARASINDAKI FARK-----------------------------595
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------595
26. ÜNITE
ŞEFAAT VE VESİLE
ŞEFAAT-----------------------------------------------------------------------------------------598
ŞEFÂAT KELIMESININ ANLAMI--------------------------------------------------------------598
ŞEFÂATIN MÂHIYETI--------------------------------------------------------------------------598
KUR’AN’DA ŞEFAAT---------------------------------------------------------------------------600
ŞEFAAT KAVRAMININ YOZLAŞTIRILMASI-------------------------------------------------607
ŞEFAAT HAKKINDA DEĞERLENDIRME----------------------------------------------------613
VESİLE------------------------------------------------------------------------------------------615
KAVRAM OLARAK VESILE/TEVESSÜL-----------------------------------------------------615
KUR’AN’DA VESILE----------------------------------------------------------------------------616
TEVESSÜLÜN ÇEŞITLERI-------------------------------------------------------------------- 618
KUR’AN’A GÖRE VESILE SÂLIH AMELDIR-------------------------------------------------621
27. ÜNITE
CİN, ŞEYTAN, BÜYÜ VE GAYB
CIN VE ŞEYTAN--------------------------------------------------------------------------------629
ŞEYTAN VE ÖZELLIKLERI--------------------------------------------------------------------629
ŞEYTANIN GÖREVI----------------------------------------------------------------------------630
CINLER VE ÖZELLIKLERI---------------------------------------------------------------------630
CIN; MÂHIYETI VE HAKKINDAKI İSTISMARLAR, YANLIŞ KABULLER ----------------631
CINLERIN İNSANLARIN EMRINE GIRMESI MÜMKÜN MÜDÜR?-----------------------632
CINLERIN YARATILIŞ AMACI---------------------------------------------------------------- 637
CINLER GAYBI BILEBILIR MI?----------------------------------------------------------------637
CIN VE ŞEYTANIN İNSAN ILE OLAN MÜNÂSEBETLERI---------------------------------637
ŞEYTANIN YARATILIŞ VE İNSANLARA VESVESE VERMESININ HIKMETLERI------- 638
CIN VE ŞEYTANIN VARLIĞI AKLA TERS DEĞILDIR-------------------------------------- 639
SIHIR (BÜYÜ)----------------------------------------------------------------------------------- 639
BÜYÜNÜN ETKISI VAR MIDIR?--------------------------------------------------------------641
HZ. PEYGAMBER’E BÜYÜ YAPILDI MI?----------------------------------------------------653
SIHRIN VE BÜYÜCÜNÜN HÜKMÜ --------------------------------------------------------- 664
VE GÜNÜMÜZ----------------------------------------------------------------------------------668
ÜFÜRÜKÇÜLÜK--------------------------------------------------------------------------------671
MÜNECCIMLIK, FAL VE BURÇ FALLARI---------------------------------------------------672
FAL VE FALCILIK-------------------------------------------------------------------------------673
BURÇ VE YILDIZ FALI-------------------------------------------------------------------------673
≈ 12 ≈
Ahmed Kalka n
HALKA VE İP TAKMAK------------------------------------------------------------------------675
NAZAR BONCUĞU TAKMAK---------------------------------------------------------------- 675
GAYBI BILME İDDIASI-------------------------------------------------------------------------676
MUTLAK GAYBI ALLAH’TAN BAŞKA KIMSE BILEMEZ----------------------------------676
ALLAH, PEYGAMBERLERINDEN DILEDIĞINI DILEDIĞI KADAR
GAYBA MUTTALÎ KILAR----------------------------------------------------------------------677
RUH, RUH ÇAĞIRMA VE TENÂSÜH (REENKARNASYON)------------------------------678
RUH ÇAĞIRMA-------------------------------------------------------------------------------- 678
TENÂSÜH (REENKARNASYON/RUH GÖÇÜ)--------------------------------------------- 679
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 680
28. ÜNITE
İNANÇLA İLGİLİ TARTIŞILAN KONULAR
CEHÂLET MÂZERET MI, DEĞIL MI?-------------------------------------------------------- 683
RESMÎ CÂMI GÖREVLILERININ ARKASINDA CUMA NAMAZI
VE DIĞER NAMAZLAR------------------------------------------------------------------------683
DEVLET MEMURLUĞU VE YEMIN---------------------------------------------------------- 692
MEMURLUKLAR ARASINDA FARK--------------------------------------------------------- 697
İMZA (VEYA YAZI)NIN SÖZ GIBI OLUP OLMADIĞI…------------------------------------- 703
TÂĞUTUN MAHKEMESINE MÜRACAAT ETMEK------------------------------------------705
HILFU’L-FUDÛL---------------------------------------------------------------------------------706
OY VERENIN HÜKMÜ KONUSUNDA BAZI ÂLIMLERIN GÖRÜŞLERI------------------ 726
RESMÎ OKULLARDA ÇOCUKLARINI OKUTMAK----------------------------------------- 747
DINIMIZIN DIN ANLAYIŞI----------------------------------------------------------------------749
NELER YAPILABILIR?------------------------------------------------------------------------- 764
EVLERIMIZ--------------------------------------------------------------------------------------767
EĞITIM VE OKUL KELIMELERI; ALTERNATIF HAKKI-------------------------------------769
ASKERLIK---------------------------------------------------------------------------------------776
ASKERLIK; DEVLET TANRISINA KULLUK--------------------------------------------------777
HAK VERILMEZ, ALINIR----------------------------------------------------------------------780
ARZIN/ÜLKE TOPRAKLARININ KUTSALLAŞTIRILIP PUTLAŞTIRILMASI-------------791
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------797
MÜSLÜMANIN AKAİDİ KİTABININ KONULARIYLA İLGİLİ SORULAR------------------ 797
CEVAP ANAHTARI-----------------------------------------------------------------------------838
AKAİDLE İLGİLİ YARARLANILABİLECEK KİTAPLAR-------------------------------------839
(TAVSİYE ETTİĞİM VEYA ETMEDİĞİM YAYINLANMIŞ TÜRKÇE ESERLER)-----------839
≈ 13 ≈
II. Bölüm
İman Esasları
≈ 14 ≈
Ahmed Kalka n
13. ÜNİTE
İSLÂM’DA BİLGİ KAYNAKLARI
• İslâm’a Göre Bilgi (İlim)
• Günümüz ve İlim Kavramının Tahrifi
• Bilgi Kaynakları:
1) Doğru Haber;
a-Vahy b-Mütevâtir Haber
2) Selim Hisler
3) Akıl
• İslâm’da Aklın Önemi ve Değeri
• Akletmek, Aklı Kullanmak
• Kur’an’a Göre Akıl ve Duyu Organlarının Önemi ve Bilgi Kaynağı Olması
• Aklın Gücü, Sınırı ve Sorumluluğu
• İlham, Rüya ve Bunların Bilgi Kaynağı Olmadığı
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Akıl, vahiy, mütevâtir haber kelimelerini sözlük ve terim olarak tanımlamak.
• Bilgi kaynaklarını listeleyip özetlemek.
• Vahyin hangi alanlarda bilgi kaynağı olduğunu açıklamak.
• Aklın değeri ve önemini, yeterli ve yetersiz yönlerini açıklamak.
• Aklın hangi hususlarda sınırlı bilgiye sahip olduğunu belirtmek.
• Mütevâtir haberin neden bilgi kaynağı olduğunu açıklayabilmek.
• Günümüzdeki yayın araçlarının verdiği haber ve bilgilerin, doğruluğunu araştırmadan,
bilgi kaynağı olamayacağını örneklerle açıklayabilmek.
• İlham ve r üyanın, keşif ve kerâmetin neden bilgi kaynağı olamayacağını açıklamak.
≈ 15 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
İSLÂM’A GÖRE BILGI (İLIM)
İlim için birçok tanımlar yapılır. Genel olarak insan zihnine (ve gönlüne)
konu olan her şey demektir. Sözlük anlamıyla ilim, mutlak olarak bilmek,
bir şeyin şuurda hâsıl olması, sağlam olarak bilmek, kesin olarak bilmek,
deneyerek bilmek, bir şeyin gerçeğini bilmek mânâlarına gelmektedir.1İslâm
âlimlerinin çoğuna göre ilim: “Bir şeyin hakikatini idrâk etmek” ve “mâlum
olanın, olduğu hal üzere bilinmesidir.” Bu anlayışa göre, yanlış mâlûmata ilim
(bilgi) denilemez.
İlim, insanın vahiy, akıl ve duyu organları aracılığıyla elde ettiği kesin bilgilere
denir. İlim, âhiret yolunu dosdoğru gösteren (kılavuzluk yapan) bilgiler
topluluğudur. Şerif Cürcânî’ye göre ilim: Gerçeğe ve vâkıaya uygun düşen
inanç, bilgi ve kanaattir. Bir şeyi olduğu gibi idrâk etmektir. İlim, bilinenden
gizlilik ve kapalılığın kalkmasıdır.2 Râgıb, Müfredât’ında şu tanımı yapar: İlim,
amelî-dinî yükümlülüklere vukuftur ki, ancak bunların yerine getirilmesi ile
tam olur.3 İlmin zıddı, cehâlet (câhillik, bilgisizlik ve yanlış bilgi)dir. Kur’ân-ı
Kerim’de ilim kelimesi 105 defa zikredilir. Bu kökten gelen diğer kelimelerle
birlikte bu sayı, 854’ü bulur. Dolayısıyla “ılm” Kur’an’da en çok kullanılan birkaç
maddeden biridir.
İlimler, genel bir tasnife göre ikiye ayrılır:
a) Naklî ilimler; Kur’an ve sünnete dayanan ilimler, yani Peygamberimiz’in
vahy kanalıyla Allah’tan getirip bize ulaştırdığı ilimler.
b) Aklî ilimler; Müsbet (deneyle kanıtlanabilen) ilimler başta olmak üzere
naklî ilimler içine girmeyen bütün ilimler.
Ebû Cehil’e, câhillerin atası anlamındaki bu ismin verilmesine sebep, bilinmesi
gerekenleri hiç bilmemesi değil; yanlış bilmesidir.
“Rabbim ilimce her şeyi kuşatmıştır.”4; “İlim ancak Allah katındadır.”5
Kur’ân-ı Kerim’de ilim, en sık kullanılan anlamıyla, İlâhî vahiyden kaynaklanan,
yani bizzat Allah’ın verdiği bilgidir. İlim, Allah’tan olduğuna göre, İslâm’ın
tamamı ilimdir. Âlim de gerçek anlamıyla müslümandır. Burada ilim, Allah’a,
1 İbn Manzur, Lisânu’l-Arab, cilt: 10, İlm maddesi
2 Seyyid Şerif Cürcani, Kitabü’t-Tarifat, Bahar Y., s. 156
3 Râgıb, el-Müfredât, s. 19
4 6/En’âm, 80
5 46/Ahkaf, 28
≈ 16 ≈
Ahmed Kalka n
tam mânâsıyla tek gerçek olan hakka, hakikate dayandığı için mutlak ve
objektif bir geçerliliğe sahiptir. Vahiyle özdeşleşen anlamıyla ilim, kesin bilgi
demektir. Onun için; ilmi, yani hakka, hakikate dayanan İlâhî nûr olan Allah’ın
verdiği bilgiyi kabullenmeyen insana, profesör bile olsa câhil; bu câhillerin
en meşhurlarına Ebû Cehil; böyle kişilerin oluşturduğu toplum düzenine de
câhiliyye denir.
Allah’ın, kendisine eşyanın tüm isimlerini öğretmesi sayesinde insan, meleklerden
üstün olabilmiş ve bu ilim sıfatından dolayı halife vasfını kazanmıştır.
Hilâfet sıfatının tahakkuku için de, mutlaka kullanması gereken araçların
başında ilim gelir.
Kur’an’a göre yaratılış amacı, Allah’a kulluktur. Allah’a kulluk, bir tavrı ve
bir tutumu ifade eder. Tutumlar, durup dururken oluşmaz. Bir bilgi birikimine,
bir gözleme, bir araştırmaya ve bunların sonunda duygusal bir eğilime,
en sonunda da irâdî bir eyleme dayanırlar. Bir tutumun oluşmasında sosyal
psikoloji açısından üç temel ögeye ihtiyaç vardır: 1- Bilişsel (zihinsel) öge,
2- Duygusal öge, 3- Davranışsal öge.
Kur’an eğitiminin boyutları da bu üç temel ögeden oluşmaktadır:
Bilgi boyutu, duygu boyutu ve amel (icrâ) boyutu. Buna zihnî, kalbî
ve amelî boyut da diyebiliriz. Bu üç öge, ne kadar güçlü ve dengeli
ise inanç veya kulluk o kadar güçlü; ne kadar zayıf ve dengesiz ise
o kadar zayıftır. Hepsini ayrı ayrı, ama birbirleriyle dengeli biçimde
beslemek, güçlendirmek gerekir. Kur’an’ın en üstün insan tanımı, ilim
sahibi6, cihad ehli7, muttakî/takvâlı8 kişidir. Yani kafasını, bileğini ve yüreğini/
gönlünü aynı kalitede kullanıp çalıştıran kimse. Kur’an’a göre âlim, çok bilen
değil; esas bilinmesi gerekeni bilen ve bildiğiyle amel edip görevini yapan,
yani Allah’tan hakkıyla korkandır. Âlimin tanımı bu şekilde yapılır. “Kulları
içinden ancak âlimler, Allah’tan (hakkıylagerektiği gibi) korkar.”9 Allah’tan
gereği gibi korkmayan kimse, ne kadar bilgi kırıntılarına sahip olursa olsun,
ona âlim denilmez. Bilgisiz, duygusuz ve amelsiz bir kul, İslâm’da ne kadar
hoş karşılanmazsa; bilgili, duygulu ve güzel davranışlara sahip bir kul da o
kadar hüsn-i kabul görür. Bilgisiz bir ibâdet ne kadar anlamsızsa, duygusuz
bir ibâdet de kupkurudur. Yaşanmayan bir dini düşünmek bile mümkün de-
6 39/Zümer, 9
7 4/Nisâ, 95
8 49/Hucurât, 13
9 35/Fâtır, 28
≈ 17 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
ğildir. Bütün inanç sistemlerinde şu veya bu oranda bu üçlü anlayışa rastlamak
mümkündür. İlim olmadan ideal anlamda müslüman olmak mümkün
değildir. Cehâlete alternatif olarak gelen bir dinin mensupları câhil olamazlar.
Olurlarsa perişan olurlar ve onlar adına faturayı din öder. Bunun hesabı ve
vebâli ise çok ağırdır.
Kendisinden önceki dönemin adını “câhiliyye dönemi” olarak açıklayan
İslâm inancı, câhilliği temelinden reddetmiş, kendi çizgisinde yürüyen insanları
bilgilendirmiş, bununla yetinmeyip insanlara öncelikle ilim tahsilini emretmiştir.
İlim rehberdir; hedeflere onunla varılır. İlim ışıktır; karanlıklar onunla aydınlanır.
İlim şifadır; bütün hastalıklar onunla tedavi edilir. Yeterli ilimden yoksun
olan inançlar, hurâfelere boğulur. Sağlıklı ilimle beslenmeyen tutum ve tavırlar
bir sarsıntıda yıkılıp giderler. Atasözlerindendir: “Câhilin sofusu, şeytanın
maskarasıdır.” “Yarım doktor candan, yarım hoca dinden eder.”10
İlmin, sıradan bir algılama olayı olarak kalmaması, kişiye maledilmesi,
hazmedilip özümsenmesi gerekir. Aynen maddî gıdaların hazm edildiği gibi,
zihnî gıdaların da varsa posalarının atılması, fıtrata ve bünyeye uygun hale
getirilmesi gerekmektedir. Hazmedilen bir tavuk eti, artık tavuk eti olmaktan
çıkıp bünyeye yararlı hale gelmektedir. Arı, her çiçekten bal özü alır ama
o hazmedilmiş, artık çiçek olmaktan çıkmış, kendine has bir bal olmuştur.
Kur’an da zihinde dondurulmuş ölü bilgiler istemiyor. Muhammed Kutub bu
konuda şunları söyler: Zihinde kalan, aksiyon haline gelmeyen, donuk, ölü
fikirlerin İslâm nazarında hiç kıymeti yoktur. İslâm’ın ve Kur’an’ın istediği ilim,
kalpten kalbe geçen, vicdanları harekete geçiren, pratiğe dönük faydalı bilgidir.
11
İlim, kalbin tezkiye edilmesi (temizlenmesi) ile mümkün olur. Bu anlamdki
ilim bir nurdur, Allah’ın nuru takvâdan uzak isyankâr ve kalbi paslı insanlara
verilmez. Kalbin tezkiyesi, özellikle amelle, Allah’ın çizdiği sınırlara yaklaşmamakla
mümkün olur. Bu bakımdan, ilim takvâsız olmaz ve âlimin ilmini
yaşamaması düşünülemez; yaşamazsa âlim değildir, belki sadece bilgi kırıntılarına
ve bazı mâlûmata sahiptir o kadar. Amelsiz tezkiye de olamayacağından
ilim de edinilemez. O halde, Kur’anın buyurduğu gibi “Allah’tan
10 Yaşar Fersahoğlu, Kur’an’da Zihin Eğitimi, Marifet Y., s. 174 ve 225
11 Muhammed Kutub, İslâm’da Ferd ve Cemiyet, s. 30
≈ 18 ≈
Ahmed Kalka n
kulları içinde ancak âlimler korkar.”12 Mâlûmat sahipleri ise, hiçbir zaman
âlim değil; amelsiz de olduklarından belki “kitap yüklü eşekler”dir.13
İslâm; fıtrata, insanın yaratılışına en uygun bir din olduğu için bütün müslümanlara
ilmi farz kılmıştır. Her müslümanın kulluk görevlerini (ki bütün
dünyevî işlerini kapsar) yerine getirecek, helâl ile haramı, hak ile bâtılı ayırt
edecek kadar bilgi sahibi olması farzdır. “İlim tahsil etmek, her müslüman
erkek ve kadına farzdır.”14 Kişinin müslüman bir kul olarak şirkten sakınıp
tevhid şuuruyla yaşaması için gerekli ilme sahip olması farz olduğu gibi; içinde
bulunduğu durumlar ve yapması gereken her çeşit ibâdetle ilgili bilgileri
öğrenmesi de yine faz-ı ayn’dır. Tıp, mühendislik, teknik ve teknoloji gibi sosyal
hayat için gerekli olan her türlü ilimleri öğrenmek farz-ı kifâyedir. Bu tür
ilimler, toplumun bazı fertleri tarafından öğrenilirse bu farîza yerine getirilmiş
olur. Fakat kimse öğrenmezse toplumun bütün fertleri Allah katında sorumlu
olurlar. Övünmek ve başkalarına karşı üstünlük taslamak için ilim öğrenmek
ise, mekruhtur.
İslâm kadar ilme önem veren başka bir din ve sistem yoktur. Her kötülüğün,
hatta küfür ve şirkin baş sebebi, bilgisizlik ve cehâlettir. Küfrün ne
demek olduğunu ve hangi kötülüklere yol açtığını bilen bir kimse kâfir olmaz.
Şirkin ne olduğunu bilen, başka bir şeyi Allah’a ortak koşmaz, Allah’tan başkasına
kulluk yapmaz. Bunun içindir ki Kur’an, ilimsizlikten şiddetle sakındırır:
“Sakın ha câhillerden olma!”15; “Kulları içerisinde Allah’tan ancak
âlimler korkar.”16 Kur’an’da ilim övülmüş, bilenlerle bilmeyenlerin bir olmayacağı
açıkça belirtilmiştir: “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”17 İslâm;
ilmin, âlimin ve ilimle uğraşanların değerini yükseltmiştir. “Allah, içinizden
iman edenlerle, kendilerine ilim verilenlerin değerini yükseltir.”18
GÜNÜMÜZ VE İLIM KAVRAMININ TAHRIFI
Müslümanın çok şeyinin gasb edildiği gibi kavramları da tâğûtî güçler
tarafından çalınıp Kur’anî anlamından içi boşaltıldıktan sonra câhiliyyenin
istediği şekilde tahrif edilip değişik ve çarpık muhtevâ ile Kur’an’dan uzak-
12 35/Fâtır, 28
13 Ali Ünal, Kur’an’da Temel Kavramlar, Kırkambar Y., s. 419-420
14 İbn Mâce, Mukkaddime 17
15 6/En’âm, 35
16 35/Fâtır, 28
17 39/Zümer, 9
18 58/Mücâdele, 15; Şâmil İslâm Ansiklopedisi, Şamil Y., 3/134-135
≈ 19 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
laştırılan insanlara sunulmaktadır. Bu konuda örnekler sayılamayacak kadar
çok. Din kavramından şehidlik kavramına, adâlet ve zulüm anlayışından
İslâm, Kur’an ve sünnet anlayışına kadar yüzlerce kavramın başına gelen
budur. Kâfirler müslümanları daha çok kendi silâhları ile vurmaktadır; Müslümanların
sahip çıkmadıkları, kullanmasını bilmedikleri, yanlış kullandıkları
silâhlarıyla. İlim de bundan yeterli payını almış garip, mahzun ve sahiplerinden
şikâyetçi kavramlarımızdan.
İlim ve bilgi, birçok resmî gün ve haftalarda mevsimlik programlarda ele
alınıyor. Hem de dinî bir edâ ile; fakat dine uymayan bir görüş ya da ideal
için tema ve malzeme olarak kullanılıyor. İşin tuhaflığına bakın ki, temeli dine
dayalı bir kavram ile, dinî olmaması için gayret edilen, üstelik dine bağlanması
uygulanan yasalar ile suç olan bir meselenin desteklenmesine, halka
empoze edilmesine çalışılıyor.
Bilim denilen şey, şu haliyle müslümanların felâhına ve yeryüzünde etkinlik
kazanmasına sebep olmamakta, bilim şu vaziyetiyle insanlığı sinsice
tehdit etmekte, hidâyetin yolunu tıkamaktadır. İlim ki, aslında Yüce Allah’ın
yeryüzüne ilettiği haberden, yani vahyden ve Peygamber’in öğretilerinden
ibarettir; şimdilerde Peygamber’in getirdiği İslâm’ı başka türlü göstermek
için kullanılmaktadır. İlim ki, Allah’ın mahlûkatı olan kâinatın incelenmesinden
ve Allah’a giden yola sarılmaktan ibarettir; şimdilerde evrenlerin Rabbinden
uzaklaştırmak için en etkin ve geçerli bir güç olarak yürütülmektedir.
İlim, bir ilerleyiştir; insan beyninin ve ruhunun yol alışıdır. Ama bu ilerleyişin
uçuruma (dünya ve âhiret âfetlerine) doğru değil; cennete doğru giden
dosdoğru yola (sırât-ı müstakime) doğru olması ilmin olmazsa olmazıdır.
Müslüman için önemli olan ilerleyişin İslâm’a doğru ve O’nun için olmasıdır.
Temel çaba, ilmi bir yük olmaktan, hatta vebal olmaktan çıkarıp Kur’an’ın
gösterdiği şekilde İslâm’a uygun hayat haline getirmektir.
Bilimin ve teknolojinin şu asırlardaki gidişi, bütünüyle evrene hükmetmeyi,
tüm canlılara zararı hedef almış gibidir. Akıl, bilim ve teknoloji, ne kadar
evreni insana hizmetkâr yapma ve dünyayı daha iyi yaşanır bir cennet haline
getirme masallarıyla insanlara sunulsa da, hayatı bir zindan haline getirdiğinin
ve ebedî hayatı mahvettiğinin farkında bile değildir. Modern insan, hevâsının
yolundaki aklı ile icad edip semirttiği bu bilim sultasının, teknolojik aygıtların,
makinelerin tutsağıdır. Bundan kurtuluşun yolu, önce ilim kavramının
≈ 20 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an’la sağlaması yapılarak tashih edilmesi, bilgi birikimleri, dinin anladığı
şekilde “faydalı ilim” ise başa tac edilmesi, değilse kendisinden Allah’a sığınılması
gereken bir tehlike olarak kabulü ile gerçekleşebilecektir. Vahiyden
ve Allah’la bağlarından koparılmış bilimin ve bilim sayesinde oluşan aygıtların,
makinelerin ve maddeci hayatın tutsaklığıdır modern insanın temel problemi;
asrın insanının hüsrânı, çıkmaz ve açmazları, bunalım ve streslerinin temel
sebebidir bilimi “câhil”ce, “câhiliyye” gözüyle değerlendirmek ve gerçek
ilimden kaçmak. Bu esaretten kurtulmak, hevânın gerçek akla dönüşmesi,
bilimin, evrenin sırlarını “halife” sorumluluğu ile öğrenme ve Allah’a kulluk
yönünde, yani en faydalı şekilde kullanılması sayesinde olacaktır. Modern
câhiliyyenin vahye, yani Allah’tan gelen gerçek ilme ihtiyacı, Ebû Cehillerin
câhiliyyesinden daha az değildir.
İnsan ömrünün sınırlı, günlerinin ve alıp verdiği nefeslerinin de ilm-i İlâhîde
mâlum ve muayyen olduğu hesaba katılınca, öncelikle ne öğrenmemiz,
hangi ilmi tahsil etmemiz gerektiğini tespit etmek gerekir. Olur olmaz kimseler
tarafından “ilmin faziletleri”nin anlatıldığı, bazen bâtıl otorite sahipleri
ve bozuk niyetli merciler güdümünde ilim kavramının bâtıl maksatlar için istismar
edildiği vakıası da hesaba katılınca bu ilim gerçeğinin ne olup ne olmadığını
belirlemek bir zarûret olacaktır. Peygamberimiz, “faydasız ilimden
Allah’a sığınırım”19 diye duâ edecek kadar faydasız ilmin zararı konusunda
hassasiyet göstermişken, mahiyetine ve kullanılış gayesine bakılmadan ve
şer’î ölçüyü hiç hesaba katmadan sürekli ilmin övücülüğünü yapmak, ilim
adına işlenen büyük bir cinâyettir.
Meselâ, “İlim arayıp istemek, ilim tahsil etmek, kadın erkek her müslümana
farzdır.”20 Hadis-i şerifini ve “İslâm’ın ilk emri oku emridir” düsturunu
dillerine sakız edenleri bu hale örnek gösterebiliriz. Evet, ilim tahsili herkese
farzdır, ama hangi ilim, hangi şartlarla ve ne maksatla? İşte bunu bir türlü belirtmiyorlar
kavram istismarcıları. Okumak tavsiyesini de bir zamanlar moda
olan okuma seferberliği girişimlerine halkı teşvik sadedinde delil getirenler,
samimiyetsizliğin ve çifte standartın en âdi örneğini sergiliyorlar. Bu hal, aynen
bir ağacın kökünü inkâr edip dallarını kabullenmeye benzer. İslâmiyeti
bütünüyle ve cemiyet plânında inkâr ettikten sonra onun bazı ilke ve kavramlarını
kendi gayelerinin gerçekleştirilmesi yönünde kullananların tutumu
hangi mantık ve samimiyetle bağdaştırılabilir?
19 Tirmizî, Deavât 68, hadis no: 3711; et-Tâc, Kitâbü’l Ezkâr, c. 5, s. 124
20 İbn Mâce, Mukaddime17, hadis no: 224
≈ 21 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Niyet bakımından böyle olduğu gibi, içerik yönünden de İslâmî gaye esas
alınmadan mutlak olarak kayıtsız şartsız insanlara öğütlenen, bir dereceye
kadar da öğretilen bu malumatlar, konusu ve sonu görünüşe göre ne
derece parlak ve verimli gibi olursa olsun, mutlak sûrette bir fuzûliyattan
ibarettir. İşin daha kötüsü, hakiki ilmin önüne bir perde ve engel getirmek,
insanı asıl yaratılış gayesinden uzaklaştırmaktır. Zamanın ilim anlayışı, Din’in
esprisi içinde bir ilim değil; resmî sistemler/câhiliyye doğrultusunda bir bilim
anlayışıdır.21
Eğitimin amacı; Fıtrata ters düşmeden, Rabb’in öğretileri doğrultusunda
Allah’ı ve kendini tanımak, dünya ve âhirette faydalanacağı ilim öğrenerek
yaratıcısına kulluk yapmak, İslâm’a tâlip olmak, Kur’an ahlâkıyla yaşamaktır;
Müslüman açısından öğrenmenin gâyesi bu olmalıdır.
BILGI KAYNAKLARI
Bilgi nedir? Bilginin mâhiyeti nedir? Neyi, ne kadar bilebiliyoruz? Bildiklerimizin
doğruluk derecesi nedir? Bilgimizin kaynağı nedir? Nereden elde
edilir? Duyularımız bize bilgi sağlayabilir mi? Aklımızın bilgi ile ilişkisi nasıldır?
İnsan, gerçeği, varlığın hakikatini, gerçeklerin neler olduğunu ve İlâhî meselelerin
esasını hangi yollarla bilebilir? Bilginin sebepleri nelerdir? Bu ve
benzeri sorular insanoğlunun aklını meşgul eden ve edecek olan sorulardır.
Kimine göre gerçeğin bilgisi sadece duyu organları vasıtasıyla bilinebilir.
Bu inanca sahip olanlar sadece gözlenebilen, ölçülebilen, deneye tabi tutulabilen
şeylerin bilinebileceğine inanır. Bazılarına göre bilginin elde edilme
yolu sadece akıldır. Bilgi kaynağı olarak yalnızca aklı kabul edenler, aklın
kavrayamadığı, idrâkin alamadığı şeylerin bilinemeyeceğine inanırlar. Sadece
ilham, rüya veya sezgi yolu ile bilgi edinilebileceğine inananlar ise, diğer
vasıtaları bilgi kaynağı olarak kabul etmezler.
“Tasavvuf, aklı ve nakli belli ölçülerde bilgi kaynağı olarak kabul ettiğini
beyan etse de, asıl doğru olan bilgi kaynaklarının keşif, ilham ve işrak olduğunu
iddia eder. Bu üç bilgi kaynağını kısaca şöyle izah etmek mümkündür:
Keşf, “perdenin kalkması ve arkasında saklı olan mânâların ortaya çıkmasıdır.
Keşf, mânâ ve sırlar âlemi ile ilgili olandır. Yani kişinin önündeki
21 Ekrem Sağıroğlu, Bilgiden Tevhide Yükseliş, Timaş Y., s. 52-53
≈ 22 ≈
Ahmed Kalka n
perdelerin kalkması ve gerçekleri görmesidir. Bu görme maddî gözle değil;
basiret gözü ile görmedir. İlham, vahye benzetilen bir bilgi kaynağıdır.” “Yani
tasavvufî anlayışa göre evliyânın gerek aracısız, gerekse melek vâsıtası ile
vahiy almasına ilham denir. İlham bazen sâdık rüyalarla bazen de bazı şeylere
muttalî kılınmakla gerçekleşir.” İşrak ise; “İnsanın kalbinde hakikat nurunun
parlaması ve meçhul olan şeylerin bilinmesi” diye tanımlanır. İşrak bilgisi
sezgiye dayanan bir bilgidir. Bazı tasavvufçular, kesin bilginin ancak bu yolla
elde edilebileceğini iddia ederler.
Sûfîler bu yolla elde edilen bilgilere ilim değil; mârifet ve irfan gibi isimler
verirler. Onlara göre “mânevî müşâhedeye dayanan bu vâsıtasız elde edilen
bilgiler, vâsıtalı bilgi olan nasslardan daha doğru ve daha önemlidir.”
İlham, keşif ve işrâkı bilgi kaynağı olarak kabul eden tasavvufta sâbit bir
bilgi kaynağının varlığından söz edilemez. Çünkü bilgi kaynağı olarak kabul
ettikleri hususlar sübjektif olup kişiden kişiye farklılık arzeder. Sonuçta bunlar
da felsefî ekoller gibi insan zihninin bir ürününden ibârettir. Bu bakımdan
yöresel ve bölgesel özellikler taşır. Tasavvufun değişik kolları, bünyesinde
değişik inançların etkisiyle farklı farklı anlayışları barındırır.”22
Görüldüğü gibi, herkes kendi inancına uygun olanı bilgi kaynağı kabul
etmekte; diğer vasıtaları kaynak olarak önemsememektedir. Diğer önemli
nokta ise, yukarıda geçen vasıtaları bilgi kaynağı olarak görenlerin çoğunun
“vahy”i bilgi kaynağı olarak kabul etmemeleridir.
Kur’an, bilgi kaynağı olarak, vahiy başta olmak üzere, doğru haberi, duyuları
ve akıl yürütmeyi göstermektedir. Hayatın gayesi, Allah’ı bilmek, inanmak
ve O’na ibâdet (kulluk) yapmaktır. O’nu tanımak ve bilmek, bilgilerin en
üstünü ve yücesidir. İnsan, ancak bilgi vasıtalarıyla Allah’a giden yolu bulabildiği
gibi, kendisini ve çevresini de bu araçlarla tanır ve bilir.
İslâm inancına göre insan, gerçeğin bilgisini üç yoldan elde eder. Yani,
bilginin kaynağı üçtür. Bunlar:
1- Doğru haber: a) vahiy b) mütevâtir haber,
2- Selim hisler dediğimiz beş duyu,
3- Akıl.
22 Ömer Faruk Köse, İslâmî Hareket ve Önündeki Engeller, Fecr Y., s. 152-153
≈ 23 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
DOĞRU HABER
a) Vahiy: Sözlük anlamı olarak vahiy; işaret etmek, gizli ve süratli bir şekilde
bir şeyi bildirmek, elçi göndermek demektir.
Terim olarak vahiy; Allah Teâlâ’nın insanlar arasından seçmiş olduğu peygamberlerine
İlâhî bir yolla mesajlarını, emir ve yasaklarını bildirmesidir.
Bu tanımda geçen “İlâhî bir yolla” ifâdesi vahyin insan aklının kavrayışının
üzerinde birşey olduğunu, peygamberler hâriç insanların vahyin mâhiyetini
tam olarak bilemeyeceğini ifâde eder.
Bizler ancak vahiy sayesinde âhireti, cenneti, cehennemi, melekleri...bilebiliriz.
Çünkü bunlar gaybla ilgili konular olduğundan akılla, ya da duyularla
bilinemez.
Vahy, sadece gayb alanında bilgi kaynağı değil; aynı zamanda, bütün
varlıkların sahibi ve yaratıcısının, her şeyi bilen Zât’ın haber verdiği her konu
için kesin bilgi kaynağımızdır.
“Gayb hazinelerinin anahtarları Allah’ın yanındadır. Gaybı ancak O bilir.
O, karada ve denizde ne varsa hepsini bilir. O’nun ilmi dışında bir yaprak
dahi düşmez. Yerin karanlıklarında tek bir tane, bir zerrecik, yaş ve kuru
ne varsa hepsi Kitab-ı Mübin’de, Allah’ın ilmindedir.”23;“Yaratan (Allah) hiç
bilmez mi?”24;“Allah, her şeyi en iyi bilendir.”25
Câhiliye toplumlarında, vahyi kabul etmeyen câhilî eğitim sistemleri, vahyi
ilim kaynaklarının, bilgi vasıtalarının içine katmazlar. Bundan dolayı, bilim
câhiliyye düzenlerinde bir put haline dönüşmüştür. Her şeyi tümüyle bilen
Allah’ı bilime karıştırmak istemeyenler, hiç uzlaşmaması gereken bilimle câhilliği
(câhiliyyeyi) bir arada barındırma şerefini(!) kazanabilmişlerdir. Tabii,
bu sentez, gerçek ilme giden yolu tıkadığı gibi, hakla bâtılın karışmasına
yol açmaktadır. İlmin hidâyete vesile, nur ve rahmet özelliğinden soyutlanıp
Bel’amlığa zemin oluşturmaya giden yoldur bu.
Sözde bilim adamları, ilk insanın yaratılışından onun bilgi sahibi olmasına;
Kalemle yazmasından fıtratıyla ilgili özelliklerine kadar birçok konuyu, vah-
23 6/En’âm, 59
24 67/Mülk, 14
25 8/Enfâl, 73; Yine vahy konusunda Bak. 26/Şuarâ, 51.
≈ 24 ≈
Ahmed Kalka n
yi reddetmenin sonucu olarak faraziyelere, dayanaksız teorilere dayandırmakta,
bunları da bilim diye kitlelere yutturmaktadırlar. Mü’minler için Allah
Teâlâ’nın kitabında ve Rasûl-i Ekrem’in sünnetinde kat’i olarak yer alan her
haber (vahy) ilim hükmündedir. Hatta, akıl ve duyu organları bu vahyî haberlerin
mâhiyetini kavramasalar da vahy, kesin bilgi kaynağımızdır. Vahye ters
düşen her türlü bilimsel teoriler de ilim tanımı dışında kalır.
b) Mütevâtir haber: Çok sayıda güvenilir kişinin, yani yalan söylemek
üzere bir araya gelmeleri mümkün olmayan bir topluluğun vermiş olduğu
habere mütevâtir haber denir. Asıl bilgi kaynağımız olan Kur’ân-ı Kerim,
nesilden nesile aktarılarak günümüze kadar tevatür yoluyla gelmiştir. Yani
Kur’an mutevatirdir ve bu şekilde bizden sonraki nesle aktarılacaktır.
Haberin yaşanılan çağda önemi açıktır. Görüntülü, sözlü ve yazılı iletişim
araçları her gün sayısız haberleriyle insana bilgiler ulaştırmaktadır. Fakat,
bunların ne kadarına ve hangi ölçü içerisinde güvenebiliriz? Bu haberlerin
tümü, bizim bilgi kaynağımız, bilgi aracımız olabilir mi? Eğer bu araçlar uygun
kullanılırsa evet. Asıl olan, haberin olaya uygun düşmesidir. Yalan haber,
yani olaya uygun düşmeyen, vakaya mutabık olmayan haber bilgi ifâde etmez.
Ancak sâdık, doğru haber bilgi kaynağıdır.
Yani bilgi elde etmede vasıta olan bu araçların kendileri güvenilir iken,
güvenilir olmamasının nedeni, doğru bir şekilde kullanılmamalarıdır. Kısacası
âletler yalan söylemez; fakat insanlar yalan söyleyebilir, âletleri yalanlarına
vasıta yapabilirler.
Kâfirlerin, hatta fâsıkların verdiği haber ve bilgiyi, araştırmadan, kesin
ölçülerimizle test etmeden, bilgi kaynağı olarak kabul ve tasdik etmemiz
Kur’ân-ı Kerim’e ters düşer. “Ey iman edenler; eğer size bir fâsık bir haber
getirirse, onu araştırın (doğruluğunu anlayıncaya kadar tahkik edin).
Değilse bilmeyerek bir kavme sataşırsınız da yaptığınıza pişman olursunuz.”
26 Bilginin ilim sayılabilmesi ve bize zararlı değil; yararlı olabilmesi için
kaynağına, güvenilir olup olmadığına bakmak şarttır.
Mütevâtir haber, çok sayıda güvenilir kişinin verdiği doğru haber olduğu
için bilgi sebebidir (Tarihe, coğrafyaya... ait bilgilerin çoğu bu türden bilgilerdir).
26 49/Hucurât, 6
≈ 25 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Tevatürün şartları üçtür:
I) Verilen haberler sağlam duyu organlarına dayanmalı, efsâne, mitoloji
kabilinden olmamalı,
II) Haberi nakledenler arasında ittifak bulunmalı,
III) Akla ve kesin dinî hükümlere aykırı olmamalıdır.
Selim Hisler (koklama duyusu burun, tatma duyusu dil, hissetme duyusu
deri dediğimiz duyu organlarımızdaki algılarımızdır. Selim olması bu
organların sağlam ve sağlıklı olmalarının gerektiği içindir. Özürlü ve sakat
olmamalıdır. Bu organlar vasıtasıyla herhangi bir yiyeceği tattığımızda acı,
tatlı veya tuzlu olduğuna, bir şeyi içtiğimizde sıcak veya soğuk olduğuna,
bir cisme vurunca sert veya yumuşak olduğuna, belli bir mesafedeki cismin
uzak, yakın, uzun veya kısa olduğuna karar veririz.
Duyu organlarıyla elde ettiğimiz bilgiler sınırlıdır. Çünkü, gözlerimiz ancak
belirli mesafedeki cisimleri görebilirken x ışınlarını, mor ötesi ışınları,
röntgen ışınlarını göremez. Kulaklarımız ancak belirli frekanslarda sesleri duyabilir,
derimiz gözle görülebilen cisimleri hissederken, vucudumuzu boydan
boya geçen ışınları hissedemez. Burnumuz belirli mesafeden koku alabilir,
bu mesafenin dışındaki kokuları alamaz. Göz, 390-760 milimikron boyunda
olan dalgaları alabilecek duyarlıktadır (milimikron; bir milimetrenin milyonda
birine denir). Bunların altında veya üstünde olan dalgaları göremez. Kulak da
her titreşimi alamaz. Ses dalgalarının frekansları binlerce Hz. olabilir. Kulağın
işitebileceği frekanslar ise 20-2000 Hz. arasındadır. Kulak, bu rakamların
altındaki veya üstündeki frekansları işitemez.)
Aynı zamanda duyu organlarımızın bizi yanılttığı, bize yanlış bilgi verdiği
durumlar da vardır. Meselâ, su dolu bardağın içindeki kaşığın kırık gözükmesi;
sıcak sudan sonra ılık suyu, derinin olduğundan daha soğuk hissetmesi;
hileli aynaların karşısında kendimizi birden fazla veya garip şekillerde
görmemiz...
Duyu organlarımız, duyarlık derecesinin altında veya üstünde olan olayları
algılayamaz. Duyularımız, kendi sahalarına giren ve kapasiteleri dâhilinde
olaylar hakkında bize bilgi verir. Modern Psikolojide açıklanan algı yanılmaları,
duyularla elde edilen bilgilerin değeri konusunda tespitlerimizi kuvvetlendirmektedir.
≈ 26 ≈
Ahmed Kalka n
Bu açıklamalarımızla şunu demek istiyoruz: Selim, sağlıklı duyu organları,
sağlam ölçüler ışığında bilgi kaynaklarımızdandır; ama verdikleri bilgiler
bu organların kapasiteleriyle sınırlıdır. Duyu organlarımızla tesbit edemediğimiz
şeyler, ilmin konusu olabilir. Çünkü duyu organlarımızın güçleri sınırlıdır.
Duyu organlarımızın bizi yanılttığı durumlar da vardır. O yüzden bunlar,
yanlışlığı ispatlanan konularda ve sınırsız bir şekilde veya tek başlarına bilgi
kaynakları değildir. Melek, cin, şeytan gibi birtakım varlıkları duyu organlarımızla
algılayamamamız, onların yokluğunu gerektirmez.
AKIL
Akıl, insanda bulunan mânevî bir kuvvettir. İnsan bu kuvvet sayesinde
eşyayı kavrar. Akıl, insanın düşünme, bilme, davranışını belirleme, denetleme
ve yargılaması, iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ayırt etmesi ile ilgili
kabiliyetidir. Kendisinde bu özel kuvvet olduğu için insan, dinin emir ve
yasaklarını yerine getirmekle sorumludur. Aklımızla elde etmiş olduğumuz
bilgiler de sınırlıdır. Meselâ, aklımız ölüm olayını, vahyin mâhiyetini, kabirde
olanları, âhireti ve âhirette olacakları, Allah’ın zâtını, insanın rûhunu tümüyle
kavrayamaz.
İSLÂM’DA AKLIN ÖNEMI VE DEĞERI
Kur’ân-ı Kerim’e göre insanı insan yapan, onun her türlü davranışlarına
anlam kazandıran ve İlâhî emirler karşısında sorumluluk altına girmesini sağlayan
şey aklıdır. Din, akıllılara gönderilmiştir. Kur’an’da akıl kelimesi 49 yerde
ve hep fiil şeklinde geçmektedir. Bu âyetlerde genellikle akletmenin, yani aklı
kullanarak doğru düşünmenin önemi üzerinde durulmaktadır. Kur’an’a göre
akıl “bilgi edinmeye yarayan bir güç” ve “bu güç ile elde edilen bilgi” şeklinde
tarif edilmiştir. Dinin sorumluluk yüklediği akıl, birinci anlamdaki akıldır.
Düşünmek, ibret almak, öğüt almak, hidâyete ermek, cehâletten kurtulmak,
kâinattaki ve kendi içindeki hakikatleri anlamak, gönülden kör, sağır,
dilsiz olmamak için Kur’an’da akla vurgu yapılmaktadır. Aklın önemi, özellikle
Kur’an’ın mânâsının, İslâm’daki emir ve yasakların ve bunların hikmetlerinin
anlaşılması içindir. Düşünmek, doğruyu bulup ona teslim olmak içindir.
Kur’an birçok âyetinde insanları düşünmeye, anlamaya, zikretmeye dâvet
etmektedir. Tüm bu faâliyetler aklın birer fonksiyonudur.
≈ 27 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Allah’a hakkıyla kulluk edebilmek için, Kur’an’ın ne dediğini anlamak, neleri
yapmak ve nelerden kaçınmak gerektiğini bilmek gerekir. Bu ise ancak
akıl sayesinde mümkündür. Bu anlamda akıllı olmak, aklı kullanıp Kur’an’ı
anlamaya çalışmak kadın - erkek her müslümanın görevlerindendir.
İnsan, aklı sayesinde taklitten kurtulur. Neye, niçin inandığını kavrar. İslâm
dini akıl sahibi insanları muhatab alır ve onlara sorumluluk yükler. “Aklı olmayanın
dini de yoktur” ifâdesini bu anlamda düşünmek gerekir.
Bütün İslâm âlimleri aklı, insanın dinin emir ve yasaklarıyla sorumlu tutulmasının
temel şartı olarak söylemişler, akıldan yoksun olanlara hiçbir sorumluluğun
yüklenemeyeceği görüşünde birleşmişlerdir. Meselâ; namaz,
oruç, zekât, hac gibi ibâdetleri yerine getirebilmenin ilk şartı âkıl-bâliğ olmak,
yani deli olmamak ve ergen olmaktır. Ayrıca zamanının en akıllısı olmayı
(fetânet) peygamberlerin temel vasıflarından kabul etmişlerdir. İslâm âlimleri,
imandan sonra en büyük nimet olarak gördükleri akla, dünya ve âhiret
mutluluğunu kazanmaya vesile olması dolayısıyla büyük değer vermişlerdir.
Aklın önemi ve değeri ile ilgili birkaç âyet meali:
“... İlimde ileri gidenler; biz ona inandık, hepsi de Rabbimizin katındandır
derler. Bunu ise ancak aklını isabetle kullanabilenler akledip düşünebilir.”
27
“Bu Kur’an insanlara bir tebliğdir. İnsanlar bununla uyarılsınlar, O’nun
tek ilâh olduğunu bilsinler ve akıllarını kullansınlar da düşünüp ibret alsınlar.”
28
“... Onları müjdele, onlar ki sözü dinlerler ve o sözün en güzeline uyarlar.
İşte onlar Allah’ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir, onlar akl-ı
selim sahipleridir.”29
“Onlara Allah’ın indirdiğine uyun denildiğinde ‘hayır, biz atalarımızın
uyduklarına uyarız’ derler. İyi ama atalarınızın aklı bir şeye ermiyorsa da
doğru yolu bulamamışlarsa? (yine de onların yoluna mı uyacaksınız?)”30
27 3/Âl-i İmran,7
28 14/14/İbrâhim, 50
29 39/Zümer, 18
30 3/Âl-i İmran, 172
≈ 28 ≈
Ahmed Kalka n
Ve akılla ilgili birkaç vecize, güzel söz:
“Aklı olmayanın dini de yoktur.”
“En akıllı insan öğüt alan insandır.”
“Her nimetin bir şükrü vardır. Akıl nimetinin şükrü de düşünüp öğüt almaktır.”
“İki şey var ki, asla sonuna erişilmez. İlim ve akıl.”
“İlim tükenmez hazine, akıl eskimez elbisedir.”
“Akıl ve iman ikiz kardeştir. Allah biri olmadan diğerini kabul etmez.”
“İman kalp sayesinde inanılan ve yaşanan, akıl sayesinde de düşünülen
ve idrâk edilen bir gerçektir.”
“Bir saat (kısa bir an) tefekkür (düşünmek), bir gece nâfile ibâdet etmekten
daha hayırlıdır.”
AKLETMEK, AKLI KULLANMAK
Akletmek gerçek ilim sahibi olanların niteliğidir. Gerçek akıl sahipleri gerçek
âlimlerdir. “Biz meseleleri insanlar için açıklıyoruz, ama onları âlimlerden
başkası akletmez.”31
Aklın görevi; araştırma, düşünme ve gerçeği bulmadır. Araştırmayan,
düşünmeyen akıl, görevini yerine getirmemiş akıldır ki, sahibini hayvandan
daha aşağı duruma sürükler. Akıl çalışmayınca görevini yerine getiremez
ve sahibini taklîd bataklığına düşürür. Taklîd ise, araştırma ve düşünmenin
baş düşmanıdır. Allah, kitabında taklîdi, donukluğu kınarken; araştırıcı aklı
övmektedir.
İslâm taklitçiliğe karşı çıkmıştır. Çünkü taklitçilik, Allah’ın insana en büyük
nimetlerinden olan aklı kullanmamak, başkalarına körü körüne uymaktır.
Allah ile birlikte başka bir ilâhın olmadığını akıl bulmak zorundadır. O’nun
asıl görevi bu yüce gerçeği bulmak ve ona göre yaşamaktır. Akıl Allah’ı bulmanın
yanında O’na şükretmeyi de bilecektir. Aklı ile Allah’ı bulan ve O’na
şükreden sıkıntıda olsa da bahtiyardır. Allah’ı bulamayan ise, bollukta olsa
bile yine de bedbahttır.
31 29/Ankebût, 43
≈ 29 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Aslında gerçek akletme ve bilme gücüne sahip olmayanlar, yani Allah’ın
verdiği aklı kullanmayanlar, kafaları küflenmiş, kalpleri mühürlenmiş ve mânevî
pisliklerle kararmış olanlar, bilgi ve kültürleri büyük zannedilse bile, gerçek
câhillerdir.
“Onların bu konuda ilmi yok, sadece atıp tutuyorlar.”32
“Hevâsını ilâh edinen ve Allah’ın bir ilim üzere sapıtıp, kulağını ve kalbini
mühürleyipgözü üzerine de perde çektiği kimseyi gördün mü?”33
“Allah kalplerini mühürledi, artık bilmezler.”34
“Allah bilmeyenleri işte böyle mühürler.”35
Kâfirler ve müşrikler hiç akletmeyenlerdir; kalbî duyularını bütün bütüne
köreltenler, kalpleri mühürlenenlerdir.
“Allah katında hayvanların en şerlisi, akletmeyen sağırlar ve dilsizlerdir.”
36
“Sağır, dilsiz ve kördürler de, akletmezler.”37
“...Bunlardan bir grup vardı, Allah’ın Kelâmı’nı işitirlerdi de, onu aklettikten
sonra, bile bile tahrif ederlerdi.”38
Akıllı olmayan ve aklını gereği gibi kullanamayanlar şunlardır:
• Akıl - baliğ olmayan çocuklar.
• Akıl bakımından reşid olmayan zekâ özürlüler.
• Aklını yitirmiş olan deliler.
• Aklını kullanmak istemeyip körü körüne başkalarını taklît edenler.
• Liderlerine, büyüklerine aşırı güvenip, kendi yerine onların düşünmesini
yeterli görenler.
• Kâfir ve müşrikler.
32 43/Zuhruf, 20
33 45/Câsiye, 23
34 9/Tevbe, 93
35 30/Rûm, 59
36 8/Enfâl, 22
37 2/Bakara, 171
38 2/Bakara, 75
≈ 30 ≈
Ahmed Kalka n
KUR’ÂN-I KERIM’E GÖRE AKIL VE DUYU ORGANLARININ ÖNEMIVE BILGI
KAYNAĞI OLMASI
a) Hiçbir şey bilmeden anne karnından çıkan insana Allah’ı hakkıyla tanıyıp
şükretmesi için duyu organları verilmiştir.39
b) Allah’tan gafil olanlar, kendi irâdeleriyle duyu organlarını ve kalplerini
fıtratları doğrultusunda kullanmadıkları için Allah onların kulak ve kalplerini
mühürlemiş ve gözlerine perde çekmiştir.40
c) Duyu organlarını ve düşünce sistemini gereği gibi kullanıp Allah’a teslim
olamayanlar, insanlıklarını kaybederler, hayvandan daha aşağı derekeye
düşerler.41
d) Duyu organları yaptıklarından (ve yapmak zorunda olup yapmadıklarından)
sorumludur.42
e) Gerçek körler, kafa gözü görmeyenler değil; kalp gözlerini, basiretlerini
kaybedip, tarihten ibret almayan ve geçmiştekilerin işlediği hataları tekrar
edenlerdir.43
f) Kur’ân-ı Kerim’de âhiret hayatı ile ilgili olarak sıkça zikredilen cennet
nimetleriyle cehennem azâbı, özellikle duyulara hitab etmektedir.44
TAMAMLAYICI BILGI
Aklın Gücü, Sınırı ve Sorumluluğu
İnsan, canlı olmasının bir sonucu olarak, zorunlu temel ihtiyaçlarını karşılamak
için çeşitli davranışlar ortaya koyar. Bu davranışlar, vücudun maddî
yönünü tatmin etmeye dönüktür. Bu ihtiyaçları giderme hususunda, insanı
diğer canlılardan farklı kılan özelliği, özgür seçimidir. Özgürce seçmek için
ise akıl sahibi olmak gerekir. Yani seçme, karar verme, ortaya çıkarma gibi
davranışların temeli akıldır. Bu özellik insanın diğer canlılar karşısındaki ayrıcalığıdır.
39 Bak. 16/Nahl, 78
40 Bak. 2/Bakara, 7; 16/Nahl, 108
41 Bak. 7/A’râf, 179
42 Bak. 17/17/İsrâ, 36
43 Bak. 22/Hacc, 46. Yine aynı konuyla ilgili diğer âyetler için Bak. 8/Enfâl, 21; 21/Enbiyâ, 45; 10/
Yûnus, 31; 32/Secde, 9; 45/Câsiye, 23; 5/Mâide, 83; 2/Bakara, 75; 31/Lokman, 7; 11/Hûd, 20, 23)
44 Meselâ Bak. 2/Bakara, 25; 7/A’râf, 50; 14/14/İbrâhim, 16-17; 18/18/Kehf, 31; 22/hac, 19-22; 36/
Yâsin, 55-57.
≈ 31 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
Aklın nasıl kullanılacağı, gücünün ve sınırının ne olduğu, elde ettiği bilginin
nasıl oluştuğu gibi sorular insan zihnini meşgul eden sorulardır.
İnsanın tabiatla, çevresiyle, kendi iç dünyasıyla kurduğu ilişki onu muhataplarını
tanımaya sevkeder. İnsanın yaratılanlar ile kendi arasında kurmuş
olduğu bu ilişki aklî bir çabadır. Bu esnada aklını kullanarak elde ettiği değer,
bilgi adını alır. Buradaki akıl, akletme gücünü, elde edilen bilginin doğru ya
da yanlış olmasını, aklın gereği gibi kullanılıp kullanılmadığını gösterir. İnsan,
aklı ile tabiatı anlarken, vahiy ile İlâhî hakikatleri bilebilir. O halde aklın görevi;
gerek tabiattaki, gerek Kur’an’daki âyetleri anlamak ve Allah’a ulaşmaktır.
İnsanın, tabiatı anlamaya çalışması sonucu ortaya çıkan bugünkü modern
teknoloji, elektriğin icad edilmesi, uçak, gemi, denizaltı yapımı, tıp alanındaki
ilerlemeler sonucu verem, tifo, kolera, kuduz gibi hastalıkların tadavisinin
bulunması, yapılan kazılar sonucu insanlık tarihi ve dünyanın geçmişi
hakkında elde edilen bulgular, yapılan uzay araştırmaları, deniz altında, volkanlarda
yapılan incelemelerle gelen ve sürekli yenilenen teknoloji ile ortaya
çıkan yeni gerçekler, başlı başına küçük bir kâinat olan insanın kendisini
tanımaya çalıştıkça ortaya çıkan sonuçlar v.s. aklın gücünü gösteren bizzat
yaşayarak gördüğümüz somut örneklerdir.
Allah insanoğluna eşyanın isimlerini öğretti. İnsan tüm bu hakikatleri aklını
kullanarak ortaya çıkarmaktadır. Zaten insanın melekten üstün olmasının
altındaki gerçek, eşyanın isimlerini bilmesi ve zamanla bu gerçeklerin ortaya
çıkarılmasıdır.
Akıl, ölüm olayını, kabirde olanları, vahyin mâhiyetini, melekleri, âhireti,
Allah’ın zâtını tam olarak kavrayamaz. Bunlar aklın idrâk sahasının dışında
olan gayba ait hususlardır. Aklın faâliyet alanı ise bu kâinat ile sınırlıdır. Akıl
gayba ait meselelerde mutlak gerçeğe ulaşamaz. Zaten Allah Teâlâ insana
böyle bir görev ve sorumluluk da yüklememiştir. İnsan meraklı bir varlık olduğu
için ölüm ve ötesi ile ilgili de yorum yapar. İster ölüm ve ötesi ile ilgili,
isterse gaybla ilgili gereken tüm bilgiler vahiyle bildirilir; akla düşen şey ise
vahyi tasdik edip imanın kalpte kökleşmesine katkıda bulunmaktır. Gayb ile
ilgili meselelerde yapılan akıl yürütmelerin hiçbiri kesin doğrudur denemez.
Yapılan yorumların tümü zihin egzersizinden öteye geçmez.
≈ 32 ≈
Ahmed Kalka n
Özetle;
1) Aklın, Kur’an’ı ve sahih sünneti sorgulayan bir konumda olmaması,
2) Aklın, Kur’an ve sünneti anlamaya çalışması ve onun hizmetinde olması,
3) Tabiatı anlamaya çalışırken, tabiata, içindeki tüm canlı varlıklara ve
kendi hemcinslerine zarar vermemesi, bunların tümüyle uyum içinde olması
aklın sorumluluğudur.
Akıl iki şekilde kullanılabilir. Bu kullanımlardan biri insanı dünya ve âhiret
saâdetine götürürken; diğeri hüsranda bırakır. Eğer insan aklını her şeyden
üstün görür, tek ölçü ve tek hâkim kabul ederse, bu düşünce onu küfre,
dalâlet e ve sapıklığa götürür. Fakat aklını usulüne göre ve Kur’an’ın rûhuna
uygun bir şekilde kullanır ve bu nimetin farkına varırsa, o zaman akıl, sahibini
hakikati keşfetmeye, dünya ve âhiret saâdetine iletir.
İLHAM VE RÜYA BILGI KAYNAĞI OLABILIR MI?
İlham: İnsanın kalbine bir mânânın (anlamın) konmasıdır. Delilsiz olarak,
yani bilgi vasıtalarımızdan birine dayanmayarak feyiz yoluyla kalbe doğan
mânâdır. İlham ve rüya İslâm’da bilgi kaynağı kabul edilmemiştir.
İlham ve rüyanın bilgi kaynağı olmamasının iki nedeni vardır:
1) İlham ve rüya bilgi kaynağı olamaz. Çünkü, insana gelen ilham, ya da
gördüğü rüya, şeytandan da olabilir, melekten de. Halk deyimiyle Rahmâni
de şeytani de olabilir. Bunu tesbit etmek için elimizde güvenilir bir ölçü
yoktur. Rahmâni ilhamlar olduğu gibi; şeytani vesveseler de vardır. Bunu
ayırdetmek de zannedildiği kadar kolay değildir. Ayrıca görülen rüyanın gerçekleşip
gerçekleşmeyeceği de belli değildir. Dolayısıyla gördüğümüz rüya,
bizi tümüyle bağlamayacağı gibi, diğer insanları hiç mi hiç bağlamaz.
Şöyle bir düşünelim; rüyamızda İstanbul-Ankara uçağının düştüğünü
gördük. Kendimiz gitmemeye karar verdiğimiz gibi, diğer yolcuları da gitmemeleri
için uyarıyoruz. İnsanlar, doğal olarak bize “sen deli misin?” diyecektir.
Bu uyarımız,insanlar arasında gülünç duruma düşmemize neden olacak;
ama biz uçağın düşeceğini ısrarla söyleyeceğiz. Bu bir anlamda gaybdan
haber vermek olur ki, gaybı sadece Allah bilir. İnsanlar bizden bu iddiamızı
≈ 33 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
ispat etmemizi isteyecektir. Oysa bunu ispat etmenin imkânı yoktur. Çünkü
uçağın düşüp düşmemesi gördüğümüz rüya ile hiçbir alâkası olmayan teknik
bir konudur. Uçak ya teknik bir arızâdan veya pilot hatasından dolayı
düşer.
Hayatını gördüğü rüyalar üzerine kurmak, insanı ruhsal bunalımlara sokar.
Bunun sonucu olarak psikopat denilen hasta tipler ortaya çıkar. Bir de,
toplumu oluşturan insanların çoğunun bu tipler olduğunu düşünürseniz, o
zaman seyreyleyin gümbürtüyü.
2) İlhamın delil olmamasının bir nedeni de, istismara açık olmasıdır. Nitekim
geçmişte ve günümüzde pek çok kimse çıkarak, kendisine vahiy şeklinde
ilham geldiğini, Peygamberimiz’le görüştüğünü, ondan hadis aldığını
söyleme cür’etinde bulunmuştur. Bu şekilde İslâm dinine birçok hurâfe sokulmaya
çalışılmıştır. Oysa bu dinin herhangi bir hükmünü gizleyip çıkarmak
insanı dinden çıkaracağı gibi, dinden olmayan şeyleri bu dinin hükmü imiş
gibi göstermek de insanı dinden çıkarır. Çünkü dinden olanı atmak da, dinden
olmayanı katmak da küfürdür.
Günümüzde ortaya çıkan yalancı peygamberler, mehdiler, şeyh olduğunu
söyleyip dinini bilmeyen câhil insanları kandırarak onları maddî ve mânevî
olarak sömüren sahtekâr tipler ve sözde zikir âyinleri tertipleyip, kamera karşısında
şov yapan, ne olduğu belli olmayan şarlatanlar ile gelecekten haber
verme iddiasında olan medyumlar, falcılar, astrologlar bu anlayışa sahip
olanların günümüzdeki yansımasıdır.
Eğer çevremizde böyle insanlar varsa, ki maalesef var, inancımızın bir
gereği olarak bu insanlara itibar etmememiz gerekir. Şurası bir gerçektir ki,
ilim ve aklın olmadığı yerde cehâlet, cehâletin olduğu yerde de din tüccarları
ortaya çıkar.
SORULAR
1- Bir şeyin hakikatini idrâk etmeye ve mâlum olanın, olduğu hal üzere
bilinmesine ne denir?
a) vahy b) akaid c) ilim d) mütevâtir haber
2- İnsan, ne sâyesinde meleklerden üstün olabilmiş ve halife vasfını kazanmıştır?
≈ 34 ≈
Ahmed Kalka n
a) ilim b) din c) namaz d) vahy
3- Aşağıdakilerden hangisi bilgi kaynağı değildir?
a) ilham b) akıl c) vahy d) selim hisler
4- Kâfirlerin bilgi kaynağı olarak kabul etmedikleri şey, aşağıdakilerden
hangisidir?
a) akıl b) beş duyu c) vahiy d) hiçbiri
5- Allah Teâlâ’nın insanlar arasından seçmiş olduğu peygamberlerine
İlâhî bir yolla mesajlarını, emir ve yasaklarını bildirmesine ne denir?
a) vahy b) gayb c) ilham d) mütevâtir haber
6- Mütevâtir haberle ilgili olarak aşağıdaki ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Çok sayıda güvenilir kişinin verdiği doğru habere mütevâtir haber denir.
b) Yalan söylemek üzere biraraya gelmeleri mümkün olmayan bir topluluğun
vermiş olduğu habere mütevâtir haber denir.
c) Allah Teâlâ’nın insanlar arasından seçmiş olduğu peygamberlerine İlâhî
bir yolla mesajlarını bildirmesine mütevâtir haber denir.
d) Kur’an mütevâtirdir. Yani nesilden nesile tevatür yoluyla aktarılarak
bize ulaşmıştır.
7- Bilgi kaynaklarımızdan biri olan duyu organlarımız hakkında aşağıdaki
ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Duyu organlarımız kendi sahalarına giren olaylar hakkında kapasiteleri
dâhilinde bilgi verirler.
b) Duyu organlarımızın bizi yanılttığı, bize yanlış bilgiler verdiği durumlar
vardır.
c) Duyu organlarımızla elde ettiğimiz bilgiler sınırlıdır.
d) Duyu organlarımızın verdiği bilgiler kesindir, bizi hiç yanıltmazlar.
8- İnsanın düşünme, bilme ve davranışlarını belirlemesi, iyiyi kötüden,
doğruyu eğriden ayırt etmesiyle ilgili kabiliyetine ne denir? (Kendisinde bu
kabiliyet olduğu için insan, dinin emir ve yasaklarını yerine getirmekle sorumludur.
Ona sahip olmayanın dini de yoktur.)
a) Akıl b) Selim hisler c) Vahy d) İlim
9- Ebû Cehil’e, “câhillerin atası” anlamındaki bu ismin verilmesinin sebebi
nedir?
a) Oğulları câhil olduğundan dolayı.
b) Kendisi okuma yazma bilmediğinden dolayı.
c) Bilgili olmadığı, özellikle Allah’ı hiç bilmediği ve inanmadığından dolayı.
d) Yanlış bilgilere sahip olduğundan, özellikle Allah hakkında yanlış bilgi
≈ 35 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâmda Bİlgİ Kaynakları
ve inançlarından dolayı.
10- Akıl hangi konuları tümüyle kavrayamaz?
a) Zor konuları b) Vahiyle ilgili konuları
c) Gaybla ilgili konuları d) Hiçbiri
11- Aklını ve duyu organlarını gereği gibi kullanmayanlara Kur’ân-ı Kerim
ne demektedir?
a) Şeytan, hatta daha aşağı b) Hayvan, hatta daha aşağı
c) Câhil, hatta daha aşağı d) Beşer, hatta daha aşağı
12- İslâm’a göre bilgiyi açıklayınız.
13- İslâm’a göre bilgi kaynakları nelerdir? Açıklayınız
14- Aklın önemini açıklayınız. Bu konuda iki âyet meali veriniz.
15- Akıl, vahiy, mütevâtir haber kelimelerini, sözlük ve terim olarak açıklayın.
16- İlham, rüya, keşif ve kerâmet, neden bilgi kaynağı olamaz, açıklayın.
≈ 36 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 37 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Ünite 14
DİN
• Dinin Tanımı
• İslâm’a Göre Dinler
• Diğer İnançlarda Din
• Dinin Kaynağı
• Din Duygusunun Menşei
• Dinin Gerekliliği
• Dinlerin Tasnifi: 1- Hak Din, 2- Muharref Dinler, 3- Bâtıl Dinler.
• Bâtıl Dinleri de Tanımanın Gerekliliği
• Din ve Bilim
• Dinde Aşırılık
• Karşı Din; Allah’a Din Öğretmeye Kalkmak
• Yozlaştırılan Din; Halkın Dini ve Hakk’ın Dini
• Bu Din Benim Dinim Değil!
• Yönlendirilen Din; Devlet Dini ve Din Teşkilatları
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Din kelimesinin sözlük ve terim mânâsını tanımlamak.
• Din kelimesinin içerdiği unsurları açıklamak.
• Kur’an’da din kelimesinin kullanılış şekillerini listelemek.
• Din duygusunun kaynağını İslâm inancına göre açıklamak.
• Kur’an’a göre dinleri tasnif etmek.
• Hak dinlerin genel özelliklerini listelemek.
• Hak dinlerin neden tahrif edildiğini izah etmek.
• Bâtıl dinleri tanımanın bir müslüman için önemini açıklamak.
• Din ile bilim arasındaki ilişkiyi açıklayabilmek.
• Dinin günümüzde değişik şekilde yozlaştırılmasını örnekler vererek izah edebilmek.
• Resmî din anlayışının ve özellikle câhilî eğitim kurumlarındaki Din Kültürü ve
Ahlâk Bilgisi kitaplarındaki dinin, Allah’ın tek hak dini İslâm’dan farklı olduğuna
örnekler verebilmek.
• İslâm’ın hâkim olmadığı, yani dinin devlet olmadığı ülkelerde, devlet dininin
ortaya çıkması ve dinî teşkilatlar tarafından dinin yönlendirilmesini örneklerle
açıklayabilme.
≈ 38 ≈
Ahmed Kalka n
DININ TANIMI
Din kelimesi “deyene” kökünden oluşmuş bir kelimedir. Sözlük anlamı
olarak din; boyun eğmek, hakkını almak, ödünç almak, âdet edinmek, boyun
eğdirmek, hesaba çekmek, cezâ ve mükâfat vermek, egemenlik, mülk,
hüküm, idare etmek anlamlarına gelir.
Terim olarak din; Akıl sahibi insanları kendi irâde ve arzularıyla hayırlı olan
şeylere sevkeden İlâhî bir kanundur. Din; peygamberlerin vahye dayalı yapmış
oldukları tebliğdir. Din; Allah Teâlâ tarafından vahiy yoluyla indirilen, insanları
dünya ve âhiret saâdetine çağıran i’tikadî ve amelî bir nizamdır. Din;
İslâm, iman ve ihsandan oluşan hayat şeklidir (Bu tanımların tümü vahye
dayalı hak dinin, yani dar anlamda dinin -İslâm dininin- tanımlarıdır).
Burada geçen din tanımları şu hususları içermektedir:
• Dinin koyucusu ve sahibi Allah’tır. Hiçbir insan, hatta peygamberler
dahi vahye dayalı bir din meydana getiremez. “İyi bilin ki, hâlis (gerçek) din
Allah’ındır.”45
• Din akıl sahibi insanlara hitap eder. Din akıl üstüdür, fakat akıl dışı değildir.
Din akıl sahibi olmayan çocukları, delileri sorumlu tutmaz.
• Dinde serbest seçme vardır. Yani iman edip etmeme insanların özgür
irâdelerine bağlıdır. “ ... Dinde zorlama yoktur. Artık hak ile bâtıl açıkça
ayrılmıştır.”46
• Din insanları hayra ve güzelliğe iletir. Fakat din, insanları güzele iletme
hususunda onların şahsi kanaatlerini değil; genel ve değişmez evrensel yaradılış
kanunlarını esas alır. Bu esaslar: din, akıl, can, mal ve nesli koruma
şeklinde formüle edilen esaslardır.
• Vahiy kaynaklı dinler, insana kendi mâhiyetini, başlangıcını ve sonunu,
yaratılış gayesini, yapmakla sorumlu olduğu vazifelerini bildirir.
• İnsanların ortaya koyduğu sistemler hak din değil; bâtıl dindir.
• Her yaşayış biçimi bir dindir. Her dinin bir yaşayış biçimi vardır.
45 39/Zümer, 3
46 2/Bakara, 256
≈ 39 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Bu toplumda herkesin kendine göre bir “din” tanımı, bir din görüşü ve yorumu
vardır. Din konusunda genel kanaat; din olayının Allah ile kul arasında
bazı ilişkileri tanzim eden, namaz, hac, oruç gibi ibâdetlerin nasıl yapılacağını
açıklayan görüşler manzumesi olduğu şeklindedir. Halk kitlelerinin olduğu
kadar, resmî ideolojinin din tanımı da budur.
Bu anlayışa göre din, insanların sadece âhiretini ilgilendiren bir hâdisedir.
Bu hâdisede insanlarla Allah arasına girmek; politik çıkarlar için dinî duygulardan
faydalanmak, en açık ifâdesiyle dini istismar etmektir. Yine bu anlayışa
göre, çağdaş devlet yönetimi, on dört asır önceki dinî hükümlerle değil;
yine çağdaş ve medenî olan hükümlerle mümkün olacaktır.
Rabbimiz, din gerçeğini kendi çıkarlarına göre tanımlamaya ve yorumlamaya
kalkışan böylesi kimselere, Kur’ân-ı Kerim’de açıkça şöyle buyurmaktadır:
“De ki: Siz Allah’a dininizi mi öğreteceksiniz? Oysa Allah, göklerde
ve yerde olanları bilir. Allah her şeyi bilendir.”47
Bu âyet-i kerimede hem bu kimseler itham edilmekte ve hem de Allah’ın
râzı olacağı din gerçeğini öğretecek mercinin yine Allah ve Allah’ın Kitabı
olduğu belirtilmektedir. İşte Allah’ın râzı olacağı yegâne din olan İslâm,
Allah’tan ve Rasûlünden öğrenildiği zaman, aldatılmakta olan insanlarımız
bu gerçekleri kavrayacak ve kendilerine yıllardır anlatılan safsataların yalan
olduğunu kavrayabileceklerdir.
İSLÂM’A GÖRE DIN GERÇEĞI
Din kelimesi, sadece hak din için, yani özel ve dar anlamıyla İslâm için
kullanılmaz. Din kelimesinin geniş olarak ele alındığı ıstılahtaki veya pratikteki
anlamı; bir dünya görüşünü, bir hayat şeklini belirleyen görüşler, emirler
ve yasaklar manzumesidir. Yani, üstünlüğü kabul edilen kanun ve kurallarla
belirlenmiş yaşama şekline din denir. Dolayısıyla “her din bir hayat şeklidir ve
her hayat şekli bir dindir” görüşü, genel itibariyle doğru bir görüştür. Nitekim
İslâmî ıstılahta veya diğer bir deyişle İslâmî pratikte dinin anlamı; en genel ifâdeyle
Yaratıcı ile insanların ve insanlar ile tüm yaratılmışların münâsebetlerini
tanzim eden nizamdır.
47 49/Hucurât, 16
≈ 40 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’ân-ı Kerim’de “din” kelimesi, sağlam bir nizamı, eksiksiz bir düzeni
ifâde edecek şekilde kullanılır. Söz konusu bu düzen dört unsurdan meydana
gelir:
1- Hâkimiyet ve yüce egemenlik,
2- Bu yüksek egemenlik ve hâkimiyete itaat edip boyun eğme,
3- Bu hâkimiyetin otoritesi altında meydana gelen fikrî ve amelî nizam,
4- Bu nizama uymaya ve ihlâsla bağlanmaya karşı bu yüce egemenliğin
verdiği mükafaat veya karşı gelmek sûretiyle isyan etmeğe verdiği cezâ.
Kur’ân-ı Kerim, bazen bu anlamlardan biri için, bazen da tüm bu dört
anlamdan müteşekkil nizam için “din” kelimesini kullanır. Dolayısıyla Kur’ân-ı
Kerim’in, bu kelimeyle bir hayat nizamını kasdettiği görülür.48
Kur’an, din konusunda iki tehlikeden bahseder. Bunlardan biri dinde azgınlık
edip aşırı gitmek, dine ilâve etmektir. “De ki: Ey kitap ehli, haksız yere
dininiz konusunda aşırı gitmeyin...”49
Diğer tehlike ise, dinin koyucusu ve sahibi olan Allah’a din öğretmektir.
“De ki: Siz Allah’a dininizi mi öğreteceksiniz?...”50
DIĞER İNANÇLARDA DIN
Her toplumda din kelimesini ifâde etmek için farklı kelimeler kullanılmıştır.
Bunlar yol, mezheb, âyin, hüküm, emir, kanun, fazilet, korku ile karışık saygı
vs. anlamına gelen kelimelerdir. Bu inançlara göre din şu alanları kapsar:
• Din; insanın kutsal şeylerle olan ilişkisidir.
• Din; rûhî varlıklara olan inançtır.
• Din; mutlak itaat duygusuna dayanır.
• Din; en yüksek toplum değerlerinin şuurudur.
DININ KAYNAĞI
Din de dâhil olmak üzere bütün kavramlara iki şekilde bakmak mümkündür:
48 Geniş bilgi ve ilgili âyetler için Bak. Mevdudi, Kur’an’a Göre Dört Terim, Beyan Yayınları, s. 99 - 111
49 5/Mâide, 77
50 49/Hucurât, 16
≈ 41 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
1) Dinin İlâhî ve yüce kudret tarafından konulduğuna inanan düşünce.
2) İnsanın her şeyden üstün olduğuna inanarak, dini bizzat insanın ürettiğine
inanan görüş.
Buna göre ilerlemeci ve evrim teorisine dayanan ikinci görüşe göre, insanlık
her geçen gün iyiye giden geri dönülmez bir akışın içindedir. İnsan
ilkel döneminde tabiat ve tabii hadiseler karşısında çaresiz kaldığından
birtakım görünmez güçlerin var olduğuna inanmış ve bunları maddîleştirerek
zamanla tapınmaya başlamış, böylece putperestlik ortaya çıkmıştır.
Bu yüzden insanlığın ilk dinine animizm (ruhlara tapma) adı vermişlerdir. Ölü
ruhların, bedensiz varlıklarını devam ettireceği inancı atalara tapınmayı doğurmuş,
buradan yağmur, ateş, kar gibi tabiat olaylarını idare eden çeşitli
tanrıların varlığına inanılmış, zamanla bu tanrıların birleştirilmesiyle tek tanrı
inancı ortaya çıkmıştır. Dinin insan tarafından uydurulup üretildiği anlayışına
dayanan bu görüşlerin iddiaları şöyle maddeleştirilebilir:
“Eskiden kabileler kendilerini belli bir hayvan veya bitkiyle kan bağı içinde
akraba sayar ve onlara saygılarını tapınma biçiminde gösterirlerdi.”
“Din toplumsal bir süreçtir. Toteme (kutsal olan şey) gösterilen saygı insanların
kendi birliklerini temsil ettiği içindir. O halde dinin temel fikri kutsaldır.
Kutsal olan da toplumun kutsal kabul ettiği şeydir.”
“Din insanın kendi kişiliğini bulurken hissettiği güçsüzlüğe karşı bir şeylere
güvenme ihtiyacından doğmuştur.”
“Din: İnsanın kendi düşüncesini insanüstü bir plana aktarmasıyla ortaya
çıkmıştır. Yani insanların rûhun ölmezliğine inanmaları, adâlete olan susamışlıkları,
insanların bir adâletin tecellisine olan inançları din mefhumunu
ortaya çıkarmıştır.
“Din baskı altındaki insanların iç çekmesi, kalpsiz dünyanın kalbi, ruhsuz
dünyanın rûhudur. Din halkın afyonudur.”
“Sonuç olarak din, ilkel insanın zayıflığının ürünüdür. İlkel ve çok tanrılı
dinler tarihin ilk dönemlerinde yaşanmış olup, din de insanla birlikte evrim
geçirmiştir. Din herhangi bir varlığın değil, bizzat insanın kendisinin ürünüdür.
≈ 42 ≈
Ahmed Kalka n
Teknolojinin ve tabii bilimlerin gelişmesiyle insan, tabiat üstünde hâkimiyet
kurmuş, tabiat olaylarına bilimsel açıklamalar getirmesi sonucu zamanla din,
işlevini yitirecek, insan hayatının belli bir safhasında artık ihtiyaç olmaktan
çıkacaktır.”
Tüm bu ve benzeri inançlar Allah’a inanmayan, dini kabul etmeyen, ateist,
laik, materyalist, komünist ideolojileri benimsemiş olan insanların ortak
inancıdır.
İslâm inancına göre dinin kurucusu Allah’tır. Bütün vahiy kaynaklı dinler
Allah tarafından gönderilmiş, ilk günkü saflıklarını korudukları müddetçe
yürürlükte kalmıştır. İlk insan, aynı zamanda ilk peygamberdir. Dolayısıyla
insanlığın ilk dini çok tanrılı değil; tek tanrılıdır.Yani tevhid dinidir.
Allah’ın varlığı ve birliği, zat ve sıfatları, melek inancı, kitap inancı, peygamber
inancı, âhiret inancı vahiy kaynaklı dinlerde değişmemiş, sadece
şeriatler değişmiştir. Bunun içindir ki, Hz Âdem’den, Peygamberimiz Hz.
Muhammed (s.a.s.)’e kadar tüm peygamberlerin getirdiği hak dinlerin ortak
adı İSLÂM’dır.
Fakat peygamberler halkın arasından ayrıldıktan sonra, insanlar hak dinden
uzaklaşmış, birtakım sâlih insanlara, yıldızlara, ağaçlara, hayvanlara,
taşlara, hevâ ve heveslerine tapınmaya başlamışlardır. Hak dinlerde meydana
gelen bu sapmayı ortadan kaldırmak için Allah Teâlâ, merhametinin bir
sonucu olarak peygamberler göndermiş, bu elçiler insanları tevhid inancına
tekrar tekrar dâvet etmişlerdir.
Yani insanlığın çok tanrı inancından tek tanrı inancına doğru gelişme
gösterdiği anlayışı İslâm inancına aykırıdır. İslâm i’tikadında insanlığın ilk dini
tevhid dinidir.
DIN DUYGUSUNUN MENŞEI
Din duygusu fıtrîdir, doğuştan gelir. İnsan, inanma ihtiyacı ile yaratılmıştır.
İnsan, yaratılışından bu güne kadar her zaman ve her yerde yüce, ulu,
kudretli bir varlığa inanma ihtiyacı hissetmiştir. Bu ihtiyaç din duygusunun fıtrî
olduğunun delilidir. Dolayısıyla din duygusunun kaynağını, insanın fıtratında
aramak gerekir. Nitekim Kur’an’da şöyle buyrulmaktadır: “Sen yüzünü bir
≈ 43 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
kanıt olarak dine, Allah’ın fıtratına çevir ki, O, insanları bunun üzerine yaratmıştır.
Allah’ın yaratması değiştirilemez.”51
Peygamberimiz bir hadisinde “Her çocuk, (İslâm) fıtrat(ı) üzerine dünyaya
gelir. Bundan sonra anne ve babası yahûdi ise, onu yahûdi; hristiyan
ise, hristiyan yapar.”52 buyurarak bu hususu açıklamıştır.
DININ GEREKLILIĞI
Yapılan çok yönlü araştırmalar da göstermektedir ki, insanlığın yaratılışından
günümüze kadar, dinden uzak toplumların varlığına şâhit olunmamıştır.
Din fikri insanla beraber var olmuş ve onunla birlikte yaşayacaktır. İnsan,
fizikî ve rûhî yapısı itibarıyla dine muhtaçtır. Fiziksel varlığının devamı için nasıl
ki, yeme içmeye, giyime, korunmaya, barınmaya muhtaçtır; Mânevî varlığının
devamı için de dinî prensiplere muhtaçtır. Sadece maddî ihtiyaçlarını düşünen
insanlar, hasta ve dengesiz tiplerdir, zayıf karakterli kimselerdir.
DINLERIN TASNIFI
Kur’an’a göre dinler üçe ayrılır:
1- Hak Din (İslâm Dini),
2- Muharref Dinler,
3- Bâtıl Dinler.
HAK DIN
Hak Din, Allah tarafından peygamberler aracılığıyla insanlara bildirilen,
hiçbir değişikliğe uğramadan ve bozulmadan günümüze kadar gelen hayat
şeklidir. Bu din, yani hayat şekli; inancı, dünya görüşünü, davranış ve eylem
biçimini, Allah’a karşı görevleri, ibâdet anlayışını, insanlara ve tüm yaratıklara
karşı muâmeleyi, kanunları ve cezâları içermektedir. İşte, bütün peygamberlere
Allah’ın gönderdiği din, İslâm Dini’dir. Hak din, peygamberlere günün
şartlarına göre şeriatları farklı olarak gelmiştir. Akîde (inanç) ise, bütün peygamberlerde
aynıdır.
51 30/Rûm, 30
52 Buhârî, Cenâiz 79, 80, 93; Müslim, Kader 22-25
≈ 44 ≈
Ahmed Kalka n
Hak Dinin Genel Özellikleri Şunlardır:
• Allah’ın emir ve yasaklarını insanlara tebliğ eden ve nasıl uygulanacağını
gösteren peygamberler vardır.
• Her peygamberin, ya kendisine verilen suhuf (sayfalar -küçük kitap-)
veya kitabı vardır. Ya da kendinden önceki peygambere inen henüz bozulmamış
kitabın hükümlerini tatbik eder.
• Allah’a, meleklere, kitaplara, peygamberlere, âhirete inanç vardır.
• Akla ve kesinliği ispatlanmış ilmî gelişmelere aykırı hiçbir şey yoktur.
MUHARREF DINLER
Muharref dinler, tahrif edilmiş, bozulmuş dinler demektir. Allah’ın gönderdiği
İslâm Dini’nin atmalar ve katmalarla değiştirilmiş şeklidir. Yahûdilik ve
Hıristiyanlık muharref dinlerdir.
Dinleri bozmanın amacı: İnsanlar zamanla Allah’ın yolundan sapmış, tatmin
olmak bilmeyen arzu ve isteklerini gerçekleştirmek isteyince de, Allah’ın
insanlar arasında dengeyi ve huzuru sağlamak için gönderdiği din, kendilerine
mâni olmuştur. Bu engeli ortadan kaldırmak için de iki seçenek vardır:
a) Allah düşüncesini ve inancını reddederek, Allah’a dayalı bir dini de
ortadan kaldırmak.
b) Allah’ın gönderdiği dinin, kendi arzu ve istekleriyle çelişen, kendi çıkarlarına
müsaade etmeyen kurallarını değiştirmek.
Din düşüncesinin reddedilmesi işlerine gelmeyen veya toptan reddetmenin
mümkün olmadığını görenler, dinin işlerine gelmeyen yönlerini kendi
çıkarları doğrultusunda değiştirmişlerdir. Böylece hem câhil ve gafil dindarların
tepkisinden kurtulmuşlar, hem de değiştirdikleri bu dinleri kendi sömürü
düzenlerine koltuk değneği yapmışlardır. Bu tip insanlar, zaman zaman
dinî merasim ve törenlere katılıp kendilerinin de dindar olduklarını, dine karşı
olmadıklarını söyleyerek dindar ama câhil kesimin desteğini almaya çalışmışlardır.
Kısaca, Allah’ın gönderdiği Hak Din’in bazıları tarafından kendi
çıkarları doğrultusunda değiştirilip Allah’ın dini imiş gibi sunulduğu dinlere
muharref dinler denir.
≈ 45 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
BÂTIL DINLER (UYDURMA DINLER)
Bâtıl dinler, insanlar tarafından konulan hayat şekilleridir. Kanun ve kuralların
Allah’a dayanmadığı sistem ve nizamların tümü bu gruptandır. Puta tapıcılık,
Mecusilik, Budizm gibi hayat şekilleri, eski zamanlardan beri görülen
bâtıl dinlerdendir. Kapitalizm, komünizm, sosyalizm, materyalizm, faşizm,
Kemalizm, laiklik gibi ideolojiler ve tüm beşerî düzenler günümüzdeki bâtıl
dinlerdir.
Muharref (bozulmuş) dinleri anlatırken, vahye dayalı dinin, birtakım maddecilerin
işine mâni olduğu için, onların dini bozduklarını, değişikliğe uğrattıklarını
görmüştük. Burada da aynı amaç söz konusudur. Uydurulan bu
dinler, insanları ezip sömürmüşler, yaratılışlarının zıddına yaşamaya mecbur
etmişlerdir. İnsanlık bu dinlerde, ezen ve ezilen, sömüren ve sömürülen, şımarıp
büyüklenen ve şahsiyeti elinden alınıp köleleştirilen diye ikiye ayrılmıştır.
Ama hep sömürülen, ezilen ve köleleştirilen kesim çoğunlukta olmuştur.
Kısacası, bu dinler azınlıktaki grubun arzularını gerçekleştirip, onların hevâ
ve heveslerini tatmin aracı olmuştur (Adlarına çoğunluk ve çoğulculuk rejimleri
denen demokrasi ve benzeri hayat şekillerinde de durum farklı değildir).
İnsanlar, zulmün ve sömürünün farkına varıp patlama noktasına geldiklerinde,
müstekbirler, insanlara yepyeni hayat şekilleri (dinler) sunmuşlardır. Bu
tiplerin ortak vasıfları İslâm’a düşmanlık olduğundan, Hak Din’i tebliğ edenleri
fitneci, fesatcı, düzeni bozan, anarşistler olarak tanıtmaya çalışmışlar;
kendilerini ise ıslah ediciler olarak göstermişlerdir.53
Geçmişte olduğu gibi zamanımızda da insanlara yeni yeni dinler (ideolojiler)
ileri sürülmüş, bu dinler belirli zamanlarda insanların hayatlarına hâkim
olmuştur. Fakat bu dinler, kendi bağlılarını bile mutlu edemediği, özgürlük,
hak ve adâlet veremediği gibi; insanların çoğunluğunu şeytanın ve bir avuç
azınlığın kulu, kölesi yapmıştır.
Kuvvetlinin zayıfı ezmesine, sömürmesine dayanan bu uydurma dinler
bugün birer birer çökmekte, insanlık, yaratılışına uygun olan dini aramaktadır.
Kapitalizme ve faşizme alternatif olarak ortaya çıkan komünizm ve
sosyalizm gibi dinler (ki bunlar dinsizlik dinidir) 70 senede çökerek, kendi
bağlıları tarafından tarihin çöplüğüne atılmışlardır. Bazıları, kendi elleriyle
yaptıkları dinlerini yine kendi elleriyle yıkıp yeni yeni dinler edinmektedirler.
Bir zamanlar elleriyle yaptıkları ve sonra taptıkları heykelleri, putları atacak
53 Bak. 2/Bakara, 11-12 ve 40/Mü’min, 26
≈ 46 ≈
Ahmed Kalka n
çöplük arayan insanlar, kırdıkları putların yerine yenisini koymayı daha ne
zamana kadar sürdürecektir?
Bir hayat şekli, bir dünya görüşü, bir yol, bir yaşam tarzı olarak ifâde ettiğimiz
şeyin en kısa adı “din”dir. Din kavramı, bütün bunları kuşatmaktadır.
Herhangi bir toplumun, cemaatin veya bir ferdin dünya görüşü, gittiği yol ve
yaşam tarzı Allah’ın hükümlerine göre belirleniyor, bu İlâhî hükümlere göre
şekil alıyor ise, bu toplum, bu cemaat veya bu fert İslâm dini üzeredir.
İslâm’ın hâkim olduğu ülkede, İslâm’ın sosyal ve ekonomik adâleti her
şeyi kuşatır. Allah’ın râzı olacağı dini, yani İslâm’ı yaşayan toplumlarda, Allah’ın
hükümleri karşısında herkes eşittir. Bu hükümlerden muaf tutulan, bu
hükümler karşısında ayrıcalıklı veya dokunulmaz olan sınıflar yoktur.
Peki, bu eşitlikten, bu adâletten, bu hükümlerden herkes memnun mudur?
Elbette ki değildir! Dinî otorite veya siyasî iktidar adına insanları ezmek,
insanları sömürmek isteyen müstekbirler, bu durumdan hiç memnun
olmazlar. Çünkü yürürlükte olan İlâhî hükümlere göre insanları aldatmaları,
insanları ezmeleri, insanları sömürmeleri mümkün değildir.
Bu durumda yapacakları iş, kendi çıkar ve menfaatlerine dokunan İlâhî
hükümleri te’vil veya tahrif etmek ve bununla da yetinmeyip, İlâhî hükümleri
rafa kaldırarak, insanların yaşam şeklini belirleyecek yeni hükümler, yeni kurallar
koyup uygulamaktır.
İnsanların yaşam şeklini belirleyecek yeni hükümler, yeni kurallar koyup
uygulamak! Bu ne demektir? Bu, en açık ifâdesiyle, yeni bir din ortaya koymaktır.
Çünkü din gerçeği, insanların yaşam şeklini, hayat nizamını belirleyen
hükümler manzumesi olduğundan; İslâm’ın hükümlerini reddedip, bu
İlâhî hükümlere zıd hükümler koymak; İslâm’ı beğenmeyip, İslâm’ı reddedip,
yeni bir din oluşturmaktır.
Tarihin her döneminde bunun açık örnekleriyle karşılaşıyoruz. Zaten Allah
(c.c.)’ın muayyen zamanlarda peygamberler göndermesinin nedeni de,
insanların hak dinden sapmaları, hak dini tahrif etmeleri, dinlerini parçalara
ayırmaları ve yeni yeni dinler türetmeleridir. Yoksa onlar kendilerine gönderilen
hak din üzereyken, Allah (c.c.) “biraz da bu dini yaşayın!” diyerek, farklı
farklı dinler göndermiş değildir!
≈ 47 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
İşte insanların, hak dini tahrif ederek veya parçalara ayırarak ya da hayat
şeklini belirleyecek hükümler, kanunlar koyarak ortaya çıkardıkları bütün bu
dinler, hak olan İslâm gerçeğine göre bâtıl dinlerdir. Bunların adına bilimsel
çevrelerce değişik izm’ler, değişik ideolojiler denilse de, İslâm’a göre bunlar
birer dindir; bâtıl dindir.
Fakat ne gariptir ki, insanlara “din” denilince, her nedense sadece âhiretle
ilgili meseleleri dikkate alan, metafizik konularla alâkalı görüşler akla
gelmektedir. Nitekim kaynağı itibarıyla semâvî olan Yahûdiliğe, Hıristiyanlığa
veya İslâm’a “din” dedikleri halde, değişik dünya görüşlerinin ve ideolojilerin
de “din” olduğunu dikkatlerden kaçırmaktadırlar. İnsanlar için düşünce
ve yaşantılarının temelini oluşturan her sistem, inanç veya felsefe din ismini
almasa dahi, gerçekte birer dindirler. Dolayısıyla dini olmayan hiç kimse yoktur.
Çünkü herkesin bir hayat tarzı vardır. Biliyoruz ki, her din bir hayat şekli,
bir yaşam nizamıdır. Bu yaşam nizamının içinde âhiretle ilgili boyut olduğu
gibi, dünya ile ilgili boyut da bulunmaktadır. Hatta ve hatta dünyevî boyut,
pratik düzlemde uhrevî boyuttan çok daha önce gelmektedir. Çünkü uhrevî
boyuta yönelmek, meselenin dünyevî boyutu çözümlendikten, daha açık bir
ifâdeyle kişinin ayakları dünyada yere bastıktan sonra gerçekleşmektedir.
Din kavramının dünyadaki pratiğe önem veren bu genel tanımını dikkate
alarak bir değerlendirme yapacak olursak; insanların hayat şeklini belirleyen
her ideoloji, her izm, her dünya görüşü veya yaşam biçimi, Kur’ân-ı Kerim’e
göre birer dindir. Çünkü bütün bunlar dinin yapısında yer alan konulara
müdâhale etmekte, bu konularda doğru veya yanlış görüşler, hükümler ileri
sürmektedirler. Bu ideolojilere “din” denilebilmesi için, kaynağı itibariyle İlâhî
veya beşerî olma şartı yoktur. Meselâ Mekke’li müşrikler kendilerini İlâhî bir
dine nisbet etmemelerine rağmen, Kur’ân-ı Kerim onların içinde bulunduğu
hayat şekline ve onların tüm yönelişlerine “din” demektedir.
“De ki, ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam. Benim taptığıma
da siz tapacak değilsiniz. Ben de sizin taptıklarınıza tapacak değilim. Siz
de benim taptığıma tapacak değilsiniz. Sizin dininiz size, benim dinim
bana.”54
Nitekim aynı örnek Kur’ân-ı Kerim’deki Yusuf (a.s.) kıssasında da bulunmakta,
Yusuf (a.s.)’ın yanında bulunduğu hükümdarın düzenine, yönetim
hukukuna “din” denilmektedir.
54 109/Kâfirûn, 1 - 6
≈ 48 ≈
Ahmed Kalka n
“İşte biz Yusuf için böyle bir plan düzenledik. (Yoksa) hükümdarın dininde
(hırsıza verilecek cezâya göre) kardeşini (yanında) alıkoyamazdı.”55
Fazlalaştırabileceğimiz bu örneklerden de anlaşılacağı gibi, Kur’ân-ı Kerim’e
göre yegâne din İslâm değildir.
“Allah katında din, hiç şüphesiz ki İslâm’dır.”56 âyet-i kerimesini ileri sürerek
“Allah katında din İslâm’dır. Öyleyse İslâm’dan başka bütün yönelişler,
bütün hayat şekilleri, bütün ideolojiler din değildir” demek; bu âyeti, Kur’ân-ı
Kerim’e zıt yorumlamak demektir. Bu âyet-i kerimeden anlamamız gereken
gerçek; Allah katında geçerli ve makbul olan din, Allah katında hak olan din,
sadece ve sadece İslâm’dır.
Kur’ân-ı Kerim’de beyan edilen bu gerçek, insanların İslâm’dan başka
dinler üretmeleri, bu dinlere yönelmeleri realitesiyle çatışmaz. İnsanların
ürettikleri, insanların ortaya koydukları hayat şekilleri birer din olduğu gibi,
semâvî bir dinin insanlar tarafından parçalanan, tahrif edilen bütün şekilleri
de yine bir dindir. Nitekim yukarıda verdiğimiz örneklerden de anlaşılacağı
gibi Rabbimizın kelâmı olan Kur’ân-ı Kerim’de; müşriklerin ve kâfirlerin hayat
şekline, hükümdarın yönetim hukukuna, kaynağı itibariyle hak olan dinlerini
tahrif eden ehl-i kitabın yaşam biçimine yine “din” denilmektedir. O halde
İslâm yegâne din değil; yegâne hak dindir. Kaynağı ve ilk dönemleri itibariyle
hak olan Yahûdilik ve Hıristiyanlık gibi bütün İlâhî dinlerin aslını kendi kapsamına
alan ve bunun biricik ifâdesi olan İslâm, Allah katında ve biz mü’minler
nezdinde yegâne hak dindir.
İslâm’ın karşısındaki diğer dinler ise yine birer din olmalarına rağmen, en
genel ifâdesiyle bâtıl dinlerdir. Değişik izm’ler, değişik ideolojiler birer dindir;
birer dindir ancak, hak din değillerdir. Kimilerimizin aklına şu soru gelebilir:
Mâdem birçok ideolojiler ve birçok izm’ler birer dindir, o halde bunlara neden
“din” denilmiyor da, başka başka isimlerle adlandırılıyor?
Çünkü bilindiği üzere ideolojinin mânâsı, bir yaşam biçimini belirlemeyi
amaçlayan ve kendi içinde bağlantısı olan siyasî, iktİsadî, sosyal görüşler
bütünlüğüdür. İdeolojiye yüklenen bu tanım, dinin tanımına paralel bir tanımdır.
O halde neden bunlara “din” denilmiyor? İşte, dünya müstekbirlerinin
kendi koydukları dinlere bilmem ne ideolojisi veya bilmem ne izmi demeleri-
55 12/Yûsuf, 76
56 3/Âl-i İmran, 19
≈ 49 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
nin nedeni; yönettikleri halkın iki ayrı din vakıasıyla, yani din ikilemiyle karşılaşmaması
içindir. Çünkü bu müstekbirler halk kitlelerinin din olgusuna karşı
tutucu yaklaşımlarını bilmekteler ve halkın tepki göstereceği bir din ikilemi
meydana getirmemek için, kendilerinin ürettikleri veya türettikleri dinlere, bilmem
ne ideolojisi veya bilmem ne izmi gibi isimler takmaktadırlar.
Kurtuluşları ancak ve ancak İslâm’da olan insanlara, İslâm’ın karşıtı olarak
bir dünya görüşü, bir yaşam tarzı, bir hayat şekli öngören her ideoloji,
her izm, İslâm’ın karşısında bâtıl bir dindir. Bu bâtıl dinlere inanmak, bu
bâtıl dinlerin dünya görüşünü benimsemek ve bu bâtıl dinleri yaşamak ile,
“benim dinim bu ideoloji veya bu izm’dir” demek arasında hiçbir fark yoktur.
“Kim İslâm’dan başka bir din ararsa, asla ondan kabul edilmez. O,
âhirette de kayba uğrayanlardandır.”57
İnsanın dünyadaki tarihi, Âdem (a.s.) ve Havvâ validemizle başlayan bir
tarihtir. Âdem (a.s.) ise, bildiğimiz gibi hem ilk insan ve hem de ilk peygamberdir.
Tabii ki peygamberlik görevi, ailesine yönelik bir görevdir. Dolayısıyla
dinler tarihinin başlangıcında hak din vardır. İnsanların yaşam biçimini açıklayan
ilk din, ilk nizam; hak olan din, hak olan nizamdır. Bâtıl dinler ise sonradan
ortaya çıkan dinlerdir.
Bâtıl dinlerin gerçek mimarı, hiç şüphesiz ki şeytandır. Şeytan, bâtıl dinleri
ihdas etmek için kendi dostlarına vesveselerle yol gösterirken, hak dinin yapısını
dikkate almıştır. Nitekim bâtıl dinleri genel olarak inceleyecek olursak,
hak dinin iskeletine bâtıl ceset giydirildiğini görürüz.
Şeytan ve dostları kendi çıkarlarına uygun bâtıl dinleri ihdas ederlerken,
çoğu zaman hak dinin bazı görüşlerine hiç dokunmamışlardır. Şeytan ve
dostlarının çıkarlarına zararlı gözükmediği için müdahale edilmeyen bu gibi
görüşler, hak dinleri tahrif edilen toplumların, kendilerini hâlâ hak dinde sanmalarına
ve dolayısıyla bâtıl dinlere tepki göstermemelerine neden olmuştur.
Oysa şeytan ve dostlarının müdahale etmedikleri bu gibi görüşler, hak dinin
bütünlüğünde anlam ve hikmet kazanan görüşlerdir. Hak dinin bütünlüğünden
koparılan bu görüşler, ne yazık ki insanları uyarıcı niteliğini yitirip, hâkim
otoriteler tarafından insanları uyutucu bir niteliğe dönüştürülmektedir.
57 3/Âl-i İmran, 85
≈ 50 ≈
Ahmed Kalka n
Meselâ küfrî otoriteler tarafından yönetilen halkında müslüman olan ülkelerde,
tâğutî otoritelerin namazı yasaklamamaları ve bunun da ötesinde bu
yönetimlerdeki bazı Firavunların halkın karşısına namaz kılıyormuş görüntüleriyle
çıkmaları, aldatılan halkın ülkeyi İslâm, yöneticileri de müslüman kabul
etmelerine neden olmaktadır. İşte İslâm ülkelerinde müslümanları kötülüklerden
uzaklaştırıcı, uyarıcı, arındırıcı ve diriltici bir niteliği olan namaz eylemi,
böylesi ülkelerde kendi özünden ve anlamından uzaklaşarak halkların uyutulmasına
neden olmaktadır.
Genellikle hak dinin ismini kullanarak veya hak dinle hiçbir çelişkisi yokmuş
gibi empozeedilerek yürürlüğe konulan bâtıl dinler, insanların ezilmesine,
insanların sömürülmesine neden olmuştur.
Ancak, insanı yaratan Allah, insanları böylesi zulümler, böylesi sömürüler
içinde başıboş bırakmamıştır. Peygamberler, insanları içine düştükleri bu zilletten
kurtarmak için gönderilmişlerdir. Zamanımızdaki zâlimleri, zamanımızdaki
bâtıl dinleri yerle bir etmek ve Allah’ın râzı olacağı İslâm’ı hâkim kılmak
için, yeni bir peygambere gerek yoktur. Çünkü Rasûlullah (s.a.s.) efendimizle
birlikte gönderilen Rabbânî mesaj, ilk günkü tazeliği ve ilk günkü temizliği ile
elimizde bulunmaktadır. İslâm Dini’nin iki temel kaynağının (Kur’an ve Sünnet)
elimizde bulunması, bütün bâtıl dinler karşısında İslâm dinini yeniden
tebliğ ve yeniden ikame edebileceğimizi gösterir.58
BÂTIL DINLERI DE TANIMANIN GEREKLILIĞI
Her dönemdeki müslümanlar, çağlarındaki bâtılları tanıyarak onlar hakkındaki
İslâm’ın hükmünü de bilmek mükellefiyetindedirler. Böyle bir mecburiyetin
kaynağı müslümanın, mü’min ve müslüman olan kimseler ile öyle
olmayan kimselere, inançlarına uygun davranmak zorunda oluşudur. Yani
onlara uygulanacak olan hukuk ile onlara karşı yapılacak olan muâmelenin,
inançlarına göre belirlenmek durumunda olmasıdır. İslâm’ın bu inanç ve hayat
sistemleri, yani bu dinler hakkındaki hükümleri bilinmediği takdirde tavır
belirlemek sözkonusu olamayacağından, bunların iman açısından değer hükümlerinin
tesbiti de kaçınılmaz bir haldir.
58 M. Alagaş, Din Gerçeği ve İslâm, İnsan Dergisi Y.
≈ 51 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Ayrıca bâtıl dinleri tanımayan câhil müslümanların, tanımadıkları bâtıldan
kaçınmaları da özellikle günümüzde imkânsız derecede zordur. Zamanımızda
nice müslüman, kavram kargaşasının kurbanı olmakta, bâtıl dinlerle karışık
bir inanç ve davranış sergilemektedir. Yani biraz müslüman, biraz laik,
biraz materyalist... karma dinler içinde olabilmektedir. “Onların çoğu, ancak
Allah’a şirk (ortak) koşarak iman ederler.”59
Müslüman, Allah’ın ve Rasûlü’nün kat’i hükümlerine aykırı hükümleri kabul
edemeyeceğinden, bu tür fikir, sistem ve ideolojileri reddetmek zorundadır.
Dolayısıyla müslümanların, çağlarında ortaya çıkan fikir ve sistemlerle bu
açıdan ilgilenmeleri ve bunlara dair değerlendirme yapmaları gerekmektedir.
Hele bu fikir, ideoloji ve sistemler, özellikle müslümanların yaşadığı topraklar
üzerinde uygulama alanı buluyor ve yayılma istidadı gösteriyor, hatta bunların
varlığı İslâm akîdesi açısından büyük bir fitne ve tehlike teşkil ediyorsa,
müslüman olarak görevimiz daha da büyük olacaktır.
İslâm’ın hükmetmek istediği alanlar, eğer gayri İslâmî, câhilî ve müşrik
güçler tarafından işgal edilmiş ise, müslümanın bu güç ve düzenlere karşı
akîdesinin gösterdiği doğrultuda gereken mücâdeleyi vermesi, kaçınılmaz
bir mükellefiyettir.
İnsanlar tarafından oluşturulan dinlerin hepsinin ortak özelliği; Allah’ın vahiyle
bildirdiği din olan İslâm’a karşı olmalarıdır. “Allah’tan bir yol gösterici
olmadan, yalnız kendi keyfine uyandan daha sapık kim olabilir?”60
Bir insan, ya Allah’a iman eder ve Allah’ın indirdiği hükümlere göre hayatını
düzenler; ya da “tâğut”a teslim olup, tâğutun kurallarına, hevâ ve heveslerine
uyar. Bu iki yolun dışında üçüncü bir yol yoktur.
İnsanların hak olsun bâtıl olsun, dünya hayatlarında benimsemiş oldukları
inanç ve hayat düzenlerinin, ideoloji, politika, ahlâk ve yaşayış şekil ve üsluplarının
ifâdesi olarak “din”in, Allah tarafından kabul edileninin adı “İslâm”dır.
Allah, kendi katında geçerli olan dinin İslâm olduğunu bildirmiş, İslâm’dan
başka bir din arayanın, İslâm’dan başka bir inanç ve hayat düzenini benimseyenin
bu arayış ve benimseyişinin âhirette ebedî hüsran ile sonuçlanacağını,
bu dininin Allah tarafından kabul edilmeyeceğini açıklamıştır.61
Allah’ın dininden başka bir din, O’nun insanlar için teklif etmiş olduğu hayat
59 12/Yûsuf, 106
60 28/Kasas, 50
61 Bak. 3/Âl-i İmran, 19 ve 85
≈ 52 ≈
Ahmed Kalka n
düzeninden başka bir hayat düzeni, O’nun istediğinden başka inanç sistemi
ve ideolojileri seçip benimsemek, kısacası Allah’ın dini İslâm’dan başka bir
din arayışına girmek, fıtrata ve Allah’ın kâinata egemen olan kanunlarına ters
düşmektir. “Göklerde ve yerde ne varsa ister istemez Allah’a teslim olup
boyun eğmişken, onlar Allah’ın dininden başkasını mı arıyorlar? Hem onlar
O’na döndürüleceklerdir.”62
Allah, dinini kemale erdirdiğinden, bu dinin eksiksiz olarak ve bütünüyle
alınıp kabul edilmesi, tüm hükümlerine inanılarak, bütünüyle uygulanmaya
konulması gerekmektedir.
“Ey iman edenler! Bütünüyle ve hepiniz İslâm’a girin. Şeytanın adımlarına
uymayın. Gerçekten şeytan sizin apaçık bir düşmanınızdır. Size bunca
deliller geldikten sonra kayarsanız, bilin ki Allah, hiç şüphesiz mutlak
Gâlib ve Hâkim olandır.”63
“Yoksa siz, Kitab’ın bir kısmına inanıyorsunuz da bir kısmını inkâr mı
ediyorsunuz? İçinizden böyle yapanların cezâsı, dünya hayatında rezil ve
rüsvay edilip aşağılanmaktan, âhirette de azâbın en şiddetlisine uğratılmaktan
başkası değildir. Allah, yaptıklarınızdan gâfil değildir.”64
Kayıtsız şartsız olarak bütün alanlarda Allah’a ve O’nun şeriatına tam bir
teslimiyetle bağlanmadıkça ve Allah’ın dini dışında kalan her türlü düzen,
sistem, inanç, bakış açısı, kurum, yaklaşım tarzı ve değer ölçüsü kesinlikle
ve tam anlamıyla reddedilmedikçe, Allah tarafından kabul edilecek nitelikte
bir imana sahip olmaya imkân yoktur. Ancak böyle bir tavır sergilenebildiği
takdirde, Allah’a iman edilmiş, tâğut, ve tâğutî düzenler inkâr edilmiş, küfrün
karanlıklarından kurtulup İslâm’ın nuruna, imanın aydınlığına çıkılmış olur:
“Artık hak ile bâtıl iyice ayrılmıştır. Kim tâğutu inkâr edip Allah’a iman
ederse kopmak bilmeyen sapasağlam bir kulpa yapışmış olur. Allah her
şeyi işitendir, her şeyi bilendir. Allah, iman edenlerin velîsidir. Onları karanlıklardan
aydınlığa çıkartır. Kâfir olanların velîsi ise tâğuttur, onları aydınlıktan
karanlıklara sürüklerler. İşte onlar cehennemliklerdir. Onlar orada
temelli kalacaklardır.”65
62 3/Âl-i İmran, 83
63 2/Bakara, 208-209
64 2/Bakara, 85
65 2/Bakara, 256, 257
≈ 53 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
DIN VE BILIM
Bu konuyu açıklamadan önce ilmin Allah’ın sıfatı olduğunu belirtelim.
İslâm dininin geçmişten günümüze kadar ilimle hiçbir meselesi olmamıştır.
İlim ve din çatışması Hristiyan Avrupanın sorunu olmuştur.
İslâm inancına göre üç çeşit kitap vardır:
1) Kur’ân-ı Kerim (Vahiy): Bu kitaptan doğan ilimler; Tefsir, Hadis, Fıkıh,
Akaid, Kıraat, Tecvid vs.
2) Kâinat: Bu kitaptan doğan ilimler; Fizik, Kimya, Matematik, Biyoloji,
Astronomi, Botanik, Coğrafya, Mühendislik bilimleri vs.
3) İnsan: Bu kitaptan doğan ilimler; Tıp, Psikoloji, Sosyoloji, Tarih, Antropoloji
vs.
Buna göre İslâm’da din ilmi, din dışı ilim diye bir ayrım sözkonusu değildir.
Yani bazı ilimler kutsal, bazıları ikinci, üçüncü... sınıf ilimler şeklinde bir
ayrım yoktur. Kur’an tüm kâinatı ve insanı âyetler topluluğu olarak görür. Bu
âyetlerin tümünü inceleme görevini insana yükler. İnsanın kendini ve kâinatı
anlamaya çalışması sonucu ortaya çıkan ilimler ile, Kur’an’ı anlamaya çalışması
sonucu ortaya çıkan ilimler arasında fark yoktur. Tüm ilimler, âyetleri
anlamaya çalışmak süretiyle Allah’a yöneliştir. Bu yüzden tüm ilimler değerli
ve tüm âlimler hürmete layıktır.
Tabiatı, insanı ve Kur’an’ı anlamaya dönük ilimler bir arada yürütülmelidir.
Bunlardan birine ağırlık verilip diğerleri ihmal edilirse, insanın ve tabiatın dengesi
bozulur. Günümüzde yaşandığı gibi insanlığı türlü felâketlere sürükler.
Bu günkü modern dünyayı kuranlar Kur’an’ı dışladıkları için insanlığı felâkete
sürüklemişlerdir.
Kur’an bize en küçük böceklerden en büyük hayvanlara, bir sinek kanadından
okyanuslara kadar, denizler, göller, yağmur, güneş, bulut, rüzgâr,
bitkiler, gece ve gündüz, kısacası yeryüzünden gökyüzüne her zerrenin ve
kürrenin bir âyet, Allah’a götüren bir işaret olduğunu söylüyor.
Kur’ân-ı Kerim’de sûreleri oluşturan bölümlere de âyet denir. Tüm bu
âyetlerin anlaşılmasına dönük ilimler ve âlimler değerlidir. Zaten ilim demek,
âyetlerin anlaşılması demektir. Bir şartla ki, bu ilimler insanlığın faydasına
≈ 54 ≈
Ahmed Kalka n
hizmet etmeli, âlimler, bilginler de iman sahibi olmalıdır. “Gerçek anlamda
iman edenlere, yeryüzünde ve kendi içinizde Allah’ın varlığına nice deliller
vardır; görmez misiniz?”66“O’nun hak olduğu meydana çıkıncaya kadar
varlığımızın belgelerini onlara hem dış dünyada ve hem de kendi içlerinde
göstereceğiz. Rabbinin her şeye şâhid olması yetmez mi?”67
Din, maaddî âlemden daha çok, maddî âlemin dışında kalan, ölçülebilme,
gözlenebilme özelliği olmayan bir âleme, kâinatı yaratan, şekillendiren
bir varlığa olan inançtır. Din bu âlem ve diğer âlem hakkında bilgi verir. İnsanların
bu dünyada nasıl yaşaması gerektiğini açıklar.
Bilim ise, ölçülebilme ve gözlenebilme özelliği olan bu âleme dayanır. Kâinattaki
düzeni ve bu düzenin uyduğu kuralları araştırır, keşfeder ve aralarındaki
çeşitli ilişkileri ortaya çıkarır. Bilim elde edebilmek için, a) Bu âlemin
bizden bağımsız olarak var olduğuna, b) Bu âlemden bilgi elde etmenin
mümkün olduğuna, c) Bu âlemin anlaşılabilir olduğuna inanmak gerekir.
Burada şu hususa dikkat etmek gerekir. Din ve ilim insanın dışında ve
insandan bağımsızdır. İnsan bunları icad edemez. Sadece keşfeder veya
idrâk eder. Bunların yerine kendi hevâ ve hevesine uygun yeni şeyler koyamaz.
Böyle yaptığını zannetse bile sadece kendi dışında var olan bu olayları
ortaya çıkarmış olur.
Ayrıca kendisinden bağımsız olan, yerçekimi yasasını, sofra tuzunun formülünü,
güneş sisteminin işleyişini, kendi yaratılış kanununu değiştirmek
veya peygamberliği, günlük namazların sayısını beşten altıya çıkarmak ya
da dörde indirmek vs. mümkün değildir.
Gerçek ilim adamları, dinin ve ilmin yasalarını, bunların özelliklerini, bunlar
arasındaki ilişkileri anlamaya ve idrâk etmeye çalışan ve sonuçta Allah’ı
bulanlardır.
DINDE AŞIRILIK
Kur’an, din bahsinde bir tehlikeye dikkat çekmektedir: Bu, dinde gulüvdür/
aşırılıktır. Dinde gulüv: Azgınlık, doymazlık, haddi aşmak, dine ilâvelerde
bulunmak demektir. Hz. Peygamber’in gulüv konusundaki beyanları bize
66 51/Zâriyât, 20-21
67 41/Fussilet, 53
≈ 55 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
gösteriyor ki, dinde gulüvün temelinde, birtakım insanların dinde olmayan
bazı şeyleri Allah’a yaranmak adı altında dine yamatmaları ve esası kolaylık
olan hak dini çekilmez hale getirmeleri vardır. Dinde aşırılık, âyetler çerçevesinde,
öncelikle yanlış bir Allah inancında belirir. Daha sonra ise başkaldırma,
aşırı gitme ve yapılan kötülükleri önleme çabasından yoksunluk olarak
kendini gösterir.
Ehl-i kitapla ilgili bu aşırılık ve taşkınlığın yasaklanışı, dinlerin en ortayolcusu/
dengeli olanı Hz. Muhammed’in dinine uymaya teşvik amacı taşır. Kur’an,
hıristiyanlığın dinde gulüv yüzünden Hakk’a yüz çevirip hak dini dejenere
ettiğini söylemektedir “De ki: Ey kitap ehli, haksız/yanlış yere dininizde
taşkınlık etmeyin, dininiz konusunda aşırı gitmeyin. Daha önce sapıtan,
pek çok kişiyi saptıran ve doğru yoldan ayrılan bir kavmin hevâsına/keyiflerine
uymayın. İsrâil oğullarından inkâr edenler, Dâvud’un ve Meryem
oğlu İsa’nın diliyle lânetlenmişlerdi. Bu, başkaldırmaları ve aşırı gitmelerindendi.
Birbirlerinin yaptıkları kötülükleri önlemezlerdi. Yaptıkları ne
kötüydü!”68
Kur’an, dinde aşırılıktan şiddetle kaçındırmaktadır. “Kalbini Bizi zikirden/
anmaktan alıkoyduğumuz, keyfine uyan ve işi hep aşırılık olan kişiye itaat
etme!”69 Bu âyet de, aşırılıktan kaçınmayı, aşırılara uymamayı emretmektedir.
Çünkü dinde aşırılık, dini amacından saptırır. Allah’ın koymadığı hükümlerin
konmasına, yasaklamadığı şeylerin yasaklanmasına yol açar. Bu da insanların
hareket alanlarını daraltır. Dinin amacı, insanın elini kolunu bağlayıp
onu vehimlerin tutsağı yapmak değil; hurâfelerden kurtarıp özgür, sadece
Allah’a tertemiz kul yapmaktır. Din, ruhu bezeme yöntemidir. Allah’ın Rasûlü
(s.a.s.) şöyle buyurur: “Dinde aşırılıktan sakının. Çünkü sizden öncekiler,
dinde aşırı gittiklerinden ötürü helâk oldular.”70
KARŞI DIN; ALLAH’A DIN ÖĞRETMEYE KALKMAK
Din konusunda bir diğer tehlike de; insanoğlu, dinin sahibi ve koyucusu
olan Allah’a bile din öğretme küstahlığına yeltenebilmesidir. Kur’an bu
noktada şu ibret ve ürperti dolu ifadeyi kullanmaktadır: “Allah’a dininizi mi
öğretiyorsunuz? Allah her şeyi en iyi bilendir.”71
68 5/Mâide, 77; ayrıca bak. 4/Nisâ, 171
69 18/Kehf, 28
70 Dârimî, Siyer 45; Ahmed bin Hanbel, 4/127, 5/318, 330
71 49/Hucurât, 16
≈ 56 ≈
Ahmed Kalka n
Allah’ın dinde izin vermediği bir şeyi meşrû kılmak, O’na karşı din üretmek
anlamına gelir: “Yoksa, Allah’ın dinde izin vermediği bir şeyi onlara
meşrû kılacak ortakları mı var? (Allah’ın izin vermediği bir dini getiren
ortakları mı var?) Eğer (azâbı erteleme sözü) kesin hüküm bulunmasaydı,
derhal aralarında hüküm verilirdi. Şüphesiz zâlimlere can yakıcı bir azap
vardır.”72
YOZLAŞTIRILAN DİN; HALKIN DİNİ VE HAKK’IN DİNİ
“Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine uyun!’ denilse, ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde
bulduğumuz (yol)a uyarız!’ derler. Peki ama ataları bir şey düşünmeyen,
doğru yolu bulamayan kimseler olsalar da mı (atalarının yoluna
uyacaklar)?”73 Aklı olmayan kimsenin dini de yoktur: “Allah’ın izni olmadan
hiç kimse inanamaz ve (Allah) pisliği (azâbı ve rezilliği), akıllarını kullanmayanlara
verir.”74
Bizden önce yaşayan atalarımızdan bize intikal eden mirasın içinde hem
doğruların, hem de yanlışların olabileceğini kabullenmek gerekir. Bize intikal
eden miras, hem bazı doğruları, hem de bazı eksiklik ve yanlışları içermektedir.
Bu miras, çeşitli siyasî ve itikadî tartışmaların yoğun olduğu bir ortamda
doğup yine çeşitli siyasî entrikalardan geçmek sûretiyle bize ulaşmıştır.
Bu mirasın intikalinde çok samimi kimseler olduğu gibi; çok bağnaz kimselerin
de olduğunu unutmamalıyız. Bize intikal eden mirasın sahiplerinin de
birer insan olduklarını, yanılabileceklerini kabul etmeliyiz. O halde bize intikal
eden mirası analiz etmeden, araştırmadan, Kur’an ve sahih sünnet terazisinde
tartmadan, nakil ve akıl sağlamalarından geçirmeden kabul etmemek
gerekir.
İslâm dünyasında insanlara, müslümanlara yön veren kimselerin değişmeyen
dinin temel esaslarıyla değişen ve değişmesi gereken özellikleri ayırt
edebilmesi ve kendilerini sürekli yenilemeleri gerekir. Dengelerin kısa sürede
değiştiği bir dünyada mü’minlerin pasif kalmaları, tamamıyla nakilci/taklitçi/
şerhçi ve düşünemeyen kimseler olmaları, din açısından üzücü bir olaydır.
Böylesi bir tablonun sorumlusu, bu insanların kendileridir. Çünkü Allah,
72 42/Şûrâ, 21
73 2/Bakara, 170
74 10/Yûnus, 100
≈ 57 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Kur’an’da hayra doğru değişmenin mutlak sûrette gerçekleştirilmesi gerektiğini
beyan etmektedir: “Bir toplum, kendi durumlarını değiştirmedikçe
şüphesiz Allah da onların durumunu değiştirmez. Allah bir kavme kötülük
murad ettimi artık onu geri çevirecek yoktur. Zaten onların, O’ndan başka
koruyup kollayanları da yoktur.”75
Her konuda analizci, araştırıcı olmamız gerekir. Câhiliyye Araplarının yaptığı
gibi hayra doğru değişmeye, yenilenmeye karşı olmak, ataların yolunu
körü körüne taklit etmek demektir. Câhiliyye Araplarına tebliğ edilen gerçek
dine karşı çıkanların tavrı, tamamıyla İslâm’a karşı mücâdele olmuştur. Âyet-i
kerimelerde de sık sık atalar dinine körü körüne bağlılığın kötülüğünden söz
edilir. Bu bağlılığın ne kadar tehlikeli olduğu vurgulanır. Bu tehlike, müslümanlar
için de söz konusudur. Kur’an ve sünnete bağlı kalmakla birlikte,
çağın dilini ve çağın gündemini kendi lehimize kullanmak zorundayız.
“Hayır, (ne bilgileri var, ne de kitapları.) Sadece: ‘Biz, babalarımızı bir
din üzere bulduk; biz de onların izinden gidiyoruz’ dediler (Bütün delilleri
bundan ibâret). İşte, böyle senden önce de hangi memlekete uyarıcı
gönderdiysek, mutlaka oranın varlıklıları: ‘Biz babalarımızı bir din üzerinde
bulduk; biz de onların izlerine uyarız’ dediler. Ben size, babalarınızı
üzerinde bulduğunuz (din)den daha doğrusunu getirmişsem (yine mi
bana uymazsınız ?)’ deyince, dediler ki: ‘Doğrusu biz sizin gönderildiğiniz
şeyi inkâr ediyoruz.”76“Onlar bir kötülük yaptıkları zaman ‘babalarımızı bu
yolda bulduk, Allah da bize bunu emretti’ derler. De ki: ‘Allah, kötülüğü
emretmez. Allah’a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?”77
Hz. Peygamber (s.a.s.), müşrik Araplara yepyeni bir din sunmamıştı. Çağın
ihtiyaçlarına cevap verecek bazı yenilikleriyle bu din; İbrâhim (a.s.)’in ve
ondan önceki peygamberlerin getirdiği Tevhidin/hak dinin aynısı idi. Ancak
müşrikler İbrâhim (a.s.)’in dininin kalıntıları ve kırıntıları üzerine atalarının hurâfe
ve bâtıl inanışlarının inşâsı ile yeni bir din çıkarmış, onların tâkipçileri de
araştırıp soruşturmadan aynı şeyi taklit etmişlerdi. Allah’ın dinine isnad edilen
bu yanlışlıkları ortadan kaldırmak için Allah Teâlâ bir peygamber gönderdi.
O’ndan sonra artık bir peygamber gelmeyecek ama, Hz. Muhammed
(s.a.s.)’den bize kalan tertemiz ve dupduru iki kaynak var (Kur’an ve Sünnet).
Bu iki kaynak, devamlı bulandırılmak istendi. İlkine kimse dokunamadı, çün-
75 13/Ra’d, 11
76 43/Zuhruf, 22-24
77 7/A’râf, 28
≈ 58 ≈
Ahmed Kalka n
kü onun her her şeye kaadir bir koruyucusu var. “Kur’an’ı kesinlikle Biz
indirdik; elbette onu yine Biz koruyacağız.”78
Ancak, ikincisi için aynı şeyi söylemek mümkün değildir. Peygamberimiz
(s.a.s.) bu konuda şöyle buyurur: “Kim Benim adıma yalan söylerse (hadis
uydurursa) cehennemdeki yerine hazırlansın.”79 Buna rağmen insanlar bu
kaynağı devamlı bulandırmaya çalışmış ve O’nun adına zaman zaman hadis
uydurulmuştur. İslâm toplumunun içinde bulunan münâfıklar, İslâm kisvesi
altında müslümanların kafasına şüpheler sokmaya çalışmış; bunun yanında
hadis uydurma cür’et ve cesâretinde bulunamayanlar da kanaatleri doğrultusunda
hikâye, kıssa ve menkıbeler uydurarak kafalarına göre bir İslâm
şekillendirmeye çalışmışlardır.
Hikâyecilerin İslâm tarihinde yaygın bir yeri vardır. Hz. Ali, bu kıssacıları
câmiden kovmuş, onların bu yolla din kaynağını bulandırmasına izin vermemiş,
ama ondan sonra yine bu olay devam edegelmiştir. Felsefecilerin,
Kelâmcıların, tasavvufçuların kaynağa soktukları yanlışlar, halkın hikâye ve
hurâfelere düşkünlüğü, İslâm’a vahiyden ayrı bir kimlik ortaya çıkardı. Her
ne kadar, ana kaynakları bulandırmadan, dini eksiltme ve ona ilâvelerde bulunma
gibi cinâyetleri işlemeden, sahih din anlayışı; her asırda az veya çok
insan tarafından takip edilse de, genel halkın çoğunluğu vahyi yanlış anlamış
insanlardı.80Bu konuda suçun büyüğü, halktan daha çok, onlara yanlış dini
öğreten, ya da halkın yanlışlarını düzeltmeye çalışmayan etkili ve yetkililerde,
şeyh, başkan, ağabey, hoca ve tebliğcilerdedir.
“Onlara, ‘Allah’ın indirdiğine uyun’ denildiğinde, ‘hayır, biz atalarımızı
üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ derler. Ya ataları bir şey düşünmeyen,
doğru yolu bulamayan kimseler olsa da mı?”81 Bizim dinimiz, acezelerin,
meczupların dini değildir. Geleceği beklerken bu gününü unutanlar da bize
yabancıdır. Atalarının dinleri, yaptıkları ile öğünmekle yetinenler de. Çünkü
peygamber oğlu olmak bile kurtuluş için yeterli değildir. Dinimiz, geçmişin
sanıkları ve tanıkları kaybolmuş dâvâlarının kavgasından da ibâret değildir.
Din, Allah’ın, Peygamberi vâsıtasıyla bize bildirdiği, eksiği ve fazlası olmayan
Kitapta yazılı olandır; Peygamber’in bize tebliğ ettiğinden ibârettir. Hz. Pey-
78 15/Hicr, 9
79 Buhârî, İlim 38, Cenâiz 33, Enbiyâ, 50, Edeb 109; Müslim, Zühd 72; Ebû Dâvud, İlim 4; Tirmizî,
Fiten 70, İlim 8, 13, Tefsir 1, Menâkıb 19; İbn Mâce, Mukaddime 4; Dârimî, Mukaddime 25, 46; Ahmed
bin Hanbel, 2/47, 83, 133, 150, 159, 171.
80 Abdurrahman Çobanoğlu, İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller, İhtar Y., s. 47-52
81 2/Bakara, 170
≈ 59 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
gamber ve O’nun dostları, bize bu dinin pratiklerini göstermişler ve O’nun
sahih sünneti tevârüs edilerek bize ulaşmıştır.
Toplumların câhiliyye dönemlerinden kalma gelenekleri dinimizin bir parçası
değildir. Kuşkusuz onların, tevhide/vahdâniyete karşı olmayanlarını koruyabilir
ve geliştirebiliriz. Ancak, kendi atalarımızdan, ırkımızın ve halkımızın
geleneklerinden gelen her özellik dinimizin bir parçasını oluşturmayacaktır.
Atalarımızın yaşadıkları zaman, mekân ve şartlar farklıdır. Geçmiş zamanı
tekrar etmek mümkün değildir. Biz bu gün Kur’an’ı, burada ve bu şartlarda
yaşamak, onun için de eskiyi tekrar etmek değil; yeniden, Kur’an’da belirtilen
sorumluluğumuzu asrın idrâkine söyletmek zorundayız.
Özellikle uzun bir fetret döneminin, esâret, yoksulluk ve sapma döneminin
ardından, bu gün dini anlama ve yaşama mücâdelesinde yığınla İsrâiliyat
ve nefsimize kolay gelen, atalarımızın örflerinden yola çıkarak Kur’an’ı te’vil
etmeye kalkışmak, bizi çok farklı mâceralara sürükleyebilir. Bugünkü iletişim
akışı içinde, medyanın; uzun boyluları cüce, cüceleri uzun boylu gösteren,
hâinleri kahraman, kahramanları hâin olarak tanıtan konkav ve konveks aynaları
arasında gerçeği yakalamak için yoğun çaba göstermek zorundayız.
Eskilerin 32 ya da 54 farzdan ibâret din telakkileri ile bu günü açıklamak
mümkün değildir. Daha önceki dönemlerin siyasal ve sosyal şartları içinde
şekillenen din anlayışının, günümüzde dini yeniden aslî yapısına döndürme
gayreti içindeki insanlar için kesin ve mutlak bir örnek teşkil etmesi düşünülemez.
Ancak, tarihî bilgi ve belgeler, tarihî tecrübeler de hiçbir zaman
görmezlikten gelinecek olaylar değildir. Gelenekleri aynı ile tekrarlamaya çalışmak
gibi, geleneklerden kesin olarak koparak, geçmişi, geçmişin birikim
ve tecrübelerini görmezlikten gelmek de bize bir şey kazandırmaz; çok şey
kaybettirir.
Tarih, övgü ya da sövgü kitabı değildir. Sanıkları ve tanıkları kaybolmuş
bir dâvâda kahramanlar ve hâinler üretmek, bize bir şey kazandırmaz. Onlar,
bizden önce gelip geçen bir topluluktu, onların yaptıkları onlara, bizim yaptıklarımız
bizedir. Tarihi, bugünümüzü inşâ ederken bir tecrübe alanı olarak
ciddiye almamız gerekir. Kahramanlar üretmek adına ihânetleri görmezlikten
gelmek, ihânetlerden söz ederken faziletleri görmezlikten gelmek, tarihte
kalanlar için hiçbir şeyi değiştirmez; ama bize birçok şeyi kaybettirir. Tarihi,
bu günlerini ispat için malzeme olarak kullananlar ve tarihî gerçekleri çarpı≈
60 ≈
Ahmed Kalka n
tanlar, hem kendi geleceklerini ve hem de toplumun geleceğini karartırlar.
Zaman içinde doğruluğunu kanıtlamış, insanların ortak faziletini oluşturmuş,
berraklaşmış değerlere elbette sahip çıkmak, dürüst herkes için ahlâkî bir
görevdir.
“İnsanlardan kimi de vardır ki, ‘Allah’a ve âhiret gününe inandık’ derler;
oysa inanmamışlardır. Allah’ı ve mü’minleri aldatmaya çalışırlar. Hâlbuki
yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar. Onların kalplerinde hastalıkr
vardır... Onlara ‘yeryüzünde fesat çıkarmayın’ dendiğinde ‘biz ancak
ıslah ediciyiz’ derler. İyi bilin ki onlar bozgunculardır.”82 Nasıl, kimi zaman
insanlar katil ruhlarının üstüne cihad elbisesi giyerek din adına cinâyetler
işleyebiliyorsa, kimi zaman da şeytan aklımızı çelip bize birtakım fantezileri
din gibi göstererek onları kafamıza sokmaya çalışmaktadır.
“Onlar kalbimiz temizdir” diyerek kendilerini aldatmaktadırlar. Hayatlarına,
dinlerine göre yön vermek yerine, hayatın içinde buldukları şeyleri kendileri
için din haline getirmektedirler. İslâm adına rasyonalizm, İslâm adına demokrasi,
İslâm adına sağcılık, İslâm adına solculuk, İslâm adına Kemalizm,
İslâm adına laiklik... İslâm’ın neyi kabul edip neyi kabul etmediğini nerede ise
Allah’ın rızâsı değil; çağın icapları tayin etmekte ve din çağın icaplarına göre
te’vil edilmek sûretiyle sürekli değişen bir din anlayışı ortaya çıkmaktadır.
Elbette Kur’ân-ı Kerim, kıyâmete kadar bâki kalacağına göre, çağın getirdiği
yeniliklere karşı İslâm’ın mesajı olacaktır. Müslümanların bilgileri ve tecrübeleri
geliştikçe Kur’ânî anlayışları da gelişecektir. Ancak, burada çağın
gereklerinden yola çıkarak Kur’an’ı te’vil etmek değil; Kur’an’dan yola çıkarak
çağı yorumlayıp onu meşrû bir yoruma tâbi tutmak zorundayız. Reddettiğimiz
şeyin doğrusunu, savunduğumuz şeyin delillerini ortaya koymamız
gerekir.
Birinci yolda, yani çağın gereklerini din zannetmede bireyin aktif, entelektüel
bir katılımı yoktur. Sadece dinini te’vil etmek sûretiyle edilgen bir yola girmektedir.
Şuurlu bir müslüman ise, İslâmî sorumluluk şuuru ile olayı yeniden
yorumlamak ve onu tashih ederek ona yeni bir biçim vermek durumundadır.
Sağcılığın dine eklenmesi, ya da Arap ülkelerindeki ve özellikle Libya’daki
solcu müslümanlık iddiaları, dini te’vil gayreti, dini moda akımlarla sentez
etme gayretini belgelemektedir.
82 2/Bakara, 8-10
≈ 61 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
Demek ki sentezcilik modası, sadece dini ırkla sentez etmek değil; dini
şahsî kanaatlerimiz, lider ve örgütlerimizle ve de aynı zamanda, birtakım
çağdaş felsefî akımlar, moda ideolojilerle, kavramlarla sentez etme gayretleri
de gözükmektedir. Bütün bunlara karşı uyanık olmak zorundayız. Eğer her
şeyi bu kadar birbirine karıştıracak olursak, sonra bu işin içinden çıkamayan
insanlar, bal peteğindeki lafza-i celâl yazısının hikmeti üzerinde gereğinden
fazla kafa yorarak, imtihan olmak için geldikleri dünyanın gerçeklerinden
koparlar ve sorumluluk duygusunu yitirerek inançlarını eyleme dönüştürme
irâdesini kaybederler.
Hacca giden biri teraziye el sürmemeli imiş. Artık o, Allah adamı olduğundan,
dünya menfaati ile işi olmazmış. Kim uydurmuşsa... İyi bir tüccar,
nebîlerle birlikte haşrolmayacak mı? Bizim dinimiz, bu dünya ile ilgilidir. Bize
âhiretin sırlarını açıklar; ama ve bu dünyada yaşanmak üzere, bu dünyadaki
insanlar için inmiştir.
Câmide dünya kelâmı konuşulmazmış. “Din nasihattir (nasihatten ibârettir).”
83 diyen bir dinin tebliği, anlaşılması için dünya kelâmı konuşmadan
nasıl nasihatleşeceğiz? Câminin asr-ı saâdetteki hayatın hemen her alanıyla
ilgili fonksiyonu, dünyayı ve dünya kelâmını dışlayarak nasıl icrâ edilecektir?
Din ve dünya işlerini birbirine karıştırmayacakmışız. Gerçeğini bilmediğimiz
âhiret işlerine bu dünyayı nasıl karıştırabiliriz ki!? Bizim dinimiz konuşmamızı,
ticaretimizi, ekonomik ve sosyal ilişkilerimizi, her şeyi kapsar. Yaptığımız ve
yapmamız gerekirken yapmadığımız, söylediğimiz ve söylememiz gerekirken
söylemediğimiz her şeyi!
Kimine göre din sadece vicdan özgürlüğü gibi bir şey. Bunlar din ve vicdan
özgürlüğünün ayrı ayrı şeyler olduğunu bile bilmeyecek kadar zekâ sorunu
olan insanlar... Din Allah’la kul arasında imiş. Bu din, kimin dini ise, kim
uydurdu ise... Her din, kendi bağlılarını birbirleri arasında hukuk sahibi kılar.
Onlarınkisi şeytanın uydurduğu hayal âleminde olan bir din... Elbette kimsenin
kalbini yarıp bakmadık ama, Allah’ın kitabı Kur’an, müslümanları kardeş
yapmak sûreti ile birbirleri üzerinde hak sahibi yapmadı mı?
Dini dünya hayatının dışına itme iddiası, şeytanı bile güldüren bir komedi
olsa gerekir. Allah, peygamberlerini bizim gibi birer beşer olan insanlardan
seçip gönderdi. Dinin bütün hükümleri, bu dünya içindir, bu dünyada uygu-
83 Müslim, İman 55; Ebû Dâvud, Edeb 67
≈ 62 ≈
Ahmed Kalka n
lanır. Âhiret, sadece geleceğe ilişkindir; cennet ve cehennem, bu dünyadaki
amellerimizin sonucu olarak varacağımız yerdir. Bu gün yaşanacak gerçek,
bu dünya ile ilgilidir. Öbür kısmı, haber verilen gerçektir. Dini dünya hayatından
soyutlamak, dini yok etmekle eş anlamlıdır. Bu bir inkârdır, küfürdür!
Onlar bilmedikleri bir dine iman ettiklerini sanıyorlar. Onu kendi gönüllerince
süslüyor ve ona şeytanlarının söylediği şekilde bir muhtevâ kazandırıyorlar.
Eski putperest toplumlarda zenginlerin kendi adlarına özel tanrılar,
özel putlar edinmeleri gibi... Din, onlar için bir nazar muskası gibi bir şeydir.
Kalplerinin temiz olduğunu sanıyorlar, ama şeytan kalplerine yuva yapmış.
84
BU DIN BENIM DINIM DEĞIL!
Bugün okullarda öğretilen mecburî din ve aynı şekilde câmilerden halka
empoze edilmeye çalışılan, yine dinde reform gayreti sahiplerinin yaymaya
çalıştıkları sahte bir din sözkonusudur. Bu sahte dinle bırakın müslüman
olmayı, hıristiyan olmak bile mümkün değil. Hatta dinsiz bile olunamaz, ancak
din düşmanı olunabilir. Bugün hıristiyan misyonerliğinden daha korkunç
olan radyodan, TV’den, kimi bürokratların, sözde aydınların ağzından kafasını
uzatan şeytanın tebliğ etmeye çalıştığı bu sahte dindir.
Amaç, devletle uyumlu yeni bir müslüman(!) tip yetiştirmek. Yeni Türk
müslümanının standartlarını düzen ve kemalist ilkelerle tesbit edip TSE damgalı
bir din oluşturmak. Bu standartların dışındaki dine “irticâ” damgası/yaftası
vurarak onu yasaklamak. Cumhuriyet çocuğu, demokrat, laik, Atatürk
ilkelerini benimsemiş, Türk standartlarına uygun, düzenle uyum içinde, etliye
sütlüye (tabii zâlimlere ve sömürücü tâğutlara) karışmayan müslüman(!) vatandaşlar
yetiştirmek.
Laiklik, batı kökenli bir kelime... Batı şartlarında ortaya çıkmış ve o şartlarda
mümkün olan bir şey. Kaldı ki, bugün birçok batılı ülke laiklik ilkesine bağlı
değil. Hele Türkiye’deki laiklik, onlar için çok yabancı. Ama müslüman Türk
halkı ille de laik olmak zorunda... Laikliği batı şartlarında bile mümkün kılmak
sorunken, müslüman bir toplumda nasıl mümkün olabilir? 23’den beri
bunun yolu aranıyor. Önce dini yasaklamak istediler, olmadı. Kaleyi içeriden
84 Abdurrahman Dilipak, Bu Din Benim Dinim Değil, İşaret/Ferşat Y., s. 49-52
≈ 63 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
fethetme yolunu denediler, tutmadı. Okullara zorunlu din dersi koyarken,
maksatları, dini yaymak ve güçlendirmek değil; halkın elindeki kitabı almak
mümkün olmadığına göre, dini öğreten kitabı kendileri yazıp öğretmek, dini
yeniden yorumlamak ve standardize etmek.
Türkiye ille de laik olacaktı ya, devlet değişmeyeceğine göre, din devlete
uymalıydı. Batılı anlamda bir laikliği mümkün kılmak için imamın papaza, caminin
kiliseye, Kur’an’ın da İncil’e benzemesi gerekiyordu. Bütün gayret de
onun için… Yani, hıristiyan gibi (hatta dinsiz gibi) yaşayacak, yine de müslüman
gibi ölüp törenle müslümanca gömülecektiniz… Âhiret, dinin alanına
girdiği için, öldükten sonra imama teslim olacaktınız; yaşarken Sezar’lara,
tanrının tüzel kişilik kazanmış hali olan iktidar irâdesine! Bu, aslında laiklik
filan değil; doğrudan doğruya din düşmanlığı idi aslında.
YÖNLENDIRILEN DIN; DEVLET DINI VE DIN TEŞKILATLARI
İslâm’ın, sosyal ve siyasal hayatı hayra doğru değiştirip dönüştürmesinin
önünde en büyük engellerden biri, resmî/laik İslâmizasyon anlayışları ve
bu işlevi gören kurumlardır. Müslüman, her çeşit tâğutu, her çeşit kurum
ve kuruluşlarıyla reddetmeli, onların (varsa) olumlu taraflarını örtmeli, inkâr/
küfr etmelidir ki, kurtuluşa erebilsin, sağlam kulpa yapışabilsin.85 Resmî din
teşkilâtları, işgal altındaki bütün İslâm dünyasında büyük bir kambur, ayak
bağı ve pranga durumundadır. İslâm dışı düzenler açısından ise, bir koltuk
değneği, bir emniyet sibobu, bir drenaj kanalıdır. İslâm dışı (hatta düşmanı)
güçlerin desteği/maaşı olmadan ayakta duramayacak olan bu grup, çoğu
zaman kendilerini hak dinin temsilcileri olarak görürler. Bu da müslümanların
cezası olarak yetmektedir.
Dünyadaki tüm küfür sistemleri, açık cephe alıp fertlerin içinden sökemedikleri
Allah inancını köreltmek, saptırmak ve bu yolla insanları dalâlete düşürüp
köleleştirmek için kendilerine Bel’amlar bulmak zorunda hissetmişlerdir.
Tarihin çok eski devirlerinden itibaren, Kur’an’ın bildirdiğine göre meselâ
Hz. Mûsâ döneminden bu yana, küfürle hükmeden düzenler, edindikleri bu
yardımcılara para ve makam vererek onları toplumun önüne sürmüşlerdir.
Bir taraftan da, dinî konularda bunların yetkili olduklarını yaymaya ve bu imajı
toplumun kafasında yaşatmaya çalıştılar. Böylece, bu yolla halkın onlara tâbi
85 Bak. 2/Bakara, 256
≈ 64 ≈
Ahmed Kalka n
olmasını sağlayarak, halk üzerinde kendi egemenliklerini ve baskılarını kurdular.
İslâm’a göre insan, yeryüzünün halîfesidir. Allah, insanı yeryüzünde meşrû
icrâatta bulunması için, yani Allah’a kulluk için yaratmıştır. Bu anlamda
halifelik; sadece namaz kılma, oruç tutma, zekât verme, hacca gitme gibi
ibâdetleri yerine getirmekle sınırlı olmayıp, her hususta Allah’ın rızâsına uygun
hareket edilmesini zorunlu kılar. Yani, Kur’an’ın hayat ve hüküm kitabı
kabul edilerek tatbik edilmesi gerekir.
Kur’an’da bu gerçek, apaçık belirtildiği halde, müslümanların yaşadığı
ülkelerdeki rejimler, “din”i kendi kontrolleri altına almak, dinin emir ve yasaklarından
kendilerini soyutlamak; devletin dinsiz olmadığını göstermek için
dinle ilgili resmî teşkilâtlar kurdular. Bu kurumlar vâsıtasıyla halka belli konularda
serbestlik verilirken, “hak din”in temel/asıl konularından haberdar
edilmemesine özen gösterdiler.
Ortadoğu ülkeleri, resmî din kurumları oluşturup bunları tâğûtî düzenlerine
bağlayınca ve kendilerine uygun gördükleri bir başkanı da o makama
atayınca, dinle ve dolayısıyla hayatla ilgili bütün ipleri ellerine almış oldular.
İşi daha da sağlama almak için imamların, müezzinlerin, vâiz ve müftülerin
maaşını laik devletin bütçesinden ödemeye başladılar. Böyle yapmakla,
kendilerinden maaş alanların kendilerine hesap sorma yolunu da kapatmaya
çalıştılar. Bu durumda din, artık ortada oyuncak haline gelmiş oluyordu.
Laik rejim İslâm’la çatışmayı göze alamadı. Ancak, bu engel kaldırılmalı,
ama, çatışma olmadan bu iş halledilmeliydi. Çünkü böyle bir çatışma laik
rejimin sonu demekti. O halde, laikliğe zarar verilmeden bu iş gerçekleştirilmeliydi.
Ve formül bulundu: İslâm isim olarak var olmalıydı, ancak, hüküm/
uygulama olarak kaldırılmalıydı. Laik rejimin çok güveneceği bir teşkilat kurulmalı,
bu kuruluş, dinin vicdanlara hapsedilme işini en iyi şekilde yerine
getirmeliydi.86
Yüce Allah’ın indirdiği hükümlerin bir kısmını gizleyerek saklayanların ve
hükümleri istemeyenlerin câhil olduğunu bildiren Kur’an, en güzel hükmedenin
Allah Teâlâ olduğunu haber vermektedir: “Yoksa câhiliyye hükmünü/
idaresini mi istiyorlar? İyice bilen bir toplum için Allah’tan daha güzel
86 Abdurrahman Çobanoğlu, İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller, İhtar Y., s. 55-69
≈ 65 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
hüküm veren kim olabilir?”87 Yüce Allah’ın indirdiği hükümleri gizlemek ve
bunlarla hükmetmemek, ya da İslâmî esasların günümüzde geçerli olmadığını
düşünmek ve söylemek; dini yalanlamak, inkâr etmektir: “Artık bundan
sonra hangi şey, sana dini yalanlatabilir? Allah hükmedenlerin en güzel
hükmedeni değil mi?”88
Aldıkları birkaç kuruş için İslâmî hakikatleri örtbas edenler, aslında İslâmî
esaslardan ne kadar uzak olduklarını ortaya koymaktadırlar. Hakkı ortaya
koymanın yolu, başta câhilî bütün sistemleri reddetmekten, daha sonra İslâmî
esasları çok iyi öğrenmekten geçer. Bunun için hakkın ve bâtılın net
olarak ortaya konulması gerekmektedir. “Dinde ikrâh/zorlama yoktur. Çünkü
doğruluk, sapıklık ve eğrilikten ayrıt edilmiştir. O halde, kim tâğutu
(Allah’tan başka hüküm koyanı) reddedip Allah’a iman ederse, kopması
mümkün olmayan sağlam kulpa yapışmıştır. Allah (her şeyi) işitir ve bilir.”89
Yüce Allah, indirdiği açık delillerin tümünün açıklanmasını istemekte ve
bir kısmını gizleyenlere lânet edileceğini bildirmektedir: “İndirdiğimiz açık
delilleri ve hidâyeti, Biz Kitap’ta insanlara açıkça belirttikten sonra, gizleyenler
(var ya), işte onlara hem Allah lânet eder, hem de bütün lânet edebilenler
lânet eder.”90; “Allah’ın indirdiği Kitap’tan bir şey gizleyip onu az
bir paraya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey doldurmuyorlar.
Kıyâmet günü Allah onlarla ne konuşacak ve ne de onları
temize çıkaracaktır. Orada onlar için acı bir azap vardır. Onlar hidâyeti/
doğru yolu bırakıp sapıklığı, mağfirete karşılık olarak da azâbı satın almış
kimselerdir. Onlar ateşe karşı ne kadar da dayanıklıdırlar!”91
Kitab’a vâris olanlar, Kitab’ı açıp okuyanlar, onu açıklamakla mükellef tutulmuşlardır.
“Allah, kendilerine Kitap verilenlerden: ‘Onu mutlaka insanlara
açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz!’ diye söz almıştı. Fakat onlar,
verdikleri sözü kulak ardı ettiler, onu az bir dünyalığa değiştiler. Yaptıkları
alışveriş ne kadar kötü!”92
Müslümanların yaşadığı değişik ülkelerdeki resmî din kurumunun görevlileri,
dinin toplum tarafından anlaşılmasını, dinin sosyal ve siyasal yönlerini,
87 5/Mâide, 50
88 95/Tîn, 7-8
89 2/Bakara, 256
90 2/Bakara, 159
91 2/Bakara, 174-175
92 3/Âl-i İmrân, 187
≈ 66 ≈
Ahmed Kalka n
iyilikleri emretmek ve kötülüklerle mücâdele etmenin her müslümanın görevi
olduğunu anlatmayarak, kötülüklerin toplum hayatına egemen olmasına
destek oldular. Bu görevliler, kötülüklerin toplum hayatına hâkim olması için,
elbette ki kötülüğü övüp halkı teşvik etmediler; zaten onlara bu görev de
verilmemişti. Kötülükleri başkaları, rejimin bizzat kendisi toplumun önüne çıkardı;
fakat toplumdaki dinî inanç, bu kötülüklerin yayılmasını engelliyordu.
Bu dinî inanç toplumdan kalkmadıkça kötülük yayılmayacaktı. Öyleyse bu
dinî inanç kalkmalıydı, ya da vicdanlara hapsedilmeliydi ki, kötülüklere meydan
açılabilsin ve her çeşit şer (şirk, küfür, isyan, tuğyan, fesat ve ahlâksızlıklar)
ortalıkta özgürce işlenebilsin. Dini vicdanlara itebilme işi, toplum içinden
çıkan, toplumun güveneceği kişilere verilmeliydi ki, toplum uyanıp laik ve
tâğutî rejimlere, şerlerin egemen olduğu sisteme ve yapıya karşı gelmesin.
Evet, bu resmî görevliler, büyük çoğunlukla, dini vicdanlara hapsederek
gerçekleri gizlemişler, hakkın toplum tarafından anlaşılmasına engel olmuşlardır.
Bu ise, yapılabilecek en kötü işti: “Onlar, işledikleri kötülükten, birbirlerini
vazgeçirmeye çalışmıyorlardı. Andolsun yaptıkları ne kötüdür!”93;
“Allah’ın âyetlerini az bir paraya sattılar da O’nun yoluna engel oldular.
Onların yaptıkları, gerçekten ne kötüdür!”94 Bu görevliler, bunu ister bilerek
yapsınlar, isterse bilmeden; bâtılı emretmeleri, bundan da kötüsü, hakla bâtılı
karıştırmaları, cinâyet olarak yeter! “Âyetlerimi az bir karşılık ile satmayın;
yalnız Benden (Benim azâbımdan) korkun. Hakkı bâtıl ile karıştırmayın;
bilerek hakkı gizlemeyin.”95
Yine, hangi sebeple olursa olsun, hakkı gizleyerek belli konuları işlemeleri,
onların Kur’an’ı böldüklerinin açık bir delilidir. Bunun hesabı, elbette sorulacaktır.
“Onlar ki Kur’an’ı bölük bölük ettiler. Senin Rabbin hakkı için
Biz onların hepsine, yaptıkları şeylerden soracağız. O halde sen emrolunduğun
şeyi açıkça söyle ve müşriklere aldırma!”96 Kur’an’ı parça parça
ederek bir bölümü ile hareket edenler için Kur’an’ın öngördüğü ceza, dünya
hayatında laik düzenlerin isteklerine göre hareket ettiklerinden dolayı rezillik,
rezillerin âhiret cezası ise, azâbın en şiddetlisine atılmaktır. “...Yoksa siz
Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden bunu
93 5/Mâide, 79
94 9/Tevbe, 9
95 2/Bakara, 41-42
96 15/Hicr, 91-94
≈ 67 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
yapanın cezası, dünya hayatında rezil olmaktan başka nedir? Kıyâmet
gününde de (onlar) azâbın en şiddetlisine itilirler. Allah, yaptıklarınızı bilmez
değildir.”97
Müslümanların yaşadıkları ülkelerdeki dinle ilgili memurlar, kendilerine
emredilen gayr-i meşrû da olsa her çeşit emre itaatkâr tavırlarıyla, bilerek
veya farkında olmadan; tâğutî ve laik düzenlerin emir ve yasaklarını Allah
ve Rasûlünün emir ve yasaklarının üstüne çıkarmış oluyorlar. Bu nedenle,
Kur’ânî emirler bunlar için pek bir şey ifade etmeyebiliyor. Bunun en açık
örneği, cenaze namazları ile ilgili tutumlarıdır. Kur’ân-ı Kerim, Allah’ın dininden
hoşlanmayanların, fâsıkların ve münâfıkların namazlarının kılınmamasını,
mezarları başında durulmamasını isterken, bu namaz memurları, bırakın
münâfıkları, Allah’ın dinine ve müslümanlara düşman olan dinsizlerin (daha
doğrusu, farklı din mensupları müşriklerin) bile namazlarını kılmakta, onlar
için duâ etmektedirler. Namazdan sonra da bu müşriklerin ölüsünü almaya
gelenlerin bazılarınca, “kahrolsun şeriat!” diye İslâm’a saldırdıkları durumlar
bile olabilmektedir. “Onlardan ölen hiçbirine asla namaz kılma, onun kabri
başında da durma. Çünkü onlar, Allah ve Rasûlünü inkâr ettiler de fâsık
olarak öldüler.”98 Şimdi, bir tarafta Yüce Allah’ın emri, diğer tarafta İslâm
dışı sistemin emri var. Bu ülkelerdeki namaz memurları, düzenin emrine tâbi
olduklarını ortaya koyarak, Yüce Allah’ın bu emrinin tersine hareket ediyorlar.
Bu davranışlarıyla da Kitab’ın hükümlerini arkalarına atmış oluyorlar.
Laik ve tâğûtî düzenlere hizmeti ibâdet kabul eden her çeşit görevliler,
tevbe ederek Allah’a ve O’nun yüce Kitabına tam teslim olmadıkları
ve Kur’ânî gerçekleri insanlara olduğu gibi anlatmadıkları sürece, ne müslümanlarla
beraber olabilirler ve ne de Yüce Allah tarafından bağışlanırlar.
“İşte onlar, âhireti verip dünya hayatını satın alan kimselerdir. Onlardan
azap hiç hafifletilmez ve onlara hiç yardım edilmez.”99; “Ancak, tevbe edip
düzeltenler, (hakkı) açıklayanlar başka. Onları bağışlarım. Çünkü Ben tevbeyi
çok kabul eden ve merhametli olanım.”100
Hamdolsun, bu âyete göre durumlarını düzeltenler, günden güne çoğalmakta
ve Müslümanların yaşadığı ülkelerde dinle ilgili görev yapan nice
insan, yalnızca Yüce Allah’a kul olma şerefine ulaşmak için çalışmaktadır.
97 2/Bakara, 85
98 9/Tevbe, 84
99 2/Bakara, 86
100 2/Bakara, 160
≈ 68 ≈
Ahmed Kalka n
Ancak, rızık endişesiyle hâlâ gerçekleri gizleyen büyük bir grup resmî görevli
bulunmaktadır.101
Özetlersek; İslâm’a göre din, sadece ölüm ötesi ile ilgili bir mezarlık dini
olmayıp, insan hayatının bütün yönlerini kapsayan, onun ruhsal olduğu kadar,
sosyal ve siyasal yönlerden de Kur’an’a ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’in
sünnetine göre düzenlemeler öngören bir hayat anlayışı, bir dünya görüşüdür.
Gerçekten dinin, yani İslâm’ın nasıl uygulanacağını öngören ve emreden
Kur’an, müslümanın bütün iç ve dış dünyasını, maddî ve mânevî hayatını
düzenleyecek ilkeleri de içermektedir. Bu anlamda din, Allah’ın rızâsına
uygun gelecek biçimde düzenlenmiş bir toplumsal bütün ya da sistemdir ki,
beşerî olan diğer sistemler içerisinde, Allah’ın kabul ettiği tek sistem olarak
kabul edilmektedir. Öyleyse genel bir değerlendirmeyle İslâm’a göre din, insanın
bu dünyadaki hayatını bir bütün olarak kapsaması yanında, ölüm sonrası
hayatını da anlamlı kılan temel ilkeler ortaya koymaktadır. Ayrıca insanın
eşyayla ilişkisini, evrene bakış tarzını kuran özü de vermektedir.102
Fıtrata uygun tek din olan hak dinin egemenliği için, bu dinin mensupları
sonuna kadar mücâdele etmelidir.103 Çünkü hak dine karşı olanlar, bu dini
ortadan kaldırıncaya kadar mücâdele etmekten geri kalmayacaklardır.104 Ve
onlar hak dini sürekli alay ve eğlence konusu yapacaklardır. O halde hak din
mensupları bunları gönül dostu edinemezler.105 Böyleleriyle duruma göre ya
mücâdele edilir, yahut da onlara: “sizin dininiz size, benim dinim bana!”106
denir.
Hakk’a ve hak dine inanmayan insanların bize din biçmelerine, kendi bâtıl
dinlerini bize dayatmalarına, hak dini tahrif etmeye çalışmalarına, Allah’a ve
Allah’ın dinine iftira etmelerine göz yumacak ve boyun eğecek değiliz. Onların
ilâhlıklarını, rabliklerini reddedeceğiz; onların tuzaklarına düşmeyeceğiz.
Onların (b)alıkları avlamak için oltalarına taktıkları sahte “din”i yutmayacağız.
101 Ramazan Yılmaz, Tevhidin Düşmanı Tefrika, Mücahede Y., s. 155-171
102 İhsan Süreyya Sırma, Sosyal Bilgiler Ansiklopedisi, c. 1, s. 373
103 Bak. 2/Bakara, 193; 8/Enfâl, 39
104 Bak. 2/Bakara, 217
105 Bak. 5/Mâide, 57; 6/En’âm, 70; 7/A’râf, 51
106 109/Kâfirûn, 6
≈ 69 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Dİn
SORULAR
1- Dinin sözlük ve terim mânâsını açıklayınız.
2- Dinler kaça ayrılır? Bunlar nelerdir?
3- Hak Din, Muharref Dinler ve Bâtıl Dinleri açıklayınız.
4- Dinleri kimler, niçin bozmak istemişlerdir?
5- Günümüzde meşhur olan bâtıl dinlere örnekler veriniz.
6- Bâtıl dinleri tanımanın bir müslüman için hangi yönlerden önemli olduğunu
açıklayınız.
7- Din ile bilim arasındaki ilişkiyi açıklayınız.
8- Dinin günümüzde değişik şekilde yozlaştırıldığına dair örnekler veriniz.
9- Resmî din anlayışının ve özellikle câhilî eğitim kurumlarındaki Din Kültürü
ve Ahlâk Bilgisi kitaplarındaki dinin, Allah’ın tek hak dini İslâm’dan ne yönüyle
farkları olduğunu örneklerle açıklayınız.
10- İslâm’ın hâkim olmadığı, yani dinin devlet olmadığı ülkelerde, nasıl devlet
dininin ortaya çıktığı ve dinî teşkilatlar tarafından dinin nasıl yönlendirildiğini
örneklerle açıklayınız.
11- “Sizin dininiz size; benim dinim bana!” (109/Kâfirun, 6) âyeti, bize aşağıdaki
seçeneklerden hangisini öğretmektedir?
a) Müslümanların dininin o günkü dinlerden farklı olmadığını
b) Ebû Cehil ve benzerlerinin dinlerinin de hak olduğunu
c) İslâm’ın dışındaki yaşama şekillerinin bir din olmadığını
d) İslâm’ın dışındaki yaşama şekillerinin de bir din olduğunu
12- Kanunların ve kuralların Allah’ın kitabına dayanmayıp, insanların kendi
akıllarından ortaya attıkları her hayat şekline ne denir?
a) Hak din b) Hıristiyanlık
c) Bâtıl din d) Muharref din
13- Kapitalizm, Kemalizm, Sosyalizm, Demokrasi ve Laiklik için aşağıdakilerden
hangisi tam doğrudur?
a) Bunlar çağımızın idare şekillerindendir. İyisi de olur, kötüsü de.
b) Bunlar bâtıl (uydurma) dinlerdendir. Bâtıl dinlerdeki tüm özellikler bunlarda
da vardır.
c) Bunlar muharref dinlerdir.
d) Bunlar, din olarak kabul edilmez. Sadece yönetim şekli ve ideolojik
anlayışlardır. Bunların, varsa kötülüklerinden sakınmalıyız.
14- Aslı İslâm olduğu halde, sonradan katmalar ve atmalarla tahrif edilen
(bozulan) dinler vardır. Bu muharref dinler hangileridir?
a) Hıristiyanlık b) Hıristiyanlık ve Yahûdilik
c) Yahûdilik d) Kapitalizm ve Komünizm
≈ 70 ≈
≈ 71 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
15. ÜNİTE
İSLÂM DİNİ
• İslâm Kelimesinin Sözlük ve Terim Anlamları
• İslâm’ın Mâhiyeti (İçeriği)
• İslâm’ın Gayesi
• İslâm’ın Hükümleri
• İslâm’ın Genel Özellikleri
• İslâm’ın Eski Şeriatlerle İlişkisi
• Kur’ân-ı Kerim’de İslâm Kavramı
• Hadis-i Şeriflerde İslâm Kavramı
• İslâm’ın Rükûnları (Temelleri)
• İslâm’ın Tebliği
• İslâm’ı Hayata Hâkim Kılmak
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir:
• İslâm kelimesinin sözlük ve terim anlamlarını tanımak.
• İslâm’ın içeriğini izah etmek.
• İslâm Dini’nin gayesini açıklamak.
• İslâm Dini’nin hükümlerini listelemek.
• İman, amel, ahlâk ve muâmelat (hukuk) terimlerini tanımlamak.
• İslâm’ın genel özelliklerini listelemek.
• İslâm’ın, önceki şeriatlerle ilişkisini açıklamak.
• İslâm’ın rükûnlarını, temellerini listeleyip açıklamak.
• Cibril hadisini izah etmek.
• İslâm - amel-i sâlih ilişkisini açıklamak.
• İslâm’ın tebliğcisi olmanın önemini ifâde etmek.
• İslâm’ı ferdî, sosyal ve siyasal hayatımıza hâkim kılmanın gerekliliğini izah
etmek.
≈ 72 ≈
Ahmed Kalka n
İSLÂM KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI
İslâm kelimesi sözlükte; teslim olmak, boyun eğmek, itaat etmek anlamlarına
gelir. Allah Teâlâ’nın emirlerine teslim olup itaat etmeğe dayanan bir
din olması sebebiyle bu dine İslâm denilmiştir.
İslâm’ın terim anlamı: Allah tarafından peygamberler aracılığıyla insanlara
bildirilen dünyada ve âhirette insanları mutluluğa ulaştıracak hayat şekli, itikadî
ve amelî bir nizamdır. İslâm, akıl sahibi insanları kendi tercihleriyle bizzat
hayırlı olan şeylere götüren İlâhî bir sistemdir, kanundur.
İSLÂM’IN MÂHIYETI
İslâm’ın mânâsı, teslim olmaktır; Allah’ın emir ve yasaklarına teslim olmak.
Allah’ın hükümlerine teslim olmaksızın İslâm olmaz.107İnsan, Allah’ın yarattığı
kuldur. Allah, ilmiyle her şeyi kuşattığından ve hikmet sahibi olduğundan
kulluğun gereği, O’na teslim olmaktır. Hayatın kanunları insanın Allah’a teslim
olmasını gerektirir. Çünkü bu kanunları da, insanı da en iyi bilen, Allah’tır.
Bütün kâinat ve içindeki her şey o yaratıcının kanunlarına itaat etmektedir.
O yüzden bütün kâinatın dini İslâm’dır. Güneş, ay, yıldızlar hep müslümandır.
Dünya, hava, su, ışık, ağaçlar, taşlar ve hayvanlar da müslümandır.
İslâm, Allah’a itaat edip teslim olmak demek olduğu için, bütün bu varlıkların
isyan etmeden Allah’a itaat ettiklerini görmekteyiz. Yani teslim oluşlarına,
müslüman oluşlarına şâhidiz. “Allah’ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa
göklerde ve yerde olanların hepsi ister istemez O’na teslim olmuştur ve O’na
döndürülüp götürüleceklerdir.”108 B u â yette g ökte v e y erde o lanların t eslimiyeti
insana örnek olarak gösteriliyor ve deniliyor ki “Ey insan, İşte sen de
böyle teslim olmalısın!” Hz. Ali’nin de dediği gibi “İslâm teslimdir, teslimiyettir.”
Allah’a teslim olmayan kimse, müslüman sayılmaz. İnsan neye teslim
olmuşsa ona kul olmuş demektir. İslâm, imanın bir tezâhürü, dışa yansımasıdır.
İman etmeden teslimiyet, yani imansız İslâm olur mu? Olsa bile makbul
değildir. Münâfıklar inanmadan teslimiyet gösteren insanlardır. Günümüzde
de gerektiği şekilde iman etmediği, Allah’ın hükümlerini içine sindiremediği,
başka ideolojileri (dinleri) benimsediği halde kendilerini “müslüman” olarak
107 Bak. 6/En’âm, 162 ve 4/Nisâ, 65
108 3/Âl-i İmran, 83
≈ 73 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
tanıtan insanlar bu sınıfa girerler. İslâmîyetin (teslimiyetin) geçerli olabilmesi
için gönül rızâsıyla, kayıtsız ve şartsız tam bir teslimiyetle Allah’ın şeriatına
teslim olmak gerekir.
İnsan da kendi hür irâdesi ve tercihiyle Allah’a teslim olursa, İslâm’ı seçip
müslümanca yaşarsa, kâinatın boyun eğdiğine teslim olduğundan artık o,
kâinatla barışıp uyum sağlar. Böylece bu insan, dünyada halife olur.
İslâm dinini, kapsamlı olarak kısaca tanımlamak mümkün değildir. Onun
kapsamlı tarifi ancak Kur’an ve sünnetin tamamıyla yapılabilir. Çünkü İslâm’ın
muhtevâsı ve sınırları Kur’an ve sünnetle çizilmiştir. İslâm, Kur’an’dan
ve sünnetten öğrenilebilir. Yüce Allah bu dini her yönden mükemmel ve kapsamlı
kılmıştır. Öyle ki, İslâm’da hükmü açıklanmamış hiçbir mesele yoktur.
Bir m esele m ubah m ıdır, h aram m ıdır, m ekruh v eya s ünnet m idir, v acip
veya f arz mıdır; y apılan h erhangi b ir eylem v eya i nancın h ükmü belirtilmiştir.
İnanç, ibâdet, siyaset, ekonomi, savaş, barış, hukuk veya insanı
ilgilendiren başka herhangi bir mesele olsun; onunla ilgili dinde mutlaka bir
hüküm vardır veya müctehidler, hükmünü Kur’an ve sünnetten yola çıkarak
tesbit ederler. Allah, Kur’ân-ı Kerim’in özelliğini şöyle açıklar: “Sana bu kitabı
(Kur’an’ı) her şeyi beyan etmek, açıklamak için gönderdik.”109 Kur’an
ve sünnette hükmü açıkça belirtilmeyen meseleler hakkındaki hükmü, İslâm
ümmetinin müctehid âlimleri, kitap ve sünnete dayanarak çıkarırlar.
Peygamberimiz İslâm’ı değişik şekillerde tanımlamışlardır. Bu tanımlardan
biri şu şekildedir: “İslâm, beş esas üzerine bina edilmiştir (kurulmuştur).
Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in (s.a.s.) O’nun kulu
ve Rasûlü olduğuna şehâdet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, Beyt’i
(Kâbe’yi) haccetmek ve Ramazan orucunu tutmaktır.”110
Yukarıdaki hadis, İslâm binasının bu beş temel üzerinde kurulu olduğunu
açıklamaktadır. Dikkat edilmesi gereken husus, bu beş esas, İslâm’ın temelleridir
ama, İslâm’ın tamamı değildir. Bir evin sadece temellerden ibâret
olduğu nasıl söylenemezse, İslâm’ın bu beş temelden ibâret olduğunu iddia
etmek de aynı şekilde yanlıştır. Kur’ân-ı Kerim’i açıp okuyan görecektir ki, bu
beş hususun dışında ahlâktan, iktisattan, sosyal meselelerden, siyasetten,
barıştan, savaştan, hayırdan, şerden... söz edilmiştir. İslâm, temel ve binadan
meydana gelmiştir. Temel, bu beş rükundur. Bina ise, insan hayatıyla
109 16/Nahl, 89 ve yine Bak. Yusuf, 111
110 Buhârî, İman 1; Müslim, İman 22; Nesâî, İman 13; Tirmizî, İman 3
≈ 74 ≈
Ahmed Kalka n
ilgili İslâm’ın diğer hükümleridir. Müslümanın görevi, İslâm’ı tümüyle tanımak
ve tüm olarak ikame etmek, ayakta tutmaktır.
Bu meşhur hadis-i şerifin ışığı altında İslâm’ın temellerini ikiye ayırabiliriz:
Şehâdet kelimeleriyle özetlenen iman ve önemine binâen dört amelin zikredilmesinden
anlaşılan amel-i sâlih.. İslâm, şehâdet kelimesi ve imanın rükûnlarıyla
ortaya çıkan inançtır. İslâm; namaz, zekât, oruç ve hac ile ortaya çıkan
ibâdetlerdir. Bunlara İslâm’ın rükûnları, temelleri denilir. İslâm’ın geri kalanı
ise, bu temeller üzerine kurulan binadır. Bu binayı meydana getiren unsurlar
İslâm’ın hayat sistemleri, nizamlarıdır: Siyasî nizam, ekonomik nizam, ahlâkî
nizam, askerî nizam, sosyal nizam, öğretim nizamı vs. İslâm’ın hâkimiyetini
sağlaması için ayrıca müeyyideleri vardır (Müeyyide: Kanun ve ahlâkî emirlerin
yerine getirilmesini temin eden kuvvet, yaptırımla ilgili kural demektir.) Bu
müeyyideler; cihad, marufu emredip münkerden sakındırmak; fıtrî cezâlar,
Allah’ın dünya ve âhirette verdiği Rabbânî cezâlardır. O halde İslâm; inanç,
ibâdet, hayat sistemleri ve müeyyidelerdir.
İslâm, insanın içi ve dışı, kalbi ve kalıbı, aklı ve vicdanı, arzusu ve nefreti,
duygusu ve hassâsiyetiyle Allah’a teslim olup boyun eğmesidir. Kalbini ve
aklını, elini ve eteğini, içini ve dışını Allah’ın hükmü dışındaki her türlü etkiden
kurtarmaktır. İslâm, genel nizam, hayatın her cephesiyle ilgili kanun ve vahiyle
emredilip, peygamberle tebliğ edilen, insan davranışlarının programıdır.
Bu programa uyana sevap; uymayana cezâ vardır. İslâm, Allah Teâlâ’nın
indirdiği ahkâm (hükümler), akîde, ibâdet, ahlâk, muâmelât, Kur’an ve sünnetteki
haberlerin bütünüdür.
İslâm’ın zıddı, câhiliyyedir. Câhiliyye küfür demektir; bir inanç ve yaşama
biçimi olarak İslâm’ın dışındaki her türlü küfrün ortak adıdır. İslâm’ın her
parçasının karşısında mutlaka câhiliyye vardır. Hz. Ömer’in dediği gibi, “İslâm’la
câhiliyyeyi bilmeyenler türeyince, İslâm’ın düğümleri teker teker çözülür.”
İslâm tüm ayrıntılarıyla câhiliyyenin karşıtıdır. Çünkü İslâm’dan her bir
cüz, Allah’ın her şeyi içine alan ilminin eseridir. Ona karşı olan her düşünce
ve hareket de, mutlaka câhiliyyedir. Çünkü o, sınırlı insan ilminin eseridir. Üstelik
insanın hevâ ve arzuları kendisine gâlip gelebilir; güzeli çirkin, çirkini de
güzel görebilir. “Yoksa onlar câhiliyye idaresini mi istiyorlar? İyi anlayışlı bir
toplum için, hüküm koyma yönünden Allah’tan daha güzel kim vardır?”111
111 5/Mâide, 50
≈ 75 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
Bazı insanlar, câhiliyye yolunda gidenlerin bir kısmının hareket, yaşayış
veya bazı sistemlerinde ortaya çıkan güzellik ve olgunluğu görünce, şüpheye
düşerler. Bunun sebebi, İslâmîyetten olan bir şey, bazen câhiliyye ile
karışır. İslâm’dan olan o şey, orada da güzel görünür. Câhil kişi, İslâm’ın
hakikatini bilmediği için bu düzene bağlanır. Şâyet bu insanhakkı bilseydi, o
câhiliyye düzeninde gördüğü kısmî iyiliklerin İslâm’a ait olduğunu anlayacak,
kaynağa ve asla yönelecekti.
İnançlarda İslâm ve câhiliyye vardır. İbâdetlerde İslâm ve câhiliyye vardır.
Ahlâkta, siyasette, öğretimde, savaş, barış ve sosyal meselelerde İslâm ve
câhiliyye vardır. İnsanla ilgili bütün meselelerde, bütün kanun ve kurallarda
İslâm ve câhiliyye vardır. İnanç ve ibâdetlerdeki câhiliyye, câhiliyyelerin en
tehlikelisidir. Onun için Allah Teâlâ, sağlam itikatla beraber bazı câhiliyye
hareketlerinde bulunanları affeder ama, inanç ve ibâdetleri câhiliyye inanç
ve ibâdetleri olan kimseyi, İslâm’ın tüm ahlâkıyla ahlâklansa dahi kesinlikle
affetmez. “Allah kendisine şirk koşulmasını affetmez. Ama bunun dışında
dilediğini affeder.”112
Allah Teâlâ İslâm’ı bir bütün olarak göndermiştir. Kim tümünü alırsa, İşte
o müslümandır. Kim onun bir kısmını alır ve bir kısmını almazsa, İslâm’la
câhiliyyeyi birbirine karıştırmış olur. “Yoksa siz Kitab’ın bir kısmına inanıp
bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden bunu yapanların cezâsı dünyada
rezil ve rüsvay olmaktan başka bir şey değildir. Kıyâmet gününde ise
azâbın en şiddetlisine atılacaklardır. Allah sizin yaptıklarınızdan gâfil değildir.”
113 Her müslümanın, câhiliyyenin bütün âdet ve kurallarından arınmış
olması ve İslâm’ın bütününü alması gerekir. İslâm ümmeti de, İslâm devleti
için mükemmel bir örnek olmalı ve yeryüzünden câhiliyye düzenini silmeye
çalışmalıdır.
İslâm devlet düzeninden sapma ve giderek İslâm’ın hukuka, muamelâta
dair ahkâmının kaldırılması, müslümanlar arasında câhiliyye düzeninin yayılmasına
vesile oldu. “İslâm’ın halkaları teker teker çözülecek. İlk olarak
yönetim halkası çözülecek ve en sonunda da namaz halkası sökülecektir.”
Câhiliyye düzenini tüm yeryüzünden söküp atmak, fitneyi kaldırmak için
hücum edenin İslâm olması gerekirken, hücuma uğrayan kendisi oldu. Câhiliyye
düzeni onu tamamen söküp atma çabasındadır. Bu gün İslâm topraklarında
ne kadar çok câhiliyye idareleri vardır ve bu câhiliyyelere uyan
112 4/Nisâ, 48
113 2/Bakara, 85
≈ 76 ≈
Ahmed Kalka n
ne kadar çok müslüman vardır. Câhiliyye düzenlerinin (bâtıl dinlerin) ortak
özellikleri, İslâm’a, tevhide düşman olmalarıdır.114
KUR’AN’DA İSLÂM’A GİRMEYE, MÜ’MİN VE MÜSLÜMAN OLMAYA ÇAĞRI
YAPILIR
“Müslüman” olduğunu söyleyen çoğunluk, Kur’an’ı hakkıyla okumadığı
ve Rasûlün şahidliğini dikkate almadığı için Allah yolunda gerektiği gibi cehd
ve gayret göstermekten uzak düşmüştür. Kur’an’ı ve Rasûlün güzel örnekliğini,
mücadele sünnetini anlamayı ve rehber edinmeyi ihmal edince, nasıl
ve neler yapması gerektiğinin, nefsine ve içinde yaşadığı topluma karşı sorumluluklarının
bilincine varamamıştır. Kur’an’ın şartlarını belirlediği ölçülerde
“Müslim” olup gerçek anlamda Allah’a teslim olunsaydı, bu tevhidî İslâmî
kimlikle gerçekleştirilecek bütün ibadetler ve ameller kişiyi Allah’a yakınlaştırmanın,
onu arındırıp inşa etmenin vesilesi olacaktı. Ancak, Kur’anî ölçülerde
Müslim olmaktan ve Rasûlün sünnetinden uzaklaşarak takva yitirilip ibadetler
ve ameller anlam ve eksen kaybına uğrayınca, ubudiyet bütünlüğünden
kopuk parça ibadetler içi boş formlara indirgenir. Böyle ibadetler ve ameller
ise, Allah’a yakınlaştıracak yerde, mümkün ki Allah’tan uzaklaştıracak bir
işlev görmeye bile başlar.
“Ey İman Edenler! Topluca İslâm’a Girin”
“Ey iman edenler, hepiniz topluca (bütün varlığınızla) ‘Silm’e, İslâm’a,
(barışa, güvenliğe, kurtuluşa)’ girin ve şeytanın adımlarını izlemeyin.
Çünkü o, size apaçık bir düşmandır.”115
Bu âyetinde Rabbimiz, “Ey iman edenler” hitabının ardından, iman
ettiğimiz değerleri, ölçüleri, hükümleri, yani Kur’ân’ın bütününü hayatımızın
bütününe hâkim kılıp yaşayarak imanımızı ispata, yani Müslim/Müslüman olmaya
çağırmaktadır. Yani imandan sonra, bütün varlığımızla, bütün bir hayatımızla
Müslim olmaya (Allah’a teslim olmaya) dâvet etmektedir. İman ancak
bu halde yaşanabilir. Hayat Allah’a teslim edilmez ve iman edilen değerler
hayata hâkim kılınmazsa başlangıçta teorik olarak oluşan iman da korunamaz.
O hâlde hayatımız ve amellerimiz iman iddiamızı ispat eder mahiyette
olmalıdır. Mü’minler, bütünüyle Allah’a teslim olmalı, varlıklarını tümüyle O’na
114 Bak. Din ünitesi
115 Bakara, 2/208.
≈ 77 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
adamalıdırlar. Bu teslimiyet, yüce Allah’a boyun eğmeyen, O’nun hükmüne
ve yazgısına razı olmayan en ufak bir düşünce, duygu, niyet, eylem, arzu ve
endişe kırıntısını geride bırakmayan, hayatın hiçbir alanını Allah’tan ve dininden
soyutlamayan kesin bir teslimiyet olmalıdır.
Yüce Allah burada mü’minleri topyekûn varlıkları ile silm’e/barışa/İslâm’a
girmeye çağırırken, aynı zamanda onları şeytanın peşinden gitmemeleri hususunda
uyarmaktadır. Yani ortada sadece iki istikamet vardır. Ya topyekûn
barışa/İslâm’a girmek, ya da şeytanın izinden gitmek. Ya doğru yol, ya sapıklık.
Ya İslâm, ya cahiliye. Ya Allah’ın yolu ve şeriatı, ya Şeytanın yolu ve
nefsin hevası. Ya Allah’ın rehberliği, ya Şeytanın saptırması. İşte mü’min olan
müslüman, durumunu böylesine bir kesinlikle kavramalı ve bu kavrayışın
sonucu olarak sağa sola yalpalamamalı, tereddüde düşmemeli; değişik yollar,
değişik istikametler arasında şaşırıp kalmamalıdır. Kim bütün varlığı ile
silm’e/barışa/İslâm’a girmez, kim kendini bütünü ile yüce Allah’ın ve O’nun
şeriatının hâkimiyetine teslim etmez, kim diğer bütün düşüncelerle, diğer
bütün sistemlerle ve gücü yettiği kadar diğer bütün yasal düzenlemelerle
ilişkisini kesmez ise, bu kimse Şeytanın yolundadır, onun adımlarını izlemektedir.
Rabbimiz, “Hem Allah’a iman ettiğinizi iddia edip hem de şeytanın
adımlarını izlemeyin, şeytan sizin düşmanınızdır” hatırlatması
yapmaktadır. Yüce Allah (c), mü’minleri ilk plânda bütün varlıkları ile silm’e/
barışa/İslâm’a girmeye çağırmakta ve daha sonra da onları şeytanın adımlarını
izlememeleri hususunda uyarmaktadır. Hemen arkasından da, şeytanın
kendilerine düşman olduğunu hatırlatmaktadır. Bu öyle açık ve bâriz bir
düşmanlıktır ki, onu ancak gafiller hatırlarından çıkarabilirler. Oysa gaflet ile
iman birbiri ile bağdaşmaz.
O hâlde, sürekli Rabbimize sığınmak, bütün varlığımızla silme/İslâm’a
girmek, O’na teslim/Müslim olmak, sadece O’ndan istemek, O’na yalvarıp
yakarmak zorundayız. Çünkü Rabbimiz, “Hayatınızı ve dininizi Allah ve
şeytan arasında bölmeyin, parçalamayın, bütün varlığınızla ve hayatınızın
bütünüyle İslâm’a girin” diyor. Aksi takdirde, hem Allah’a hem de
şeytana kulluk/itaat edilmesi hâlinde, arzda fesad çıkarıp barışı yok etmeye
kalkan, kendine ve Rabbine yabancılaşmış insan türü ortaya çıkacaktır. O
zaman da, haksızlık, hukuksuzluk, zulüm ve zillet, bugünkü gibi kaçınılmaz
olacaktır.
≈ 78 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’ân’da Emredilen, Kitaba Uyarak Takvayı Kuşanmak, “Müslim”/
Müslüman Olmak ve “Müslim olarak ölmeye” çalışmaktır
Rabbimiz ayetlerinde bizim için İslâm’ı din olarak seçtiğini ve dinimizi tamamladığını
ve bizim için hayat tarzı olarak İslâm’dan razı olduğunu bildirmektedir:
“…Bugün sizin dininizi kemale erdirdim, üzerinizdeki nimetimi
tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’dan razı oldum.”116
Rabbimiz bize şu mesajı vermektedir: Bugün sizin dininizi kemale erdirdim.
Böylece üzerinize olan nîmetimi tamamladım, din olarak sizin için
İslâmiyet’i seçip beğendim. İslâm’ı, teslimiyet dinini sizin için hayat programı
yaptım. Teslimiyet dini olan İslâm’ı sizin için hayat tarzı olarak belirledim ve
sizin için sadece bundan razı oldum. Âl-i İmrân Sûresi 85. âyetin beyanıyla
söyleyecek olursak Rabbimiz şöyle buyuruyor: “kim teslimiyet dini olan İslâm’dan
başka bir din, İslâm’dan başka bir hayat tarzıyla Bana gelirse asla
ondan razı olmayacağım. Sizin Bana karşı konumunuz; kayıtsız şartsız teslimiyettir,
yâni İslâm’a girmek, bütün hayat alanlarında sadece bana itaat
etmek, bütün hayatınızla bana teslim olmak ve Müslim olmaktır.”
Tüm peygamberler tek bir ilaha çağırmışlardır ki bu tevhiddir. Sadece, bu
tek ilaha kulluk edilmesini istemişlerdir ki bu da dindir. Hepsi her şeyi bu tek
ilahtan almaya ve bu tek ilâha boyun eğmeye çağırmışlardır ki bu İslâm’dır.
Allah, insanlığa gönderdiği risaleti sona erdirmeyi dilediği zaman, tüm insanlara
özel bir zaman ve mekân ile ve belirli bir toplumla sınırlandırmaksızın
bütün “insan”ları muhatap alan risalet ile peygamberlerin sonuncusu olan Hz.
Muhammed’i gönderdi. Mekân, çevre ve zaman faktörlerinin ötesinde, tüm
“insan”ı muhatap alan bir risâlet. Çünkü bu risalet, değişmez, bozulmaz ve
iptal edilmez “insan fıtratı”nı muhatap almaktadır. “Allah’ın yaratma kanununa
uygun olan dine dön ki insanları ona göre yaratmıştır. Allah’ın
yaratması değiştirilemez. İşte dosdoğru din budur.”117 Bu din, insanın
hayatını her yönüyle ve bütün kapsamıyla kuşatan bir şeriattır. Bu şeriat her
şeyi ayrıntılarıyla açıklanmış, hayatın zaman ve mekân değişkenlerine bağlı ve
dönemsel olarak ortaya çıkan sorunları için genel prensipler ve temel kurallar
koymuştur. Zaman ve mekân faktörleriyle değişmeyen ve sürekliliğini koruyan
sorunların her biri için ayrı ve ayrıntılı kurallar getirmiştir. Bir mü’minin bu dinin
eksik olduğu vehmine kapılarak, onu tamamlamaya kalkışması, bir kusur
bularak onu gidermeye çalışması zaman ve mekâna uygun olarak değiştir-
116 Maide, 5/3.
117 Rum, 30/30.
≈ 79 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
meye veya geliştirmeye yönelmesi mümkün değildir. Böylesi bir durumda,
o, Allah’ın doğru sözlülüğünü kabul etmemiş ve müslümanlar için seçtiğini
beğenmemiş olduğundan bir mümin olamaz. Kur’an’ın indirildiği dönemdeki
bu şeriat her zaman için geçerli olan dindir. “İnsan”ı yaratan Allah, yarattığını
da en iyi bilendir. Allah insanı yaratmış -ki O ne yarattığını çok iyi bilir- ve ona
bu şeriatı içeren bu dini seçmiştir. “Dünkü şeriat, bu günkü şeriat değildir” denemez.
Çünkü bu durumda kişi, insanın ihtiyaçlarını ve durumlarını Allah’tan
daha iyi bildiğini iddia etmiş olur. 118
“Şüphesiz Allah katında din İslâm’dır.”119 Burada sözü edilen İslâm,
teslim olmakla gerçekleşen İslâm’dır... İtaat ve bağlılıkla gerçekleşen İslâm’dır.
Kulların aralarında Allah’ın kitabını hakem tayin etmekle gerçekleşen
İslâm’dır...
Allah’a göre sadece bir tek doğru sistem ve insan için bir tek doğru hayat
tarzı vardır. Bu şu demektir: İnsan Allah’a ibadet etmeli, O’nu mâbud olarak
tanımalı, tamamen O’na teslim olmalı, kendisini O’na ibadet ve hizmete
adamalıdır. Ayrıca keyfine göre bir ibadet şekli de icat etmemelidir. Bilâkis
hiçbir şey ekleyip eksiltmeksizin Allah’ın rasûllerine indirdiği hidayet’i rehber
edinmelidir. Bu düşünce ve davranma şekline “İslâm” denir. Allah’ın, kulları
ve yarattıkları için İslâm’dan başkasını meşru kabul etmemesi, O’nun kulları
üzerindeki mutlak hakkıdır. Allah tarafından tarih boyunca dünyanın hangi
köşesine gönderilmiş olursa olsun, her peygamberin sadece ve sadece
İslâm’ı tebliğ ettiği anlamına gelir. O halde herhangi bir topluluğa, herhangi
bir dilde indirilen her kitap, aynı İslâm’ı öğretmiştir. Sonraları insanlar bu dini
bozmuşlar ve ona ya kendi çıkarlarını korumak ya da nefislerini yüceltmek
için bazı şeyler eklemişler, çıkarlarına uymayan bazı bölümleri de kitaptan
çıkarmışlardır. Belirlenen sınırları aşmak, adaletsiz kazanç, imtiyaz ve haklar
elde etmek istedikleri için yeni dinler icad etmişlerdir. Böylece bu dine tâbi
olan kişiyi, kendi istek ve arzularına uydurmak için doğru Din’in prensipleri,
inançları ve emirlerinde değişiklikler yapmışlardır.120
Hâlbuki dinin özü, tevhid inancı çerçevesinde, her yönüyle ve gerçek anlamıyla
İslâm’dır. “Kendisinden başka ilah olmayan” Allah’ın emrettiği gerçek
dindarlığın gereği de bu tevhide şehadet ve bu tevhid çerçevesinde bir olan
Allah’a teslimiyet ve itaattir. Allah katında din, halis din olan “Allah’a teslimi-
118 Seyyid Kutup, Fî Zilâli’l Kur’ân Tefsiri.
119 Âl-i İmran, 3/19.
120 Mevdudi, Tefhimu’l Kur’ân Tefsiri.
≈ 80 ≈
Ahmed Kalka n
yettir”. Allah Teâlâ’ya ortak tasavvuru, muhal ve bâtıl olan bir şeyolduğu gibi,
İslâm’dan başka bir hak din tasavvur etmek de bâtıldır.121
“Yoksa onlar Allah’ın dininden başka bir din mi arıyorlar. Oysa
göklerde ve yerde bulunanların tümü ister-istemez O’na teslim/İslâm
olmuşlardır ve O’nun huzuruna döndürüleceklerdir.”122 Açıktır ki,
evrensel olan İslâm; emre boyun eğiş, düzene uyma ve yasaya itaattir. Bütün
evren, evrendeki bütün varlıklar ve fıtrat işte bu ilâhî yasaya itaat etmekte
ve din olarak İslâm olup sadece Allah’a itaat/secde etmektedir. Rabbimiz
insandan da bu evrensel âhenge uyarak İslâm’a girmesini sadece Allah’a
teslim olmasını istemektedir.
“De ki: ‘Biz Allah’a, bize indirilene, İbrahim, İsmail, İshak, Yakup
ve torunlarına indirilene, Musa’ya, İsa’ya ve peygamberlere Rablerinden
verilenlere iman ettik. Onlardan hiç biri arasında ayrılık gözetmeyiz.
Ve biz O’na teslim/İslâm olmuşlarız (Müslimleriz).”123 “Kim
İslâm’dan başka bir din ararsa, (bilsin ki o din) ondan kabul edilmeyecek
ve o âhirette hüsrana uğrayanlardan olacaktır.”124
Bu, bütün evrenin boyun eğdiği İslâm’dır. Evren, Allah’ın belirlediği ve
idare ettiği nizama boyun eğerek bu İslâm’a uymaktadır. Öyleyse, anlamını
ve gereğini yerine getirmeden “Allah’tan başka ilah yoktur” şehadetine uymadan,
kelime-i şehadeti sadece diliyle söylemek asla İslâm olmayacaktır.
Şehadetin anlamı ve gerçeği, ilahlığı ve hâkimiyeti, “Bir”e indirgemek, kulluk
ve yönelişte birliği sağlamaktır. “Muhammed, Allah’ın Elçisidir” şehadetinin
anlamı ve gereği olmadan da İslâm olmaz. Bu şıkkın manası ve hakikati
O’nun, ilahından hayat için getirdiği sisteme bağlılık, Allah’ın gönderdiği yasaya
uymak, kullara getirdiği kitabı hakem kabul etmektir, Allah’a ve Rasûlüne
itaat edip, Rasûlün güzel örnekliği ve şahidliğiyle Allah’a teslim olmak/
Müslim olmaktır.125
Rabbimiz, Nahl Sûresi 81. âyette, lütfettiği nimetleri sıralayıp Müslim olma
sorumluluğumuzu hatırlatıyor: “Allah, yarattıklarından sizin için gölgeler
yaptı ve dağlarda da sizin için barınaklar var etti. Sizi sıcaktan
121 Emalılı M. Hamdi Yazır Tefsiri.
122 Âl-i İmran, 3/83.
123 Âl-i İmran, 3/84.
124 Âl-i İmran, 3/85.
125 Seyyid Kutup, Fî Zilâli’l Kur’ân Tefsiri.
≈ 81 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
koruyacak elbiseler ve savaşta sizi koruyacak zırhlar verdi. Böylece
Allah, Müslim olasınız diye üzerinizde olan nimetini tamamlıyor”.
İşte tüm bu nîmetlerin ve lütufların sahibi olan Rabbimizin biz kullarından
istediği tek şey vardır. O da; O’nun emirlerine teslim olan Müslimlerden olmamızdır.
Bu nîmetlerin sahibini bilmek ve tüm bu nîmetleri, onları verenin
yolunda kullanmaktır. Tüm bu nîmetlerle sadece O’na kulluğa tahsis edilmiş
bir hayatı yaşamaktır. Özetle Rabbimizin bizden istediği; tüm hayatımızı, o
hayatın sahibinin istediği gibi yaşamaktır. Hayatın ve ölümün sahibi olan Allah’a
boyun eğerek, Onun arzularına teslim olmak, O’nun koyduğu hüküm
ve ölçülere teslim olarak gerçek anlamda “Müslim” olmaktır.
Rabbimiz Al-i İmran Sûresi 102 ve 103. âyetlerde şöyle buyurmaktadır:
“Ey iman edenler! Allah’tan, O’na yaraşır şekilde korkup sakının
(O’nun emir ve yasaklarına uyma sorumluluk bilincini/takvayı kuşanın)
ve ancak Müslimler olarak can verin. Hep birlikte Allah’ın ipine
(Kur’ân’a) sımsıkı sarılın. Parçalanıp bölünmeyin…”
Bu âyetinde Rabbimiz, iman edenlere hitap ederek, “iman ettiğinizi beyan
edip kalple tasdik etmeniz yetmez, imanınızı takvanızla ispat edin. Allah’ın
azabından korkup sakınarak, O’nun emir ve yasaklarına itaat etme sorumluluğunuzu
hakkıyla yerine getirin.” buyurur. İman edenlerden istenen, Allah’ın
emir ve yasaklarına uymak üzere takvayı hakkıyla kuşanmak ve böyle bir
hâl üzere, yani Müslim olarak ölmektir. Ama maalesef yüzyıllara sâri tarihsel
süreçte takva terk edildi ve Müslim kimliği yozlaştı. Allah’ın inzal ettiği ipi olan
Kur’ân’a hep birlikte sarılmak yerine her grup bu tarihsel süreçte ürettikleri
kendi iplerine sarıldılar ve diğer insanları da bu üretilmiş iplere tutunmaya
çağırdılar. Bu sebeple Hak dinin izzeti yerine Hak-bâtıl karışımından oluşan
şirke bulaşmış din anlayışlarının zilletine sürüklenilmiş ve parçalanma, dağılma
kaçınılmaz olmuştur. Kur’ân’dan uzaklaşıp geleneksel cahiliyeyi İslâm
zanneden kitleler ise, Kur’ân’da Rabbimizin beyan ettiği nitelikte Müslimler
olamamışlardır. Allah’a teslim olmak ve vahyin emrettiği takvayı kuşanmak
yerine, Allah’tan uzaklaştıracak yanlış ve üretilmiş din anlayışlarına sürüklenmişlerdir.
Sonuçta da akîdelerini, takip etmeleri istenen yollarını, yöntemlerini
kaybetmişler ve zulümat içinde, karanlıklarda kaybolmuşlardır. Nasıl Müslim
olacaklarını da, bunun için ne yapmaları, nasıl yapmaları gerektiğini de bilemez
hale gelmişlerdir.
≈ 82 ≈
Ahmed Kalka n
Hâlbuki, Kur’ân’da açıkça ortaya konulan mücadele yönteminde, “iman,
sâlih amel, rükû, secde, ibadet, cihad, hayırlı işler işlemek, takvayı hakkıyla
kuşanmak, hakkı ve sabrı tavsiye etmek, yardımlaşarak zulme karşı
mücadele etmek” gibi hayatı kuşatan ilke, emir ve kavramlarla, iman ettikten
sonra neler yapmamız gerektiği ve nasıl gerçek bir Müslim olunacağı
anlaşılır bir biçimde ifade edilmiş ve Rasûlüllah’ın (s.a.s.) güzel örnekliğinde
de uygulamaya konmuştur.
Rabbimiz, bir âyetinde, tek bir ilâh olarak yalnız kendisine kulluk yapma
sorumluluğumuzu hatırlatarak Müslim olmaya çağırıyor: “De ki: ‘Bana ancak,
ilâhınızın yalnızca bir tek ilâh olduğu vahyolunuyor. Artık Müslim
oluyor musunuz?”126
Rasûlullah’a (s) şöyle bir dâvet yapması emrediliyor: “Rabbim bana kendi
bilgisinden vahiy göndermektedir. Onunla hayatımızı düzenleyelim
diye bana kitap gönderiyor. Rabbim bana vahyediyor ve bildiriyor ki, kendisinden
başka ilâh yoktur. Kulluk edilmeye lâyık tek İlâh O’dur. O’ndan
başkalarını ilâh bilmeyin. O’ndan başkalarına kulluk ve ibadet yapmayın.
O’ndan başkalarına sığınmayın ve dua etmeyin. O’ndan başkalarının koyduğu
kanunlara ve kurallara itaat etmeyin. Hayatınızın bütün alanlarını
düzenlerken sadece Allah’ın hükümlerini esas alın ve O’dan başka ilahlara
itaat etmeyin. Artık teslim olmayacak mısınız? Artık Müslim/Müslüman
olmayacak mısınız?”
Rabbimiz, Kur’an’da vahyin mesajının kimlere ulaştırılabileceğini ve kimlerin
Müslim olacaklarını şöyle açıklıyor: “Sen, ölülere şüphesiz ki işittiremezsin;
arkalarını dönüp giden sağırlara da çağrıyı duyuramazsın.
Ve sen körleri düştükleri sapıklıktan çekip hidayete erdirici değilsin;
sen ancak, ayetlerimize iman edenlere (söz) dinletebilirsin, işte
Müslim olanlar bunlardır.”127
Bu ayette de şu söylenmiş oluyor: “Sen bu kurtarıcı İslâm mesajını,
Rabbin vahyine kalbini kapatıp kulaklarını tıkamış ölülere işittiremezsin.
Arkasını dönüp giden sağırlara da duyuramazsın. Hidayet yoluna gözlerini
kapatmış olan körleri de sen bu sapıklıktan kurtarıp hidayete erdiremezsin.
Onların Hakk’ı görmeleri ve Müslim olmaları konusunda hiçbir
126 Enbiya, 21/108.
127 Neml, 27/80-81.
≈ 83 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
zaman senin etkin ve yetkin yoktur. Sen ancak âyetlerimize iman eden
kimselere işittirebilirsin. Ancak Allah’a teslim olup mesaja kulak verenler
bu kitabı işitirler, dinlerler, anlarlar ve Müslim/mü’min olurlar ve hayatlarını
bu hükümlere göre düzene koyarlar.”
Rabbimiz Kur’ân’da; Hz. İbrahim’in (a.s.) şu duasını bize örnek olmak
üzere bildirir: “Rabbimiz, ikimizi sana teslim olmuş (Müslimler) kıl ve
soyumuzdan sana teslim olmuş (Müslim) bir ümmet (getir)…”128
İbrahim ve İsmail (a.s.), “Rabbimiz, bizim zürriyetimizden de her şeyiyle
sana teslim olmuş, sadece sana iman edip sadece sana itaat eden ve
senin istediğin hayat tarzından başka hayat tarzlarına razı olmayan, sana
kulluktan başka kimseye kulluk yapmayan bir ümmet çıkar” diyorlar.
Başka bir âyetinde de Rabbimiz, Hz. İbrahim’in (a.s.) Hıristiyan veya
Yahudi olduğunu iddia edenlere karşı onun Müslim olduğuna şahidlik etmektedir:
“İbrahim, ne Yahudi idi, ne de Hıristiyan. Fakat o, hanif (Allah’ı
bir tanıyan, hakka yönelen) bir Müslimdi. Allah’a ortak koşanlardan
da değildi”.129
Allah (c), İbrahim’in (a.s.) fıtratı bozulmamış, Allah’a kulluk ve teslimiyet
yolunun, İslâm yolunun dışındaki tüm yolları, tüm şirkleri reddedip İslâm’ı
seçmiş bir Müslim olduğunu bildirmektedir. Allah’tan başka hiçbir şeye ibâdet
ve itaat etmeyen fıtratı tertemiz bir Müslim olduğunu ve hayatının hiçbir
döneminde asla müşriklerden de olmadığını beyan etmektedir.
Ayrıca daha birçok ayette diğer bütün Peygamberlerin de İslâm
Peygamberi oldukları, kendilerinin de, onların davetine icabet
edenlerin de “Müslimler” olduğu ifade edilmektedir:
Rabbimiz Kur’ân’daki birçok âyetinde, aslında bütün rasullerin Allah katında
makbul tek din olan İslâm’a davet ettiklerini ve aynı duayı yaparak
“Müslimler” olarak ölmeye çağırdıklarını haber vermektedir. “Rabbi ona
‘Eslim/İslâm ol/Teslim ol’ dediğinde, ‘Âlemlerin Rabbine teslim oldum(
eslemtu)’ demişti.”130 “Bunu İbrahim de kendi oğullarına vasiyet
etti, Ya’kub da, ‘Oğullarım! Allah sizin için bu dini (İslâm’ı) seçti.
O halde sadece Müslimler/Müslümanlar olarak ölünüz.’ (dediler).”
128 Bakara, 2/128.
129 Âl-i İmran, 3/67.
130 Bakara, 2/131.
≈ 84 ≈
Ahmed Kalka n
Âyetteki Arapça kelime, “Müslüman ol” veya “İslâm’ı kabul et” (Allah’ın
isteğine boyun eğ) anlamlarına gelen “eslim”dir. O halde Müslim/Müslüman,
kendisini tamamen Allah’a teslim eden ve O’na itaat eden, Rab, Mâlik,
Hâkim, Yönetici, Kanun koyucu ve Mâbud olarak yalnız Allah’ı kabul eden
O’nun koyduğu hayat düzenini yaşayan kimsedir. İslâm, bu inanç ve tutum
üzerine kurulan bir dinî sistemdir.
“Ey oğullarım, Allah sizin için bu dini (İslâm’ı) seçti.”131 Demek
ki, bu din ilâhî bir seçim ve bir tercih ürünüdür. Buna göre herkesin, ama
özellikle Hz. İbrahim ile Hz. İsmail’in soyundan olduklarını ileri sürenlerin bu
konuda tercih yapmaya, alternatif aramaya yetkileri yoktur. Yüce Allah’ın (c)
kendilerine yönelik bu gözetiminin ve bağışının gerektirdiği asgari şey, O’nun
bu seçim ve tercih nimetine karşı şükretmek, ona dört elle sarılmak ve bu
emaneti koruyarak şu yeryüzünden yüz akıyla ayrılmaya çalışmaktır. “Mutlaka
müslüman olarak ölünüz.”
Bir âyette; “İsa, onların inkârlarını sezince, ‘Allah yolunda yardımcılarım
kim?” dedi. Havariler, “Biziz Allah yolunun yardımcıları.
Allah’a iman ettik. Şahit ol, biz Müslimleriz/(Müslümanlarız)’ dediler.”
132 bilgisi verilirken bir diğerinde ise, Hz. Nuh’un (as) kavmine şöyle seslendiği
bildiriliyor: “Eğer yüz çeviriyorsanız, sizden zaten hiçbir ücret
istemedim. Benim ücretim, ancak Allah’a aittir. Bana Müslimlerden
olmam emredildi.”133
“De ki: “Bize yararı ve zararı olmayan, Allah’tan başka şeylere mi
tapalım? Allah bizi hidayete erdirdikten sonra, şeytanların ayartarak
yerde şaşkınca bıraktıkları, arkadaşlarının da: ‘Doğru yola, bize gel’
diye kendisini çağırdığı kimse gibi topuklarımız üzerinde gerisin geri
mi döndürülelim?” De ki: ‘Hiç şüphesiz Allah’ın yolu, asıl yoldur. Ve
biz âlemlerin Rabbine (kendimizi) teslim etmekle (Müslim olmakla)
emrolunduk.”134 “Bir de, bize, “Namazı dosdoğru kılın ve Allah’a karşı
gelmekten sakının” diye emrolundu. O, huzurunda toplanacağınız
Allah’tır.”135
Rabbimiz, rasûlünden ve elçinin yolundaki tüm davetçilerden, davetin
muhataplarına şunları söylemelerini istiyor: “Eğer seninle çekişip tartı-
131 Bakara, 2/132.
132 Âl-i İmran, 3/52.
133 Yunus, 10/72.
134 En’am, 6/71.
135 En’am, 6/72.
≈ 85 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
şırlarsa, de ki: “Ben, bana uyanlarla birlikte, kendimi Allah’a teslim
ettim (Müslim oldum).” Ve kitap verilenlerle ümmilere de ki: “Siz de
teslim (Müslim) oldunuz mu?” Eğer teslim (Müslim/Müslüman) oldularsa,
gerçekten hidayete ermişlerdir. Fakat yüz çevirdilerse, artık
sana düşen yalnızca tebliğ(etmek)dir. Allah, kulları hakkıyla görendir.”
136
Görüldüğü üzere bütün Nebiler, Rasûller aynı dine, İslâm’a çağırmışlar
ve onlar ile onların davetine icabet edenler (Allah’a boyun eğip teslim olan
anlamında) Müslim adını almışlardır. Diğer insanları da Allah’a teslim olmaya,
Müslim/Müslüman olmaya çağırmışlardır. Bu sebeple, kendimizi, bizzat
Allah tarafından verilmiş ve bütün Rasûllerin davetine icabet edenlerin de
ortak ismi olan Müslim dışındaki başka isimlere nispet etmekten ısrarla kaçınmalıyız.
İnzal edilmiş “Müslim” yerine ikame edilmek üzere üretilmiş “İslâmcı”
da dâhil farklı isimlerle kendimizi isimlendirmekten uzak durmalıyız.
Aksi takdirde kıyamete kadarki sürede gelecek diğer İslâm dini müntesipleriyle
aramızdaki bu ortak isim bağımızın sürekliliğine zarar verilebilecektir. O
hâlde ey “Müslümanlar”! Gelin Allah’a teslim olalım ve Kur’ân’a ve Sünnete
göre “Müslimler” olalım.
Kur’an’da, “Allah’a çağıran, sâlih amel işleyen ve ‘Kuşkusuz ben
Müslimlerdenim’ diyenden daha güzel sözlü kimdir?”137 denilir. Bu
âyette de ifade edildiği üzere, en güzel sözlü Müslimlerden olabilmek için,
hâl ve kal ile Allah’a davet eden ve sâlih ameller işleyerek hayatı ibadet kılan
bir imanî pratiği ortaya koymak gerekmektedir.
Başka âyetlerde ise, Rabbimizin, kıyamet gününde, tevhîdî anlamda
iman edip Müslim olmayı başarmış kullarını “kullarım” hitabıyla sahiplenerek,
onlara şu müjdeli haberi vereceği bildirilmektedir: “Ey âyetlerimize
iman eden ve Müslim olan kullarım! Bugün size korku yoktur, siz
üzülmeyeceksiniz de.”138
Rabbimiz hepimize, Kur’ânî ölçüye uygun biçimde Müslimlerden (Müslümanlardan)
olmayı ve kendisine teslim olarak, yukarıdaki ayette zikredilen
lütufkâr ilâhi hitaba muhatap olmayı nasip etsin. Sadece kendisine kulluğa
tahsis edilmiş bir hayatı yaşayıp rızasını kazanmak suretiyle mü’min/Müslim
olarak ölmeyi lütfetsin inşaAllah.
136 Âl-i İmran, 3/20.
137 Fussilet, 41/33.
138 Zuhruf, 43/68, 69.
≈ 86 ≈
Ahmed Kalka n
MÜ’MIN VE MÜSLÜMAN KAVRAMLARI, BIRBIRLERINI TAMAMLAYARAK
ÖRTÜŞÜRLER
Hucurat Sûresinde, “iman ettik demeyin, teslim/Müslim olduk deyin”
ifadesinde lugâvi anlamıyla kullanılan Müslim kelimesinden hareketle mü’min
ve Müslim kavramlarının birbirinden bağımsız iki farklı kavram olduğunu iddia
edenler olmuştur. Hâlbuki bu iki kavram, Kur’an’da kullanıldıkları yerler
ve bütün anlamlar dikkate alındığında asla birbirinden ayrılamazlar ve biri,
diğeri olmadan var olamazlar. Bunlar, biri diğerini tamamlayarak örtüşen iki
kavramdırlar. Mü’min olunmadan Müslim olunamaz. Müslim olmadan da
mü’min kalınamaz. Sözlü iman iddiasının ispatı, ancak fiilî iman olan Müslim
olmakla, Allah’a teslim olup hayatı ibadet kılmakla gerçekleştirilebilir. “Ey
iman edenler iman edin…”139 ve “Ey iman edenler topluca İslâm’a
girin…”140 âyetlerinde de, “iman iddianızı hayat tarzınız ve amellerinizle ispat
edin, hayatınızın bütününde Allah’a teslim olup Kur’an’a uygun yaşayarak
Müslim olun” denilmiş olmaktadır. Müslim/Müslüman olmanın şartı olarak
Allah’a teslim olmuş bir hayatta işlenen sâlih amellerin Allah indinde makbul
ve geçerli olabilmesi için de, öncelikle tevhidî bir imanla iman etmiş olmak
şartı vardır. Çünkü Allah “şirk koşanların amellerinin boşa gideceğini” bildirmiştir.
141
Şimdi Hucurat Sûresinin ilgili âyetini ele alalım: “Bedevîler ‘İman ettik’
dediler. De ki: “İman etmediniz. (Öyle ise, “iman ettik” demeyin.)
“Fakat boyun eğdik, teslim olduk/Müslüman olduk” deyin. Henüz
iman kalplerinize girmedi. Eğer Allah’a ve Peygamberine itaat ederseniz,
O, yaptıklarınızdan hiçbir şeyi eksiltmez. Allah, çok bağışlayandır,
çok merhamet edendir.”142
Medine’de Rasûlullah ve beraberindeki Müslümanlar zafer kazanıp devletlerini
kurarak güçlerini ortaya koyunca, çevredeki bedevi kabileler gelip
İslâm devletine teslim oluyorlar. Zafer kazanıp gücünü ispat etmiş İslâmi otoriteye
boyun eğiyor, bu güce teslim olmak biçimindeki lugâvi anlamıyla (harbin
zıddı olan sulha girmek ve bağlanmak mânâsına İslâm) Müslim oluyorlar,
ama “iman ettik” diyerek geliyorlardı. Aslında ise, “Biz teslim olduk, biz sizin
gücünüzü kabul ettik,” demiş oluyorlardı. Allah da buyuruyor ki, “siz teslim
olduk, deyin. (Siz barışa girme ve zafer kazanan güçlü tarafa teslim
139 Nisa, 4/136.
140 Bakara, 2/208.
141 Muhammed, 47/33; Âraf, 7/147; Kehf, 18/103-105; Tevbe, 9/17.
142 Hucurat, 49/14.
≈ 87 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
olma anlamında Müslim oldunuz.) Sizin kalplerinize henüz iman girmemiştir.”
Artık ey teslim olanlar, ey iman edenler, eğer Allah ve Resûlüne
itaat ederseniz bundan sonraki hayatınızda kesinlikle bilesiniz ki Allah sizin
amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmeyecektir. Amellerinizden hiçbir şey zayi olmayacaktır.
Bilesiniz ki Allah Gafûr’dur, Rahîm’dir.
Merhum Mevdudi, âyeti şu şekilde açıklamaktadır: Burada, bütün bedeviler
değil, aksine İslâm’ın gelişen gücünü görerek, sadece müslümanların
hücumundan korunmaları ve İslâm zaferlerinin kazançlarından faydalanabilmeleri
için müslümanlığı kabul eden birkaç bedevi kabilesi kastedilmiştir. Bu
insanlar gerçekte can u gönülden iman etmemişler idi, sadece dil ile söyleyerek
işlerine öyle geldiği için kendilerini müslüman sayıyorlardı. Bunların
içyüzleri, Hz. Peygamber’e (s) gelerek çeşitli isteklerde bulunmaları ve sanki
müslüman olarak başkalarına büyük iyilik yapmışlar gibi mükâfat talep etmeleri
sonucunda ortaya dökülüyordu. Hadislerde çeşitli kabilelerin tutumları
anlatılmaktadır. Onlar açıkça Allah’ın Rasulü ile savaşmadan İslâm’ı kabul
etmelerinin, onların Hz. Peygamber’e ve müslümanlara yaptıkları büyük bir
lütuf olduğunu, karşılığını da almaları gerektiğini söylemek istiyorlardı. Medine
civarındaki küçük bedevi topluluklarının işte bu hareket tarzlarına bu
ayetlerde ışık tutulmaktadır.
Ayette “kuulû eslemnâ” lafzı kullanılmıştır. Bu “biz müslüman olduk deyiniz”
diye de tercüme edilebilir. Bu lafızdan bazı kimseler, “Kur’an-ı Kerim’in
dilinde “mü’min” ve “müslim” iki ayrı kavramdır; mü’min can u gönülden iman
edendir, müslüman ise iman etmeden sadece dış görünüşü ile müslüman
olandır,” manasını çıkarmışlardır. Böyle bir iddia serâpâ yanlıştır, temelden
sakattır. Burada “iman” kelimesinin kalp ile tasdik için ve “İslâm” kelimesinin
de dışa yansıyan ameller ve itaat için kullanıldığında şüphe yoktur. Fakat
buradaki “İslâm ve İman”, diğer bir ifadeyle “Müslim ve Mü’min” kelimelerinin
Kur’an-ı Kerim’in birbirinden bağımsız iki ayrı kavramı olduğunu söylemek
doğru değildir.
Kur’an-ı Kerim’in İslâm ve Müslim kelimelerinin kullanıldığı ayetleri incelenince,
Kur’an ifadesinde İslâm’ın, Allah’ın insan cinsine ve bütün beşere
indirdiği hak dinin adı olduğu görülmektedir. İman ve emre itaatin ikisini de
içine almaktadır. “Müslim” ise can u gönülden iman eden ve fiilen itaat eden
kişi demektir. Örnek olarak şu ayetleri gösterebiliriz: “Allah katında din
≈ 88 ≈
Ahmed Kalka n
ancak İslâm’dır.” 143 “Kim İslâm’dan başka bir din ararsa, o istediği
din asla kendinden kabul olunmaz.”144; “Ben sizin için İslâm’ı din
olarak beğendim.”145; “Allah kimi doğru yola sevketmeyi isterse göğsünü
İslâm ile genişletir”146 Bu ayetlerde “İslâm”dan maksadın iman etmeden
itaat etmek olmadığı meydandadır. Yine bakınız yer yer bu konunun
ayetleri gelmektedir. “(Ey Rasûl!) De ki: Müslüman olanların ilki olmam
bana emredildi”147; “Onlar müslüman olurlarsa şüphesiz doğru yolu
bulmuş olurlar.”148; “Müslüman olan bütün Nebiler Tevrat’a (Kitab’a)
göre hükmederlerdi.”149
Burada bunun gibi ve diğer yerlerde daha birçok örnekler göz önüne
serilince, artık İslâm’ı kabul etmek, “İslâm’a girmek, iman etmeden itaat etmek
demektir” denilebilir mi? Bunun gibi “Müslim” kelimesinin de defalarca
kullanıldığı manaya örnek olarak aşağıdaki ayetlere bakılabilir: “Ey iman
edenler! Allah’tan korkulması gerektiği şekilde korkunuz ve siz ancak
müslüman olarak can veriniz.”150, “O, sizi önceki kitaplarda da
müslümanlar olarak isimlendirmişti, bu kitapta da öyle isimlendirmiştir.”
151. “İbrahim, ne yahudi ne de hıristiyandı, fakat o, Allah’ı bir
tanıyan gerçek bir müslümandı.”152 Hz. İbrahim ve İsmail’in Kâbe’yi inşa
ederken yaptıkları dua: “Ey Rabbimiz! Bizim ikimizi sana teslim ve ihlas
sahibi (müslim) olmakla sabit kıl, soyumuzdan bir topluluğu da
müslüman bir ümmet yap.”153 Hz. Yakub’un çocuklarına vasiyeti: “Ey çocuklarım!
Allah sizin için bu dini seçmiştir. Öyleyse artık siz ancak
müslüman olarak can verin.”154 B u ayetleri o kuduktan sonra a rtık k im
bu ayetlerde “Müslim”den maksat gönülden inanmayıp sadece dıştan İslâm’ı
kabul eden kişidir diye iddia edebilir? Bu ayetleri inceledikten sonra,
Kur’an-ı Kerim’in ifadesinde İslâm’dan maksat, iman etmeden itaat etmek ve
Kur’an’ın dilinde müslüman, “Sadece zahiren İslâm’ı kabul eden kimsedir”
demek, baştan yanlış ve kesin hatadır.155
143 Âl-i İmran, 3/19.
144 Al-i İmran, 3/85.
145 Maide, 5/3.
146 En’am, 6/125.
147 En’am, 6/14.
148 Al-i İmran, 3/20.
149 Maide, 5/44.
150 Al-i İmran, 3/102.
151 Hac, 22/78.
152 Al-i İmran, 3/67.
153 Bakara, 2/128.
154 Bakara, 2/132.
155 Mevdudî, Tefhimu’l Kur’ân Tefsiri.
≈ 89 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
Fahreddin Râzî, “mü’min ile müslim birdir. Nasıl olup da aralarında fark
varmış gibi anlaşılabiliyor?” diye sorarak şöyle bir cevap verir: “Genel ile
özel’in farkı vardır. İman ancak kalp ile olur. Bazen kalple beraber lisanla
olur. İslâm ise daha geneldir, fakat özel şeklinde genel ile özel birleşmiş olur.”
İbrahim (a.s.) hakkında “Rabbi ona: ‘İslâm ol’ dediği anda, ‘Âlemlerin
Rabbine teslim oldum.’ dedi.”156 buyurulması böyledir. Bunun gibi “Allah
nezdinde hak din ancak İslâm’dır.” âyeti ve “Beni müslüman olarak
vefat ettir.”157 âyeti de bu mânâyadır. Beni rızana teslim olan kullarından
eyle, demektir. İmam-ı Âzam’a nisbet edilen Fıkh-ı Ekber’de de şöyle denilmiştir:
“İman, ikrar ve tasdiktir, İslâm Allah Teâlâ’nın emirlerine teslim olmak
ve bağlanmaktır. Bundan dolayı iman ile İslâm arasında lügat yönünden fark
vardır. Fakat şer’î hükümde İslâm’sız iman, imansız İslâm olmaz. Bu ikisi
zahir ile bâtın, yüz ile astar gibidir. “Din” de iman ve İslâm ve şeriatın hepsine
birden konulan isimdir...”.158
“Mü’min olanlar, ancak o kimselerdir ki, onlar, Allah’a ve Resûlü’ne
iman ettiler, sonra hiçbir kuşkuya kapılmadan Allah yolunda
mallarıyla ve canlarıyla cihad ettiler. İşte onlar, sâdık (doğru) olanların
ta kendileridir.”159
O mü’minler ki, artık teslim olmuşlar, imana, takvaya doğru yücelmişlerdir.
İşte onlar Allah ve Resûlü’ne iman etmişlerdir. İmanlarında asla bir
şüpheye düşmediler ve mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda savaştılar. İşte
gerçek sâdıklar bunlardır. İşte iman ve teslimiyet iddialarında sadakat sahipleri
bunlardır. Teslimiyet iddialarını söz planında bırakmayıp bu uğurda mallarını
ve canlarını ortaya koyarak sâdık olduklarını, samimi olduklarını ortaya
koyanlar bunlardır. Eğer bu imanlarınızda, bu iddialarınızda sadık kalır, Allah
ve Rasûlü’ne itaat ederek bir hayat yaşarsanız o zaman sizler sâdıklarsınız,
imanlarınızda doğrusunuz, gerçek Müslümanlarsınız. İşte bunlar, verdikleri
ikrara kalpleriyle ve fiilleriyle içten bağlılık göstermiş, bütün hayat alanlarında
Allah’a teslim olmuş samimi müslümanlardır. İşte bunlar, artık biz de iman
ettik diyebilecek, biz de Müslüman olduk diyebileceklerdir.160
156 Bakara, 2/131.
157 Yusuf, 12/101.
158 Elmalılı M. Hamdi Yazır Tefsiri.
159 Hucurat, 49/15.
160 Mehmet Pamak, İman ve İslam, 122-142
≈ 90 ≈
Ahmed Kalka n
İSLÂM DINI’NIN GÂYESI
İslâm’ın getirdiği hükümler, insanların mutluluğunu amaçlamaktadır. Bu
hükümlere uygun hareket edenler, hem dünya hem de âhiret saâdetini kazanacaktır.
İslâm, kişinin kalbini, aklî düşüncelerini ve amellerini ıslah ederek,
onları yükselterek bu saâdetlere ulaştırır. Toplumun saâdeti de ferdin
saâdetine bağlı olduğundan, kişinin mutluluğu aynı zamanda cemiyetin de
mutluluğudur. İslâm, bu hedefi gerçekleştirmek için birtakım hükümler koymuştur.
Bunlara şer’î hükümler denir.
İSLÂM DINI’NIN HÜKÜMLERI
İslâm Dininin hükümleri dört kısımdır:
a-) İman (İtikadî hükümler): İnsanın dinde kabul etmesi ve reddetmesi
gereken hususlarla ilgili hükümlerdir. İnsana neleri kabul etmesi, neleri reddetmesi
gerektiğini bu hükümler öğretir. İnsan, iman esaslarına inanmakla
mânevî gıdasını almış, kalbini yanlış inançlardan temizleyerek gerçek değerini
kazanmış olur.
b-) Amel: Amel, insanların yaptığı işlerdir. Yapılması veya yapılmaması
gereken fiillerdir. Hangi amellerin, hangi şartlarla nasıl yapılacağını ve nasıl
sahih olacağını açıklayan hükümlere amelî hükümler denir. Duâ etmek,
zekât vermek, cihad etmek, ilim tahsil etmek gibi.
c-) Ahlâk: Hal ve hareketleri, davranışları, İslâmî ve insanî ilişkileri açıklayan
hükümlere denir. Ahlâkın güzelleşmesine ve vicdanın terbiyesine ait
bulunan hükümlerdir. Kötü söz ve yalan söylememe, kendisi için istediğini
başkası için de isteme... gibi.
d-) Hukuk (Muamelât, Ukubat): iman, ahlâk ve şahsî amel gibi konuların
dışında kalan, özellikle devlet yönetimini, toplum idaresini ve ekonomik
durumları içeren konuları, evlenme, boşanma, miras dağıtımı, ticarî ve siyasî
işleri, kısaca İslâm devletinin kanun ve kurallarını belirleyen bütün hükümlerdir.
Bu dört hüküm (iman, amel, ahlâk, hukuk) İslâm dininin bir bütün ve homojen
bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir. Böyle olmasına rağmen,
özellikle yirminci yüzyıl müslümanları hukukla (muâmelâtla) ilgili hükümleri
≈ 91 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
terk ettikleri veya terk ettirildikleri için İslâm’ın bütünlüğü hayata yansıyamamıştır.
İslâm bütün olarak yaşanamamaktadır. Bunun sonucu olarak, imanî
konular saptırılmış, ameller (ibâdetler) yozlaştırılarak, ruhsuz ve anlamsız bir
şekilde ifa edilen bir gelenek halini almıştır. Yine aynı şekilde müslüman topluluklar
İslâm ahlâk ve edebini yitirmişlerdir.
Bu dört hüküm parçalanmaz bir bütündür. Yani birisi olmadığı zaman
İslâm’ın bütünlüğü bozulduğu gibi; başka herhangi bir şeyle (düşünceyle,
hukukla, dinle) sentezi (karışımı) halinde de bütünlüğü ve safiyeti bozulur;
Ortaya apayrı başka bir din çıkar. İslâm sosyalizmi, Türk-İslâm sentezi... gibi.
Zaten sentez de ayrı iki şeyin bir araya getirilmesiyle yepyeni bambaşka bir
şeyin oluşması demektir.
İslâm, insan hayatının vazgeçilmez de olsa bir parçası değil; her yönüyle
insan hayatının bütünüdür. İslâm, insanın günlük yirmi dört saatini ve doğumdan
ö lümüne h er a landaki h er y önünü k apsar ve b elirler. Tuvalet
âdâbından devlet yönetimine varıncaya kadar insanın tüm hayatını kuşatır.
İslâm, insan hayatının bütünüdür. İnancı, ibâdeti, ahlâkı ve hukukuyla bir
bütündür. Parçalanmaz veya herhangi bir şeyle sentez yapılamaz. Atma ve
katmaları, hurâfe ve bid’atları kabul etmez. Allah tarafından tamamlanmış
eksiksiz bir nizamdır.
İSLÂM’IN GENEL ÖZELLIKLERI
1- Rabbânîlik: (Rabbe ait olmak, İlâhî olmak) İslâm, hak ve İlâhî dindir.
Vahye dayanır. Hedef ve gayede Rabbânîdir. Allah’ın rızâsı bir müslüman için
her şeyde vazgeçilmez amaçtır. İslâm’ın kaynağı ve metodu da Rabbânîdir.
2- İnsanîlik: (İnsan fıtratına uygunluk) Kur’an insanlara indirilmiş, peygamberler
insanlar arasından seçilmiştir. İslâm insana, insanın aklına büyük
önem vermiş, fıtratına uygun hükümler koymuştur. İslâm’a göre insan, yeryüzünde
en güzel biçimde ve halife olarak yaratılmış, rûhî unsur ile seçkin
kılınarak evren kendi hizmetine verilmiştir. İslâm, insanın hiçbir güç ve enerji
odağını ihmal etmez. Onların hepsini ıslâha, çalışmaya ve gelişmeye doğru
yönlendirir. İnsan, taşıyabileceği ölçülerde yüklenen bu yükümlülükleri
omuzlayarak barış, güven ve huzur içinde yoluna devam eder. Bu yükümlülükler
insanın kendi fıtratıyla uyumludur. Gönlünün ve vicdanının sesiyle bü≈
92 ≈
Ahmed Kalka n
tünleşir. Fıtratını ıslâh etmeyi hedef alır. İslâm’ın tüm hükümleri insanın dünya
ve âhiret saâdetine yöneliktir.
3- Kapsamlılık ve evrensellik: İslâm, ebediyeti kapsayacak uzunlukta,
bütün insanları kuşatacak genişlikte, dünya ve âhiret işlerini içerecek derinliktedir.
Mesajı ve hükümleri bütün zamana, bütün dünyaya, bütün insanlığa
yöneliktir. İnsan hayatının beşikten mezara tüm aşamalarını ve hayatın tüm
alanlarını tanzim eder. İslâm’ın öğretileri de kapsamlıdır. Bu kapsam, inançta,
ibâdette, tasavvurda, ahlâk ve fazilette, düzenleme ve yasalarda kendini
gösterir.
4- Vasatlık ve denge: İslâm; denge, orta yol, adâlet, ölçü gibi temel
dinamikleri olan bir dindir. İfrat ve tefritten uzaktır. Aşırılıklar yoktur. İnsanı
azdırmaz ve ezdirmez. İnsanın gücü böyle dengeli bir nizam kurmaya yeterli
değerlidir. İnanç, ibâdet, ahlâk ve teşrîde vasat (adâlet ve denge) unsurlarını
kolaylıkla görebiliriz. Dünya - âhiret, madde - mânâ, zengin - fakir arasında
denge vardır. İnsanın içi ve dışını, rûhu ve bedenini, birey ve toplumu, fert ve
devleti, kadın ve erkeği, aile ve toplumu dengeler. Her birinin birbirine karşı
hak ve görevlerini düzenli, dengeli ve uyumlu bir biçimde belirler.
5- Açıklık ve netlik: İslâm’ın inanç esasları, dinî kavramlar sade ve açık
seçiktir. Anlaşılması, anlatılması ve kabulü kolaydır. Aklı, mantığı zorlamaz.
6-) Hâlis din: Analiz ve sentez, atma ve katma kabul etmeyen, kaynağı
sağlam ve değiştirilemez olduğundan tahrif edilemeyecek bir dindir. Bid’at
ve hurâfelere kapılarını kapamıştır. Allah tarafından tamamlanmış ve râzı
olunmuş tek hak dindir.
7- Tevhid: İslâm, her şeyden önce tevhid dinidir. En mükemmel Allah
inancını yerleştirir. İslâm’da Allah’ın sıfatları insanlara ve diğer varlıklara verilmez.
Allah’ın hiçbir şeye benzemediği vurgulanır. İnsan ve başka yaratıklar
tanrılaştırılamaz. Allah’tan başkasına tapınılmaz, duâ edilmez.
8- Tüm peygamberleri tasdik: Allah tarafından gönderilen bütün peygamberlere
inanılır. Peygamberler arasında ayrım yapılmaz. Tanrılaştırma ve
yakışık almayan isnatlar gibi aşırılıklardan uzak olarak, Allah’ın elçisi ve kulu
oldukları kabul edilir.
≈ 93 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
9- Egemenlik Allah’ın: Yasa, hukuk ve prensip belirleme, kanun koyma
işi sadece Allah’a aittir. İslâm; hüküm, hâkimiyet, egemenlik ve otoritenin
Allah’a verildiği, ezen ve ezilenin, kula kulluk yapanın olmadığı bir toplum
oluşturur.
10- Sağlam kaynak: İslâm’ın temel kaynağı Kur’ân-ı Kerim’dir. Kur’an,
kıyâmete kadar tahrif edilemeyecek bir kitaptır. Dünyanın her tarafındaki
Kur’an nüshaları aynıdır.
11- Evrenle uyum: Evren ve içindeki varlıkların tümü Allah’a teslim olup
itaat ettiklerinden müslüman sayılırlar. İslâm’ı seçip teslim olan insan da kâinatla
uyum içinde, aynı yasalara itaat etmiş olur. Böylece insanın emeği ve
enerjisi evrenin imkânlarıyla bütünleşir. İslâm, insanı evrendeki doğal güçlerle
çatışmaya ve boğuşmaya sokmaz.
12- Tek toplum (ümmet) oluşturur: İslâm, uyumlu, tutkun ve dayanışma
içinde hareket eden bir toplum (ümmet) oluşturur. Akîde bağıyla bir araya
gelen, ırk, renk, vatan, ülke ve sınıf ayrımı yapmayan bu toplumun temel
dinamikleri (harekete geçiren özellikleri) kardeşlik, yardımlaşma, eşitlik, adâlet,
hakkı ve sabrı tavsiye etme, iyiliği yayma, kötülüğe karşı mücâdele etmedir.
Zina, fuhuş, hırsızlık, haksızlık, fâiz... gibi kötü ahlâk ve çirkin geleneklerin
ortadan kaldırıldığı, insanların yeme içme, barınma ve cinsel oburluklarının
engellendiği erdemli, iffetli bir toplum oluşturur. Küfrün tek millet olduğu gibi;
bütün müslümanlar da, birbirlerini ancak kardeş kabul eden tek bir millettir.
13- Kolaylık ve müjde: İslâm; dili, ırkı, mazisi ne olursa olsun kelime-i
şehâdet getirip buna uygun yaşayan herkesi müslüman sayar. Eşitlik ve
adâlet esasına dayanır. Kimsenin zorla müslüman yapılmasını kabul etmez.
Kalpleri fethederek yayılmayı esas alır. Hükümleri yaşanılacak kolaylıktadır.
İbâdetlerin yapılmasında gücümüz dikkate alınarak birçok kolaylıklar
gösterilmiştir. Gücün yetirilemeyeceği zorluklar emredilmez. İslâm’ın rahmet,
af ve müjde tarafı ağır basar. İslâm, insanın rûhî ve bedenî tüm ihtiyaçlarını
hoşgörüyle karşılayıp, kolaylıkla ve basit biçimde çözüm getirir. Ama bütün
bu kolaylıklara rağmen, tembellik ve dünyaya aşırı meyilden dolayı kulluğunu
ihmal edenler Allah’ın azâbıyla ikaz edilirler.
14- Akla ve ilme önem verir: İslâm vahiy dini olmasıyla birlikte, akla
büyük önem verir. Akla hitap eder, akıllıyı sorumlu tutar. Bilime de üstün
≈ 94 ≈
Ahmed Kalka n
değer vermiş, ilim öğrenmenin her müslümana farz olduğunu bildirmiş, çalışma,
öğrenme ve düşünce gibi konulara gereken yeri vermiştir. Yalnız unutmamak
lâzım ki, İslâm akılcı değildir, akıllıların dinidir.161
15- İnsan hakları: Hiçbir düzende (dinde) görülemeyecek kadar insan
haklarını gözeten İslâm, insanın şu haklarını korumaya alır:
a) Din emniyeti: İslâm, din hakkını ve dini yaşama hürriyetini güvence
altına alır.
b) Nefis (can) emniyeti: İslâm, yaşama hakkını temin eder.
c) Akıl emniyeti: İlim ve tefekkürü emreden İslâm, içki ve uyuşturucu
gibi akla zarar verecek şeyleri yasaklar ve aklı her türlü arızâlardan koruyucu
tedbirler alır.
d) Nesil emniyeti: Irzın, şeref ve namusun korunmasını ve sağlıklı nesiller
yetiştirilmesini temin için İslâm gerekli her türlü ortamı hazırlar.
e- Mal emniyeti: İslâm malı korumak için, hırsızlık vb. suçlara giden
yolları tıkadığı gibi, insanlara yeterli geçim kaynaklarına sahip olma hakkını
ve imkânını tanır.
Özetle İslâm, her insanın onurunu, namusunu, özgürlüğünü, dinini, malını,
canını, geçimini ve işini garanti altına alır.
İslâm, insan hakları konusunda hâlâ ulaşılamaz durumdadır. İnsanî kardeşlik
prensibine yer verir. Irkçılığı ve takvânın dışında üstünlük anlayışlarını
reddeder. İslâm’ın emir ve yasakları, hükümleri, ibâdetleri, cezâ anlayışı...
eşitliği isbat etmektedir. Diğer düzenlerde bu denli eşitlik teoride bile yoktur.
Eşitlik adına adâletsizliğe de göz yummaz. Kadın-erkek eşitliği diyerek
cinsel farklılıkların gözardı edilip istismar edilmesine, insanların sömürülerek
zulmedilmesine yol açacak aşırılıklara da geçit vermez.
İslâm’ın, Önceki Peygamberlerin Şeriatleriyle İlişkisi
a) İslâm bütün peygamberlere gelen dinin adıdır.162İnsanlık dünyaya peygamberle
(Hz. Âdem’le) gelmiştir. Zamanın şartlarına ve insanlığın ihtiyaçlarına
göre Allah Teâlâ peygamberleri değişik şeriatlerle (hukuklarla) göndermesine
rağmen; itikat (inanç) her peygamberde aynı olmuştur.
b) Önceki peygamberlerin tebliğ ettikleri din bir kavme gönderilmişti. Hz.
161 Bak. İslâm Nizamı, Yusuf el Kardavi, Esra Y.
162 Bak. 2/Bakara, 130 - 133
≈ 95 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
Muhammed’e (s.a.s.) gelen İslâm, evrensel bir dindir. Yani tüm evrene ve bütün
insanlığa Allah (c.c.) tarafından sunulmuş, kıyâmete kadar geçerli olacak
bir hayat şeklidir.
c) Hz. Muhammed’in (s.a.s.) tebliğ ettiği İslâm Dini, önceki peygamberlerin
tebliğ ettiği dinin hükümlerini (şeriatlerini) nesh edip ortadan kaldırmıştır.
Yani şu anda geçerli olan şeriat Hz. Muhammed (s.a.s.)’in şeriatidir.
d) İslâm dini, Hz. Muhammed (s.a.s.)’den önce Allah (c.c.) tarafından gönderilen
tüm kitapları ve peygamberleri tasdik eder.
KUR’ÂN-I KERIM’DE İSLÂM KAVRAMI
“el-İslâm” kelimesi, Kur’ân-ı Kerim’de 6 âyette geçer.163 “İslâm” ve “müslim”
kelimeleri, çekimleriyle birlikte Kur’an’da toplam 50 yerde kullanılır. İslâm
ve müslim kavramlarının kökü olan “silm” kelimesi ve türevleri ise, toplam
157 yerde kullanılır.
“Ey Rabbimiz! Bizi Sana teslim olanlardan/müslümanlardan kıl, neslimizden
de Sana teslim olan müslüman bir ümmet çıkar, bize ibâdet yerlerimizi
göster, tevbemizi kabul et; zira, tevbeleri kabul eden, çok merhametli
olan ancak Sensin.”164
“Bunu İbrâhim de kendi oğullarına vasiyet etti, Ya’kub da: ‘Oğullarım!
Allah sizin için bu dini (İslâm’ı) seçti. O halde sadece müslüman olarak
ölün’ dedi.”165
“Biz, Allah’a ve O’nun yanından bize indirilene; İbrâhim, İsmâil, İshak,
Ya’kup ve esbât’a (torunlarına) indirilene, Mûsâ ile İsa’ya verilenlerle Rableri
tarafından diğer peygamberlere gelenlere, onlardan hiçbiri arasında
fark gözetmeksizin iman ettik ve biz sadece Allah’a teslim olduk, O’nun
için müslümanız’ deyin.”166
“Allah katında gerçek din İslâm’dır.”167
163 3/Âl-i İmrân, 19, 85; 5/Mâide, 3; 6/En’âm, 125; 39/Zümer, 22; 61/Saff, 7
164 2/Bakara, 128
165 2/Bakara, 132
166 2/Bakara, 136
167 3/Âl-i İmran, 19
≈ 96 ≈
Ahmed Kalka n
“İbrâhim, ne Yahûdi, ne de Hıristiyan idi; fakat o, Allah’ı bir tanıyan
(hanîf) dosdoğru bir Müslüman idi; müşriklerden de değildi.”168
“Kim İslâm’dan başka bir din ararsa, ondan (bu din) asla kabul olunmaz
ve o, âhirette de en büyük zarara uğrayanlardandır.”169
“Bugün sizin dininizi kemâle erdirdim. Üzerinizdeki nimetimi tamamladım
ve size din olarak İslâm’ı verip ondan râzı oldum..”170
“Allah kimi doğru yola hidâyet etmek/iletmek isterse, onun göğsünü
(kalbini) İslâm’a açar, gönlüne genişlik verir; kimi de dalâlete bırakmak/
saptırmak isterse, onun göğsünü/kalbini daraltır ve göğe çıkıyormuş gibi
meşakkatlendirir. Allah iman etmeyenlerin üstüne işte böyle murdarlık verir.
Bu (İslâm), Rabbinin dosdoğru yoludur. Biz öğüt alacak bir kavim için
âyetleri ayrıntılı bir şekilde açıkladık.”171
“(Yusuf şöyle duâ etti:) ‘…Beni Müslüman olarak öldür ve beni sâlihler
arasına kat.”172
“Kim nefsini (tümüyle) Allah’a, O’nu görür gibi teslim ederse (gerçek
müslüman olursa) muhakkak ki o, en sağlam kulpa yapışmıştır. Bütün
işlerin sonu ancak Allah’a dayanır.”173
“Allah kimin gönlünü İslâm’a açmışsa o, Rabbinden bir nûr üzerinde
olmaz mı? Kalpleri Allah’ı zikretmek husûsunda katılaşmış olanlara yazıklar
olsun! İşte bunlar apaçık bir dalâlet/sapıklık içindedirler.”174
“İslâm’a çağrılırken, Allah’a karşı yalan uydurandan daha zâlim kimdir?
Allah, zâlimler topluluğunu hidâyete/doğru yola erdirmez.”175
168 3/Âl-i İmrân, 67
169 3/Âl-i İmran, 85
170 5/Mâide, 3
171 6/En’âm, 125-126
172 12/Yûsuf, 101
173 31/Lokman, 22
174 39/Zümer, 22
175 61/Saff, 7
≈ 97 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
HADIS-I ŞERIFLERDE İSLÂM KAVRAMI
“İslâm, beş esas üzerine binâ edilmiştir (kurulmuştur). Allah’tan başka
ilâh olmadığına ve Muhammed (s.a.s.)’in O’nun kulu ve rasûlü olduğuna
şehâdet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, Beyt’i (Kâbe’yi) haccetmek
ve Ramazan orucunu tutmak.”176
“Her çocuk, İslâm fıtratı (Allah’ı tanıma ve O’na teslim olma) yaratılışı
üzere doğar.”177
“Bir kul İslâm’a girer ve bunda samimi olursa, daha önce yaptığı bütün
hayırları Allah, onun lehine yazar, işlemiş olduğu bütün şerleri de affeder.
Müslüman olduktan sonra yaptıkları da şu şekilde muâmele görür: Yaptığı
her hayır için en az on misli olmak üzere yedi yüz misline kadar sevap
yazılır. İşlediği her bir şer için de, -Allah affetmediği takdirde- bir günah
yazılır.”178
“Sizden biri içiyle dışıyla müslüman olursa, yaptığı her bir hayır, en
az on mislinden yedi yüz misline kadar sevabıyla yazılır. İşlediği her bir
günah da sadece misliyle yazılır. Bu hal, Allah’a kavuşuncaya kadar böyle
devam eder.”179
“İmanın tadını; Rab olarak Allah’ı, din olarak İslâm’ı, peygamber olarak
Muhammed’i seçip râzı olanlar duyar.”180
“Kim bizim namazımızı kılar, bizim kıblemize yönelir, bizim kestiğimizi
yerse işte o, müslümandır.”181
“Kim İslâm’dan başka bir din adına yalan yere yemin ederse o kimse,
dediği gibidir.”182
Bazı kimseler Hz. Peygamber’e: “Yâ Rasûlallah, biz câhiliyet devrindeki
yaptıklarımızdan mes’ul olacak mıyız?” diye sordular. Rasûlullah (s.a.s.) şöyle
cevap verdi: “İslâm’da sizden kim iyi ameller işlerse câhiliyet devrindeki
176 Buhârî, İman 1; Müslim, İman 22; Nesâî, İman 13; Tirmizî, İman 3
177 Müslim, Kader 25; Ahmed bin Hanbel, 4/24
178 Buhârî, İman 31; Nesâî, İman 10 -8, 105-
179 Buhârî, İman 31; Müslim, İman 205, hadis no: 129
180 Müslim, İman 56, hadis no: 34; Tirmizî, İman 10, hadis no: 2625
181 Nesâî, İman 9, hadis no: 8, 105; Buhârî, Salât 28
182 Müslim, İman 176, hadis no: 110
≈ 98 ≈
Ahmed Kalka n
yaptıklarından dolayı muâhaze olunmaz; ama kim kötülük ederse, hem
câhiliyet devrindeki hem de İslâm’da yaptıklarından dolayı muâhaze olunur.”
183
“Din nasihatten ibarettir!” Yanındakiler sordu: ‘Kimin için ey Allah’ın
Rasûlü?’ “Allah için, kitabı için, Rasûlü için, müslümanların imamları ve
hepsi için! Müslüman, müslümanın kardeşidir. Ona yardımını kesmez,
ona yalan söylemez, ona zulmetmez. Herbiriniz, kardeşinin aynasıdır;
onda bir ezâ/rahatsızlık görürse, bunu ondan gidersin.”184
Bir adamın, “hangi müslüman hayırlıdır?” sorusuna karşılık; Peygamberimiz
(s.a.s.) şöyle buyurmuştur: “Diğer müslümanların elinden ve dilinden
emin olduğu (zarar görmediği) kimsedir”185
“Müslümana sövmek fısk’tır (büyük günahtır), onu öldürmek ise küfür
(kâfir olmak) gibidir.”186
“Müslüman sevdiğini Allah için seven, Allah ve Rasûlünü her şeyden
çok seven, kendisine imanı nasip ettikten sonra küfre dönmeyi, cehenneme
yüzüstü atılmaktan daha kötü gören kimsedir.”187
İSLÂM’IN RÜKÛNLARI
İslâm’ın rükûnları (temelleri) beştir: Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in
Allah’ın Rasûlü olduğuna şehâdet etmek, namazı ikame etmek,
zekât vermek, Beyti haccetmek, Ramazan orucu tutmak.
Peygamberimiz’in İslâm’ı tarif ettiği hadis-i şerifte ve konunun başında
zikrettiğimiz İslâm’ın beş temel üzere bina edildiğini bildiren hadiste (câhil
halkın yanlış olarak İslâm’ın beş şartı dediği) bu beş temelin sayıldığını biliyoruz.
Şehâdet veya tevhid kelimeleri dediğimiz imanın rükûnlarını (temel
ilkelerini) daha önce “Tevhid” ünitesinde işledik. Burada, bu ibâdetlerin öne-
183 Müslim, İman, 189, hadis no: 120
184 Tirmizî, Birr 17, 18, hadis no: 1927, 1928, 1930; Müslim, İman 95, hadis no: 55
185 Müslim, İman 14, hadis no: 40; Ebû Dâvud, Cihad, hadis no: 2481; İbn Mâce, Fiten 2, hadis no:
3934
186 Buhârî, İman 36; Müslim, İman 27, hadis no: 116; İbn Mâce, Fiten 4, hadis no: 3939-3941
187 Nesâî, İman 3-4
≈ 99 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
mine binaen prototip örnekler olarak belirtilen ve diğerleriyle birlikte amel-i
sâlih olarak etrafını câmi sûrette tanımlayabileceğimiz rükûnlardan kısaca
ve akaidi ilgilendirdiği yönleriyle bahsedeceğiz. Bu amellerin nasıl yapılması
gerektiğiFıkıh, İlmihal kitaplarında ve Fıkıh derslerinde konu edinilmektedir.
Amel-i sâlih nedir? Sâlih amel, Allah katında râzı olunan amellerdir. Bu
amel (davranış) iki özellik taşır: Biri, İslâm şeriatına uygun olması, ikincisi; niyetin
Allah rızâsı için ve O’na ibâdet kasdıyla, bu bilinçle olmasıdır. Bir amel,
bu iki özelliği veya bunlardan birini taşımazsa Allah katında râzı olunan amellerden,
yani amel-i sâlihten olmaz. Böyle bir amelin ecri ve sevâbı da yoktur.
Yüce Rabbimiz buyuruyor ki: “Kim Rabbine kavuşmayı ümid ederse, sâlih
amel işlesin, Rabbine ibâdette hiçbir kimseyi şirk/ortak koşmasın...”188
Amel-i sâlihin İslâm’daki yeri cidden pek büyüktür. Çünkü bu ameller Allah’a,
âhiret gününe iman etmenin meyvesidir. Kelime-i şehâdetin (tevhidin)
mânâsı, amel-i sâlih işlemek ve bu yola girmekle meydana çıkar. İslâm kelimesinin
teslimiyet anlamına geldiğini ve bu teslimiyetin de Allah’ın emirlerine
itaat edip teslim olma demek olduğunu hatırladığımızda amelsiz, itaatsız,
ibâdetsiz İslâm’ın olamayacağı ortaya çıkar. Amel-i sâlihin İslâm’daki öneminden
dolayı birçok âyet onu övmektedir. Bu âyetlerin bazısı onu imana
yaklaştırır, bazısı güzel mükâfatını açıklar, bazısı da özellikle âhiret hayatında
vereceği faydadan bahseder. “Andolsun Asra ki, Muhakkak insan ziyandadır
(zarar görecektir). Ancak iman edip amel-i sâlih işleyenler, birbirlerine
hakkı ve sabrı tavsiye edenler hâriç.”189
Amelin kabulü için İslâm’ı benimsemek şarttır. Bundan dolayı Allah, iman
ile amel-i sâlihi beraber zikretmiştir. Bir kimse, Allah rızâsı niyyetiyle ve İslâm
şeriatına uygun bir amel de işlese, eğer o kişi Kur’an’da belirtilen gerçek
İslâm’ı tümüyle kabullenip benimsemedikçe o ameli Allah onun yüzüne çarpacaktır.
Böyle bir amel için ne bir sevap, ne de bir mükâfat vardır.190
Amel-i sâlih çok çeşitlidir. İbâdet olsun, muâmelât olsun, Cenâb-ı Hakk’ın
emrettiği şeylerin hepsidir. Müslüman, Rabbine itaatı, Şeriata boyun eğmeyi
ve Allah’ın rızâsını taleb etmeyi düşünerek hayırlı bir amel işlediği zaman,
amel-i sâlih ehlinden olur.
188 18/Kehf, 110
189 103/Asr, 1-3. Diğer örnek âyetler için meselâ Bak. 5/Mâide, 9; 13/Ra’d, 29; 16/Nahl, 97; 18/Kehf,
30; 19/Meryem, 76; 29/Ankebût, 7, 9.
190 Bak. 3/Âl-i İmran, 85
≈ 100 ≈
Ahmed Kalka n
Bu amel-i sâlihin başında (dar anlamıyla) ibâdetler gelir. İbâdetlerin de
başında namaz, oruç, hac ve zekât gelir. Bunlar İslâm’ın temelleridir. Bu ibâdetlerde
ihmal veya önemini küçümseme kesinlikle câiz değildir. Bunun için
İslâm’ı tanımlayan meşhur hadiste bu ibâdetler açıkça bildirilmiştir.
İslâm’da ibâdetlerin önemi büyüktür. İbâdetler, kişinin Rabbiyle olan ilişkisini
düzenler ve belli bir şekilde Allah’a karşı kulluğunu ortaya koyar. İbâdetler,
Allah’ın kulları üzerindeki özel hakkıdır. Bu ibâdetlere özen göstermek ve
başkalarını önce imanî esaslara, sonra ibâdetlere dâvet etmek gerekir. İbâdetler
eksik olduğu halde, insanın imanının kuvvetlenmesi ve kalbinde kök
salması mümkün değildir. Hatta küfrün egemenliğinin çevre şartlarının tümüne
uzandığı günümüzde namaz başta olmak üzere ibâdetlere gevşeklik
gösteren insanların imanları çok büyük tehlikelere girer. Yani kişinin namaz
ve diğer ibâdetleri hakkıyla yerine getirmeden mü’min kalması çok zordur.
Bunlar, balık için su, insan için hava mesabesindedir.
Bu ibâdetler içinde namazın akaid açısından daha büyük önemi vardır.
İslâm; namazı, müslüman ve kâfir arasını ayırt edici bir alâmet olarak açıklamıştır.
Ne yolculuk, ne savaş, ne hastalık halinde namazda ihmal câizdir.
Onu terk etmek ve bu konuda tembellik göstermek münâfıkların âdetidir.
Kul, Rabbine döndüğü zaman kendisine ilk sorulacak şey namazdır. Namaz,
Allah’a olan kulluğunu ve kelime-i tevhidin mânâsını kişiye devamlı hatırlatan
bir ibâdettir. Namaz, sahibini her türlü çirkinliklerden, fuhşiyattan ve
kötülüklerden meneder. Namazın önemi konusunda Kur’an’da birçok âyet
vardır.191
Müslüman, namaza “Allahü Ekber” ile çağrılır; onunla namaza başlar, namaz
süresince sık sık onu tekrarlar. Çünkü Allah, her büyükten daha büyük,
her kuvvet ve kudret sahibinden daha yücedir. Kul, her şeyden daha büyük
ve aziz olan Allah’a bağlandıkça, O’ndan başka hiçbir kimseden korkmaz.
Başkasına kulluk etmekten sakınır.
Oruç, hac, zekât ve diğer bütün ibâdetler, imanı takviye eder, nefsi kötülüklerden
arındırır, kulu Rabbine bağlar. Oruçta, Allah sevgisini bedenin
isteklerine tercih etme hali vardır. Müslümanı, ihlâs, irâde ve sabır hallerine
alıştırma özelliklerini taşır. Zekât, müslüman için cimrilik ve hasislik hastalığından
temizlenmeyi sağlayan mâlî bir ibâdettir. Malın esas sahibinin Allah
191 Bu âyetlerden bazıları şunlardır: 30/Rûm, 31; 2/Bakara, 1-3, 153, 238; 4/Nisâ, 103, 142; 29/
Ankebût, 45...
≈ 101 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
olduğu, kendisinin ise bir emânetçiden başka biri olmadığını insan zekâtla
daha iyi kavrar. Zekât, mal sevgisine, Allah rızâsını ve sevgisini tercih etmektir.
Toplumun muhtaç kesimine hisse ayırmak, böylece sosyal adâletin
sağlanmasına hizmet etmektir. Hac ise, müslümanın amelî eğitimidir. Hac
ibâdetiyle müslümanın fiilen açık ve muayyen bir şekilde kulluğunu ortaya
koyduğunu görüyoruz. İlim, cihad, iyiliği emir, kötülükleri yasaklamak, sabır,
tevekkül, takvâ, Allah sevgisi ve O’nun azâbından korkmak... gibi emirler,
Kur’an’ın üzerinde ısrarla durduğu sâlih amellerin başında gelir.
Amelin imanla münâsebetini ileride geniş olarak işleyeceğiz.
İSLÂM’IN TEBLIĞI
İnsanlık tarihi devam ettiği müddetçe, İslâm, herkese tebliğ edilmelidir.
Bu dâvet ve tebliğin asıl gayesi, insanları kula kulluktan kurtarıp sadece tek
olan Allah’a bağlamaktır. Bu görevi yapacak insanlar mutlaka olmalıdır. “İçinizden
insanları hayra çağıracak, iyiliği emredip kötülükten alıkoyacak bir
cemaat bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerdir.”192 âyet-i kerimesi bu durumu
te’yid etmektedir. İslâm, herkese, ama özellikle “Müslümanım” diyenlere
götürülmelidir. Çünkü onların İslâm bildikleri şeyler İslâm olmayabilir. Bu
durum mutlaka düzeltilip onlara hakikat gösterilmelidir.
İslâmî dâvetin gayelerinden biri de, İslâm’ı tekeline alıp onu kimseye ulaştırmayanların
elinden İslâm’ı alıp herkesin ona ulaşmasını sağlamaktır. İslâm,
hiçbir gücün tekelinde olamaz. Hiçbir güç İslâm’ın bazı ibâdetlerini elinin altına
alıp zorlaştıramaz. Bunu yapanlar, ister İslâm adına yapsınlar, isterse câhiliyye
adına yapsınlar; her iki durum da Allah’a karşı büyük bir edepsizliktir.
Çünkü Allah Teâlâ, kendisine ulaşma yolunda ne kadar engeller varsa kaldırılmasını
ister. Hatta o engellere karşı cihadı her müslümana farz kılmıştır. Ta
ki, insanlar saf ve berrak olan İslâm’ı kendi istekleriyle tanısınlar, öğrensinler
ve onu kabullensinler. İnsanları, insanların hâkimiyet ve sultasından, değer
verdikleri ağalardan, ağabeylerden, atalardan, babalardan, efendilerden ve
bağlanıp kaldıkları âdetlerden kurtarıp, hayatın her safhasında Allah’ın nizam
ve hâkimiyeti olan İslâm’a ulaştırmak... İşte, İslâm budur ve bütün peygamberler
de bunun için gönderilmişlerdir.
192 3/Âl-i İmran, 104
≈ 102 ≈
Ahmed Kalka n
İSLÂM’I HAYATA HÂKIM KILMAK
İnsanlık tarihi boyunca, İslâm’ın esas dayanağı olan temel ilke “Lâ ilâhe
illâllah” kuralıdır. Yani ulûhiyeti, rubûbiyeti, saltanat ve hâkimiyeti sadece
Allah’a tahsis etmek kuralı. Bu kaide gönülde ve kalpte inanç; duygu ve
hareketlerde ibâdet; hayat sahasında da kanun ve nizam olarak tezâhür
etmelidir. Allah’tan başka ilâh olmadığına şehâdet etmek, böyle kâmil bir
şekilde olmadıkça Allah’a ve İslâm’a saygısızlık yapılmış olur.
Bu kaidenin tatbiki insan hayatının bütünüyle Allah’a yönelmesidir. Böylece
insanoğlu bütün işlerinde ve hayatın her safhasında Allah’ın hükmüne
müracaat ederek buna tâbi olur ve Allah’ın hükmünü kendi düşünce ve görüşüne
tercih eder.
Allah’ın hükümlerini insanlara ulaştırıp tebliğ eden Rasûlullah’dır (s.a.s.).
Bu kaide ise İslâm’ın ilk şartı olan şehâdet kelimesinin ikinci rüknünü temsil
eder. “Şüphesiz Muhammed (s.a.s.) Allah’ın Rasûlüdür.”193 İşte İslâm’ın
dayandığı ve temsil ettiği temel ilkenin ikincisi. Bu kaide bütün yönleriyle hayata
tatbik edildiği zaman, en mütekâmil bir nizam ortaya çıkar. İşte Allah’ın
râzı olduğu nizam budur.
İslâm, hiçbir zaman nazarî inanç ve birtakım ibâdetlerden ibâret değildir.
Bir yandan birtakım ibâdetler yapmak, diğer taraftan da fiilen mevcut olan
câhiliyye toplumunun faal bir üyesi şeklinde çalışmak bir arada bağdaşamaz.
İslâm’ın hedefi, câhiliyeyi ortadan kaldırmaktır. Bunun için de yeni ve faal
bir kadronun oluşturulması lâzımdır. Bu kadro, yaşama tarzıyla, düşünce
yapısıyla, sosyal düzeniyle, değer yargısı ve kaynağıyla, kısaca her şeyiyle
İslâm metoduna uygun hareket eden bir cemaattir. İşte, böyle bir kadro ancak
yeniden İslâm ümmetini oluşturur ve Allah’ın şu beyânâtına mazhar olur:
“Siz, insanlar içinden seçilip çıkarılmış en hayırlı bir ümmetsiniz. Çünkü
iyiliği emreder, kötülüğe karşı çıkar ve Allah’a inanırsınız.”194“İşte böylece
sizleri orta (mûtedil, dengeli) bir ümmet kıldık. İnsanlara şâhid (örnek) olasınız
ve Peygamber de size örnek olsun diye...”195
193 48/Fetih, 29
194 3/Âl-i İmran, 110
195 2/Bakara, 143
≈ 103 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İslâm Dİnİ
SORULAR
1- İslâm, kelime olarak hangi anlamlara gelir?
2- İslâm kavramının terim anlamı nedir?
3- Allah’a teslim olmayan kimse müslüman sayılır mı? Niçin?
4- İslâm’ın üzerine bina edildiği beş temel esas nedir?
5- İslâm dininin gayesi nedir?
6- İslâm dininin hükümleri kaça ayrılır? Tariflerini misallerle açıklayınız.
7- İslâm, insan hayatının bir parçası mıdır?
8- İslâm’ın genel özellikleri nelerdir?
9- İslâm konusunda iki âyet meali ve iki hadis belirtiniz.
10- İslâm’ı hayata hâkim kılmak için Müslüman olarak hepimize ne tür
görevler düşmektedir, açıklayınız.
11- Allah tarafından, peygamberler aracılığıyla insanlara bildirilen, dünyada
ve âhirette insanları mutluluğa ulaştıracak hayat şekline ne denir?
a) İman b) Amel c) Hukuk d) İslâm
12- Aşağıdakilerden hangisi İslâm için doğru değildir?
a) İslâm dini, insanın fıtratına (yaratılışına) uygundur.
b) İslâm’ın mesajı ve hükümleri sadece Peygamberimiz’in yaşadığı zamana
yöneliktir.
c) İslâm inanç esasları herkesin anlayabileceği şekilde açık ve nettir.
d) İslâm’a göre egemenlik sadece Allah’a aittir.
13- İslâm’ın hükümleri; 1- iman 2- amel 3- ahlâk 4- hukuk olmak üzere
dört kısımdır. Buna göre “Devlet yönetimi, toplum idaresi, evlenme, boşanma,
ticaret, cezâlar, dâvâlar ve mirasla ilgili hükümler” ifâdesi, yukarıdaki
hükümlerden hangisine girer?
a) Ahlâk b) İman c) Hukuk d) Amel
14- İslâm’ın hükümleri; 1- iman 2 - Amel 3 - Ahlâk 4 - Hukuk olmak
üzere dört kısımdır. Buna göre “Söz, davranış, hal ve hareketlerimizle alâkalı
hükümler” ifâdesi hangi kısma girer?
a) Amel b) Ahlâk c) Hukuk d) İman
15- Allah’ın, peygamberleri aracılığı ile göndermiş olduğu İslâm dinini kabul
eden, bu inancını amelleriyle göstermeye çalışan kimseye ne denir?
a) Müslüman b) Münâfık c) Müşrik d) Kâfir
≈ 104 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 105 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
16. Ünite
İMAN
• İman Kelimesinin Sözlük ve Terim Anlamı
• Kur’an’da İman Kavramı
• İmanın Dereceleri
• İmanın Artması, Eksilmesi
• İmanın Gerektirdikleri
• İman ve İslâm
• İman ve Amel
• İnsan Niçin iman Eder? İmanın Sebep ve Sonuçları
• İmanla İlgili Sünnetullah (Allah’ın Değişmez Yasaları)
• İman ve İnkâr Yönünden İnsanlar
• İmanın Sahih (Geçerli) Olmasının Şartları
• İmanı Bozan Haller
• Bâtıla İman
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• İman kelimesinin sözlük ve terim anlamlarını belirtmek.
• İmanın derecelerini, imanın artıp eksilmesini izah etmek.
• İmanın gerektirdiklerini ve iman-amel ilişkisini açıklamak.
• İman ve İslâm kavramlarının benzer ve farklı yönlerini belirtmek.
• İmanın sebep ve sonuçlarını, insanın niçin iman etme gereği duyduğunu açıklamak.
• İmanla ilgili sünnetullah’ı/Allah’ın değişmez yasalarını listeleyebilmek.
• İman ve inkâr yönünden insanların ayrıldığı grupları açıklamak.
• İmanın sahih/geçerli olması için gerekli şartları izah etmek.
• İmanı, hangi hallerin bozacağını, güncel tavır ve sözlerle bağlantı k urarak
açıklamak.
≈ 106 ≈
Ahmed Kalka n
İMAN KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI
Sözlük anlamı olarak iman: İman, emn kökünden bir mastardır. Sözlük
anlamı, birini sözünde tasdik etmek, onaylamak, kabullenmek itimat etmek,
gönülden benimsemek, güvenmek/güvenilmek anlamlarına gelir. Türkçedeki
inanmak kelimesi bunu aşağı yukarı karşılar.
Terim olarak iman: Kavram olarak, Rasûlüllah’ı Allah’ın katından getirmiş
olduğu bilinen haber ve hükümlerin tümünde, kat’i olarak tasdik etmek,
bunu diliyle ikrar edip, tatbik etmeye çalışmaktır. İman, küfrün zıddıdır. Âlemlerin
Rabbi olan Allah’ı tanımak ve O’na yönelmektir. İman: Allah’ın gönderdiği
peygamberleri tasdik etmek, getirdikleri vahyi benimsemektir. Allah’ın
buyruklarını yerine getirerek, O’nun güven çemberine girmektir. Âyetleri kabul
edip bağlanmak ve yaşamaktır.
İman’ın filolojik açıdan iki anlamı vardır: Başkalarına güven vermek, güven
içinde olmak. İman sahibi kişi, yani mü’min, hem inandığı gücün sağladığı
güvenin içinde emin olan; hem de kendisi başkalarına güven veren
demektir.
KUR’AN’DA İMAN KAVRAMI
İman kelimesi Kur’an’da 45 yerde geçer. İman kelimesinin kökü olan
“emn” türevleriyle birlikte Kur’an-ı Kerim’de 878 yerde kullanılır. Kur’an’ın
onda birinden fazlasının imanla direkt ilgili ifâdeler olması, konunun önemini
göstermek için yeterlidir.
Kur’an, peygamberlerin emin (güvenilen) kişiler olduğunu ifâde ediyor.196
Aynı zamanda, peygamberlere vahyi ulaştıran gök habercisi Cebrail’in de
emin olduğunu belirtiyor.197 Yine Kur’an, insanın büyük sorumluluğundan
bahsederken onu emaneti yüklenen varlık olarak tanıtıyor. Emanet de imanla
aynı kökten gelen ve güvene tevdi edilmiş şey anlamı taşıyan bir kelimedir.198
İman sahibine mü’min denir ki, bir anlamı da emanet taşıyan kişi demektir.
Mü’min, hem Allah’ın, hem de insanın sıfatıdır. Esmaü’l-Hüsnadan biri, El-
Mü’min’dir. Allah’ın mü’minliği, güven verici, güven kaynağı olmayı; insanın
mü’minliği de El-Mü’min’e (Allah’a) güvenmeyi ifâde eder. İman, bu karşılıklı
196 7/A’râf, 68; 26/Şuarâ, 107...
197 26/Şuarâ, 193
198 Bak. 33/Ahzâb, 72
≈ 107 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
güvenin işleyişidir. Allah’a güven tam olmadan iman olmaz. Allah’a güvenin
tam olması için, O’nu her şeyden fazla sevmemiz, O’nun emir ve hükümlerini
de her şeye tercih etmemiz gerekir. “İman edenlerin Allah’a olan sevgileri
çok fazladır.”199
İmanın gündeme geldiği Bakara sûresinin ilk âyetlerinde müttakîlerin vasıfları
açıklanırken, yapılması gerekenler de açıklanmış oluyor. Bu açıklama,
aynı zamanda nelere iman edilmesi gerektiğini de topluca içermektedir.
Kurtulmak isteyen, gayb diye ifâde edilen çıplak gözle göremediği, kendini
aşan konulara kesin iman edecek, salât şeklinde anılan amellerden ilkiyle
bazı görevleri yerine getirmeye başlayacaktır. İnfak şeklinde ifâde olunan
inandığı ve bağlandığı bir dine hizmet için çaba ve gayretlerin ilkiyle bu esasları
başkalarına da götürecektir.
“Elinizdekini tasdik etmek üzere indirdiğim Kur’an’a iman edin.”200
“Allah’a ve Peygamberine iman edin. Eğer iman eder ve takvâlı olursanız
en büyük mükâfaat sizindir.”201
“Ey iman edenler, Allah’a, Peygamberi’ine, Peygamberi’ne indirdiği
Kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah’ı, meleklerini,
kitaplarını, peygamberlerini ve âhiret gününü inkâr ederse, son derece
büyük bir sapıklığa düşmüş olur.”202
“Benim kalbim temiz, kimseye kötülük düşünmem, herkesin iyiliğini isterim”
diyerek kendini kandıranlara gerçek iyiliğin ne olduğunu Kur’an şöyle
açıklar: “Gerçek iyilik, yüzünüzü doğuya veya batıya döndürmeniz değil;
Allah’a, âhirete, meleklere, kitaplara ve Rasullere iman etmenizdir...”203
İMANIN DERECELERI
1. İcmâlî İman: İman edilecek esaslara kısaca ve toptan iman etmektir.
Yani, Allah (c.c)’ın göndermiş olduğu haber ve hükümlerin hepsine birden
inanmaktır. Bu da “lâ ilâhe illâllah Muhammedu’r-Rasûlullah” cümlesi ile ifâde
edilir. İmanın en basit mertebesi budur. Çünkü bu iki cümlede iman edilmesi
gerekli olan her şey özet olarak bulunmaktadır.
199 2/Bakara, 165
200 2/Bakara, 41
201 3/Âl-i İmran, 179
202 4/Nisâ, 136
203 2/Bakara, 177
≈ 108 ≈
Ahmed Kalka n
2. Tafsîlî İman: İman edilecek esasların herbirine açık ve geniş bir şekilde
iman etmektir. Allah’a ve Peygambere imandan sonra, Peygamberin
haber verdiği hüküm ve esasları teker teker öğrenip onların hak olduklarını
tasdik etmek tafsili imandır.
İman, küfrün zıddıdır. Âlemlerin Rabbi olan Allah’ı tanımak ve O’na yönelmektir.
İman: Allah’ın gönderdiği peygamberleri tasdik etmek, getirdikleri
vahyi benimsemektir. Allah’ın buyruklarını yerine getirerek, O’nun güven
çemberine girmektir. Âyetleri kabul edip, bağlanmak ve yaşamaktır.
İman’ın filolojik açıdan iki anlamı vardır: Başkalarına güven vermek, güven
içinde olmak. İman sahibi kişi, yani mü’min, hem inandığı gücün sağladığı
güvenin içinde emin olan; hem de kendisi başkalarına güven veren insandır.
Bakara sûresinin ilk beş âyetinde özetlenen İslâm’ın temel binası ve
üçüncü âyetinde “gaybe iman” şeklinde çatısı çatılan inanç temelleri, sûrenin
son âyetinde de perçinlenir: “O Rasûl, kendisine Rabbinden indirilene
(Kur’an’a) iman etti. Mü’minler de Allah’a, Onun meleklerine, kitaplarına ve
bütün peygamberlerine inandı. Rasullerden hiçbirini diğerinden ayırmayız,
dinledik, itaat ettik. Ey Rabbimiz mağfiret isteriz, dönüş ancak sanadır,
derler.”204 “Gaybe iman” olarak tavsif edilen bu inanç temelleri Kur’an’ın
değişik yerlerinde topluca veya tek tek veya ikisi üçü birlikte zikredilmiştir.
“Elinizdekini tasdik etmek üzere indirdiğim Kur’an’a iman edin.”205; “Allah’a
ve Peygamberine iman edin. Eğer iman eder ve takvâlı olursanız
en büyük mükâfaat sizindir.”206;“Ey iman edenler, Allah’a, Peygamberi’ine,
Peygamberi’ne indirdiği Kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman
edin. Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve âhiret gününü
inkâr ederse, son derece büyük bir sapıklığa düşmüş olur.”207;“Gerçek
iyilik, yüzünüzü doğuya veya batıya döndürmeniz değil; Allah’a, âhirete,
meleklere, kitaplara ve Rasullere iman etmenizdir...”208
İman, insanı kopmaz, çürümez bir bağa kavuşturur ve boşluklara yuvarlanmasını
önler.209 İmandan yoksun kalanları Kur’an, hayvanların en şerlisi
204 2/Bakara, 286
205 2/Bakara, 41
206 3/Âl-i İmran, 179
207 4/Nisâ, 136
208 2/Bakara, 177
209 Bak. 2/Bakara, 256
≈ 109 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
olarak anmaktadır.210 Fakat, ne yazık ki, insanlığın çoğunluğu bu imandan
uzak bulunmuştur, bulunacaktır.211 Mü’min, Allah’ın yardımcısı, Allah’ın dostu,
velîsi olarak nitelendirilmiştir.212
İMANIN ARTIP EKSILMESI
İmanı, kalbin ve benliğin onayladığı ve bağlandığı bir durum olarak kabul
ettiğimizde, bu bağlılık ve onayın güçlenmesi ve zayıflaması yönünde bir
artış ve eksilmesi elbette mümkündür. Münâfık karakterli kimselerde imanın
azaldığı ve küfre yaklaştığı görülür. Gerçek mü’minlerde ise imanın artışı
ve bağlılığın güçlenmesi, olgunlaşması göze çarpar. Kur’an’da bunu açıkça
görebiliriz: “Bir sûre indirildiği zaman, münâfıklar arasında ‘bu sûre, hanginizin
imanını artırdı?’ diyenler vardır. İşte o sûre iman edenlerin imanını
artırmıştır ve bunu birbirlerine müjdelerler.”213; “Onlara bazı kimseler, ‘insanlar
size karşı birleştiler, onlardan korkun.’ demişlerdi de bu, onların
imanını artırmış ve ‘Allah bize yeter, O, ne güzel vekildir.’ demişlerdi.”214;
“Ve bu, onların ancak imanlarını ve teslimiyetlerini artırdı.”215;“Mü’minler o
kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir, kendilerine Allah’ın
âyetleri okunduğu zaman bu, imanlarını artırır.”216;“Kitap verilmiş olanlar
iyice inansın, iman edenlerin imanını artırsın.”217;“Allah onların hidâyetini
artırmış ve onlara takvâlarını vermiştir.”218;“Allah, onları küfürleri dolayısıyla
lânetlemiştir. Bu sebeple çok az inanırlar.”219
İman muhtevâ (içerik) yönünden ise, yani iman edilmesi gereken hususlara
parça parça peyderpey inanma gibi bir artış veya bunda bir azalma kabul
etmez. Çünkü doğru iman, ancak tam teslimiyet ve bütünüyle kabul etmekle
geçerli olur. Kısmî iman, kısmî küfür demektir. Bir kısmını inkâr da tamamını
inkâr gibidir. İman edilmesi gereken unsurlar birbirine bağlı bir bütündür. Dolayısıyla
ya tam iman, ya da küfür var demektir. Küfrün az veya çok olması
küfür olmasını değiştirmez. “Siz Kitab’ın bir kısmına inanıp bir kısmını küfr
210 Bak. 8/Enfâl, 55
211 Bak. 11/Hûd, 17; 13/Ra’d, 1, 31; 10/Yûnus, 99; Yusuf, 16, 103
212 Bak. 47/Muhammed, 7-11; 61/Saff, 14; 3/Âl-i İmran, 68
213 9/Tevbe, 124
214 3/Âl-i İmran, 173
215 33/Ahzâb, 22
216 8/Enfâl, 2
217 74/Müddessir, 31
218 47/Muhammed, 17
219 4/Nisâ, 46
≈ 110 ≈
Ahmed Kalka n
(inkâr) mü ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezâsı, dünya hayatında
zillet, kıyâmet gününde azâbın en şiddetlisine uğratılmaktır.”220Hoşuna giden
şeylere iman eden, hoşlanmadığı ve zor gelen şeyleri inkâr eden, ancak
arzularını ilâh edinen menfaatperest kimsedir.
ALLAH’A TESLIM OLMUŞ MÜ’MINLERIN, KUR’AN’DA ZIKREDILEN BAZI
ÖZELLIKLERI
Mü’minler ancak Allah’a ibadet ve kulluk ederler, yalnız O’ndan yardım
dilerler. Günde beş vakit âlemlerin Rabbi ve din gününün sahibi olan Allah’a
bu taahhütte bulunarak Sırat-ı müstakim ve hidayet üzere ayaklarını sabit
kılmak için çaba sarf ederler. Bütün hayat alanlarında Allah’ın emir ve yasaklarına
uymak için çırpınırlar. Zihinlerinde Allah’tan başka ilahlaştırdıkları
hiçbir varlık yoktur.221
2- “Onlar, sözün en güzeline iletilmişlerdir ve övülen doğru yola
iletilmişlerdir.”222 “Onlar; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren kimselerdir.
Onlar âhirete de kesin olarak inanırlar. İşte onlar, Rablerinden gelen
bir hidayet üzeredirler ve işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.”223
“Rablerinden bağışlanma (salat) ve rahmet bunların üzerinedir ve
hidayete erenler de bunlardır.”224
3- “Mü’min erkeklerle mü’min kadınlar da birbirlerinin velisidirler. Onlar
iyiliği emreder, kötülükten meneder, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı
verirler, Allah ve Rasûlüne itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir…”
225
4- Kalpleri ancak Allah’ın zikriyle, Kur’an ile mutmain olur ve İmanın ön
şartı olan Kitabı hakkıyla okumayı gerçekleştirip öğüt alarak ona uyarlar.
Allah’ın en güzel hükümleriyle hayatlarına yön vererek Allah’ın boyasıyla boyanırlar.
226
5- Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir, namazı dosdoğru kılıp kendilerine
220 2/Bakara, 85
221 Fatiha, 1/1-7; Nisa,4/36; Furkan, 25/68.
222 Hac, 22/24.
223 Lukman, 31/4-5.
224 Bakara, 2/157.
225 Tevbe, 9/71.
226 Rad, 13/28; Bakara, 2/121; Maide, 5/50; Bakara, 2/128.
≈ 111 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
verilen rızıkları Allah yolunda harcarlar. Sözü dinleyip en güzeline uyarlar.
Allah’a çağırıp sâlih amel işler ve ondan sonra da ben müslümanlardanım
derler.227
6- Allah’ı sürekli gündemlerinde tutarlar ve her durumda Allah’la bağlarını
korurlar, Allah’ın her şeyi gören ve işiten olduğunu bilir, Allah’ın sonsuz kudretini
sürekli hatırda tutarlar. Hayatlarının bütün alanlarında Allah’ı unutmadan
her iş ve amellerinde O’na verilecek hesabın bilinciyle hareket ederler.228
7- Allah karşısında acizliklerini bilirler. Yeryüzünde vakar ve tevazu ile yürüyen
kimselerdir. Mütevâzıdırlar. (Ancak, bu, insanlara karşı âciz görünmek
ve ezik tavırlar sergilemek demek değildir.)229
8- Her şeyin Allah’tan olduğunu bilirler. Allah istemedikçe hiç kimseye
hiçbir musibetin isabet etmeyeceğine iman ederler. Bu nedenle hiçbir olay
karşısında telaşa kapılmaz, her zaman serinkanlı ve Allah’a tevekkül halindedirler.
Kâfirlerin her türlü baskısına rağmen, Allah’a tevekkül ile sadece Allah’ı
veli ve vekil edinerek sabredip direnirler.230
9- Allah’tan korkup sakınarak takvâyı kuşanırlar. Allah’ın yasakladığı veya
rızasına aykırı olan bir şeyi yapmaktan çok çekinirler. Rablerinin lutfettiklerine
hamdeder ve Allah huzurunda verilecek hesabı dikkate alarak, hevaya
uymaktan, dünyevileşme ve dünyayı âhirete tercih etme sapmasından uzak
dururlar.231
10- Âhirete yönelmişler, asıl hedef olarak âhireti belirlemişlerdir. Dünya
hayatını, âhiretin tarlası olarak görüp dünya hayatını âhiret eksenli olarak
değerlendirirler. Ancak, dünya nimetlerinden de vahyin ölçüleri içinde faydalanırlar.
232
11- Sadece Allah’ı ve mü’minleri veli/dost/yönetici ve sırdaş edinirler.233
12- Hakkı söylemekten çekinmezler. İnsanlardan çekindiklerinden dolayı
227 Enfal, 8/2-3; Bakara, 2/43; Zümer, 39/18, Fussilet, 41/33.
228 Âl-i İmran, 3/191; Nur, 24/37; Ankebut, 29/45; Haşir, 59/19.
229 Furkan, 25/63, 72; Ahzab, 33/35.
230 Tevbe, 9/51; Ahzab, 33/48; Tegabun, 64/11; Hadid, 57/22.
231 Âl-i İmran, 3/102; Yasin, 36/11; Tegabun, 64/15-16; Bakara, 2/172; İbrahim, 14/7; Maide, 5/49.
232 Nisa, 4/74; Â’raf, 7/31-32;
233 Maide, 5/55; Mücadele, 58/22; Tevbe, 9/23, Âl-i İmran, 3/28; Nisa, 4/139.
≈ 112 ≈
Ahmed Kalka n
Hakkı açıklamaktan geri kalmazlar. İnkâr edenlerin haklarında söylediklerine,
alay ve saldırılarına aldırmazlar, kınayıcıların kınamasından korkmazlar.234
13- Allah’ın dinini, Hakkı tebliğ ederler, çeşitli biçimlerde insanları Allah’ın
dinine davet ederler. Baskıcı değillerdir. Merhametli ve yumuşak huyludurlar.
Öfkelerine kapılmazlar, hoşgörülü ve bağışlayıcıdırlar.235
14- Zorluklarla sınanırlar, badirelerden geçerler; korkuyla, canlarıyla, mallarıyla
imtihan olurlar ve sınavdaki zorluklara sabredip katlanırlar.236
15- Mü’minler, Allah’a yakınlaşmak, örnek bir mü’min olmak için gayret
sarfederler. Allah yolunda cihad edenler, dünyada iman ve amelde önde
olanlar ve âhirette de öne geçenler bunlardır.237
16- Onlar Allah yolunda ve mustaz’aflar (zayıf bırakılmışlar) için Allah’ın
düşmanlarına ve tâğutlara karşı savaşırlar, öldürürler ve öldürülürler. Canlarını
ve mallarını cennet karşılığında Allah’a satarlar, Allah yolunda fedakârlıktan
kaçmazlar, öldürülmekten korkmazlar. Firavunun karşısında iman eden
sihirbazların ağır işkenceyle öldürme tehdidine karşı söyledikleri gibi “Zararı
yok, (biz) mutlaka Rabbimize döneceğiz.” özgüven ve teslimiyeti içindedirler:
238
17- Mü’minler, inkârcıların saldırı ve tuzaklarına muhatap olur, onlar tarafından
alaya alınırlar.239
18- Onlar, Allah’ın koruması altındadırlar. Mü’minler sabırlı olup Allah’a
karşı gelmekten sakındıkları ve doğru yolda sebat ettikleri vakit inkârcıların
hile ve tuzakları mü’minlere zarar vermez. Allah, aleyhlerinde kurulan tüm
tuzakları boşa çıkarır. Allah, onları tüm iftira ve tuzaklara karşı koruyarak,
onları üstün kılar.240
19- Allah’a ve Rasûlüne davet edildiklerinde mü’minlerin özelliği; “İşittik
ve itaat ettik” demeleridir. Onlar, İslâmiyeti kabul edip iman ederler, Allah’a
234 Maide, 5/54; Bakara, 2/14-15
235 Asr, 103/3; Nahl, 16/125; Müzzemmil, 73/10; Şuara, 26/214; Âl-i İmran, 3/134; Â’raf, 7/199; Şura,
42/43.
236 Ankebut, 29/2-3; Bakara, 2/155-156, 214; Âl-i İmran, 3/142, 195; Muhammed, 47/31.
237 Maide, 5/35; Vakıa, 56/10-11.
238 Tevbe, 9/11; Âl-i İmran, 3/169, 173; Nisa, 75-76; Tevbe, 9/20.
239 Bakara, 2/212.
240 Âl-i İmran, 3/110-111, 120; İbrahim, 14/46; Enfal, 8/30; Hac, 22/38; Maide, 5/105; Nahl, 16/99.
≈ 113 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
ve Rasûlüne itaat ederler, sabırlı ve sadıktırlar, ibadetlerini yerine getirir, namuslarını
korur, zulme karşı topluca mücadele eder ve tüm hayat alanlarında
Allah’ı çokça zikrederler.241
20- Onlar, emanetleri ehline verir ve insanlar arasında hükmettikleri zaman
adaletle hükmederler. Allah’a ve Rasûlüne kayıtsız şartsız, kendilerinden
olan emir sahiplerine ise onlar Allah’a ve Rasûlüne itaat ettikleri sürece
itaat ederler. İhtilaf vukuunda, meselelerini Allah’a ve Rasûlüne arz ederler.242
Allah ve Rasulü bir meselede hüküm vermişse başka tercihte bulunma haklarının
olmadığı bilinciyle, o hükme kalplerinde hiçbir darlık hissetmeksizin
tam bir teslimiyetle teslim olurlar.243
21- Allah’ın ipine topluca sarılıp tefrikaya düşmekten uzak durular, Emr-i
bi’l ma’ruf ve ney-i ani’l münker yaparlar, yani iyiliği emredip kötülükten alıkoyarlar.
244
22- Mü’minler, kurtuluşa erenlerden olmak için namazı huşu içinde kılar,
boş söz ve işlerden yüz çevirirler. Zekât görevlerini yerine getirip ırzlarını
korurlar. Emanete riâyet eder, sözlerinde dururlar. Namazlarını titizlikle
muhafaza ederek ısrarla sürdürürler. İşte bunlar Firdevs cennetlerine vâris
olacaklardır.245
23- Onlar, Allah’a şirk koşmazlar. Anne ve babalarına ihsanda bulunup
iyilikle davranırlar, meşru isteklerine itaat eder, “öf” bile demezler, asla ve
hiçbir sebeple onları azarlamazlar.246
24- Onlar, ölçüyü tartıyı tam yapar, yetimlerin hakkını korur, birbirinin mallarını
haksızlıkla yemez, faizden, cimrilik ve israftan kaçınırlar. Allah’ın haram
kıldığı cana kıymazlar ve zina etmezler. Allah’ın ahdine vefa gösterir ve adil
şahidlik yaparlar.247 “(Onlar), yalan yere şahitlik etmezler, boş sözlerle
karşılaştıklarında vakar ile (oradan) geçip giderler.”248
25- Onlar Rablerine tevekkül edip büyük günahlardan kaçınır, öfkelen-
241 Nur, 24/ 51-52; Şuar#f, 26/227; Ahzab, 33/35.
242 Nisa, 4/58-59.
243 Ahzab, 33/36; Nisa, 4/65.
244 Âl-i İmran, 3/102-104, 110; Tevbe, 9/71, 112; Tevbe
245 Mü’minun, 23/1-11; Nahl, 16/91, Rad, 13/20.
246 İsra, 17/23; En’am, 5/151; Nisa, 4/36; Ahkâf, 46/15; lukman, 31/14-15; Ankebut, 29/8.
247 Bakara, 2/188, 275-279; A’raf, 7/31; Nisa, 4/2, 135; En’am, 6/152; Furkan, 25/67-68.
248 Furkan, 25/72.
≈ 114 ≈
Ahmed Kalka n
diklerinde bağışlarlar. İşlerini aralarında şûrâ ile yürütürler, istişare ile karar
verirler. Haklarına tecavüz olduğunda birlikte karşı koyarlar.249
İMANIN GEREKTIRDIKLERI
İman, insana dünyada çok büyük onur ve âhirette ebedî mükâfat sağlar.
Hiçbir hayalin ulaşamayacağı güzellikler yurdu cennet bedava değildir.
Kur’an, imanın bir imtihan, ıstırap ve çile işi olduğuna dikkat çeker.
“İnsanlar, sandılar mı ki, ‘iman ettik’ demeleriyle bırakılacak, inceden
inceye imtihan ve ıstıraba çekilmeyecekler. Andolsun, Biz onlardan öncekileri
de inceden inceye deneylerden geçirmişizdir.”250
“Andolsun ki, sizi biraz korku ve açlık; mallardan, canlardan ve ürünlerden
biraz azaltma (fakirlik) ile imtihan eder, deneriz. Sabredenleri müjdele”
251
“(Ey mü’minler!) Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin başına gelenler
size de gelmeden cennete gireceğinizi mi sanıyorsunuz? Yoksulluk ve
sıkıntı onlara öylesine dokunmuş ve öyle sarsılmışlardı ki, nihâyet Peygamber
ve beraberindeki mü’minler: ‘Allah’ın yardımı ne zaman?!’ dediler.
Biliniz ki, Allah’ın yardımı yakındır.”252
Kâmil iman sahibi mükemmel mü’minin bir özelliği de kınayanların kınamasına
ve haksız eleştirilere aldırmamaktır ki, Kur’an, bunu şöyle ifâde eder:
“Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse (bilsin ki) Allah, sevdiği
ve kendisini seven, mü’minlere karşı alçak gönüllü (şefkatli), kâfirlere
karşı onurlu ve zorlu bir toplum getirecektir. (Bunlar) Allah yolunda cihad
ederler ve hiçbir kınayanın kınamasından korkmazlar (hiçbir kimsenin kınamasına
aldırmazlar). Bu, Allah’ın, dilediğine verdiği lütufdur. Allah’ın
lütfu ve ilmi çok geniştir.”253
249 Şûrâ, 42/36-39; Mehmet Pamak, İman ve İslâm
250 29/Ankebût, 2
251 2/Bakara, 155
252 2/Bakara, 214
253 5/Mâide, 54
≈ 115 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
“Bir kısım insanlar, mü’minlere: ‘düşmanlarınız olan insanlar, size karşı
asker topladılar; aman sakının onlardan!’ dekilerinde bu, onların imanlarını
bir kat daha arttırdı ve ‘hasbünallahu ve ni’me’l vekîl’, yani, ‘Allah bize
yeter. O ne güzel vekildir!’ dediler.”254
Gerçek mü’minlerin bir özelliği de birbirlerine sürekli hakkı ve sabrı tavsiye
etmeleridir.255 Mü’minlerin gönül dostları, yalnız kendilerinden olanlar, yani
mü’minler olacaktır.256 Mü’min erkekler ve mü’mine hanımlar da birbirlerinin
dostu ve kardeşidirler. Dostluk ve kardeşlikte cinsiyet ayırımı yapılmayacaktır.
257 Mü’minler, birbirlerinin ancak kardeşleridir.258 İmanda ortak olmayan,
mü’min olmayan akraba, yakınlığı ne olursa olsun (ana-baba da dâhil) gönül
dostu olma, kardeş olma hakkını kaybeder. Onlara karşı hukukî sorumluluklar
yerine getirilir, ama gönül dostu olarak benimsenemezler.259 Kur’an,
böylece kan bağlarından ayrı, şuur beraberliğine dayalı bir akrabalık getirmektedir.
Bu bir gönüldaşlık, iman kardeşliğidir.
Hayatın anlamı ve insanın mahlûkat içerisinde taşıdığı bir imtiyaz olan
imanı bir ağaca benzetirsek, bu ağacın kökü kalpte, gövdesi akılda ve dalları
organlardadır. Bu ağacın meyvesi ise amellerdir. Ağacı kökü, gövdesi, dalları
ya da meyvesi olmadan tanımlamaya kalkanlar, onu eksik ve yanlış tanımlamak
zorunda kalacaklardır.
İman, aslında insanın şerefinin en büyük delilidir. İnsanın fizikötesi boyutunun
fizikî boyutundan çok daha yüce ve anlamlı olduğunu, onun iman
edebilirliğiyle açıklayabiliriz. İman, insanı fiziğin dar ve statik sınırlarından kurtarıp
onu kendi dışındaki âlemlerle bütünleştiren muharrik güçtür. İman gibi
muazzam bir imkânı kullanmayan insan, bedeninin daracık kabuğuna sıkışıp
kalmış, meleklerle ve diğer aşkın varlıklarla yarıştığı bir kulvarı terkederek
kendisini, hayvanlarla paylaştığı fiziğin dünyasına mahkûm etmiş demektir.
Akıl imanın aracıdır. Eğer bu araç gayesine ulaşamamışsa akıl sahibi olmak
insan için bir meziyet olmaktan çıkar, bilakis en vahşi hayvanların dahi
başaramayacağı bir vahşete kılavuzluk yapabilir. Bu durumda insan, hemcinsleri
için diğer tüm yaratıklardan daha tehlikeli olabilir. İmana araç olsun
254 3/Âl-i İmran, 173
255 Bak. 103/Asr sûresi
256 Bak. 3/Âl-i İmran, 28
257 Bak. 9/Tevbe, 71
258 Bak. 49/Hucurât, 10
259 Bak. 9/Tevbe, 20; 58/Mücâdele, 22
≈ 116 ≈
Ahmed Kalka n
diye verilen akıl, kimi zaman haddini aşarak imanın koltuğuna oturur ve kendisi
“amaç” olur. Aklın putlaştırılması, ilâhlaştırılması, İşte bu durumun bir sonucudur.
Aklın imana “yoldaş” değil de; “rakip” olarak çıkartıldığı bir yerde
dengeler bozulmuştur. Çünkü akıl imansız, ya da iman akılsız kalmıştır.
İman şereftir. Bugün müslümanın en büyük sorunu kimlik bunalımıdır.
Bunun farklı tezâhürleri olan kişilik erozyonu, şahsiyetsizlik, zillet ve meskenettir.
Müslümanın kimlik bunalımı imanını iktidar edemeyişinden, müslüman
oluşuyla iftihar edemeyişinden, daha doğrusu iftihar edebilecek bir imana
sahip olamayışındandır. Bu durum, kâfirleri sevmeyi ve onlara gıpta etmeyi
getirecektir. Tabii olay, sadece kâfiri sevmek sınırında kalmayacak; onun
küfrüne lâkayıtlıkla başlayan süreç küfre rızâ ve küfre gıpta etmenin ardından
küfre sevgi ve hayranlığa kadar varacaktır. Küfre rızâ küfürdür, bu kesin!
Ya küfre hayran olmak nedir? Başka değil, bu bir akîde sorunudur ve çözümü
de imanla ilgilidir. İmanla, yani bilgi, tasdik, ikrar ve amelin toplamı olan
imanla. Ve elbette İslâm’ı olan imanla...
İMAN VE İSLÂM
“Taşralılar (bedeviler) ‘iman ettik’ dediler. De ki: ‘Siz iman etmediniz,
fakat ‘ İslâm o lduk’ d eyiniz. Ç ünkü d aha i man k alplerinize g irmedi.”260
Âyetten de açıkça anlaşılacağı üzere iman ve İslâm birbirini tamamlayan,
lakin birbirinden farklı anlamlara sahip kavramlar olarak kullanılmaktadır.
Âyetteki “İslâm olduk” ifâdesi, “müslüman olduk” demektir ve imandan
farklı olarak değerlendirilmiştir. Bunu, Buhârî ve Müslim dâhil birçoklarının
naklettiği şu haber pekiştirmektedir: Sâd b. Ebi Vakkas’tan: “Allah Rasûlü
bir topluluğa ganimet paylaştırıyordu. Onlardan bir adama vermemesi beni
şaşırttı. Kalktım ve dedim ki ‘Falan adama niçin ganimetten pay vermediniz?
Vallahi ben onu mü’min olarak görüyorum.’ Allah Rasûlü şöyle cevapladı:
“Hayır, belki müslim!” Sâd üç kez aynı sözü söyledi ve üçünde de Nebî’den
aynı cevabı aldı. En sonunda Allah Rasûlü buyurdu ki: “Ey Sâd, kuşkusuz
ben bir adama ondan daha çok sevdiklerin dururken yardım edebilirim.
Bu onun yüzüstü ateşe atılmasından daha hayırlıdır.”261 Hadisin devamın-
260 49/Hucurât, 14
261 Buhârî, İman 27
≈ 117 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
da Zührî’nin bir açıklaması var: “Biz görüyoruz ki İslâm kelime-i tevhid; iman
ise ameldir.”
İman ve İslâm ayrımı, bir başka âyette de yapılır: “Müslüman erkekler
ve müslüman kadınlar, mü’min erkekler ve mü’min kadınlar...”262 Allah
Rasûlü, iman ve İslâm’ı şöyle açıklamışlardır: “İslâm, dışta ve görünürde;
iman, içte ve kalpte olandır.”263 Bu hadiste de iman ve İslâm bir şeyin iki
yüzü gibi birbirinden ayrılmayan, lâkin birbirinin aynı da olmayan bir olgu
olarak tanımlanmaktadır. İmanla İslâm’ın birbirinden ayrı ve bağımsız olmadığının
en güzel delili, sonradan “İslâm’ın şartı beştir” gibi yanlış bir zihniyetle
sayıların sultasına kurban edilen şu hadistir: “İslâm beş şey üzerine bina
edildi: Allah’tan başka ilâh olmadığına, Muhammed’in de Allah’ın Rasûlü
olduğuna şehâdet etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek, hac ve Ramazan
orucu.”264 Bu meşhur hadiste beş madde var. Bunlardan dördü organlarla
ilgili eylem: Namaz, zekât, hac ve oruç. Bunlar ameli ilgilendiren maddeler.
Geriye bir madde kalıyor ki, o da kelime-i şehâdette ifâdesini bulan Allah’ın
tekliğini ve Hz. Muhammed’in O’nun Rasûlü olduğunu ikrar. Diğer dört
madde, bu birinci maddeye bağlı. Şehâdet olmadan ne namaz ve zekât, ne
hac ve oruç olur. Yalnız bu beş madde arasında temel bir benzerlik var. O da
bunların tümünün zâhirde olup biten şeyler olması. Hadisteki birinci madde
insanı yanıltmamalı. Orada “iman etmek” değil; “şehâdet etmek” şart koşulmaktadır.
Şehâdet etmek ise, sözle yapılan zâhirî bir eylemdir, yani ameldir;
dilin ameli.
O halde İslâm bütünüyle imanın dış bükeyidir ve amele taalluk eden boyutudur.
İslâm, teslim olmak, müslümanlardan sayılmak, şer’î hukuka tâbi
olmak, müslümanların sahip olduğu haklara sahip olmak demektir. İslâm,
imanın aynısı da değildir. Öyle olsaydı, Cebrâil, Allah’ın Rasûlü’ne bir “iman
nedir?” b ir de “ İslâm nedir?” d iye ayrı ayrı sormazdı ve Nebî de ayrı ayrı
cevaplar vermezdi. Hem sorular, hem de cevaplar farklı ise, imanla İslâm’ın
birbirinin aynı olmadığına bundan daha güzel delil olur mu? İman sorulduğunda
“Allah’a, meleklere, kitaplara, Rasullere, âhirete ve kadere iman
etmek”265 olarak tarif eden Allah Rasûlü, kendisine İslâm sorulduğunda “namaz,
zekât, oruç ve haccı” zikretmiştir.266
262 33/Ahzâb, 35
263 Ahmed bin Hanbel, Müsned
264 Buhârî, İman 1; Müslim, İman 19-21
265 Buhârî, İman 47, 48; Müslim, İman 1, Ebû Dâvud, Sünnet, hadis no: 4695; Tirmizî İman 27-38
266 Buhârî, İman 47, 48; Müslim, İman 1
≈ 118 ≈
Ahmed Kalka n
İmanı, iç güvenlik olarak tanımlarsak; İslâm da dış güvenliktir. Bu nedenle
Allah Rasûlü toplumsal güvenin sağlanmasında ferde düşeni “iman”la değil;
“İslâm”la tanımlamış ve buyurmuştur ki: “Müslüman, müslümanların elinden
ve dilinden emin olduğu kimsedir.”267 Bu uyarı da gösteriyor ki “İslâm”,
mü’min bireyin müslüman toplumla ilişkilerini belirleyen kavramlar dizgesinin
başında gelmektedir. Yani “müslüman kimdir?” sorusuna bu nasslardan
yola çıkarak şu cevabı verebiliriz: İslâm’a sarılıp kurtuluşa (selâmet) eren,
insanların da elinden ve dilinden selâmette olduğu; varlığı, bireysel ve toplumsal
barışın (selâm) garantisi ve bu garantiyi, karşılaştığı her insana selâm
vererek peşinen taahhüd eden insandır. İşte bu hadis, mü’min bireyin sözkonusu
barış garantisinin taahhüdüdür. Onun için selâm vermek “en hayırlı
İslâm” olarak tanımlanmıştır: “Bir adam Nebî’ye sordu: ‘Hangi İslâm daha
hayırlıdır?’ Buyurdu ki: “Açları doyurursun, ister tanı ister tanıma selâm
(barış ve güven taahhüdü) verirsin, İşte en güzel İslâm budur.”268
İslâm’ın en güzel sembollerinden biri olan selâmın günümüzde içi boşaltılmış
ve öz mânâsından soyutlanmış bir şekilde geleneksel bir dil alışkanlığı
olarak verilmesi, rûhundan soyutlanan diğer imanî ve İslâmî şiarların âkıbetine
onun da uğradığının bir görüntüsüdür. Oysa ki selâm, mü’minin mü’mine
verdiği barış ve güven parolasıdır. Bu parolayı veren de alan da birbirleri için
mü’min (güvenilir) kimselerdir. Birbirlerine karşı güven ve barışı taahhüd etmişlerdir.
Bu nedenledir ki “selâm”, aynı kökten geldiği “İslâm”ın bir tezâhürü
olarak ortaya çıkar. İslâm’sa, imanın bir tezâhürüdür.
Din, hem imanın hem İslâm’ın ortak adıdır. İmansız İslâm mümkündür, lâkin
makbul değildir. Hucurat sûresinin 14. âyet-i kerimesi de bunun delilidir.
Bugün de iman etmediği, Allah’ın ahkâmını içine sindiremediği halde,
kendilerini “müslüman” olarak tanımlayan insanlar bu kategoriye girerler.
İman etmeden “İslâm olmak” kendi içerisinde iki kısımda mütâlea edilir:
1- İmana ulaşmadan müslüman olanlar: Bunun örneği Hucurât, 14’deki
bedevilerdir. Onlar, bazılarının iddia ettiği gibi bilinen mânâda münâfık değildiler.
Onlar, çeşitli sosyal ve siyasal nedenler yüzünden imana ermeden
İslâm’ın siyasal hâkimiyetine teslim olmuş insanlardı. Bu nedenle sözkonusu
âyette Allah, onların iman olarak niteledikleri şeyin gerçek adının “İslâm”
olduğunu izah etmiş ve iman etmeleri gerektiğini, ancak o zaman mü’min
267 Buhârî, İman 10
268 Ebû Davûd, Edeb, hadis no: 5194; Buhârî, İman 6, 20
≈ 119 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
olabileceklerini, şimdiki durumda “müslim” olduklarını duyurmuş ve ardından
şu garantiyi vermiştir: “Eğer Allah’a ve Rasûlü’ne itaat ederseniz, O
yaptıklarınızdan hiçbir şeyi eksiltmez. Allah çok bağışlayandır, çok merhametlidir.”
269
2- İmana ulaştıktan sonra onu reddedip müslüman görünenler: Bu da
iman etmeden müslüman olmak olarak adlandırılabilir. Ne ki, birincisiyle bu
ikinci arasında derin bir fark vardır. Birinciler imandan habersizken; ikinciler
haberlidir. Birinciler bilinçsizken; ikinciler bilinçlidir. Çünkü bedeviler gerçekten
teslim olmuşlar ve bunu da “iman” zannetmişlerdir. Bu ikinci kesime
giren müslüman tipi olan münâfıklarsa, ya imana girip onun gereğini yerine
getirmedikleri için (Uhud’un ve Tebük’ün ortaya çıkarttığı münâfıklar gibi)
münâfık olmuşlar; ya da bilinçli bir biçimde küfrü tercih ettikleri halde dıştan
müslüman görünmeyi menfaatleri açısından daha yararlı buldukları için
müslüman olmuşlardır. Şu âyet, bu tür münâfıklığı iyi açıklamaktadır: “Onlar
ki inandılar, sonra inkâr ettiler; daha sonra inandılar yine inkâr ettiler, sonra
inkârları arttı.”270
Din, iman ve İslâm’ın her ikisinin ortak adıdır. Çünkü iman tasdik, İslâm
ameldir. İman, kalbin ameli; İslâm, bedenin imanıdır. İman, muharrik kuvvet;
İslâm, bu kuvvetin harekete dönüşmesidir. Bu nedenle İslâm, “şeriat”le
eşleştirilir ve “İslâm şeriatı” olarak kullanılır; “iman şeriatı” biçiminde değil.
İman ise “hakikat” ile eşleştirilir ve “imanın hakikati” denilir; “İslâm’ın hakikati”
değil. İslâm’sız imanın hükmü ne ise; şeriatsız hakikatin hükmü de odur.
Hakikatsiz şeriat, kuru bir kabuk ve şekilcilik; şeriatsız hakikat, gizemcilik
ve sapıklıktır. Hakikat, varlığını imandan; şeriat, meşrûiyetini İslâm’dan alırsa
makbul olur.
İmanla İslâm arasındaki ilgi, imanla amel arasındaki ilginin aynısıdır. Halkın
dilinde “İslâm’ın şartı” olarak bilinen beş rükûn, ameli ilgilendiren (şehâdet,
dilin amelidir) maddelerdir.
Bütün bunlardan ortaya çıkan sonuç şudur: Şuurun dört mertebesinden
iç bükey ve bâtınî olan marifet ve tasdik ile iman ortaya çıkmakta; dış bükey
ve hâricî boyutu olan ikrar ve amel ile de İslâm ortaya çıkmaktadır. Özetin
de özeti; imanla ameli ayırmak, imanla İslâm’ı ayırmak demektir ki, bu durumda
ortada ne iman kalır, ne İslâm! Pezdevî der ki: “Ehl-i Sünnet icmâ etti:
269 49/Hucurât, 14
270 4/Nisâ, 137
≈ 120 ≈
Ahmed Kalka n
İman, İslâm’dan; İslâm da imandan ayrılamaz. Bununla birlikte iman ve İslâm
mânâ olarak ayrıdırlar. Zira iman tasdiktir. İslâm ise ikrar, inkıyad, itaat, boyun
eğme ve teslimiyettir. Mü’min, Allah’ı ve Rasûlü’nü tasdik eden; Müslim,
Allah’a ve Rasûlü’ne itaat edendir.”271
Kuru bir “iman ettim” sözü elbette yeterli değildir. imanın gerçeği de bu
değildir. Söz, kalbin tasdiki ve beynin kabulü ile bağlılığın ifâdesi olmalıdır. Bu
da yaşamayı gerekli kılar. İman sözünün verildiği anda, kişi “ben, Allah’tan
başka ilâh olmadığına şâhit olarak, bütün benliğimle Allah’a bağlanıyorum.
O’nun otoritesine giriyorum.” demiş olur. Sonra da O’nun otoritesini hiçe
sayıp, hevâ ve hevesleri doğrultusunda hayatını sürdürürse, bu kişi imanı anlamamış
ve benimsememiş demektir. Aslında onun imanı, kendi arzularının
otorite olarak kabulü yönündedir. Çünkü o Allah’ın isteklerini değil; kendi isteklerini
kayıtsız şartsız yerine getiriyor. Kim, kimin isteklerini kayıtsız şartsız
yerine getirirse, o, onun kuludur. İmanı, yani bağlılığı onadır.
İman, itaat ve teslimiyet ile birlikte varlığını korur.
“İnsanlardan öyle kimseler vardır ki: ‘Allah’a ve âhiret gününe iman
ettik’ derler; Hâlbuki onlar, mü’min değillerdir.”272
“Allah’a ve Peygamber’e iman ve itaat ettik derler. Sonra da onlardan
bir grup, bunun ardından yüzçevirir, bunlar mü’min değillerdir.”273
“Ey iman edenler, Allah’a ve Peygamberi’ne itaat ediniz. İşitip dururken,
itaatten yüz çevirmeyin. İşitmedikleri halde ‘işittik’ diyenler gibi olmayın.
Zira Allah katında hayvanların en şerlisi, akıl etmeyen sağırlar ve
dilsizlerdir.”274
Görüldüğü gibi âyet, Allah’a itaat etmeyenleri işitmeyen ve görmeyen, aynı
zamanda akılsız, en aşağılık mahluklar olarak tanımlıyor. “Ey iman edenler,
Allah’tan korkulması gerektiği gibi korkun ve ancak O’na teslim olmuş
olarak can verin.”275 İman, gerçek olup olmadığı ortaya konması için Allah
tarafından imtihan edilir: “İnsanlar, ‘iman ettik’ demekle bir imtihana çekil-
271 Pezdevî, Ehl-i Sünnet Akaidi, Kayıhan Y. s. 221; İman Risalesi, M. İslâmoğlu, Denge Y., s. 302-
308
272 2/Bakara, 8
273 24/Nûr, 47
274 8/Enfâl, 20-22
275 3/Âl-i İmran, 102
≈ 121 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
meden bırakılıvereceklerini mi zannediyorlar? Hâlbuki Biz, kendilerinden
öncekileri de denemiştik. Allah, elbette imanlarında doğru/sâdık olanları
ortaya çıkaracaktır ve elbette yalancı olanları da belirleyecektir.”276
Allah’a iman, insan ile yaratıcısı arasında en şerefli bağı teşkil etmektedir.
Zira yeryüzünde en şerefli varlık insandır. İnsanın en şerefli yeri kalbidir. Kalbin
de en şerefli şeyi imandır. Bu bakımdan iman ve hidâyet, nimetlerin en
üstünü ve Allah’ın en büyük lutfudur. “Allah imanı size sevdirdi. Onu kalplerinizde
süsledi. Küfrü, fâsıklığı ve isyanı size çirkin gösterdi. İşte rüşdünü
bulanlar da onların ta kendileridir.”277
İmanın amellerle tezâhürü olmalıdır. Güneşten ısı, gülden koku saçıldığı
gibi, imandan da ameller saçılmalıdır. İmanın söz, fiil ve eylemlerle ispatlanması
gerekir. Yoksa iman, birtakım istek ve temennilerden ibâret değildir.
“İman, istek ve süsten ibâret değildir. Ancak iman, kalpte yerleşip amelde
kendisini gösterendir.” İman, Allah ve Rasûlünü sevmeden olmaz. Hem öyle
ki, bir mü’min için, Allah ve Rasûlü’nün her şeyden sevimli olması lâzımdır.
Bu sevginin mutlaka amel ve fiillerle isbâtı lâzımdır. Yoksa, sadece söz ile
sevgi olmaz. Allah’ı ve Rasûlünü sevmek demek, Allah’ın hükümlerine ve
Rasûlullah’ın tebliğâtına fiilen bağlanmak demektir. Bu konuda Allah şöyle
buyurmaktadır. “De ki, eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz,
elinize geçirdiğiniz mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret
ve hoşunuza gitmekte olan meskenler size Allah’tan, Onun Peygamberi’nden
ve O’nun yolundaki cihaddan daha sevimli ise, artık Allah’ın emri
gelinceye kadar bekleye durun. Allah, fâsıklar topluluğunu hidâyete erdirmez.”
278 İman, ancak gerçek bir sevgiyle; Allah’a karşı sevgi, Rasûlü’ne karşı
sevgi ve şeriatın tümüne karşı sevgi ile tamamlanır.
Rasûlullah, bu konuda şöyle buyurur: “Şu üç şey kimde olursa, o kimse
imanın zevkini alır: 1- Kendisine, Allah ve Rasûlü’nün her şeyden sevimli
olması, 2- Sevdiği kişiyi sadece Allah için sevmesi 3- Ateşe atılmaktan
nefret ettiği gibi, küfre dönmekten de nefret etmesi.”279;“Sizden biriniz
beni, anasından, babasından, çocuğundan, kendi nefsinden ve bütün insanlardan
daha çok sevmedikçe iman etmiş olamaz.”280
276 29/Ankebût, 2-3
277 49/Hucurât, 7
278 9/Tevbe, 24
279 Buhârî, İman 14; Müslim, İman 67-68; Tirmizî, İman 10; Nesâî, İman 2
280 Buhârî, İman 9; Müslim, İman 67-68; Tirmizî, İman 10
≈ 122 ≈
Ahmed Kalka n
İman dediğimiz şey, Allah ve Rasûlü’ne karşı sevgide şekillendiği gibi, Allah’ın
dinini yüceltmek ve üstün kılmak için cihad etmede, yeryüzünde zulmü
ve fesâdı önlemek için mücâdele vermede de şekillenmelidir. Allah’a yaklaşmak
için namaz ve oruca devam etmede, haram ve helâle ittiba etmede
de iman kendini göstermelidir. Allah, imandan söz ederken, iman ile birlikte
amellerden de söz ediyor. Bu amellerin ekseriyeti de cihad kavramında
birleşir. Çünkü cihad, imanın rûhu ve ameli olarak ortaya çıkar. “Mü’minler
ancak o kimselerdir ki, Allah’a ve Rasûlü’ne iman ettikten sonra şüpheye
sapmayıp, Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad ederler. İşte onlar,
imanlarında sâdık (doğru) olanların ta kendileridir.”281
İman, meyvesiz, kurumuş, çürümüş, odun kütüğü olmuş bir ağaç değildir;
iman ağacının mutlaka eseri ve meyvesi görülmelidir. İmanın meyvesi,
Allah’tan korkup Allah’ın murâkabesi altında olduğumuzu bilmektir. Şüphesiz
Allah’ı tanıyan kişi, kendi kusurlarını idrâk eder ve O’ndan korkar ve
ona göre hazırlık yapar. “Allah’ın gönderdiği risâleti tebliğ edenler, O’ndan
korkanlar ve başka hiçbir kimseden korkmayanlar var ya, İşte bu, Allah’ın
dinine dosdoğru uyan hak ehlinin sıfatıdır.”282
İmanın varlığının en güzel isbâtı, vahye sarılmaktır. Çünkü vahy, en temiz,
en sağlam kaynaktır. Vahye sarılmak, Allah’a bağlanıp, araya aracılar
koymadan, doğru olanı kendisinden almaktan başka bir şey değildir. Vahye
sarılmaksızın Allah’a bağlanmak mümkün değildir. Vahyin mü’minlerden istediği
onu dinlemek ve ona tâbi olmaktır.
“Aralarında hükmetmek üzere, Allah’ın Rasûlü’ne dâvet olundukları
zaman, mü’minlerin sözü ancak, ‘dinledik ve itaat ettik’ demelerinden
ibârettir. İşte asıl amaçlarına erenler bunlardır. Kim Allah’a ve Rasûlü’ne
itaat ederse, Allah’tan korkar ve O’ndan sakınırsa, İşte bunlar kurtuluşa
erenlerin ta kendileridir.”283
“Allah ve Rasûlü bir işte hüküm verdikleri zaman, mü’min erkek ve
mü’mine bir kadın için işlerinde muhayyerlik (başka şeyi tercih etme özgürlüğü)
yoktur. Kim Allah’a ve Rasûlü’ne isyan ederse, muhakkak ki o,
apaçık bir sapıklığa sapmıştır.”284
281 49/Hucurât, 15
282 33/Ahzâb, 39
283 24/Nûr, 51-52
284 33/Ahzâb, 36
≈ 123 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
“Öyle değil, Rabbine and olsun ki, onlar aralarında çekiştikleri, tartıştıkları
şeylerde seni hakem yapıp, sonra da verdiğin hükümden dolayı
yürekleri hiçbir sıkıntı duymadan tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça
iman etmiş olmazlar.”285
Görüldüğü gibi, mü’min erkek ve mü’mine kadınlara muhayyerlik hakkı
yoktur. İman ettikten sonra, kendi hevâ ve hevesine göre hareket edemezler.
Allah’a ve Rasûlü’ne itaat etmek zorundadırlar. Allah’a iman, sonra arkasından
isyan, apaçık bir sapıklıktır. Allah’a iman, teslimiyetle beraber bütün
işlerde Allah Rasûlü’nün hakemliğini şart koşar. İman ettiğini iddia eden
herkesin mutlaka hakemi, hükmünü kabul edip uygulayacağı ölçüsü, tercihi
Allah ve Rasûlü olmalıdır. Aksi, sapıklıktır.
İman ile amel, birbirini tamamlayan iki husustur. İman olmadan amel, Allah
katında kabul edilmeyeceği gibi; güzel amellerle süslenmeyen kalpteki
imanın mânevî zevk vermekten uzak olduğu da bellidir. İman, kalp toprağına
atılan bir tohumdur. İbâdetler, güzel ahlâk, iyi davranışlar onun yeşermesini
ve hayatiyetini devam ettirmesini sağlayan vasıtalardır. Sâlih amel ve güzel
ahlâkla bezenmemiş iman, bir hücreye kapatılan ve kimseyle görüştürülmeyen
bir din âliminin, mürşid ve vâizin, hitabettiği topluma faydasızlığı gibi;
kişiyi olgunlaştırıp manen geliştirmekten yoksun bir cevherdir. O halde iman
olmadan amelin kabul olunması söz konusu edilemezse; sâlih amellerle
desteklenmeyen imanın kemale ermekten mahrum olacağı da unutulmamalıdır.
Hatta bu konuda “imanı korumak, kazanmaktan daha zordur.” sözü
meşhur olmuştur.
İMAN VE AMEL
Kur’an’ın, imanı tanımladığı âyetlere dikkat edecek olursak, hemen tamamında
imanla amelin yan yana geldiğini görürüz. Özellikle iman ve sâlih
amelin birlikte kullanıldığına şâhit oluruz. Kur’an, amelin imandan bağımsız
olmadığının delilleriyle doludur. Hatta kinaye olarak Kur’an’da amel, iman
olarak adlandırılmıştır. “Allah imanlarınızı zâyi edecek değildir.”286 Bu âyetteki
iman’dan kasıt “namaz”dır.
285 4/Nisâ, 65
286 2/Bakara, 143
≈ 124 ≈
Ahmed Kalka n
Sahih sünnette de iman-amel münâsebetlerini ele veren birçok rivâyete
rastlamak mümkün. İşte şu hadiste iman-amel iç içe: “Nebî’ye soruldu:
‘Hangi amel daha efdaldir?’ “Allah ve Rasûlü’ne iman” buyurdu. ‘Sonra
hangisi?’ diye soruldu. “Allah yolunda cihad” buyurdu. Ardından yine soruldu:
‘Sonra hangisi?’ Cevapladı: “Hayır üzere yapılmış bir hac.”287 Rasûl’ü
sevmek imandandır: “Nefsim elinde olan Allah’a yemin olsun ki, ben, içinizden
herhangi birine babasından ve evladından daha sevimli olmadıkça
iman etmiş olamazsınız.”288 Allah yolunda cihad, imanın bir parçasıdır:
“Allah, bir kimseye kendi yolunda cihadı nasip ederse ve o da Allah’a ve
Rasûlü’ne iman ediyorsa çıksın. Ya ecri, ya ganimeti, ya da şehâdeti elde
eder. Eğer ümmetime lâzım olmasaydım hiçbir çarpışmadan geri kalmazdım.
Andolsun Allah yolunda öldürülüp sonra dirilmeyi, sonra öldürülüp
bir daha dirilmeyi ve yine öldürülmeyi ne kadar isterdim.”289 Hayâ da imandandır:
“Hayâ imandandır.”290
Allah için sevmek, kızmak, vermek ve engel olmak da imandandır: “Allah
için seven, Allah için kızan, Allah için veren, Allah için engel olan kuşkusuz
imanını tamamlamıştır.”291 Allah Rasûlü, imanın parçalardan meydana
gelen bir bütün olduğunu, bunların içinde amellerin de yer aldığını açık bir
biçimde ifâde etmiştir: “İman yetmiş küsür şubedir. En üst derecesi lâ ilâhe
illâ’llah, en alt derecesi, çevreyi rahatsız edici bir engeli yoldan kaldırmaktır.”
292 Bu hadiste nazarî iman olan “lâ ilâhe illâ’llah” ile, amelî iman olan
“eziyet veren şeyi ortadan kaldırmak” bir bütünün farklı ağırlıktaki parçaları
olarak geçiyor. İşte o bütünün adı “iman”dır.
İmanın ve İslâm’ın şartlarını sayılarla ve belli maddelerle sınırlamanın yanlışlığının
delili olan şu sahih hadiste namaz, zekât, oruç “iman nedir?” sorusunun
cevabı olarak zikredilmektedir: “Allah Rasûlü, kendisine gelen bir
elçiler grubuna “yalnızca Allah’a iman etmeyi” emretti ve sordu: “Yalnızca
Allah’a iman nedir, bilir misiniz?” ‘Allah ve Rasûlü daha iyi bilir’ dediler. Bunun
üzerine buyurdu ki: “Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Muhammed’in
O’nun Rasûlü olduğuna şehâdet etmek, namazı kılmak, zekâtı vermek,
Ramazan orucunu tutmak ve beşte biri (humus) vermektir.”293
287 Buhârî, İman 26
288 Buhârî, İman 14
289 Buhârî, İman 37
290 Buhârî, İman 24
291 et-Tâc, c. 5, s. 78
292 Buhârî, Mezâlim 24; Müslim, İman 58
293 Buhârî, İman 53
≈ 125 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
İman ağacının meyvesidir amel. Mü’minlik iddiasının isbâtı, vahyin hayata
dönüşmesidir amel. İmanın, zihinde hapsolunan soyut bir düşünce, kalpte
mahkûm olan zavallı bir akîde, dilde söylenilegelen kuru bir iddia olmaktan
çıkarak göze fer, bileğe güç, dize derman olarak yürümesidir amel. İmanın
beden ülkesinde şeytanın ve nefsin iktidarını yıkarak iktidara geçtiğinin göstergesidir
amel.
“Bizim âyetlerimize yalnızca o kimseler inanır ki, onlar kendilerine
hatırlatıldığı zaman hemen secdeye kapanırlar. Rablerini överek tesbih
ederler, büyüklük taslamazlar.”294;“Mü’minler ancak o kimselerdir ki, Allah’a
ve Peygamberi’ne inanırlar, toplumsal bir iş (görüşmek) üzere onunla
buluştukları zaman ondan izin almadan gitmezler.”295
Konumuzun eksenini teşkil eden “amel” den kasıt, Allah’a itaattir. Burada
sözkonusu ettiğimiz amel, nâfile olan ameller değildir; Allah’ın emir ve yasaklarıdır.
Allah’a inandığını söylediği halde O’nun emirlerini yapmayanın durumu
şu askerin durumu gibidir: Komutan, kendisine hayatî önemi olan bir plânı
verdikten sonra plânın yerine getirilmesi için gerekli emirleri de vermiştir. O
plânın doğru olduğunu bilen, buna kalbiyle de inanan ve diliyle komutanın
emirlerine uyacağını taahhüd eden bu adamın verilen emir ve tâlimatların
hiçbirini tutmamasının iki sebebi olur: Ya inanmamıştır, ya da inandığı halde
zaafları yüzünden emri aksatmıştır. İki halde de cezâya çarptırılır; Birinci durumda
inanmayanların cezâsına, ikinci durumda da âsîlerin cezâsına.
Bu noktada İmam Ebû Hanife’nin şu tesbitini aktarmak yerinde olacaktır:
Allah Teâlâ mü’mine ameli, kâfire imanı, münafığa da ihlâsı farz kılmıştır. “Ey
insanlar, Rabbinizden korkun.”296 âyetinde “Ey mü’minler Allah’a itaat edin!”,
“Ey kâfirler Allah’a iman edin!”, “Ey münâfıklar, ihlâslı ve samimi olun!” anlamı
vardır.297 İman hem amel, hem marifet, hem tasdik ve hem de ikrardır. Bunların
her biri farklı ağırlıklarla imanı oluşturan boyutlardır. Bunlardan birini,
ikisini ya da üçünü kaybeden kimse, imanî dengesini kaybeder. Yapması
gereken işlevi ifa edemez. İşlevini ifa edemeyen iman da iman olmaktan
çıkmış demektir.
İmanın vicdanlara hapsedildiği bir çağda, bundan zarar gören yalnızca
mü’minler olmayacaktır. Bilakis bütün insanlık zarar görecektir. Çünkü
294 32/Secde, 15
295 24/Nûr, 62
296 22/Hacc, 1
297 Vasıyet, İmam Azam’ın Beş Eseri, s. 75
≈ 126 ≈
Ahmed Kalka n
imanın hâkim olduğu toplumda ahlâk, adâlet, fazilet, muhabbet, muâvenet,
sadakat ve iffet baştacı edilen değerler olarak yerini alacak; imanın hâkim
olmadığı toplumda ise rezâlet, nefret, sefâlet, sefâhat, atâlet, ihânet, bencillik
ve her türlü dalavere ortalığı kaplayacaktır. Kimsenin unutmaması gereken
bir gerçek var: İman, atom ve nötron bombasını yapan “ insan” a dlı muazzam
silâhın emniyet anahtarıdır. Onun olmadığı bir yerde her an herkesin
‘kaza’ya kurban gitme ihtimali çok yüksektir. Bütün bunlar imanın dünyevî
kazancına dâhildirler. Bir de onun uhrevî kazancı vardır ki o başka hiçbir
şeyle elde edilemeyen bitimsiz mutluluğun ta kendisidir.298
İmanın sahih ve kabule şâyan olması için bazı şartlar vardır. Birincisi;
iman, ölüm döşeğinde iken, yeis ve ümitsizlik sebebiyle vâki olmamalıdır.“
Azâbımızın şiddetini gördükleri zaman imanları kendilerine fayda verecek
değildir.”299 Fir’avn bile boğulma anında iken iman etmiştir (İngiltere
Brıtısh Museum’daki ona ait olduğu belirtilen bozulmamış ceset de secde
halindedir). Ölüm üzere iken azâbın şiddeti ve dehşetini görerek iman, artık
gayba iman olmaktan çıkar. İkincisi; zarûrât-ı diniyyeden olan hükümlerden
herhangi birini inkâr veya tekzib etmemelidir. Meselâ; bir kimse Allah’ın varlığına,
meleklerine, âhiret gününe inandığını ikrar etse, ancak peygamberlere
inanmadığını söylese, bu kimsenin imanı sahih değildir. Çünkü iman bir
bütündür, tecezzi (cüzlere, parçalara ayrılmayı) kabul etmez. Yine Kur’ân-ı
Kerim’e inandığını beyan eden bir kimse, onun herhangi bir âyetini reddetse
mü’min olamaz. Çünkü Kur’ân-ı Kerim’den olduğu sâbit olan herhangi bir
âyeti inkâr etmek küfürdür. Bu durumda, “efendim çoğuna inanıyor ya?”
diye itirazda bulunulamaz. Zira Kur’an, Allah tarafından vahy yoluyla indirilmiştir.
Bir âyeti yalanlayan kimse, vahyi yalanlama durumundadır. Bu sebeple,
insanı küfre götüren sözler (elfâz-ı küfür) ve haller (ef’âl-i küfür) bilinmelidir.
Mü’minler; bilmedikleri herhangi bir mesele ile karşılaştıkları zaman; ileri geri
herhangi bir söz söylemeden “ben bunu bilmiyorum. Allah ve Rasûlü nasıl
bildirmişse öyledir” demelidirler.
Rabbimiz, Heva ve Zanna Uyan Cahillerden Olmamayı,
Vahiyle Bildirdiği İlme Göre İman ve Amel Etmeyi Emretmiştir
Zümer Sûresi 8 ve 9. âyetlerde, biri kendisine bir musibet geldiğinde sadece
Allah’a yönelip O’na yalvaran, başka zamanlarda O’nun dışındaki kimselere
kulluk yapan kimseler, diğeri her durumda Allah’a yönelen ve sadece
298 İman Risalesi, M. İslâmoğlu, Denge Y., s. 311-313, 346-348
299 40/Mü’min, 85
≈ 127 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
O’na secde, itaat/ibadet eden kimseler olmak üzere iki tip insan arasında bir
mukayese yapılmaktadır. Allah Teâlâ, birinci grubu, dünyevi bakımından okumuş
bilgili kimseler olsalar da cahil; ikincileri ise, okuma yazma bilmeseler de
âlim olarak nitelemektedir. İkinciler âlimdirler, zira asıl ilim, hakikatin ilmidir ve
bu ilme göre amel etmektir. İnsanın kurtuluşu buna bağlıdır. “…De ki: ‘Hiç
bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Şüphesiz, temiz akıl sahipleri öğüt
alıp düşünürler.”300 Sanki şöyle denmek isteniyor “Bu iki grubun eşit olması
mümkün mü?” Temiz akıl ve temiz fıtrat sahibi olup vahyin mesajını bilen ve
ona tâbi olan kimseyle, aklını ve fıtratını kirletip heva ve zanna uyan cahil kimse
aynı olabilir mi? Bu insanların dünyada bir araya gelmeleri nasıl mümkün
değilse, âhirette de bir araya gelmeleri mümkün olmayacaktır.301 Kur’an, ilmi
ve ilim adamını övmüştür; tüm insanlardan ilmin adamları olmalarını istemiştir.
“Bil” (i’lem) veya “bilin” (i’lemû) şeklindeki emir kipleri hep bununla ilgilidir.
İlim ve ondan türemiş terimler Kur’an’da 865 defa geçmiştir. Kuşku yok ki,
bu, Kur’an’ın ‘ilm’e verdiği önemin bir göstergesidir. Üstelik bu sayıya, ilimle
yakınlığı olan, ma’rifet, hudâ, akıl, fikir, tedebbür, tezekkür vb. terimler dâhil
değildir.302
Allah (c), Rasûlünü ve onun yolundan giden mü’minleri şöyle uyarmaktadır:
“… Sana gelen bu ilimden sonra eğer sen onların heva ve heveslerine
uyarsan, Allah tarafından senin için ne bir dost vardır, ne de
bir koruyucu.”303 Rabbimiz, vahiyle gelen ilme tâbi olmamızı, heva ve zanna
uymaktan sakınmamızı emretmektedir. Kur’an’da yer alan ilme göre bir iman
ve hayat tarzı sahibi olmamızı istemektedir. Vahyin getirdiği ilimle teçhiz olup
ona uygun hayat yaşamayanların, bilgileri hevâ ve zanna, hayat tarzları ise
cahiliyeye dayanır. “Onların çoğu ancak zannın ardından gider. Oysa
zan, hak namına hiçbir şeyin yerini tutmaz. Şüphesiz Allah, onların
yapmakta olduklarını hakkıyla bilendir.”304
İşte Rabbimizin cehaletten kurtulup hidayete ulaşmak için hakkıyla okunmasını
ve buradan elde edilecek ilme uygun bir iman ve hayat tarzına sahip
olunmasını istediği Kur’an’ın birçok âyetinde mü’minlerin vasıfları ve iman etmenin
temel şartları ve gerekleri ifade edilir. “Rasûl, kendisine Rabbinden
indirilene iman etti, mü’minler de. Tümü, Allah’a, meleklerine, Kitaplarına
ve elçilerine inandı. ‘O’nun elçileri arasında hiç birini (diğerin-
300 Zümer, 39/9.
301 Mevdudi, Tefhimu’l Kur’an Tefsiri.
302 Prof. Celaleddin Vatandaş, “Hz. Peygamberin (sav) hayatı ve İslâm Daveti” “Zandan İlme-
Kuşkudan Güvene”.
303 Rad, 13/37.
304 Yunus, 10/36.
≈ 128 ≈
Ahmed Kalka n
den) ayırdetmeyiz. İşittik ve itaat ettik. Rabbimiz bağışlamanı (dileriz).
Varış ancak Sanadır’ dediler.”305
Bu âyete göre; Rasûlullah (s), Rabbinden kendisine indirilmiş olanın hepsine
iman etti, Rabbinden gelene öncelikle kendisi inandı, sonra da onun
ümmeti olan mü’minler iman ettiler. Dâvetçinin, başkalarını vahyin mesajına
çağırmadan bu tebliğ edeceği mesaja önce kendisinin köklü bir biçimde
iman etmesi lâzımdır.306 Aksi takdirde o mesaj muallakta kalacak, o dâvet
icâbet görmeyecektir. “Doğruyu getiren ve doğrulayanlara gelince; işte
onlar muttaki (takva sahibi) olanlardır.”307 Rasûl tüm insanlara seslenerek
Rabbine, kendi elçiliğine ve kendisinin de iman ettiği Allah’a ve Kitabına
iman etmeye ve hidayete çağırır. “De ki: “Ey insanlar, ben Allah’ın sizin
hepinize gönderdiği bir elçisi (peygamberi)yim. Ki göklerin ve yerin
mülkü yalnız O’nundur. O’ndan başka ilah yoktur, O diriltir ve öldürür.
Öyleyse Allah’a ve ümmi peygamber olan elçisine iman edin. O da
Allah’a ve O’nun sözlerine inanmaktadır. Ona iman edin ki hidayete
ermiş olursunuz.”308
Onların hepsi, önce Rasûl ve sonra davete icabet eden mü’minler Allah’a
ve Allah’ın meleklerine, kitaplarına, Rasûllerine, inandılar, iman getirdiler.
“Allah’a, bize indirilene ve bizden önce indirilene... inandık, deyin”309
benzeri emirlere uyarak biz Allah’ın Rasûllerinden hiç birisinin arasını ayırmayız.
Birinin peygamberliğini kabul ve tasdik edip, bir diğerini inkâr ederek
aralarında fark gözetmeyiz dediler. Dinledik ve itaat ettik, Hak’tan gelene
kulak verdik, iyice dinledik ve anladık; kerhen değil tav’an, kendi rızamızla,
seve seve söz tuttuk, emre uyduk. Affını niyaz ederiz ey Rabbimiz! Ölüm,
âhiret, yeniden diriliş, bunların hepsi hak ve gerçektir ya Rabbi! Öldükten
sonra dönüp sana varılacak, sana hesap verilecek, sen de dilediğine mağfiret
ihsan edip, dilediğine azap edeceksin; işte biz şimdiden sana sığınıyoruz
ve senin bağışlamanı diliyoruz.310
Aynı iman esasları, Bakara Suresinin 177. âyetinde de yer almaktadır:
305 Bakara, 2/285.
306 Bakara, 2/44.
307 Zümer, 39/33.
308 ‘A’raf, 7/158.
309 Bakara, 2/136: “Deyin ki: ‘Biz Allah’a, bize indirilene (Kur’an’a), İbrahim, İsmail, İshak, Yakub
ve Yakuboğullarına indirilene, Mûsâ ve İsa’ya verilen (Tevrat ve İncil) ile bütün diğer peygamberlere
Rab’lerinden verilene iman ettik. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz ona teslim
olmuş kimseleriz.”
310 Elmalılı M. Hamdi Yazır Tefsiri.
≈ 129 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
“Yüzlerinizi doğuya ve batıya çevirmeniz iyilik değildir. Ama iyilik,
Allah’a, âhiret gününe, meleklere, Kitaba ve peygamberlere iman
eden; mala olan sevgisine rağmen, onu yakınlara, yetimlere, yoksullara,
yolda kalmışa, isteyip dilenene ve kölelere (özgürlükleri için)
veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve ahidleştiklerinde
ahidlerine vefa gösterenler ile zorda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı
zamanlarda sabredenler(in tutum ve davranışlarıdır). İşte bunlar,
doğru olanlardır ve müttaki olanlar da bunlardır.”
Bu âyet tüm insanlığa diyor ki; ibâdetlerin dış formlarına
önem vermenizin
fazla bir değeri yoktur. Namazda yüzünüzü şekil olarak doğuya ya da
batıya döndürmeniz gerçek iman değildir,
gerçek birr ve iyilik değildir. Yâni
ruhsuz bir biçimde, sadece şekil olarak bazı dini formalite ve törenleri icra
ederek dindarlık gösterisinde bulunmanız
gerçek iman ve gerçek takva
değildir. Gerçek iman, birtakım hareketleri
yapmak, şuraya ya da buraya
dönmek, Kâbe’ye ya da Mescid-i Aksa’ya yönelmek, yahut da içi boş şeklî
bir namazla yatıp kalkmak
değildir. “Ama iyilik, Allah’a, âhiret gününe,
meleklere, Kitaba ve peygamberlere iman edip…” ondan sonra da bu
iman iddiasını ispat için harekete geçerek gereğini yapmaktır. Bu imanın gereği,
hayatın bütün alanlarında, iman ettiği Allah’ın, iman ettiği melekleriyle,
iman ettiği Rasûlüne indirdiği iman ettiği Kitabın hükümlerine uymak, tam bir
teslimiyetle Allah’ın emir ve yasaklarına itaat etmektir.311
İNSANLAR NIÇIN İMAN EDER? İMANIN SEBEP VE SONUÇLARI
İnsan niçin iman eder? İman, doğal bir ihtiyaçtır. İnsanın fıtratında inanma,
bağlanma ve güvenme hisleri temel özelliklerdir. İnsan, inanmadığı zaman,
bağlanmadığı ve güvenmediği zaman yaşamanın bir anlamı ve değeri
kalmaz. Her insan bir şeylere inanır, ama kurtarıcı olan iman, hakka/doğruya
inanmaktır. İman hissini kötüye ve olumsuz olana kullanarak şeytana tâbî
olmak ve azgınlaşıp kendini Allah’a muhtaç görmemek, kendi kendine yeterli
olduğuna inanıp her dakika soluduğu havayı verene nankörlük/küfr etmek,
cehenneme dâvetiye çıkarmaktır. Fakat, doğru bir şekilde iman edip, Allah’ın
hidâyetine uymak, cennete adım adım yaklaşmaktır. “Biz insanı karışık bir
nutfeden yarattık. Onu imtihan ediyoruz. Bu sebeple, onun işitmesini ve
görmesini sağladık. Sonra da ona gideceği yolu gösterdik. Ya şükreder
311 Mehmet Pamak, Kur’an ve Sünnete Göre Müslüman Olalım, 78-83
≈ 130 ≈
Ahmed Kalka n
(bu yoldan gider) ya da küfreder. Kâfirler için elbette zincirler, halkalar ve
alevli cehennem hazırladık.”312;“İman edenlere ve doğru hareket edenlere
müjdele ki, onlara altından nehirler akan cennetler vardır.”313
İman, kişiye yalnızca âhirette mutlu bir hayat sağlamakla kalmaz; bu dünyada
da huzur, saâdet ve büyük bir güç kazandırır: “Allah, sizden iman
edenlere ve sâlih amel işleyenlere, kendilerinden öncekileri halife/hükümran
kıldığı gib, onları da yeryüzünde halife/hükümran kılacağını, kendileri
için râzı/hoşnut olduğu dinlerini, yine onlar için uygulamaya koyacağını
ve korkulu hallerini güvene çevireceğini vaad etmiştir. Çünkü onlar, yalnız
bana kulluk eder ve bana hiçbir şeyi şirk koşmazlar.”314
Müjdeler, mü’minler içindir.315 Allah, onların kalbine imanı yazmış ve onları
kendisinden bir ruhla desteklemiştir.316 Şeytanî güçler onları ezmeye yol
bulamaz.317 Onlara yardımcı olmak Allah’ın bizzat kendi üzerine yazdığı bir
görevdir. “Mü’minlere yardım etmek, bize haktır (bize düşen görevdir).”318
Allah, iç huzuru ve doygunluğu onlara nasib etmiştir.319 Korkmak, üzülmek,
kedere yenik düşmek onlara uzaktır.320 Allah’ın lütuf ve bağışı mü’minler içindir.
321 Mü’min, böylesine onurlu olduğu içindir ki, bir mü’mini kasten öldüren,
ebedîyyen cehennemde kalır.322“Şu bir gerçek ki, iman edip sâlih amel
işleyenler, varlıklar dünyasının en hayırlılarıdır.”323
İMANLA İLGILI SÜNNETULLAH (ALLAH’IN DEĞIŞMEZ YASALARI)
“Gevşemeyin, üzülmeyin, eğer (gerçekten) iman ediyorsanız, mutlaka
siz üstün geleceksiniz.”324 Yani, her durumda düşmanınızla cihaddan korkmayınız.
Kuvvetten düşmeyiniz. Siz üstünsünüz, yani iman ediyorsanız, sonunda
zafer sizindir. Çünkü iman, kalbe güç verir, Allah’la olan irtibatı artırır ve
düşmanlarına aldırış etmemeyi öğretir.
312 76/İnsan, 2-4
313 2/Bakara, 25
314 24/Nûr, 55
315 13/Ra’d, 29
316 58/Mücâdele, 22
317 16/Nahl, 99; 34/Sebe’, 20
318 30/Rûm, 47
319 Bak. 9/Tevbe, 26; Feth, 4
320 Bak. 3/Âl-i İmran, 139
321 3/Âl-i İmran, 152
322 4/Nisâ, 93
323 98/Beyyine, 7
324 3/Âl-i İmran, 139
≈ 131 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
“Ve mü’minlere karşı kâfirlere asla yol vermeyecektir.”325 Yani, Allah,
kâfirlerin bazı zamanlar üstünlük sağlasalar da, dünyada mü’minlere musallat
olarak, tamamen ortadan kaldıracak şekilde istilâ ve işgal etmelerine yol
vermez. Âyet, dünya ve âhireti kapsamaktadır. Dünya ve âhirette mutlu son
mü’minlerindir. Mü’minler, imanın hakikatinı yüreğinde yaşatan, sonra Allah’ın
râzı olduğu ameller, teslimiyet ve cihadla imanı dışa akseden insanlardır. Bazı
zamanlarda kâfirlerin, intikam olarak mü’minlere yol bulmaları, imanlarının
hakikatinda meydana gelen gedikten olmuştur. Savaş araçları, Allah yolunda
cihad niyyetiyle kuvvet hazırlığı, her türlü nisbet ve bağımlılıktan arınmış
olarak sadece iman sancağı altında bulunmak imandan ve imanın lüzum ve
gereklerindendir. Müslümanlara zamanla yapışan yenilgi, imanın hakikatinde
meydana gelen gedik ölçüsündedir. Daha sonra, gerçek iman üzere bulunduklarında
yardım, mü’minlere hak olarak döner.326
“Andolsun Tevrat’tan sonra Zebûr’da da: ‘Arza mutlaka sâlih (iyi) kullarım
vâris olacak’ diye yazmıştık.”327
“Kim mü’min olarak sâlih işlerden yaparsa, onun çalışmasına nankörlük
yok ve biz (onun çalışmasını) yazanlarız.”328
“Kim kötülük yaparsa, sadece onun kadar cezâlanır; ama kadın ve erkekten
kim mü’min olarak faydalı bir iş yaparsa, onlar cennete girerler ve
orada kendilerine hesapsız rızık verilir.”329
“Erkek ve kadından her kim mü’min olarak sâlih amel işlerse, onu hoş
bir hayatla yaşatırız. Onların ücretlerini yaptıklarının en güzeliyle veririz.”330
Mü’min erkek ve kadınlara Allah, bu dünyada iyi bir geçim hazırlar. İman
ve sâlih amelin mükâfatı olarak böyle bir hayatı ona kolaylaştırır. Âhiretteki ecri
ise daha güzeldir. Mü’min olup sâlih amel işleyenlere vaad edilen dünyadaki
güzel hayat, birçok şeyle gerçekleşir. Rızâ, gönül huzuru (itmi’nan), iç rahatlığı
(inşirâh-ı sadr), mutluluğu hissetmek ve rahat geçim. Bunlar, maddî ve dış
etkenlere bağlı değil; iç etkenlere, gönle bağlı hususlardır. Gönüllere tasarruf
edebilen de ancak Allah’tır. İmanla beraber olan sâlih amelin mükâfatı, dün-
325 4/Nisâ, 141
326 Fî Zılâli’l Kur’an
327 21/Enbiyâ, 105
328 21/Enbiyâ, 94
329 40/Mü’min, 40
330 16/Nahl, 97
≈ 132 ≈
Ahmed Kalka n
yada tertemiz, hoş bir geçimdir. Nimetlerle donatılmış, varlıklı ve zengin olmak
önemli değildir. Bazen zenginliğin tertemiz, hoş bir geçimi engelleyen dünya
ve âhiret belâsı olduğu bilinmelidir. Hayatta yetecek kadar maldan başka,
geçimi güzel kılan çok şey vardır. Allah’a bağlanma ve O’nun gözetimine,
himayesine ve rızâsına sığınma vardır. Sıhhat, sükûnet, bereket, evde rahatlık
ve gönülden sevgi vardır. Amel-i sâlihle huzur bulmak, onun gönüldeki ve
hayattaki izleri vardır. Mü’min olarak sâlih amel işleyenin dünyada nâil olacağı
hoş ve güzel geçim, onun âhiretteki sevâbını azaltmaz. Tersine, Allah onun
sevâbının, dünyadaki amelinin en güzeli üzerine olacağını va’detmiştir. Cömert
ve Kerim olan Rabbimizın hazineleri, sevâbı ne büyüktür!
İMAN VE İNKÂR YÖNÜNDEN İNSANLAR
İman ve inkâr yönünden insanlar 3’e ayrılır:
1. Mü’min: Allah Teâlânın peygamber aracılığı ile göndermiş olduğu haber
ve hükümleri kalbi ile tasdik, dili ile de tasdik ettiğini (ikrar) söyleyen
kimseye Mü’min denir.
2. Kâfir: Allah Teâlâ’nın peygamber aracılığı ile göndermiş olduğu haber
ve hükümleri kalbi ile tasdik etmeyip, dili ile de tasdik/ikrar etmediğini söyleyen
kimseye Kâfir denir.
3. Münâfık: İman esaslarına kalbi ile inanmadığı halde, dili ile inandığını
söyleyen kimseye Münâfık denir. Bu insanlar, içten kâfir ama dıştan müslüman
görünürler.
İMANIN SAHIH (GEÇERLI) OLMASININ ŞARTLARI
1. İnanılması gereken esasların hepsini ya da bir kısmını inkâr olmamalı.
2. Dinî hükümlerden herhangi birisini beğenmemek veya hafife almak
olmamalı.
3. İman, ümitsizlik halinde olmamalı. Önceden iman etmemiş olan kimsenin
ölüm korkusu ile iman etmesinin hiçbir faydası olmayacaktır. Mûsâ’yı
(a.s.) öldürmek için giden Firavun, boğulacağını anlayınca iman etti, ama
kabul edilmedi.
≈ 133 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
İMANI BOZAN HALLER
İmanın, bâtıl hale gelmemesi için, doğru ve tam olmasını sürdürmesi gerekir.
Kur’an ve sahih sünnet dışı olmaması ve imanı bozucu bir davranışın
yapılmaması gerekir. İmanı bozan hallerin en önemlileri şunlardır:
a) Cibt ve tâğuta da inanmak: Cibt: Asılsız ve bâtıl olan hurâfeler, Allah’tan
başka kulluk edilen her şey, put vb. şeylerdir. Tâğut ise: Allah’ın çizdiği
sınırları aşan, sapmış, azgın kimseler; Allah’ın hükmüne alternatif olma
iddiasındaki anlayış, düzen, put veya şahıslardır. Bunlar Allah’ın çizdiği sınırları
aşan, sapmış ve azmış kimselerdir. Bunlar, Allah’ın Kitabında olmayan
ve Kitab’a aykırı olan hükümleri ve kanunları insanlara Allah’ın kanunları gibi
sunarlar. Câhil kimseler de bunlara aldanırlar. Böylece imanlarını boşa çıkarırlar.
“Kitaptan bir nasip verilenleri görmüyor musun? Cibt ve tâğuta
(putlara ve bâtıl tanrılara) iman ediyorlar. Sonra da kâfirler için ‘bunlar,
Allah’a iman edenlerden daha doğru yoldadır’ diyorlar. İşte bunlar, Allah’ın
lânetledikleridir. Allah’ın rahmetinden uzaklaştırdığı (lânetli) kimseye
gerçek bir yardımcı bulamazsın.”331;“Sana indirilene ve senden önce
indirilenlere iman ettiklerini iddia edenleri görmedin mi? Tâğutun önünde
mahkemeleşmek istiyorlar. Oysa onu tanımamakla emrolunmuşlardı.
Şeytan onları uzak bir sapıklığa düşürmek istiyor.”332
b) Şirk koşmak: Şirk koşma imanı bozan ve insanın bütün iyi amellerini
yok eden ve ebedî cehennemlik olmasına neden olan bir davranıştır. “Sana
da, senden öncekilere de vahyolunmuştur ki ‘eğer şirk koşarsan, şüphesiz
bütün amellerin boşa gider ve hüsrana uğrayanlardan olursun.”333;
“Allah, kendisine şirk (ortak) koşulmasını asla bağışlamaz; bundan başkasını
(günahları) dilediği kimse için bağışlar. Allah’a şirk koşan kimse büyük
bir günah ile iftira etmiş olur. Kim Allah’a şirk koşarsa büsbütün sapıtmıştır.”
334
c) Kâfirleri velî ve yönetici tanımak: Velî kelimesi, Arapçada hem
dost, hem de sahip, yönetici anlamına gelir. Mü’minler birbirlerinin dostudur.
Allah da mü’minlerin sahibi ve yöneticisidir. Mü’min, mü’minleri bırakıp kâfirleri
dost ve yönetici olarak kabul ederse imanı boşa çıkar ve kâfir olur.
331 4/Nisâ, 51-52
332 4/Nisâ, 60
333 39/Zümer, 65
334 4/Nisâ, 48 ve 116
≈ 134 ≈
Ahmed Kalka n
“Allah, mü’minlerin velîsidir. Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Kâfirlerin
velîsi ise tâğuttur. Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarırlar. Onlar
ateş arkadaşlarıdırlar. Orada temelli kalacaklardır.”335
“Ey iman edenler, kendilerine Kitap verilenlerden herhangi bir gruba
itaat ederseniz, onlar sizi, imanınızdan sonra çevirip kâfir yaparlar.”336
“Ey iman edenler, mü’minleri bırakıp kâfirleri velî edinmeyin. Allah için
kendi aleyhinizde apaçık bir delil vermek ister misiniz?”337
BÂTILA İMAN
Kur’an, imanı sadece olumlu alanlar için kullanmaz. Gönülden benimseme
ve tasdik etmenin, yani imanın olumsuz görünümlerinin bulunabileceğine
de dikkatimizi çeker. İman, Allah’ın inanılmasını istediği şeylere olursa
doğru; hakkında Allah’ın hiçbir delil indirmediği şeylere olursa bâtıl olur.
“De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve
yerde ne varsa bilir. Bâtıla iman eden ve Allah’ı inkâr edenler var ya, işte
ziyana uğrayacaklar onlardır.”338
“Tek Allah’a ibâdete çağrıldığı, duâ edildiği zaman küfrederdiniz. O’na
şirk koşulunca (buna) iman ederdiniz. Artık hüküm, yüceler yücesi Allah’ındır.”
339
“Onların çoğu, ancak şirk koşarak Allah’a iman ederler.”340
Bu âyetlerden anlaşılıyor ki, mutlak anlamda aldığımızda inkâr da bir
imandır. İnkâr, imansızlığa imandır. Yani, her imanda bir inkâr, her inkârda
bir iman vardır. Mü’min de Allah’a iman etmiş olmak için, hatta imandan
önce, bazı şeyleri inkâr etmesi, küfür etmesi gerekir. Küfür edip reddetmesi
gerekenlerin başında tâğut gelir.341 Doğru iman, Kur’an’ın gösterdiği imandır.
Bu iman insanlara Allah’tan başka ilah olmadığını, Allah’ın âlemlerin Rabbı
olduğunu, Allah’tan başkasına duâ ve kulluk edilmemesi gerektiğini öğretir.
335 2/Bakara, 257
336 3/Âl-i İmran, 100
337 4/Nisâ, 144
338 29/Ankebut, 52
339 40/Mü’min, 12
340 12/Yûsuf, 106
341 Bak. 2/Bakara, 256
≈ 135 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
Doğru imanın zıddı, bâtıla iman, yani şirktir. Şirk, doğru olduğunu isbatlamak
için Allah’ın, hakkında delil/âyet indirmemiş olmasına rağmen; insanların uydurdukları
bâtıl inançlardır. “Allah’tan başka kulluk ettiğiniz şeyler, sizin
ve atalarınızın uydurduğu putlardan başka bir şey değildir. Allah, onların
doğru olduğuna dair bir delil indirmemiştir. Hükmetmek/egemenlik, yalnızca
Allah’a aittir. O’ndan başkasına değil!”342
Kur’an, imanlarını zulümle (şirkle) lekeleyenler için kurtuluş kapısını kapatmıştır.
“İman edip de imanlarına herhangi bir zulüm bulaştırmayanlar var
ya, işte emn (güven) onlarındır. Ve onlar hidâyeti (doğru yolu) bulanlardır.”
343 Kur’an, imandan sonra küfre sapanlara karşı çok sert ve şiddetli bir
tavır takınmaktadır. Kur’an, bu olaya tebdil veya irtidat demektedir. Tebdil,
imanı küfürle değiştirmek; irtidat ise, İslâm dininden çıkmak, geriye dönmek
demektir. Tebdil ve irtidat Kur’an’a göre en iğrenç ve onur kırıcı hastalığın
adlarıdır.344
EY İMAN EDENLER, İMAN EDIN!
“Ey iman edenler iman edin!” İmanın hakkını verin, nasıl iman edilmesi
gerekiyorsa öyle iman edin. Sadece sözde değil; özde de, davranışta da
teslimiyet gösterin. Bütün organlarınıza iman ettirip onları Allah’a teslim olan
müslüman yapın. İmanınızı itaatle ispatlayın. Mü’minlerin geçirileceği sınavlara
hazır olun. Ve imanda sebat edin. “Ey iman edenler! Allah’tan O’na yaraşır
şekilde, hakkıyla, nasıl korkulması gerekiyorsa öyle korkun ve ancak
müslümanlar olarak can verin.”345
Müslüman olarak ölmek istiyorsak, yeniden müslümanlaşmak ve müslümanca
yaşamak zorundayız.
“Ey iman edenler, iman edin...”346
Yani, ey pazarlıklı iman edenler, yüzdelikli iman edenler, yarım yamalak
iman edenler! Pazarlıksız, yüzde yüz, adam gibi iman edin.
342 12/Yûsuf, 40
343 6/En’âm, 82
344 Bak. 3/Âl-i İmran, 86, 90; 2/Bakara, 217
345 3/Âl-i İmrân, 102
346 4/Nisâ, 136
≈ 136 ≈
Ahmed Kalka n
Ey, biraz müslüman, biraz lâik olmak için Allah’la pazarlık edenler!
Ey, göklerin hâkimiyetini Allah’a, yeryüzünün hâkimiyetini tâğutlara verenler!
Ey, Allah’ıma da inanırım, falcıma ve burcuma da diyenler!
Ey, Allah’a da kul olurum, devlete de diyen, Kemalist düzeni ve kutsallarını
savunanlar!
Ey, Allah rızası için yaptığını söyleyip, karşılığının tümünü kullardan bekleyenler!
Ey, Allah yolunda çektiği eziyet ve belâların faturasını Allah’a çıkarıp Rabbine
şantaj yapanlar!
Ey, ölünceye kadar isyan içinde yaşayıp sonunda vereceği “sus payı”
(iskat) ile kurtulacağını sananlar!
Ey, mücadelesinde başarıya ulaşamayınca işi tam yahudiler gibi Allah’a
kahredemediği için dâvâsına kahredenler!
Önce muvahhit iken, sonra her şeye musait, daha sonra da “musa”sız
musait haline gelen, tevhidi terk edip demokrasiyi tercih edenler!
Bu tavırlarınız hep birer yahudileşme alâmetidir. Yahudileşmeyin; imanda
pazarlık olmaz. İman etmek, gök oluğunun altına başı tutmaktır. O oluktan
ne akarsa kabul etmektir. İman etmek, Allah’a kayıtsız şartsız teslim olmaktır,
tıpkı Hz. İbrahim gibi: “Rabbi, kendisine ‘teslim ol!’ dediğinde, dedi:
‘teslim oldum âlemlerin Rabbine!”347
Batılı bâtılın şoförlüğünde helâke doğru son sürat sürülen dünya arabasının
tek kurtuluş şansı vardır. Tüm birikimlerini harcayan, bütün umutlarını
yitiren çağdaş insanın tek umudu kalmıştır. O da müslümanların müslümanlaşması.
Müslüman gibi inanıp müslümanca yaşayan müslüman göremediği,
o boy aynasında boyunun ölçüsünü alıp kendine bakamadığı için insanlık,
kendi yanlışlarının farkına varamamaktadır.
347 2/Bakara, 131
≈ 137 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İman
SORULAR
1. İmanın sözlük ve terim anlamını açıklayınız.
2. İmanın derecelerini açıklayınız.
3. İmanın erkânını/esaslarını sayınız.
4. İmanın sahih (kabul) olmasının şartlarını açıklayınız.
5- İmanı, hangi hallerin bozacağını, güncel tavır ve sözlerle bağlantı kurarak
açıklayınız.
6- İman ve İslâm kavramlarının benzer ve farklı yönlerini açıklayınız.
7- İmanın gerektirdiği hususları ve iman-amel ilişkisini izah ediniz.
8- İmanın sebep ve sonuçlarını, insanın niçin iman etme gereği duyduğunu
belirtiniz.
9- İmanla ilgili sünnetullah’ı/Allah’ın değişmez yasalarını maddeler halinde
sayarak açıklayınız.
10- İman ve inkâr yönünden insanlar kaça ayrılır? Bu gruplar hakkında
bilgi vererek açıklayınız.
11- Kelime-i Tevhidi kalb ile tasdik etmediği halde, yalnız diliyle söyleyen
kimseye ne denir?
a) Müslüman b) Fâsık c) Müşrik
d) Münâfık
12- Allah’ın, peygamberleri aracılığıyla göndermiş olduğu İslâm dinini kabul
eden, bunu amelleri ile göstermeye çalışan kimseye ne denir?
a) Müslüman b) Fâsık c) Müşrik
d) Münâfık
≈ 138 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 139 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
17. Ünite
ALLAH’IN BİRLİĞİ
• Allah’a İnanmak
• “Allah” Kelimesinin İçerdiği Anlam
• Allah İnancı Olmayan Toplum Modelinin Zararları
• Allah’ı Düşündüren Kâinat Âyetleri
• Allah’ı İnkâr Etmede Önemli Olan Üç Etken:
a) Kibir ve İnat, b) Cehâlet, c) Tâğutların İfsâdı
• Okuma Parçası: Allah’ın Karışmadığı Bir Dünyayı Kimler İster?
• Tesadüf Nedir? Bu Kâinat Düzeni Tesadüfle Oluşabilir mi?
• Tabiat (Doğa) Nedir? Tabiat Yaratıcı Olabilir mi?
• Allah Teâlâ’nın Birliği
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• “Allah” kelimesinin içeriğini açıklamak.
• Mü’minlerin Allah’a nasıl inanması gerektiğini açıklayabilmek.
• Kâinattaki âyet (işaret)lerle Allah’a iman konusu arasındaki ilgiyi örneklerle ifâde
edebilmek.
• Kibir, inat, cehâlet, tâğut, tesadüf, doğa, müşrik kelimelerini tanımlamak.
• Allah inancı olmayan toplum modelinin kendilerine ve başkalarına zararlarınıörneklerle
açıklayabilmek.
• İnsanların Allah’ı inkâr etmelerinin nedenlerini izah edebilmek.
• Allah’ın birliğini kabul etmenin yaşamımıza olan etkisini açıklamak.
• Müşriklerin Allah’ın varlığını kabul ettikleri halde, neden birliğini kabul etmediklerini
izah edebilmek.
≈ 140 ≈
Ahmed Kalka n
İslâm’da inanılması gereken esasların ilki Allah’ın varlığına ve birliğine
inanmaktır. Allah inancı olmadan O’nun meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine
ve diğer iman esaslarına inanmak mümkün olmaz. Bunların hepsi
Allah inancına bağlıdır.
Akıl sahibi olup da ergenlik çağına gelmiş olan her insana düşen ilk görev,
yaratıcısı olan Allah Teâlâ’yı tanımak, O’na iman ve kulluk etmektir. “O,
göklerin, yerin ve bunların arasındaki her şeyin Rabbidir. O’na kulluk et
ve O’na kullukta sabret. Hiç O’nun adıyla anılan (başka) birini biliyor musun?”
348
“ALLAH” KELIMESININ İÇERDIĞI ANLAM
“Allah”, varlığı zarûri olan ve bütün övgülere lâyık bulunan zâtın ismidir.
“Allah’ın varlığının zarûri olması”, O’nun yokluğunun düşünülemeyeceği, var
olması ve varlığını devam ettirmesi için kimseye muhtaç olmaması, O’nun
kâinatın yaratıcısı olması demektir. “Bütün övgülere lâyık bulunması” ise, Allah
Teâlâ’nın en güzel isim ve sıfatlara sahip olması anlamına gelir.
Allah, gerçek ma’bûdun ve tek yaratıcının özel ismidir. Bu kelimenin
çoğulu yoktur. Başka dillere tercüme edilemez. Bu yüzden O’ndan başka
hiçbir varlığa isim olarak verilemez. O’nun diğer isim ve sıfatları, yaratmış
olduğu varlıklara (gerçek anlamda değil) mecazî anlamda verilebildiği halde,
Allah ismi verilemez.
Meselâ, insanlar için şefkatli, merhametli, âlim, âdil, halîm gibi sıfatlar
kullanıldığı halde, “Allah” ismi, hiçbir varlık için kullanılmaz, kullanılmamıştır
da. Nitekim tanrılık iddiasında bulunan Fir’avn bile: “ben sizin Rabbiniz değil
miyim?” dediği halde, “ben sizin Allah’ınızım” dememiştir. Mekke’li müşrikler,
Kâbe’deki putlarına birçok isim verdikleri halde, hiçbirisine Allah ismi vermemişlerdir.
Zaten müşriklere, “kâinatı kim yarattı?” diye sorulduğunda “Allah”
cevabını vermektedirler.
Câhiliyye döneminde Araplar arasında “Allah” kavramı mevcuttu. Fakat
Allah inancı sönük bir inançtı. Onların inancına göre de Allah, Kâbe’nin Rabbi,
dünyanın yaratıcısı, yeryüzündeki her şeye hayat veren idi. Putlarına ise,
348 19/Meryem, 65
≈ 141 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
kendilerini Allah’a yaklaştıracağı, Allah indinde kendilerine şefaatçı olacağı
inancıyla tapınıyorlardı.
Câhiliyye Arapları, hayatları tehlikede olunca geçici bir tevhide başvuruyor,
dini yalnız Allah’a hâlis kılarak O’na yalvarıyorlar, Allah onları tehlikeden
kurtarınca tekrar eski putperest inancına geri dönüyorlardı.
Hristiyanların inancındaki Allah kavramı, Baba-oğul-kutsal ruh olmak
üzere üç unsurdan meydana gelmekte idi. Yahûdilerin inancındaki Allah
kavramı ise, tek bir kavmin (İsrâiloğullarının) tanrısıydı. Oysa Allah ne câhiliyye
Araplarının, ne hristiyanların, ne de yahûdilerin inandığı gibi değildir.
Her şeyi yaratan, hiç kimseye muhtaç olmayan, herkesin kendisine muhtaç
olduğu, hiçbir toplumun özel tanrısı olmayıp, insanlar da dâhil tüm kâinatın
Rabbi olan tek ilâhtır.
“Rahmân ve Rahim olan Allah’ın adıyla. Hamd (övme ve övülme) âlemlerin
Rabbi Allah’a mahsustur. O, Rahmân ve Rahim’dir. Cezâ gününün
sahibidir. Ancak Sana kulluk ederiz ve yalnız Senden medet umar, yardım
isteriz. (Ey Allah’ım) Bize doğru yolu göster. Kendilerine nimet verdiklerin
kimselerin yolunu; gazâba uğramışların ve sapmışların yolunu değil!”349
“De ki: O Allah birdir. Allah sameddir (Hiçbir şeye muhtaç olmayandır,
aksine her şey O’na muhtaçtır). O, doğurmamış ve doğurulmamıştır (O,
baba da değildir, oğul da değildir). Hiçbir şey O’na eş ya da denk değildir.”
350
ALLAH İNANCI OLMAYAN TOPLUM MODELININ ZARARLARI
Allah Kuran’da insanları belli bir fıtrat (yaratılış) üzerine yarattığını “Öyleyse
sen yüzünü Allah’ı birleyen (bir hanif) olarak dine, Allah’ın o fıtratına çevir
ki insanları bunun üzerine yaratmıştır.”351 âyetiyle bildirmiştir. İnsanların bu
fıtratı Allah’a kul olma ve Allah’a güven üzerine kuruludur. İnsan sınırsız istek
ve ihtiyaçlarını kendi kendine karşılamak imkânına sahip olmadığı için, doğal
olarak Allah’a bağlanmaya, yönelmeye muhtaçtır.
349 1/Fâtiha, 1-7
350 112/İhlâs, 1-4
351 30/Rûm, 30
≈ 142 ≈
Ahmed Kalka n
Eğer insan bu fıtrata uygun olarak yaşarsa, gerçek güvene, huzura, mutluluğa
ve kurtuluşa ulaşır. Bu fıtratı reddedip, Allah’tan yüz çevirdiğinde ise,
sıkıntı, korku, endişe ve azap dolu bir hayat sürer.
İnsanlar için geçerli olan bu kural, toplumlar için de geçerlidir. Eğer bir
toplum, Allah’a iman eden insanlardan oluşuyorsa; âdil, huzurlu, mutlu ve
akıllı bir toplum olur. Kuşkusuz bunun tersi de geçerlidir. Eğer bir toplum Allah’tan
bîhaberse, o toplumun düzeni de temelden bozuk, çürük ve ilkeldir.
Allah’tan yüz çevirmiş olan toplumlar incelendiğinde bu kolaylıkla görülür.
Dinsiz düşüncenin doğurduğu en önemli sonuçlardan biri, her şeyden
önce ahlâk kavramının yok edilmesi ve tamamen dejenere olmuş toplumların
meydana gelmesidir. Dinî ve ahlâkî sınırları çiğneyen ve yalnızca insan
isteklerinin tatminine dayanan bu kültür, aslında gerçek anlamda bir zulüm
sistemidir. Böyle bir sistemde cinsel sapkınlıktan uyuşturucuya kadar her
türlü dejenerasyon teşvik görür. İnsan sevgisinden uzak, egoist, câhil, düşünemeyen
ve aklını kullanamayan toplumlar oluşur.
Yalnızca kendi isteklerini tatmin etmek için yaşayan insanlardan oluşan
bir toplumda huzur, sevgi ve barışın oluşması elbette mümkün değildir. İnsan
ilişkileri çıkara dayalıdır. Müthiş bir güvensizlik ortamı mevcuttur. İnsanın
samimi, dürüst, güvenilir, güzel ahlâklı olması için hiçbir sebep olmadığı gibi,
sahtekârlık yapmaması, yalan söylememesi, arkadan vurmaması için de bir
engel yoktur. Çünkü bu toplumların insanları, Allah’ı “arkalarında unutuluvermiş
bir şey”352 olarak kabul etmişlerdir, dolayısıyla da Allah korkusunu
bilmeyen kişilerdir. Üstelik bu kişiler Allah’ın gücünü takdir edemedikleri için
kıyâmetten ve hesap gününden de habersizdirler. Cehennem ise onlar için
sadece din kitaplarında anlatılan bir kavram olmaktan öteye geçmez. Hiçbiri
ölümden sonra Allah’ın huzuruna çıkıp dünya hayatında işledikleri her suçun
hesabını vereceklerini ve bunun sonucu olarak da ebedi bir cehennem
hayatı yaşayabileceklerini düşünmezler. Veya düşünseler bile, “Bu onların
ateş bize sayılı günler dışında kesinlikle dokunmayacak demelerindendir.
Onların bu iftiraları, dinleri konusunda kendilerini yanılgıya düşürmüştür.”
353 âyetiyle bildirildiği gibi “günahlarının cezasını çekip” cennete gireceklerini
zannederler. Tüm bunların bir sonucu olarak da dünyadaki yaşamlarını
mümkün olduğunca istek ve tutkularını tatmin etmeye çalışarak geçirirler.
352 11/Hûd, 92
353 3/Â-li İmrân, 24
≈ 143 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
Hal böyle olunca da, doğal olarak bugün pek çok toplumda yaşanan ahlâki
dejenerasyon ve mânevî çöküntü ortaya çıkar. Kendi mantıklarına göre
şöyle düşünürler; “Mâdem dünyaya bir kere geldim, 50-60 yıl yaşayıp ölüp
gideceğim, o halde hayatın tadını çıkarayım.” Bu çürük mantık temeli üzerine
kurulan düşünce sisteminde ise her türlü adâletsizlik, fuhuş, hırsızlık, cinâyet,
ahlâksızlık ortaya çıkabilir. Her türlü suç işlenebilir, adam öldürülebilir,
dolandırıcılık yapılabilir. Zira her birey kendi istek ve tutkularını tatmin etmekten
başka birşey düşünmeyecektir. Her kim olursa olsun -ailesi, arkadaşları
da dâhil- onun için ikinci derecede önem taşır. Toplumun diğer fertlerinin ise
hiçbir önemi yoktur.
Nitekim geniş çaplı menfaat ve çıkar ilişkileri üzerine kurulu olan toplum
yapısında, insanların birbirlerine duydukları güvensizlik, hem toplumsal hem
de bireysel huzurun oluşamamasına; bu insanların birbirleri hakkında sürekli
şüpheci, endişeli ve kararsız bir ruh hali içinde yaşamalarına sebep olur.
Böyle bir toplum içinde kimin, ne zaman ve ne şekilde sahtekarlık yapacağı
belli olmadığından şahıslar, ruhen büyük bir korku ve endişe içerisindedirler.
Karşılıklı yaşanan güvensizlik ve şüphe, hayatlarını büyük bir mutsuzluk
içinde sürdürmelerine sebep olmaktadır. Her türlü ahlâki değerin gözardı
edildiği bu toplumda, Allah korkusu olmadığından kişilerin, aile kurumuna,
namus ve iffet gibi kavramlara bakış açısı da son derece ürkütücü bir görünümdedir.
Ayrıca bu tür toplumlarda kişiler arasında saygı ve sevgiye dayalı bir hayat
da mevcut değildir. Toplum bireylerinin birbirlerine saygı göstermelerinin hiçbir
gerekliliği yoktur. Karşılarındaki insana değer veren bir tavır sergilemeleri
için ancak bir çıkarlarının olması gerekir. Üstelik böyle bir tavır göstermek
için kendi câhiliye mantıklarına göre haklıdırlar da. Zira hayatları boyunca,
hayvandan evrimleşerek varoldukları, ruhlarının ölümle birlikte yokolacağı
gibi telkinler alırlar. Maymun soyundan gelme, toprağın altında çürüyüp gidecek
ve belki de bir daha görmeyecekleri bir bedene ise doğal olarak
saygı göstermeyi anlamsız görürler. Kendi bozuk mantıklarına göre, “Nasılsa
karşılarındaki insan da kendileri de ölüp toprağın altına girecek, beden olarak
çürüyüp gidecek ve ruh olarak da tamamen yok olacaklardır; o halde
neden diğer insanlara iyilik yapmak, fedâkâr olmak gibi zahmetlere katlansınlar
ki...” Evet, gerçekten de Allah, dolayısıyla da âhiret inancı olmayan her
insanın bilinçaltında bu fikirler yatar. Bu sebeplerle de Allah inancı olmayan
toplumlarda asla huzur, mutluluk, güven ortamı oluşamaz.
≈ 144 ≈
Ahmed Kalka n
Tüm bu ifade ettiklerimizin amacı, “Allah inancı olmadığı durumlarda toplumda
dejenerasyon olur, o halde Allah inancı olmalıdır” gibi bir mantık kurmak
değildir elbette. Allah inancı olmalıdır, çünkü Allah vardır ve O’nu inkâr
eden O’na karşı büyük bir suç işlemiş olur. Allah inancının olmadığı durumda
toplumların çürüdüğüne işaret etmekteki mantığımız ise, bu toplumların temelden
yanlış bir bakış açısına sahip olduklarını vurgulamaktır. Yanlış bakış
açıları, kötü sonuçlar doğurur. Allah’ı inkâr gibi en büyük yanlışı yapan bir
toplum da, en kötü sonuçlarla karşılaşır. Bu sonuçlar, o toplumun ne denli
büyük bir yanılgı içinde olduğunun göstergesi oldukları için önemlidirler.
Bu tür toplumların ortak özelliği, kitlesel bir aldanış içinde olmalarıdır. “Yeryüzünde
olanların çoğunluğuna uyacak olursan, seni Allah’ın yolundan şaşırtıp
saptırırlar...”354 âyetinden de anlaşıldığı gibi, toplumun bireylerinin pek
çoğunun aynı yapıda olması, bir tür “sürü” psikolojisi yaratır ve zaten var olan
inkârı daha da kuvvetlendirir. Allah’tan ve âhiretten habersiz olan bu tür toplumları
Allah Kuran’da “câhiliye” toplumu olarak tanımlar. Çünkü toplumun üyeleri
her ne kadar fizik, tarih, biyoloji ya da benzeri bir bilimle ilgileniyor olsalar da,
Allah’ın gücünü ve büyüklüğünü tanıyabilecek akıl ve vicdana sahip değildirler.
Ve bu anlamda câhildirler.
Câhiliye toplumunun bireyleri, Allah’a bağlı olmadıklarından dolayı O’nun yolundan
farklı yollara saparlar. Aynı kendileri gibi âciz birer kul olan insanlara
tâbi olur, o insanları örnek alır, o insanların düşüncelerini mutlak doğru olarak
kabul ederler. Ve sonuçta câhiliye topluluğu gittikçe kendi kendini körleştiren,
kendi kendini akıl ve vicdandan koparan kapalı bir sistem oluşturur. Başta da
belirttiğimiz gibi bu sistemin en belirgin özelliği, bu insanların dinsizlik telkinleri
doğrultusunda hareket etmesidir.
Allah Kuran’dan böyle bir yaşamın boş ve çürük bir temele dayandığını, yıkımla
bitmeye mahkûm olduğunu çarpıcı bir benzetmeyle anlatır: “Binasının
temelini, Allah korkusu ve hoşnutluğu üzerine kuran kimse mi hayırlıdır, yoksa
binasının temelini göçecek bir yarın kenarına kurup onunla birlikte kendisi
de cehennem ateşi içine yuvarlanan kimse mi? Allah, zulmeden bir topluluğa
hidâyet vermez.”355
Ancak bu arada unutulmaması gereken bir nokta vardır; her toplum, her insan
câhiliye sisteminin bu telkinlerinden, yaşam şeklinden ve felsefesinden kur-
354 6/En’âm, 116
355 9/Tevbe, 109
≈ 145 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
tulma fırsatına sahiptir. Zira Allah onlara, kendilerini uyaran, kendilerine Allah’ın
ve âhiretin varlığını, hayatlarının gerçek anlamını bildiren elçiler ve elçileriyle beraber
insanların vicdanen sordukları her soruya cevap veren hak kitaplar gönderir.
Bu, Allah’ın başından beri süregelen bir kanunudur. Nitekim günümüzde
de doğru yolu gösteren, karanlıktan aydınlığa çıkaran hak kitap olarak Kuran,
tüm insanların rehberidir. Ancak bundan sonra insanlar tercihlerine göre karşılık
göreceklerdir. Nitekim o kitabı insanlara getiren elçi, şu çağrıyı yapmıştır: “De ki:
Ey insanlar, şüphesiz size Rabbinizden hak gelmiştir. Kim hidâyet bulursa, o
ancak kendi nefsi için hidâyet bulmuştur. Kim saparsa, o da, kendi aleyhine
sapmıştır. Ben sizin üzerinizde bir vekil değilim.”356
ALLAH’I DÜŞÜNDÜREN KÂINAT ÂYETLERI
Allah’ın varlığı, fiil ve sıfatları ile apaçık iken; zâtı ile gizlidir. Zâtı duyularla ve
akılla idrâk edilemez. Bununla birlikte Allah’ın varlığı akıl ile bulunabilir.
Öncelikle şu soruyu sorarak konumuza girelim: Acaba insanın Allah’ın
varlığına inanması için, O’nun varlığını akılla ispat etmeye gerek var mı? Bu
soruya şu şekilde cevap verilebilir: Çevresindeki tüm varlıklara ibret gözüyle
bakan, olayların gerisindeki gerçeği düşünen insan için, Allah’ın varlığı apaçıktır.
Veya şöyle bir soru aklımıza gelebilir. Allah’ın varlığını aklen ve ilmen
ispat etmek mümkün müdür? Hayır mümkün değildir. Çünkü ispatı istenen
varlık aklı aşmaktadır.
Allah’ın varlığını gösteren aklî deliller gaflet içindeki insanları uyandırmak
içindir.
Geçmişten günümüze kadar Allah’ın varlığını, çok az insan dışında, toplum
olarak inkâr eden olmamıştır.
Allah’ın varlığına ve birliğine, görülen, işitilen ve bilinen her şey şâhidlik
etmektedir. İnsan bir damla su iken, ana rahmindeki oluşumu ve aşamaları,
dünyaya gelişi, bebeklik ve çocukluk dönemi, gençlik, ihtiyarlık ve nihâyet
ölümü, düşünen insan için Allah’ın varlığına en kesin delillerdir.
Çevresindeki tüm varlıklara ibret gözüyle bakan, olayların gerisindeki
gerçeği düşünen insan için, Allah’ın varlığı apaçıktır
356 10/Yunus, 108
≈ 146 ≈
Ahmed Kalka n
İnsan, etrafına bakıp kâinatı incelediğinde mükemmel bir düzen ve ahengin
olduğuna şâhit olmaktadır. Güneş, ay, gezegenler ve diğer tüm gök
cisimleri birbirlerine çarpmadan kendi yörüngelerinde hareket etmektedir.
Dünyamız da hem kendi çevresinde hem de güneşin çevresinde dönmektedir.
Dünya bu dönüş esnasında güneşe bulunduğu yerden çok az bir mesafe
yaklaşsa alevler içinde kalır; tersine çok az bir mesafe uzaklaşsa buz
kesilip donardı.
Havada direnç kuvveti olmasa, yağmur taneleri yeryüzüne bir mermi gibi
inerdi. Suyun kaldırma kuvveti olmasa, denizlerde gemiler ve insanlar yüzemezdi.
Yeryüzünde dağlar olmasa dünyamız sürekli sarsıntı geçirirdi.
Dünyanın da içinde bulunduğu gezegenlerin uzaya fırlayıp savrulmasını
engelleyen, yer çekim kuvveti adı verilen İlâhî bir kanundur.
En küçüğünden en büyüğüne tüm hayvanlar, bitkiler, ırmaklar, nehirler,
denizler, okyanuslar, dağlar yeryüzünü bir vitrin gibi süslemekte, aynı zamanda
yaratılışları icabı, Allah’a teslim olup tesbih etmekte ve insana hizmet
etmektedirler.
İnsan, büyük âlem olan kâinattan, küçük âlem olan kendisine bakıp incelediğinde
şunlara şâhit olur: Saçlarımızdan ayak parmaklarımıza kadar
vucudumuzun şekli, boyun, parmak, el, kol, diz, ayak gibi organlar kendilerinden
beklenen görevleri yapabilecek şekilde düzenlenmiştir.
Kalbimizin çalışması, gözümüzün görmesi, kulağımızın işitmesi, derimizin
hissetmesi, kanın vücutta dolaşması, yiyeceklerin sindirilmesi, zararlı atıkların
vücuttan dışarı atılması ve diğer tüm organlarımızın çalışması önceden
programlandığı şekilde aksamadan belirli bir düzen içinde devam etmektedir.
Vücudumuzdaki herhangi bir organ rahatsızlandığında diğer tüm organlar
bu rahatsızlığı hissederler.
Bütün bu düzen ve ahenk kendi kendine olmayıp, üstün özelliklere sahip
tabiat üstü bir varlık tarafından yaratılmıştır. Biz müslümanlar bu yüce varlığa
ALLAH (c.c.) diyoruz.
Görüldüğü gibi Allah’ın varlığı meselesinde izlenen metod “eserden müessire
geçiş” metodudur. Yani resimden ressama, şiirden şaire, Selimiye ca≈
147 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
miinden Mimar Sinan’a geçiş metodu. Burada resim eser; ressam müessir,
şiir eser; şair müessir, cami eser; camii yapan müessirdir. İşte canlı cansız
tüm kâinat ve içindeki varlıklar Allah’ın eseridir.
Kur’an, Allah’ın her bir eserine “âyet” diyor. Âyet yol kenarındaki trafik
işaretleri gibidir. Bu işaretler sürücünün hedefine ulaşmasında ona yardımcı
olduğu gibi gerçek akıl sahipleri de Allah’ın âyetlerine bakarak O’na ulaşır.
Allah Teâlâ kendi varlığını gerek Kur’an âyetleriyle, gerek kâinat âyetleriyle
her an göstermektedir. Bu yüzden tabiattaki her olay basit birer hadise olmaktan
çıkmakta, dikkatimizi kendilerine değil; olayların gerisindeki gerçeğe
çekmektedirler. Nasıl ki, yol üzerindeki trafik levhaları dikkatimizi kendilerine
değil de, gideceğimiz yöne çekerse; kâinat olayları da dikkatlerimizi kendilerine
değil; olayların gerisindeki gerçeğe çekmektedir. Bu gerçek, Allah’ın
varlığı, birliği ve kudretidir.
Bu anlamda kâinattaki her olay da, insanın kendisi de, Allah’ın varlığına,
birliğine ve kudretine işaret eden âyetlerdir. Burada s özlü âyet olan vahiy
(Kur’an) ile, sözsüz âyet olan kâinat âyetleri arasında fark yoktur. Her ikisi de
Allah’ın eseridir.
Kur’ân-ı Kerim’de Allah’ın varlığıyla ilgili olan âyetlerde, O’nun hak olduğunu
isbat eden delillerin, hem kâinatta, hem de insanın kendi varlığında
olduğu ifâde edilmektedir: “Biz onlara ufuklarda ve kendilerinde âyetlerimizi
göstereceğiz ki, O (Kur’an)’ın gerçek olduğu, onlara iyice belli olsun.
Rabbinin her şeye şâhit olması yetmez mi?”357;“Kesin inanacak olanlar
için yeryüzünde ve kendi canlarınızda (Allah’ın varlığını ve kudretini gösteren)
nice deliller vardır. Görmüyor musunuz?”358
Kur’ân-ı Kerim Allah’ın varlığını, insanlar tarafından doğal kabul edilmesi
gereken bir konu olarak görmektedir. Bu yüzden konuyla ilgili âyetler genellikle
soru şeklinde veya hayret bildiren uyarı ve kınama biçimindedir.
Allah’ı bulmanın, O’nu kabul edip O’na inanmanın bozulmamış akıl için
mecburiyet olduğu açık bir hakikattir. Sağlam bir akıl, yaratıcı, yoktan var
edici, tabiat olaylarını yönlendirici, âleme nizam verici bir zâtı, yani Allah’ı kabul
etmek zorundadır. Akıl, zarûri olarak Allah’ın varlığına inanmak durumun-
357 41/Fussılet, 53
358 51/Zâriyât, 20-21
≈ 148 ≈
Ahmed Kalka n
dadır. Ancak çok az sayıda da olsa bazı insanlar, Allah’ı inkâr edebilmekte,
O’na hiç inanmamaktadır. Bu tipteki anormal insan(!)lara uzun uzadıya Allah’ın
varlığını isbat etmeye çalışmak gereksiz, hatta yanlıştır. Bu insanlara
karşı tavrımız müdafa değil; hücum olmalı, bunlara: “Öyleyse insanlar, varlıklar,
bütün evren nasıl meydana geldi? Kendisinde can bile bulunmayan
doğa veya tesadüf denilen şey hiç yaratıcı olabilir mi?...” gibi sorular sormalı,
Allah’ın var olmadığını onların isbatlaması istenmelidir. Görülecektir ki bir şeyin
yokluğu isbat edilemez. Hele Allah’ın -hâşâ- var olmadığı hiç mi hiç isbat
edilemez. İnsan sadece kendini kandırır.
ALLAH’I İNKÂR ETMEDE ÖNEMLI OLAN ÜÇ ETKEN
a) Kibir ve inat: Kibir büyüklük taslamaktır. İnsanın Rabbine karşı kendini
yeterli görmesi, O’na karşı gelmesidir. Kibir, insanı Rabbine ibâdet etmekten
alıkoyar. Ayrıca insanlara karşı kendini üstün görmenin, hased etmenin
(çekememezliğin), kötülük yapmak için başvurulan hilelerin arkasında hep
kibir duygusu yatmaktadır. Kibir, insanı Allah sevgisinden alıkoyduğu gibi,
diğer insanları Allah için sevmekten de alıkor. Ayrıcainsanın kalbinin mühürlenmesine
sebebiyet verir. Kalbi mühürlenen insan da ebedî cehennemliklerden
olur. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de: “Âyetlerimizi yalanlayıp, onlara karşı
büyüklük taslayanlar, işte onlar cehennemliklerdir, orada temelli kalacaklardır.”
359buyrulmaktadır.
İnat da, Allah’ın varlığını bildikleri halde, kibirlerinden veya makam, şöhret
gibi dünyevî çıkarlarından dolayı, bazı insanların bile bile inkâr etmeleridir. Bu
durumdaki insanlar, Kur’an tabiriyle “mele’”, “mütref” ve “müstekbir”dirler.
Yani, yaşadıkları toplumda genellikle yönetici ya da maddî güç sahibidirler.
Maalesef bu insanların bir kısmı, Allah önünde diğer insanlarla aynı konumda
olmayı içlerine sindirememekte, bu yüzden Allah’a inanmamaktadırlar.
Bu husus, Kur’ân-ı Kerim’de şöyle ifâde edilmektedir:
“Eğer biz onlara melekleri indirsek, ölüler onlarla konuşsa ve her şeyi
karşılarına toplasaydık, Allah dilemedikçe, yine de inanmazlardı; fakat
onların çoğu bunu bilmiyorlar.”360
359 7/A’râf, 36
360 6/En’âm, 111
≈ 149 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
“Gönülleri kesin olarak kabul ettiği halde, haksızlık ve büyüklenmelerinden
ötürü onlar bile bile inkâr ettiler. Bozguncuların sonunun nasıl
olduğuna bir bak!”361
b) Cehâlet: Allah’ı inkâr eden ateistin biri arkadaşına “Allah nerede?”
diye sormuş. Arkadaşı ise bu soruya şu ibretli cevabı vermiş: “Allah senin
gözlerinin önündeki cehâlet perdesinin arkasındadır.”
Her çağda bazı insanlar, Allah’ı bilme ve O’na gereği gibi inanma hususunda
hataya düşmüşler, cehâletlerinden dolayı Allah’ı inkâr etmişlerdir.
Burada cehâlet kelimesinden okuma yazma bilmemek anlaşılmamalıdır.
Geçmişte Allah’ı inkâr eden bilgili insanlar olduğu gibi, bu gün de az sayıda
da olsa kendilerine doktor, doçent, profesör ünvanlarıyla hitap edilen bazı
insanlar bile Allah’ı inkâr edebilmektedirler. Sahip oldukları bilgiler dolayısıyla
belli önyargılar taşıyan bu insanlar, âyetlere bu önyargılarıyla baktıklarından
âyetlerin sahibini (Allah’ı) görememektedirler. Demek ki cehâlet, insanın sahip
olduğu yanlış ve eksik bilgiden de kaynaklanabilir. Bilgiden kaynaklanan
cehâleti gidermek, bilgisizlikten kaynaklanan cehâleti gidermekten daha
zordur. Asıl câhil olanlar, esas bilinmesi gerekeni, yani Allah’ı gereği gibi bilmeyen
ve O’na hakkıyla iman etmeyenlerdir. Bu husus, Kur’an’da şöyle ifâde
edilmektedir: “Bilmeyenler, ‘Allah bizimle konuşmalı veya bize bir âyet
gelmeli değil miydi?’ dediler. Onlardan öncekiler de onların söylediklerinin
tıpkısını söylemişlerdi. Kalpleri birbirine benzedi. İnanan kimseler için
âyetleri açıkladık.”362
c) Tâğutların ifsâdı: Egemenliklerini sürdüren tâğutların, insanları kandırarak
sömürmek için, onları Allah’ı tanıyıp O’na kul olmaktan çıkararak;
kendilerine kul ve köle yapmak nedeniyle, halkı ifsâd edip kandırmaları, ezip
sömürdükleri insanlara kendi akıllarını kullanmaya ve fıtratlarının sesini dinlemeye
engeller koymalarıdır.
Kur’ân-ı Kerim bu konuda çeşitli örnekler verir. Bu örneklerden birinde
şöyle buyrulur: “Yemin olsun, Biz Mûsâ’yı mûcizelerimizle ve açık bir delil
ile, Fir’avn’a, Haman’a ve Karun’a gönderdik. Onlar (Mûsâ için) ‘bu bir
sihirbaz, bir yalancı!’ dediler. Bunun üzerine Mûsâ, onlara, tarafımızdan
hakkı getirince, ‘onunla beraber iman edenlerin oğullarını öldürün de,
karılarını sağ bırakın!’ dediler. Ama kâfirlerin hilesi, ancak yok olmaya
361 27/Neml, 14; Ayrıca Bak. 15/Hıcr, 14-15; 6/En’âm, 7, 63, 64
362 2/Bakara, 118
≈ 150 ≈
Ahmed Kalka n
mahkûmdur. Fir’avn, ‘bırakın beni, Mûsâ’yı öldüreyim. O Rabbine duâ
etsin. Çünkü ben, onun, sizin dininizi değiştireceğinden yahut yeryüzünde
fesat çıkararacağından (anarşistlik yapacağından) korkuyorum.’ dedi.
Mûsâ da, ‘ben hesap gününe inanmayan her kibirliden, benim de sizin de
Rabbimiz olan Allah’a sığındım” dedi.”363
OKUMA PARÇASI
ALLAH’IN KARIŞMADIĞI BIR DÜNYAYI KIMLER İSTER?
Allah’ın varlığını inkâr eden hiçbir dünya görüşü ve ideolojisi yoktur ki,
O’nun yerine uyduruk bir tanrı koymamış olsun. Bu nedenledir ki mutlak
inkâr neredeyse imkânsız gibidir. Ve yine bu sebeple Kur’an mutlak münkiri
adam yerine dahi koymaz ve en çok şirki muhatap alır. Allah’ın varlığını
inkâr edip O’nun yerine ilkel müşriklerin yaptığı gibi insandan da aşağı olan
maddeyi yerleştiren materyalizm bu anlamda mutlak inkâr ve dinsizlik değil,
en pespaye cinsinden bir şirktir. Daha doğrusu, Kur’an’ın üzerine gittiği ilkel
şirkin çağdaş ve geliştirilmiş şeklidir.
Şuurlu, akıllı ve ruhlu bir varlık olan insanın kaynağına maddeyi yerleştiren
materyalizm (maddecilik) Allah’ın yaratma kudretini maddeye hasretmiş
olmaktadır. Yani Allah’ı inkâr edeyim derken maddeyi ilâhlaştırmıştır. Şu
durumda materyalizm adı verilen bu ilhad (inkâr ve dinsizlik) felsefesi de
sanıldığı gibi mutlak inkâr değil; Allah’ı inkâr edeyim derken insandan daha
bayağı olan maddeyi tanrılaştıran çağdaş bir şirk; onu savunanlar da çağdaş
müşriklerdir.
Materyalizmi, bu yeni moda Allah’sızlığı himaye eden ve kabul eden insanların
kalitesine bakınca, insan Allah’sız bir dünyayı kimlerin, niçin arzuladıklarını
daha iyi anlıyor.
Evet, Allah’sız bir dünyayı kimler, niçin ister? Bu soruya doğru cevap bulabilmemiz
için Allah’ın koyduğu yasalara, emir ve yasaklara, özetle Allah’ın
nizamına bakmak gerekir.
Allah her türlü zulmü, kula kulluğu, zinayı, içkiyi, fuhşu, kumarı, hırsızlığı,
hayasızlığı, sefahati, hevâ ve hevesi tanrı edinmeyi, adâletsizliği, cehâleti,
363 40/Mü’min, 23 - 27
≈ 151 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
kibri, hasedi, kötü zannı, dedikoduyu, asabiyeti, laf taşımayı yasaklıyor ve
hoşlanmıyor. Adâleti, iyiliği, sabrı, çalışmayı, ilmi, fazileti, infakı, zekâtı, namazı,
orucu, haccı, düşkünlere vermeyi, zayıfları gözetmeyi, yetime iyi davranmayı,
dilenciyi azarlamamayı, yoksulu doyurmayı, ahde vefa göstermeyi,
emânete sadakati, boş konuşmamayı, ana-babaya ihsan ile muâmeleyi,
kadınlara iyi davranmayı, insanları sabırla dinleyip sözün en güzeline tabi
olmayı ve daha birçok şeyi emir ve tavsiye ediyor.
Allah, emirlerine uyanları ödüllendireceğini, karşı gelenleri hâkimi kendisinin
olduğu, hiçbir şeyin gizli kalmadığı, iltimas ve rüşvetin geçmediği, hiç
kimseye haksızlığın yapılmadığı âdil bir mahkemede yargılayıp cezâlandıracağını
söylüyor.
Şimdi sormak gerek: Böyle bir Allah’ı kimler istemez? Ya da yukarıdaki
biçimiyle: Allah’sız bir dünyayı isteyenler kimlerdir?
Zâlimlerdir... Namussuzlardır... Ahlâksızlardır... Soygunculardır... Kısaca
suçlulardır... Çünkü hiçbir suçlu muhakeme edilmeyi istemez. Zâlimler adâleti,
katiller mahkemeyi, soyguncular yargılanmayı sevmezler.
Elbette faziletsizler, fazilete çağıran Allah’a düşman olacaklardır. Sorumsuzca
bir hayat sürmek isteyenler Allah’sız bir dünyanın özlemiyle yanıp kavrulacaklardır.
Materyalistlerden “dinsiz” olduklarını söyleyecek kadar “dürüst” olanlar,
inkâr ettikleri Mutlak Varlığın yerine başka şeyleri koyarak “dinsizim” dedikleri
halde, yalancı konumuna düşüyorlar. Gördüğümüz bütün bu varlıkların
nasıl ve kim tarafından yaratıldığı sorununu biraz kurcaladığınızda, sözkonusu
laik “ate”lerin biraz önce inkâr ettikleri Allah’ın yerine alelacele bir tanrı
peydahlama telaşına düştüklerini göreceksiniz. O takıp takıştırdıkları, yakıp
yakıştırdıkları “cici” tanrı, en az inkârları kadar ciddi “tesadüf tanrısı”dır.364
TESADÜF NEDIR? BU KÂINAT, TESADÜF ESERI OLARAK OLUŞABILIR MI?
Tesadüf teorisi, hesap kurallarının hiçbiriyle uyuşmayan nizamsız, şuursuz,
kendi kendine, rastgele bir olayın meydana gelmesidir. Oysa Yüce
Allah şöyle buyuruyor: “O’nun (Allah’ın) yanında her şey bir mikdar (ölçü)
364 M. İslâmoğlu, İman Risalesi, Denge Y., 4. bsk, s. 127-133 -özetlenerek≈
152 ≈
Ahmed Kalka n
iledir.”365; “Biz her şeyi bir kadere (bir ölçü, bir plan ve bir düzene) göre
yarattık.”366; “...Şüphesiz Allah her şey için bir ölçü yaratmıştır.”367
Atom sisteminden güneş sistemine kadar uzay boşluğundaki tüm sayısız
yıldız ve galaksilerde bulunan ince ve hassas nizam, atmosferdeki gazların
belli bir oranda bulunuşları, insanlarla bitki ve hayvan arasındaki şaşmayan
gaz alış verişi, özetle, değil ayrıntılarını bir bir dile getirmek; fihristini vermekten
âciz kaldığımız şu evrende yürürlükte olan baş döndürücü olaylar ve
bu olaylara yön veren eşsiz nizam kendi kendine var olup devam edebilir
mi? Evet, insanları hayrete düşüren bu şaşmaz düzen, ince plan ve hassas
nizam, acaba “tesadüf” denilen şuursuz, hiçbir hesap kuralına tabi olmayan
bir rastlantı eseri mi? Yoksa ilmi, kudreti bütün kâinatı kuşatan ezelî, ebedî,
her şeye kadir bir yaratıcı tarafından mı yaratılmıştır?
Tesadüf teorisinin tutarsızlığını şöyle bir örnekle açıklayalım: “Yeryüzünün
çeşitli bitkilerinden ve eczanenin raflarında bulunan şişelerin içindeki
ilaçlardan, eczacı tarafından hassas terazi, ince hesap ve ölçülerle bir macun,
yani bir ilaç hazırlanıyor. Bir birine katılan ilaçların oranları az bir miktar
değiştiği takdirde umulan etkinin tam tersi görülecektir. Şimdi bir deprem
sonucunda, raflar üzerinden düşüp kırılan şişelerden akıp bir araya toplanarak
biri birine karışan ilaçların, eczacı tarafından belirli oranda terkip edilen
macunu, aynı ölçüde meydana getirmesi mümkün mü? Akılla bunu kabul
etmek mümkün değildir. Öyle ise, ince bir hesap, hassas bir ölçü, şaşmaz
bir düzenle yaratılmış şu kâinat kör ve şuursuz bir tesadüf eseri değil; her
şeye kadir, âlim, muktedir olan Yüce Allah tarafından yaratılmıştır.
Aritmetik bir gerçektir: İnsanın cebine koyduğu 1’den 10’a kadar numaralı
10 adet markayı cebinden sırasıyla çekebilme ihtimali on milyarda birdir. Bu
kadar basit bir işlemde dahi, bir eksiğiyle on milyar yanılma payı olan tesaadüf
tanrısı, acaba nasıl oldu da, nizam ve intizamı zerreden kürreye akıllara
durgunluk veren bu evreni bunca muazzam bir düzen içine sokabildi?
İşin ilginci, evrenin çok muazzam bir plan dâhilinde saat gibi tıkır tıkır
işleyişini, bu evren içinde bir özge evren olan insanın fizikî ve fizikötesi boyutlarının
da en az evren kadar ince hesaplar çerçevesinde yaratılıp yaşatılışını
tesadüfle açıklayan materyalistler, değil şuursuz madde eliyle; şuurlu insan
365 13/Ra’d, 8
366 54/Kamer, 49
367 65/Talâk, 3
≈ 153 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
eliyle dahi bir sineğin yapılamadığını, yapılamayacağını görüp “tesadüf tanrılarını”
neden yardıma çağırmazlar?
“Ey insanlar! Size bir misal verildi; Şimdi onu dinleyin: Allah’ı bırakıp
da yalvardıklarınız, o maksatla hepsi bir araya gelseler bile, bir sineği dahi
yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapsa, onu da geri alamazlar. İsteyen
de âciz, kendinden istenen de!”368
TABIAT (DOĞA) NEDIR? TABIAT YARATICI OLABILIR MI?
Tabiat (doğa): Yaratılmış olan her şey, maddî âlem ve maddî âlemin özellikleri,
onda işleyen kanun ve düzendir. Materyalistlere göre, yaratılış olayı tabiat
tarafından meydana gelmektedir. Oysa ki tabiat denilen şu varlık âlemi,
yaratan değil; yaratılandır.
Tüm ilmî veriler, tarafsız olarak evrenin bir başlangıcı olup sonradan var
olduğunu ortaya koymaktadır. Sonradan var olan bir şey, kendi kendini yaratamayacağı
gibi, hiçbir şey de yaratamaz. Öyleyse tabiatın (varlık âleminin)
bir ilk yaratıcıya ve bir muharrike (hareket ettirene) ihtiyacı vardır. O da ezelî,
ebedî ve bir olan Allah’tır (c.c.).
Akıl, idrâk, ilim ve irfan sahibi olan insan yokluktan, hiç yoktan bir toplu
iğne, bir sivri sinek yaratamadığı halde; akıl ve idrâkı olmayan “tabiat” kendi
kendini veya herhangi bir şeyi nasıl yaratabilir? Bunu iddia edenler, düşünme
kabiliyetini yitiren, beyni gözleri üzerine inmiş bakar körlerdir.
Vahye değil de materyalizm dinine inanan kimseler, bütün bu muazzam
nizam ve intizamı ve bunca varlıkların yaratılışını tesadüfle veya doğayla
açıklamaya çalışmaktadırlar. Bu durumda, bunlar dinsiz (mülhid) olamazlar;
bunlar tam bir “müşrik”; yaptıkları da “şirk”dir. Çünkü inkâr ettikleri Allah’ın
sıfatlarını (en önce yaratma sıfatını) O’ndan alıp, “tesadüf” veya “doğa”
adını verdikleri bir tanrıya vermiş oluyorlar. Kendilerine yanlış olarak, “dinsiz”
denen bu “çok dinli”, “çok tanrılı” kimseler, ellerinde tuttukları medya
aracılığıyla dinlerinden edip sürüleştirdikleri yığınları ifsâd edip kandırmaya
çalışmaktadırlar. “Doğa öyle yaratmış”, “tabiat ananın lütfu”, “burcunuz...”,
“yıldızınız...”, “astrologunuz diyor ki...” gibi ifâde ve başlıkları altında reklamını
368 22/Hacc, 73
≈ 154 ≈
Ahmed Kalka n
yaptıkları hurâfelerin, çağdaş üfürükçülerin ve falcıların peşine takmayı ihmal
etmiyorlar. Dünyanın güneşten kopup içinde canlıların oluşmasını, insanın
ortaya çıkışını tesadüfe bağlamaya çalışıyorlar.
Çağdaş dünyada değişiklik olsun diye ortaya atılan felsefe ve dünya görüşlerinin,
ahlâk ve erdem açısından en tahripkâr olanı, hiç kuşkusuz dinsizliktir,
ateizmdir. Bu tavrın yaygınlaşmasında en büyük pay, elbette düzenin
ve egemen güçlerindir.
Bu inkâr hastalığının pençesine düşenler dahi, eğer tamamıyla öldürüp
yok edememişlerse vicdanlarının ta derinliklerinde Allah’ın varlığını hissederler.
Bu his, Allah’ın da hidâyetiyle kimi zaman kişinin varlığını kuşatarak hayatının
tamamına hâkim olur. Kimi zaman da bir felâket, bir korku sırasında
geçici olarak ortaya çıkar. Gerçek şu ki, olmayan bir şey hissedilmez. Sonlu
ve yaratılmış olan insan zihni, sonsuz ve yaratılmamış bir varlığı icad edemez.
Bizi koruyan kim ise var eden de odur. Varlığımız, Allah’ın varlığının en
kesin delilidir.
Her şeylerini Allah’a borçlu olan ve buna rağmen ihanetin zirvesine çıkıp
O’nu inkâr eden Allah’sız materyalistlere sormalı: Allah’sız bir dünyada
faziletli olmanın, kurallı yaşamanın, dürüst davranmanın, yani özetle ahlâklı
olmanın sebebi ne? Allah ve âhirette ödül yoksa, bütün bu zahmetlere insan
niçin katlansın?
Allah’ın, âhiretin, hesabın, sorgunun, sualin olmadığı bir hayat namuslulara,
ahlâklılara, dürüstlere, hakkı hukuku gözetenlere, erdemlilere bir cehennem;
namussuzlara, hırsızlara, canilere, ahlâksızlara bir cennet olurdu.
Öylesi bir dünyada insanları erdemli ve ahlâklı yaşamanın gerekliliğine nasıl
iknâ edecektiniz ve onlar neden iknâ olsunlar? Olmuyorlar zaten. Allah’ı hayatına,
siyasetine, devletine, okuluna karıştırmak istemeyen laiklerin, materyalistlerin
yaşantıları bunun en açık delili değil midir?
İnsanlık tarihi Allah’ını, dinini, imanını kaybedenlerin şeref, ahlâk, fazilet,
birlik, dirlik, özetle insanı insan yapan her şeylerini kaybettiklerinin örnekleriyle
doludur. Yine tarih, gerçek anlamıyla iman edenlerin kahramanlıklarını,
her konudaki erdem ve faziletlerini gıptayla hatırlamakta ve hatırlatmaktadır.
≈ 155 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
ALLAH TEÂLÂ’NIN BIRLIĞI
Kur’ân-ı Kerim’de Allah Teâlâ’nın varlığını belirten pekçok âyet-i kerime olmakla
beraber, O’nun birliğinden bahseden âyetler, varlığını ifâde eden âyetlerden
daha çoktur. Allah Teâlâ’nın birliğinden bahseden ve çoğu Mekke’de
inen â yetler, ş irki r eddedip t evhidi e mreder. B u â yetlerin b ir k ısmı A llah
Teâlâ’nın ilâhlık vasfına yakışmayan yaratılmışlık, âcizlik ve eksiklik ifâde eden
özellikleri reddetmek sûretiyle O’nu tenzih eder. Bir kısmı da O’nun kâinatın
yaratıcısı, nimet vericisi, tek sahibi ve hâkimi olduğunu belirtir.
Meselâ; Kur’an’da “Allah kendine ortak koşulmasını bağışlamaz, bundan
başkasını dilediğine bağışlar. Allah’a ortak koşan da gerçekten büyük
bir günah işlemiştir.”369 buyurularak şirk reddedilirken; diğer bir sûrede:
“De ki: O Allah birdir. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, her şey O’na
muhtaçtır. Kendisi baba değildir ve doğurulmamıştır (evlât da değildir).”370
buyurularak tevhid en özlü biçimde vurgulanmaktadır.
Ebû Cehil gibi en azılı müşrikler, hatta şeytan bile Allah’ı inkâr edememiş,
O’nu yaratıcı, tabiata hükmedici olarak kabul etmeye kendilerini mecbur hissetmişlerdi.
Ama, Allah’a sadece inanmak yeterli değildir. O’na hiçbir şeyi,
hiçbir şekilde şirk koşmamak şarttır.
İnsanlar tarih boyunca Allah’ın varlığını doğrudan inkâr yerine ya müşrikler
gibi O’na ortak koşarak şirke düşmüşler, ya da laiklik anlayışıyla O’nun
bazı sıfat ve fiillerini inkâr ederek küfre düşmüşlerdir. Bu iki inkâr, iki şirk çeşidi
arasındaki benzerlik ve farkları şöyle ifâde etmek mümkündür:
Müşrikler Allah’ın varlığını, yaratıcılığını, rızık vericiliğini kabul ettikleri halde,
vahdâniyyetini inkâr ediyorlar, O’na putları ortak koşuyorlardı. Laiklik ise,
Allah’ın Rabbânîyetini inkâr ederek O’nu dünya hayatına, insanın gündelik
yaşamına, toplumların yönetimi demeye gelen siyasete karıştırmak istememektir.
Özetle, şirk vahdâniyyeti; laiklik Rabbânîyyeti inkâr etmektir.
Şirk, Allah’ın zâtında O’na ortaklar koşmakken; laiklik de Allah’ın sıfatlarında
O’na ortaklar koşmak ve O’nun olan teşrî, terbiye etme, hüküm koyma
yetkilerini yaratandan alıp yaratılanlara devretmektir.
369 3/Âl-i İmran, 48
370 112/İhlâs, 1-4
≈ 156 ≈
Ahmed Kalka n
Şirkle laikliğin bu uygulamaları neticede aynı kapıya çıkıyordu: Hevâ ve
heveslere uygun bir hayat sürmek; canları çekince çiğnedikleri, ya da değiştirdikleri,
kurallarını kendilerinin belirlediği bir hayat...
Şirk de laiklik gibi hakkı ikiye paylaştırıp Allah’ın hakkını Allah’a, “Sezar”ları
olan tâğutlarının hakkını da putlarına vermektir.
“Allah’ın birliği” konusu, Akaid’in temel ve en önemli konusudur. Akaid
ilmine bu yüzden Tevhid ilmi de denir (Tevhid, birlemek, Allah’ı bir kabul etmek
demektir. Yani, Allah’ın zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde eşsiz olduğunu
bilmek ve öylece inanmaktır). İslâm Dini’ndeki tüm hükümlerin bir noktada
Allah’ın birlenmesine (tevhide) dayandığı için, İslâm’a Tevhid dini; müslümanlara
da muvahhid denilir.
Günümüzde Allah’ı sözde bir olarak kabul eden nice insanlar, hâkimiyet
ve mutlak otorite konusuna gelince Allah’a ortaklar koşmaktadırlar. Allah’a
ait bazı vasıfları başkalarına veren, başka şeyleri Allah’ı sever gibi seven,
başkasından Allah’tan korkar gibi korkanlar Allah’ı gerçekten birlemiş olmazlar.
Allah’ı kanunlarına, idarelerine, işlerine... karıştırmak istemeyenler
tevhid eri vasfını kaybedip müşrik vasfını kazanırlar. “Onların çoğu, Allah’a,
şirk koşmaksızın iman etmezler.”371
Allah’ın varlık ve birliğini kabul etmenin, fert ve toplum hayatının her alanında
ortaya çıkması zorunlu olan birtakım sonuçları vardır. Bir olan Allah’a
iman etmek: Sadece O’nun hâkimiyetini kabul etmek, mutlak itaat edilecek
otorite olarak O’nu tanımak, O’na ve emirlerine boyun eğmektir. Bir olan
Allah’a iman; Allah’ın öngördüğü nizama aykırı olan her şeye karşı bir inkılap
hareketidir; bir başkaldırıdır. Allah’tan başka ilâhları reddettiğimiz, Allah’ı birlediğimiz
yaşantımızın tüm boyutlarında kendini göstermelidir. Allah’a iman,
çevreyi etkilemeyen, gayr-ı İslâmî vakıayı kabullenen kuru ve edilgen yahut
etkisiz bir iddia olamaz. Bir olan Allah’a iman etmenin zorunlu gereği; Allah’ın
nizamını hayatına, düşünce ve inançlarına, bireysel, sosyal, siyasal,
ekonomik, ahlâkî ve teabbudî (ibâdetle ilgili) bütün ilişkilerine hâkim kılmaya
çalışmaktır.
371 12/Yûsuf, 106
≈ 157 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
NEFSINE BILE SÖZ GEÇIREMEYEN RAB TASLAKLARI
Âlemlerin tek Rabbi Allah’tır. Yarattıklarını besleyen, rızıklandıran, koruyan,
gözeten... O’dur. Suyun derinliklerinde, ormanın ıssızlığında, toprağın
altında, dağın tepesinde yaşayan, hasta, sakat veya sağlam, gözü olan-olmayan
nice varlıklara rızık veren O’dur. İnsanın hizmetine sunulan sayısız nimetler
bize Rabbimizi tanıtıyor. Bütün âlemler, tüm varlıklar; Rabbini tanıyor,
O’na itaat ve kulluk ediyor.372 Bizim de fıtratımızda Rabbi tanıyıp kabul etmek
ve O’na ibâdet etmek var. Kur’an bize Rabbimizi tanıtıyor.
İnanmayan insanlar, eğer güçsüz (müstaz’af) iseler, çevrelerindeki
rab taslaklarından birini rab olarak kabul ederler. Bu kula
kulluk ve rab kabulü, çok farklı şekillerde ortaya çıkar. İnançsız ve
güçsüz kişi, bazen özgür irâdesiyle, bazen reklâm ve aldatmacalarla
kandırılarak, bazen tâğutların zorlamalarıyla piyasadaki rablerden
birine veya birkaçına boyun eğer. Piyasada tedâvülde bulunan
çeşit çeşit rab(!) vardır. Müzik ilâhından tutun, fuhuş tanrısına, futbolcudan
tutun, artiste, yöneticilere kadar. Demokrasi var: Herkes
istediği tâğutu, beğendiği putu seçmekte serbesttir. Allah’a gerçekten
inanıp teslim olmayanlar, eğer kendilerinde güç ve otorite
vehmediyorlarsa, başka bir Rabbe boyun eğmezler; kendileri rablik
taslarlar.
Rablik taslayan güçlüler (müstekbirler) üç kısma ayrılır: Siyasî, dinî ve
iktisadî güçlüler. Siyasî güçlerin rablik taslamalarına örnek; Fir’avn, Nemrut
ve onların izinden giden çağdaş yöneticilerdir. “(Fir’avn,) ‘Ben sizin en
yüce rabbinizim’ dedi.”373 “Allah kendisine mülk (hükümdarlık ve zenginlik)
verdiği için şımararak Rabbi hakkında İbrahim ile tartışmaya gireni
(Nemrut’u) görmedin mi? İşte o zaman İbrahim: ‘Rabbim hayat veren ve
öldürendir’ demişti. O da: ‘Ben de hayat verir ve öldürürüm’ demişti. İbrahim:
‘Allah güneşi doğudan getirmektedir. Haydi sen de onu batıdan
getir’ d edi. Bunun üzerine kâfir apışıp kaldı. Allah zâlim kimseleri hidâyete
erdirmez.” 374
Dinî yönden ellerinde güç bulundurup rablik taslayanların örnekleri
de Kur’an’dan öğrendiğimiz şekilde haham, papaz gibi din
adamları, kutsallık atfedilen ölü veya diriler, yatırlar, efendiler. İkti-
372 41/Fussılet, 11
373 79/Nâziât, 24
374 2/Bakara, 258
≈ 158 ≈
Ahmed Kalka n
sadî rab taslakları da Karun’lar, emperyalistler, sömürücü azgınlar,
azan, ezen ve üzenler ve de düzenler. Rablik iddiasında bulunanlar ve
onları piyasaya sürenler aslında samimi değillerdir. Onlar sadece basit çıkarlarının
peşinde olan, menfaat çarklarını döndürmek için böyle bir sahtekârlık
düzeni kurup devam ettirmeye çalışanlardır. Ebû Leheb’in Peygamberimiz’e
(s.a.s.) gelip “Müslüman olursam bana ne var, benim elime ne geçecek?”
diye sorması üzerine Efendimiz cevap verir: “Başka müslümanlara ne varsa,
sana da o var.” İnsanları sömüren düzenlerini ve çıkarlarını müslüman olunca
devam ettiremeyeceğini anlayan Ebû Leheb’in karşılığı şöyledir: “Bir köleyle
beni eşit gören din olmaz olsun!” Kendisini güçlü gösteren insan, sanki bilmez
mi, başkalarına ve her şeyden önce Allah’a muhtaç âciz biri olduğunu.
“Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi’l-aliyyi’l-azîm: Güç ve kuvvet kimseye ait
değildir; ancak yüce ve büyük olan Allah, güç ve kuvvet sahibidir.”
RAB OLMAYAN BIR TANRI EDINME İSTEĞI
Kur’an’da “ilâh” ifadesi putlar için de kullanılırken; “Rab” ismi putları ve
tâğutları ifade için kesinlikle kullanılmaz. Kur’an, rablik vasfını sırf Allah’a hasretmiş,
başkası için bu sıfatı kullanmamıştır. “Rab” olmayan bir tanrı edinme
isteği, insanoğlunun en eski sapkınlıklarından ve de açıkgözlülüklerinden
biridir. Çünkü rab olan bir tanrı, insanın varlığını kuşatan bir tanrıdır. Yapısı
itibarıyla zulme ve cehle aşırı meyyal olduğunu vahiyden öğrendiğimiz insan,
kendi varlığını kuşatan bir tanrı yerine; varlığını kuşattığı ve kontrol altında
tuttuğu sahte bir tanrı edinmeyi şeytanî menfaatlerine ve nefsânî zaaflarına
daha uygun bulmaktadır.
Bu nedenledir ki hep işine karışmayan, nefsi, malı, vicdanı, duygusu, düşüncesi
ve eylemi üzerinde söz ve karar, güç ve kuvvet sahibi olmayan bir
uyduruk ilâh aramış; bulamamışsa kendi elleriyle icat ve imal etmiştir. Güneş,
ay, deniz, nehir, inek, kurt, taş, tunç, ateş insanoğlunun bulduğu bu türden
“rab olmayan” ilâhlarıdır. Gök tanrısı(!) gibi, hükmü göklere geçen, yağmur
yağdıran, tabiata hükmeden; ama sokağa, okula, devlete, kanunlara, yaşayışa...
karışmayan bir tanrı anlayışı var kimi çevrelerde. Rab olmayan tanrı;
göklerde hâkim ve vicdanlarda mahkûm bir tanrı. Rabliği kabul edilmeyen,
câmilere hapsedilmiş bir tanrı; câmilerin ve vicdanların dışına çıkamayan bir
tanrı!
≈ 159 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
Tabii bu da kurtarmamış, insan en sonunda Rab olan bir Allah’a inanmak
zorunda kalınca, bu kez de laiklik sapkınlığına başvurarak varlığını ve birliğini
tasdik ettiği İlâhın rabliğini inkâra kalkışmıştır. İşte böylece şirk, laiklik adı
altında tedavüle sürülerek çağdaş insanın Rabbiyle olan ilişkisi bir kez de
böylesine çağdaş bir yöntemle koparılmaya çalışılmıştır. Nasıl Allah’ın vahdâniyetini
inkâra kalkışan antik müşrikler Hz. İbrahim’in hanif dinini tahrif ve
tahrib etmişlerse, Allah’ın rabliğini inkâra kalkışan çağdaş müşrikler olan laikler
de Hz. Muhammed (s.a.s.)’in hanif dinini tahrif ve tahribe yeltenmişlerdir.
SEVILENLERIN PUTLAŞTIRILMASI; ALLAH’TAN BAŞKASINI RAB EDINME
Allah’ın rab oluşu konusunda insanoğlunun düştüğü tek şirk, rubûbiyeti
inkâr şirki değildir. Bu konuda düşülen bir başka şirk türü de, Allah’ın bu
sıfatını Allah’tan başkasına vermek, O’ndan başkasını rabler edinmek biçiminde
ortaya çıkmaktadır. “Hahamlarını ve râhiplerini Allah dışında rabler
edindiler; Meryem oğlu Mesih’i de. Oysa kendilerine tek ilâh olan Allah’a
ibâdet etmeleri emredilmişti. O’ndan başka tanrı yoktur. O, onların şirk
koştukları şeyden uzaktır.”375 Burada sorun “rab” edinilenin kimliği değildir.
Bu, İsrâil oğullarının yaptığı gibi din adamları, zâhid ve âbid
kullar, velîler ve hatta Hz. İsa gibi bir peygamber de olabilir. Sorun
eylemin kendisidir ve o da Allah’tan başkasını rab edinmektir. İşte
bunu Kur’an Allah’tan başkasına kulluk yapmak olarak niteliyor ve bu tavra
da doğrudan şirk diyor. Yahûdileşme temayüllerinden biri olan Hz. Mûsâ ve
Hz. İsa ümmetinin bu şirk türü aynen Hz. Muhammed ümmetine de geçmiş,
bu ümmet de ulularını, din büyüklerini, velîlerini, evliya kabul edilen bazı diri
ve ölüleri Allah’tan başka rabler edinme sevdasına düşmüşlerdir.
Elbette bu rab ediniş, onların önünde secde etmek, onlara doğrudan
ibâdet etmek biçiminde gerçekleşmiyordu. Yukarıdaki âyet nâzil olduğunda
eski bir Hıristiyan din adamı olan Adiy b. Hâtem’i boynunda altın bir haçla
gören Allah Rasûlü, onu bir put olarak nitelemiş ve atmasını öğütlemiş,
ardından yukarıda meâlini verdiğimiz âyeti okuyarak şöyle tefsir etmişti:
“Kuşkusuz onlar din adamlarına ve ulularına tapmıyorlardı. Lâkin onlar,
şu sınıfların helâl kıldığını helâl kabul ediyorlar, yasakladıklarını da haram
kabul ediyorlardı.”376 Başka bir âyet-i kerimede de Allah’tan başkalarını rab
375 9/Tevbe, 31
376 Tirmizî’, Tefsir 10
≈ 160 ≈
Ahmed Kalka n
edinmek, isterse bu başkaları melekler ve nebîler olsun, müslüman olduktan
sonra küfre dönmek olarak adlandırılır: “Hiçbir insana yakışmaz ki Allah
ona Kitap, hüküm ve peygamberlik versin de ardından insanlara dönüp
‘Allah’ı bırakıp bana kullar olun’ desin. Fakat ‘öğrendiğiniz ve okuduğunuz
Kitap gereğince Rabbe hâlis kullar olun’ der. Ve size ‘melekleri ve
peygamberleri rabler edinin’ diye de emretmez. Siz müslüman olduktan
sonra size inkârı emreder mi?” 377
Diriler yanında ölüleri bile nasıl rableştirmiş insanoğlu?! Kendine bile faydası
olmayan bir ölüyü, bir yatırı nasıl rableştirerek putlaştırıyor? Yatırlara
kurban kesmek, onlara karşı duâ etmek, ölülerden çocuk, nasip veya yardım
istemek, çelenk koyar gibi, deftere yazı yazar gibi, dilekçe sunar gibi
bez bağlamak, mum yakmak, Fir’avun’lar için yapılan piramitlere özenerek
anıtmezarlar, kümbetler, kubbeler yapmak, tavaf eder gibi kabrin etrafında
dönmek, kabre karşı kıyâma durmak, namaz kılmak, onun yüzü suyu hürmetine
deyip Allah’la arasına aracı koymak, putperestlerin putlarını şefaatçi
kabul etmelerine benzer bağımsız şefaat anlayışına sahip olmak ve buna
benzer tavırlar ölüleri rab kabul etmenin örnekleridir. Yaşayan bazı insanlara
kerâmet veya kutsallık atfetme adına Allah’a ait bazı vasıflar vermek de rableştirmeye
ayrı örneklerdir.
İnsanların önderlerini, din ulularını, büyüklerini, hatta peygamberlerini
rabler edinmeleri sevginin ve bağlılığın cinayet derecesine vardığı bir aşırılık
örneği. Allah bundan müslümanları şiddetle nehyediyor. Bir yahûdileşme
temâyülü olan üstadını, ustasını, efendisini, şeyhini, hocasını Allah dışında
rab edinme ifrâdının zıddı da, itaat halkasını boynundan atıp hevâsını ve
nefsini ilâh edinme tefrîdidir. Elbette her ikisi de aşırılıktır. Bu ifrât ve tefrît
aşırılıklarını iyi anlamak için rab edinmeyi nehyeden hemen tüm âyetlerde
gelen “min dûnillâh” (Allah’ın dışında) lafzını iyi anlamak gerek.378 Değilse,
bu yaklaşım nefsi, hevâ ve hevesi rab edinmek379 d emek olan mürebbîsizlik,
ustasızlık, büyüksüzlük ve kılavuzsuzluğa delil olamaz.
Kur’an’da nehyedilen rablik, Allah’a mahsus olan bir sıfatı O’nun dışında
başkalarına vermek demeye gelen rabliktir. Terbiyesinde Allah’ı dışarıda
bırakan bir terbiyecinin terbiyesini kabul, Allah dışında bir Rabbi
377 3/Âl-i İmrân, 79-80
378 3/Âl-i İmrân, 64; 9/Tevbe, 31
379 45/Câsiye, 23
≈ 161 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
kabulle eş tutulmuştur. Ancak mutlak mürebbî olan Allah’ın ilkeleriyle terbiyecilik
yapmak, isterse bu terbiye mânevî değil de; besleyip büyütmekten
ibâret maddî bir terbiye olsun, bu sınıfa girmez. Ortada Allah’la iddialaşmak
yoksa orada terbiye eden de, terbiye edilen de suçlanamaz. 380
Allah’tan başkasını rabler edinme ifrâdının tefrîdi olan terbiyesizlik ve terbiyecisizlik,
seviyesizlik ve hercailik de bir akîde sorunu olarak çıkıyor önümüze.
Bu durumda kişi ipsizdir belki, ama zannettiği gibi hür değildir. Büyük
bir kesimin birinci türden hastalığına karşı gösterilen tepki, bu ikinci tür hastalığı
doğurmaktadır. 381
Rab konusunda, televizyonlarla evlere rahatlıkla giren misyonerlik, mitoloji
ve süpermenliği, he-man (hîmen)liği de sorgulamak gerekiyor. Filmleri,
dizileri, çocuk filmlerini, çizgi filmleri değerlendirdiğimizde çoğunda “gökler
hâkimi, kâinatın sahibi, filân tanrısı-tanrıçası...” gibi rab vasıflarının bir insana
unvan olarak verildiğini ve uydurma tanrılıkları, rablikleri; tepkisiz, benimseyerek
seyretmenin inançlardaki tahrib ve tahrifini düşünüverin.
Kur’an, Allah’ın rab oluşundan söz ederken, O’nun göklerin, yerin ve ikisi
arasındakilerin, doğunun batının, doğuların ve batıların; en fazla olarak da
âlemlerin Rabbi olduğunu ısrarla vurgular. Allah, evreni yaratmakla kalmamış,
âlemleri yetiştirip, kemâle erdirmiş, hükmünü icrâ etmiştir. Bazı filozoflar,
“Allah, evreni yarattı ve bıraktı” gibi yanlış, yanlış olduğu kadar gözlem ve
tecrübelere de zıt bir anlayışa düşmüşlerdir. Bu yanlış anlayış, sonunda, filozofların
koyacakları kurallarla da yeryüzünde ilâhî ve ideal bir devlet ve hükümet
kurulabilir düşüncesine varmıştır. Laikliğin temeli de bu sakat anlayıştır.
Kur’an “Allah, âlemlerin Rabbidir”, “Sizi ve yaptıklarınızı yaratan Allah’tır.”
âyetleriyle Allah’ın evreni kendi haline bırakmadığını açıklıyor.
Allah, âlemlerin Rabbidir. Makro anlamda, şehâdet âlemi, gayb âleminin,
yerlerin, göklerin, galaksilerin, güneşlerin, sular, okyanuslar âleminin, gezegenler
ve yıldızlar âleminin... Rabbi Allah’tır. Mikro anlamda, bitkiler âleminin,
insanlar, melekler, cinler âleminin, böcekler âleminin, kuşlar âleminin,
milyonlarca tür ve cinsteki hayvanlar âleminin, mikroplar âleminin, görülen
ve görülmeyen âlemlerin... Rabbi Allah’tır. Rivâyete göre, toplam sayısı on
sekiz bin, ya da sayısını bilmediğimiz binlerce âlemi, bütün âlemleri yarattığı
380 12/Yûsuf, 23
381 M. İslâmoğlu, İman Risalesi, Denge Y., s. 176 vd.
≈ 162 ≈
Ahmed Kalka n
gibi; yetiştiren, hükmünü geçiren, tümünü yöneten Allah’tır. Allah açısından
evrendeki her hareket Allah’a aittir.
Allah’ı sadece ilk yaratıcı veya ilk hareket ettirici olarak görmek, O’nu
evrenden çekip çıkarmak, sonuçta O’nun rabliğini inkâr etmek demektir.
Oysa Kur’an’ın ısrarla vurguladığı gibi, Allah, evreni ve içindeki bütün varlıkları
“kudret elinde” tutmakta olup, dilediği biçimde yönetmektedir. Doğuda
da, batıda da, yerde de gökte de idare yalnızca Allah’a aitttir. Her şey O’nun
irâdesi, hükmü ve bilgisi altındadır. Hiçbir varlık, kendiliğinden bir hareket,
yaşama ve davranma gücüne sahip değildir. Besleyen, büyüten, yediren,
rızıklandıran, üreten, öldüren, dirilten hep O’dur. O âlemlerin Rabbidir.
GÜNÜMÜZ İNSANININ ÇEŞITLI RABLERI
Günümüzde, insanların, vicdanlarında inanıp kabul ettikleri rable, yaşantılarında,
hükümlerine teslim oldukları rabler aynı değildir. Teorik olarak
inandıklarını ifade ettikleri Allah’ın rabliğini, vicdanlarına hapseden günümüz
insanlarının pek çoğu, pratik hayatlarında Allah’tan başka rablerin emirlerine
ve hükümlerine teslim olmaktadırlar. Üzülerek belirtelim ki, insanların pek
çoğunun mâruz kaldığı en büyük tehlike, Allah’ı günlük yaşantılarında rab
kabul edemeyişleridir. Onlar, bir yandan mü’min ve müslüman olduklarını
söylerlerken, diğer yandan da Allah’ın emir ve yasaklarını bir tarafa atarak
çeşitli varlıkların ve rehber edindikleri önderlerinin emirlerine uyarlar. Onların
koyduğu gayr-ı meşrû hükümlere gönüllü olarak itaat ederler; böylece
Allah’tan başkalarını rab edinmiş olurlar. “Lâ”sı olmayan bir inanç yaygınlaştırılıyor;
her şeyle, özellikle egemen tüm güçlerle ve onların rab anlayışlarıyla
uzlaşan, tepkisiz, laik müslümanlık(!) Allah’a inanan, ama tâğuta itaatten ayrılmayan,
Allah’a inanan ve tâğutların ilke ve hükümlerini kabul ettiğini ifade
eden, hakla bâtılın karıştığı bir din!
Kur’an’ın eski kavimleri ve peygamberleri anlattığı âyetlerinden anlaşılmaktadır
ki, en eski asırlardan, kendi nüzûlü zamanına kadar, sapıklık ve
inanç bozukluğu ile tanıttığı tüm toplumların, doğrudan Allah’ın varlığını inkâr
etmediklerini görüyoruz. Ancak onların hepsinin müşterek sapıklıkları; Allah’ın
mutlak rabliğini kabul etmeyişleri, Allah’ın yaratıcı olduğuna inansalar
da O’nun tek rabliğine pek çok varlıkları ortak etmeleridir. Rabliğin bir kısım
özelliklerini Allah’tan başkalarında görmeleri, ahlâkî, sosyal ve kişisel
≈ 163 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
hayatları için gerekli olan emir ve kuralları, Allah’tan başkalarından almalarıdır.
Bunun için, insanların pek çoğu, ya doğrudan doğruya Allah’tan başka
rabler olduğuna inanıyorlar veya Allah’ın rabliğine teorik olarak inansalar da
pratik hayatlarında Allah’tan başkalarının rabliğine teslim oluyorlar. İşte rab
konusunda, peygamberlerin her asırda yıkmak istedikleri asıl sapıklık budur.
Hükmü sadece göklere geçen; dünyaya, insanlara, yönetime, sosyal
ve siyasal hayata... karışmayan bir Allah inancı. Yani göklerin Rabbi. Hâlbuki
Allah; göklerin, yerin, bütün âlemlerin Rabbidir.
Önceden hıristiyan olan Adiyy b. Hâtem, boynunda altından bir haç olduğu
halde Rasûlüllah’ın huzuruna geldi. Peygamberimiz ona: “Yâ Adiyy,
boynundan şu putu çıkar.” buyurdu. Bu sırada Rasûlüllah “Yahûdiler ve
hıristiyanlar, haham ve râhiplerini Allah’tan başka rabler edindiler.”382
meâlindeki âyeti okuyordu. Adiyy: “Ey Allah’ın Rasûlü, hıristiyanlar, râhiplere
ibâdet etmediler ki (onları rab edinmiş olsunlar)” dedi. Peygamberimiz: “Evet
ama onlar (hıristiyan râhipleri ve yahûdi hahamları) Allah’ın helâl kıldığını
haram; haram kıldığını da helâl saydılar. Onlar da bunlara uydular. İşte
onların bu tutumları, onlara ibâdet etmeleri ve onları rab edinmeleridir.”383
buyurdu.
Bu hadis-i şerif açık olarak gösterir ki, herhangi birini rab edinmiş olmak
için, ona rab adı vermek şart değildir. Allah’tan başkalarının emrine, Allah’ın
dinine uyup uymadığı hiç hesaba katılmaksızın isteyerek itaat etmek, hükümle
ilgili konularda Allah’tan başkalarının sözünü dinleyip kabullenmek,
Allah’tan başkasına itaat ederek O’nun dininin emir ve hükümlerine başkasını
tercih ederek muhalefet etmek, Allah’tan başkalarını rab edinmek ve
onlara tapmak demektir.
Putlara, şeytanlara ve tâğutlara tapmak nasıl şirk ise; Allah’ın emrine,
Hakk’ın hükmüne uymayan kişilerin ortaya attıkları görüşleri benimsemek ve
onları Allah’a tercih edip onlara uymak da öylece bir şirktir. Bu durum, onlara
kulluk mertebesinden fazla değer vermek, Allah’ın ilâhî hükümlerine uymayan
görüş ve fikirlerini benimsemek olduğu için, hem bir çeşit şirk, hem de
Allah’ı bırakıp onları rab edinmektir. Onlara her ne kadar dil ile rab denilmese
de durum, onları rab tanımanın ta kendisidir.
382 9/Tevbe, 31
383 Tirmizî, Tefsir 10
≈ 164 ≈
Ahmed Kalka n
Onların sözlerine itaat edip, Allah’ın emirlerini terk etmenin puta ve tâğuta
tapmakla aynı olmasının sebebi ise açıktır. Çünkü gerçek âlim, Hakk’ın kulu
ve ilâhî hükümlerin mahkûmu olan kişidir. Hakkı bâtıl, bâtılı da hak yapmaya
çalışıp, insanlara helâli haram, haramı da helâl tanıtarak Allah’ın hükümlerini
değiştirmeye çalışanlar, ilmî haysiyetten uzak birer tâğutturlar. Bunlara
uymak da onları rab kabul etmektir. Çünkü bu duruma düşenler, Allah’ın
hükmüne değil de onların isteklerine uyarak onlara Allah’a tapar gibi tapmış
olanlardır.
Günümüzde de insanların hayatına hâkim pek çok rab kabul edilenler
var. Her insan, hangi Rabbin kulu olduğunu kendisi tayin edebilir. Ancak,
bunu yaparken, kimin mülkünde yaşadığını, hangi Rabbe kulluk etmesi gerektiğini
iyice düşünmelidir. Şu iyi bilinmelidir ki, inanılan ve hayatın her safhasında
emrine uyulan tek rab Allah olmadıkça O’na kullukta bulunulmuş
olunamaz. Peygamberimiz’in: “Rabbim Allah de ve bu sözünde dosdoğru
ol” anlamındaki mübarek sözü, Kur’an’daki rab kavramının ve O’na kulluğun
en veciz ifadesidir.
Kabirde sorulacak insanlara: “Rabbin kim?” Dünyada rab anlayışı ve bu
konudaki davranış ve eylemlerine göre cevap çıkacak o insandan. “Rabbim
filandır” diyecek insan. Dil, irâdemizin emrinden çıkacak orada. Dünyada
kimi rab kabul etti veya eylemleriyle bu görüntüyü verdiyse, onu söyleyecek
dil. Orada “Rabbim Allah’tır” diyebilmek için, burada “Rabbim Allah’tır” deyip
bu sözünü yaşantı olarak ispatlamak gerekiyor. Evet, kurtuluşun tek reçetesi:
“Rabbim Allah” deyip dosdoğru olmak...
RAB KONUSUNDA SAHIH İTIKAD
Allah, âlemlerin Rabbidir. Her varlığın geçek sahibi Allah’tır. Varlıkların tümünü
yaratan, eğiten, geliştiren, besleyen yegâne Rab Allah’tır. Allah’tan
başka ma’bud kabul edilecek hiçbir varlık olamaz. Sevilerek kendisine ibâdet
ve itaat edilecek tek rab ve ma’bud ancak Allah’tır. Rubûbiyet ve ülûhiyet
sadece O’nun hakkıdır. İnsanlığın ilerlemesi ve medenîleşmesi, Rabbini tanımasıyla
mümkündür. Allah’ı tek ve gerçek rab olarak tanımak; O’nun
emir ve hükümlerine göre yürümek, Allah’a güvenerek başkalarının
arzusunu O’nun emrinden üstün görmemek, O’nun hükümlerine
uymayan her düşüncenin ve her işin bâtıl olduğuna inanmak
demektir. Allah’ın yegâne rab olduğuna inanmak; her işi yönetip tanzim
≈ 165 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
edenin, yine her şeye sonsuz kudretiyle gâlip olanın ancak Allah olduğunu
kabul etmek demektir.
İnsana yakışan, bütün evrenin ve kendisinin yaratıcısı, sahibi, rızık vericisi,
yetiştiricisi olan Allah’ı tek rab kabul edip O’na ibâdet ve itaat etmektir.
Ulûhiyet Tevhidi: Ulûhiyet tevhidi, Allah’a, Onun belirlediği ibâdet şekilleri
ile ibâdet etmektir. İbâdette Allah’ı birlemek, başkasını O’na ortak kabul
etmemektir. Kalbin korkarak ve ümit ederek Allah’a bağlanmasıdır. Ulûhiyet
tevhidi; ibâdette, boyun eğmede, hüküm koymada, kesin itaatte tek ve ortağı
olmayan Allah’ı birlemektir.
Rubûbiyet ve ulûhiyet tevhidi beraber olmalıdır. Bunlardan biri bulunmazsa
kişi muvahhid olamaz ve şirke düşer. Müşrikler, rubûbiyet tevhidini kabul
ediyorlardı. Ancak bununla birlikte putlara tapıyorlar ve yeryüzünde Allah’ı
tek hüküm koyucu olarak kabul etmiyorlardı. Aynı şekilde ehli kitap da, Allah’ın
yeryüzünü yarattığını kabul ediyor, fakat O’na oğul isnat ederek ve
helâl-haram kılma yetkilerini din adamlarına vererek şirke düşmüşlerdir. Ulûhiyet
tevhidi çok önemlidir. Bütün peygamberlerin tebliğlerinde en çok vurguladıkları
husus ulûhiyet tevhididir: “Biz her kavme: ‘Allah’a ibâdet edin;
sizin O’ndan başka ilâhınız yoktur’ (diye tebliğ etmesi için) bir peygamber
gönderdik.”384 “(Nuh): ‘Ey kavmim! Allah’a kulluk/ibâdet edin, sizin O’ndan
başka ilâhınız yoktur’ dedi.” 385
Tevhidin şiarı, Lâ ilâhe illâllah’tır. Bu ifâde, ulûhiyeti Allah’tan başka her
şeyden kaldırıp atmayı ve ulûhiyeti sadece O’na has kılmayı içermektedir.
“Böyledir. Allah, hakkın ta kendisidir. O’nu bırakıp taptıkları ise bâtıldan
başka bir şey değildir. Doğru-
Bunun en açık tezahürü, Allah’ın emirleri ile, sevilen kişi veya herhangi
bir şeyin istekleri çatıştığında, Allah’ın emirlerini tercih etmemektir. “İnsanlar
arasında Allah’ı bırakıp, O’na koştukları eşleri ilâh olarak benimseyenler
ve onları Allah’ı severcesine sevenler vardır. Mü’minlerin Allah’ı sevmesi
ise hepsinden kuvvetlidir.” 386
384 (16/Nahl, 36)
385 (7/A’raf, 59). (Diğer peygamberlerin aynı mesajı için bk. 7/A’râf, 65, 73, 85; 12/Yûsuf, 40; 11/Hûd,
1-2.)
386 (2/Bakara, 165)
≈ 166 ≈
Ahmed Kalka n
Peygamberlerin görevleriyle ilgili âyetler, tevhid’in temelinin Allah’a ibâdet
etmek olduğunu açıkça beyan ediyor. Peygamberlerin gönderilişlerindeki
temel amaç, insanları Allah’a ibâdet etmeye çağırmaktır.
ibâdet: Yapılması sevap olan, Allah’a yakınlık ifâde eden, yalnız O’nun
emirlerini yerine getirmiş olmak ve rızâsını kazanmak niyetiyle yerine getirilen
her türlü harekete ibâdet denir. Kısaca ibâdet, Allah’ın râzı olduğu her söz
ve fiile verilen isimdir. İbâdet, Kur’ân-ı Kerim’de hiç bir zaman sadece namaz
kılmak, oruç tutmak, haccetmek mânâlarında kullanılmamıştır. İbâdet dinin
tamamıdır. Din ise hayatın programını çizer, insanların yaşam tarzını belirler.
Yemek yemek, devlet kurmak, ahlâk, evlilik, hukuk, mâlî işler... kısaca hayatın
tamamı dindir, dinin tamamı da ibâdettir.
İbâdet 5 anlama gelmektedir. Bunlar:
1-) Kul olmak, kulluk etmek,
2-) Boyun eğmek, itaat etmek,
3-) İlâh tanımak (otorite tanımak, hükmüne teslim olmak ),
4-) Herhangi birine ya da bir şeye bağlanmak,
5-) Yönelmek, meyletmek.
Herhangi bir davranışın Allah’a ibâdet olabilmesi için dört şart vardır:
a) İman: Şirkten arınmış şekilde iman etmeyen kimsenin yaptığı hiçbir şey
ibâdet olmaz.
b) Meşrûiyet: Yapılan amelin Allah’ın müsaade ettiği veya emrettiği bir şey
olması.
c) Usûl/Metod: Allah’ın emrettiği ve Rasûlullah’ın yaptığı şekilde yapmak..
d) Niyet/kasd: Allah rızâsı için yapmak; başka bir çıkar veya riyâ gibi sebeplerle
yapmamak.
İbâdet kelimesinin ifâde ettiği esas mânâ; kişinin yüksek güç, kuvvet ve
iktidar sahibi birine karşı itaat etmesi, kendi hürriyet ve bağımsızlığından
ferâgat etmesi, onun karşısında her türlü mukavemet ve isyanı terk etmesi
ve tam bir bağlılıkla isteyerek ona boyun eğmesidir.
≈ 167 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a Bİrlİğİ
SORULAR
1- “Allah” kelimesinin içeriğini açıklayınız.
2- Mü’minlerin Allah’a nasıl inanması gerektiğini izah ediniz.
3- Müşrikler, Allah’ın varlığını mı, yoksa birliğini mi inkâr ediyorlar? Neden?
4- Müslümanlar Allah’a nasıl inanırlar?
5- Tevhid ne demektir? İslâm Dini’ne niçin tevhid dini denir?
6- Muvahhid ne demektir? Muvahhid kelimesinin zıddı olan kelime nedir?
7- Allah’ın birliğini kabul etmek, hayatımıza nasıl etki etmektedir, açıklayınız.
8- Allah’ı inkâr etmede önemli etkenleri sayınız.
9- Allah inancı olmayan toplumun, kendilerine ve başkalarına zararlarını
örneklerle açıklayınız.
10- Tesâdüf nedir? Yaratıklar tesadüfen (kendi kendilerine) yaratılmış olabilir
mi?
11- Tabiat nedir? Tabiat/doğa, kendini ve başkalarını yaratabilir mi? Niçin?
12- Kibir, inat, cehâlet, tâğut ve müşrik kelimelerinin tanımlarını yapınız.
13- Allah’ın varlığıyla ilgili olarak aşağıdaki ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Allah’ın varlığını kabul eden herkese müslüman denir.
b) Kâinattaki muazzam düzen ve nizam, yaratıcının tek olduğunu gösterir.
c) Bozulmamış, sağlam akıl Allah’ın varlığını kabul etmek zorundadır.
d) Allah’ın varlığına inanmak fıtrîdir (yaratılış gereğidir).
≈ 168 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 169 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
18. Ünite
ALLAH’A İMAN
• Allah’a İman
• Müslümanın Allah İnancı
• Nasıl Bir Allah’a İman Ediyoruz?
• Nasıl Bir Allah’a ve Nasıl İman Etmemiz Gerekiyor?
• Allah Teâlâ’nın Sıfatları
• Allah’ın Zâtî Sıfatları
• Allah’ın Subûtî Sıfatları
• Esmaü’l-Hüsnâ (Allah Teâlâ’nın Güzel İsimleri)
• Esmâü’l-Hüsnâ Konusunda Doğru Yoldan Sapmak
• Esmâü’l-Hüsnâyı Saymak ve Ezberlemek
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdakiamaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Temel iman esaslarıyla ilgili bir âyet meali ve Cibril hadisini mealen ifâde edebilmek.
• Bir müslümanın Allah’a nasıl inanması gerektiğini anlatabilmek.
• Halkın Allah inancı Kur’an’ın bizden istediği Allah inancı arasındaki farkları
açıklayabilmek,
• Allah Teâlâ’nın sıfatlarını ve beşerî sıfatlardan farklarını izah edebilmek.
• Allah’ın zâtî ve subûtî sıfatlarını sayıp kısaca açıklayabilmek
• Esmâü’l-Hüsnâ konusundaki âyet mealini ifâdelendirerek, Esmâü’l-Hüsnâ’ya
açıklayıcı örnekler verebilmek.
• Esmâü’l-Hüsnâ’yı saymak ve hıfzetmek kelimelerini ve bu konudakendilerini
terk etmemiz gereken ilhâd edenleri açıklayabilmek.
≈ 170 ≈
Ahmed Kalka n
ALLAH’A İMAN
“Rasûlullah, Rabbinden kendisine indirilene (Kur’an’a) iman etti,
mü’minler de. Hepsi; Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine
iman ettiler.”387
“Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve âhiret gününü
inkâr ederse, muhakkak ki hidâyetten uzak bir sapıklığa düşmüştür.”388
Bir insanın mü’min olması için, Rasûlullah (s.a.s.)’in Allah’tan getirdiği dinin
tümüne inanması şarttır. Bir mü’min, Kur’an’da belirlenen inanç esaslarının
tümüne inanmak zorundadır. Cibril hadisi diye meşhur olan Peygamberimiz’in
imanı tarif etmesinden, bu akîdenin ana muhtevâsını öğrenmekteyiz.
Bu ifâdenin izah edilip açıklanması iman esaslarını oluşturur.
İman esasları: Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, âhiret
gününe, kadere (her şeyin Allah’tan geldiğine) inanmaktır. Bunlar topluca
mü’minin akîdesini teşkil eder. Fakat sayılan bu esasın ayrıntıları vardır. Dolayısıyla
“imanın şartı altı” yerine; “iman, altı ana maddeden oluşur” demek
daha doğru olur.
Allah’a İman: İslâm’da inanılması gereken esasların birincisi Allah’ın varlığına
ve birliğine inanmaktır. Allah inancı olmadan O’nun meleklerine, kitaplarına,
peygamberlerine ve diğer iman esaslarına inanmak mümkün olmaz.
Bunların hepsi Allah inancına bağlıdır.
Akıl sahibi olup da ergenlik çağına gelmiş olan her insana düşen ilk görev,
yaratıcısı olan Allah Teâlâ’yı tanımak, O’na iman edip kullukta bulunmaktır.
“O göklerin, yerin ve bunların arasındaki her şeyin Rabbidir. O’na
kulluk et ve O’na kullukta sabret. Hiç O’nun adıyla anılan (başka) birini
biliyor musun?”389
Mükellef olan herkese ilk önce farz olan; Allah’a iman etmektir. Bu iman
Allah’ın varlığına ve birliğine, O’ndan başka ilâh olmadığına imandır.
387 2/Bakara, 285
388 4/Nisâ, 136
389 19/Meryem, 65
≈ 171 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
MÜ’MINLER KUR’AN’IN TANITTIĞI BIÇIMDE O’NA İMAN EDERLER
Allah’a iman etmenin en öncelikli şartı Allah’ı doğru tanımak ve zihnimizde,
kalbimizde ve hayatımızda doğru biçimde konumlandırmaktır. Sahih
bir imanın oluşması için, öncelikle Allah’ı gerçek nitelikleriyle ve bir ilme
dayalı olarak tanımak ve O’na kendisini tanıttığı biçimde iman edip teslim olmak
şarttır. Çünkü ilah ve rab edinilmeye layık tek otorite Allah’tır. Bu yüzden
çeşitli ilahlar türeterek, Rabbimizden başka varlıklarda ilmî hiçbir dayanağı
olmayan zanna dayalı üstünlükler vehmedenler, beşeri ölçüler içinde en büyük
bilim adamı unvanını da alsalar cahildir. “Allah, her şeyin yaratıcısıdır.
O, her şey üzerinde vekildir. Göklerin ve yerin anahtarları O’nundur.
Allah’ın âyetlerini inkâr edenler var ya, işte onlar ziyana uğrayanların
ta kendileridir. De ki: ‘Ey cahiller! Siz bana Allah’tan başkasına
ibadet etmemi mi emrediyorsunuz?”390 Bu ayetlerde de ifade edildiği
üzere, Rabbimiz, hevâ ve zanna uyup yalan üreterek ve dünyanın geçici
menfaatlerini arzulayarak sahte ilahlar ve putlar üretenlerin cahil olduklarını
beyan etmektedir.
Gerçek birr sahibi, gerçek iyilik ve takva sahibi kimse; Allah’a, Allah’ın
istediği gibi iman eden kimsedir. Allah Kur’an’da kendisini nasıl tanıtmışsa
o içerikle Allah’a iman gerekir. Aristo’nun inandığı gibi değil, Ebu Cehil’in
inandığı gibi değil, şeytanın inandığı gibi, ya da müşrik ehl-i kitap dünyanın
inandığı gibi değil. “Eğer onlar (Hıristiyan ve Yahudiler de), sizin inandığınız
gibi inanırlarsa şüphesiz doğru yolu bulmuş olurlar; yüz çevirirlerse
de derin bir çıkmaza saplanmış olurlar. Bu takdirde de Allah
onlara karşı, sana yeter. Zira yalnız O’dur her şeyi işiten ve her şeyi
bilen.”391 Bunlar da Allah’a inandıklarını iddia ediyorlardı. Meselâ Aristo,
Allah’a inandığını iddia ediyor ve inandığı Allah’ı bakın bize şöyle tarif ediyor:
“Benim inandığım Allah, dünyayı yarattı. Sonra yarattığı dünyaya
dönüp bir baktı ve beğenmedi onu. Dünyayı çok basit, çok bayağı
buldu ve ondan
geri durdu, el etek çekti, onunla ilgilenmekten
vazgeçti ve dünya işini bize bıraktı, ne haliniz varsa kendiniz görün
dedi.” İşte sekülerizm, laiklik, Kemalizm, demokrasi, kapitalizm, sosyalizm
vb. bütün beşeri ideoloji ve modeller bu zihniyetin ürünüdür. Demokratik
ülkelerin Tanrısı, Aristo’nun Tanrısıdır. Dünyayı yaratan, ama onunla ilgilenmeyip
dünya işlerini insanlara, insanların egemenliğine bırakan bir Tanrı anlayışına
sahiptirler. Hâşâ hukuktan, ekonomiden, yönetimden anlamayan,
390 Zümer, 39/62-64.
391 (2/Bakara,137).
≈ 172 ≈
Ahmed Kalka n
eğitim konusunda bilgi sahibi olmayan, yaşantıya, kılık kıyafete karışmayan,
dünya işiyle ilgilenmeyen ve dünyanın idaresini insanlara bırakan bir Tanrı!
Yahut Ebu Cehil’in inandığı gibi yeryüzünde birtakım putlara,
birtakım tâğutlara
yönelik kulluğa da ses çıkaramayacak, göklerin
ve yerin yaratılışı konusunda
söz sahibi olan; ama hayata karışmayan,
yerde birtakım varlıkların
hâkimiyetine de rıza göstermek zorunda
olan bir Tanrı. Peki, şeytan nasıl bir
Allah’a inanıyordu? Hayatının bazı bölümlerine
karışan; ama bazı bölümlerine
karışmayan bir Allah’a inanıyordu. Kendisini tekliften âzâde sayıyor, bazı
emirlerini
yok farz ediyor,
hayatının bazı bölümlerinde kendisini özgür zannediyordu.
Bugün müslümanlardan pek çoğu da sanki şeytanın inandığı gibi
inanıyor Allah’a. Müslümanım diyen insanlardan pek çoğu, tıpkı şeytan gibi
kendilerini tekliften âzâde sayıyorlar. Hayatlarının bazı bölümlerinde sanki o
konuda Allah’ın bir teklifi, emri, hükmü yokmuş gibi davranıyorlar.
Meselâ
kimi müslümanların hayatında namaz, tesettür, yalan söylememek, ölçüyü
tartıyı tam yapmak vb. ibadetler ancak hacca gidip geldikten sonra başlar.
Bu yüzden hacca gidip gelinceye kadar bu konularda kendisine Allah’ın
bir
teklifi, emri yokmuş gibi hevasına göre davranır. Hatta biraz genç yaşta hacca
gidecek olanlara, “ne acelen var biraz yaşlan öyle gidersin, şimdi
hacca gidersen gelince onu nasıl muhafaza edeceksin, namaz kılman
vb. Allah’ın emirlerine uyman gerekecek.” diye cahilce uyarılar
bile yapılır. Veya kimi müslümanların hayatında İslâm, kırk yaşından sonra
başlar. Sanki o yaşa kadar Allah sorumlu tutmuyormuş ya da ölmeyecek ve
hesaba çekilmeyecekmiş gibi serbestçe hareket edilir.
Kimi müslümanlar Ebu Cehil gibi hayatlarının bazı bölümlerine
Allah’ı karıştırırlar;
ama hayatlarının bazı bölümlerine kesinlikle Allah’ı karıştırmamaktan
yanadırlar. Kimileri öyle bir Allah’a inanıyor ki, nereden kazanacağına,
nerede harcayacağına karışmaz. Kimileri öyle bir Allah’a
inanıyor ki; ne iş
yapacağına, nasıl yaşayacağına, nasıl evlenip nasıl bir aile oluşturacağına
karışmaz. Yemesine içmesine, okumasına yazmasına,
alışverişine, ticaretine
karışmaz. İnandıklarını iddia ettikleri Allah’ın, tüm bu alanlarda bir ölçü
koymadan ve bir hudut belirlemeden kendilerini şeytanları ve hevâlarıyla baş
başa serbest bıraktığına inanırlar.392
Hâlbuki, Rabbimiz bu tür bâtıl bir Allah inancını, Allah’ın dünya hayatına
ya da bu hayatın bazı alanlarına karışmadığı iftirasıyla bu alanlarda başka
392 Ali Küçük, Besâiru’l Kur’an Tefsiri.
≈ 173 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
ilahlar edinen eski ümmetler, müşrikler ve kitap ehli üzerinden “Allah’ı hakkıyla
takdir edememek” ifadesiyle önemli bir sapkınlık olarak nitelemiş
ve kınamıştır: “Ey insanlar! Size bir örnek verildi. Şimdi ona iyi kulak
verin. Sizin Allah’tan başka taptıklarınız bir sinek dahi yaratamazlar,
hepsi bunun için toplansalar bile. Eğer sinek onlardan bir şey kapsa,
bunu ondan kurtaramazlar. İsteyen de âciz, istenen de. Onlar,
Allah’ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah, güç sahibidir,
azizdir. Allah, meleklerden elçiler seçer ve insanlardan da.
Şüphesiz Allah, işitendir, görendir. O, önlerindekini ve arkalarındakini
bilir. Bütün işler Allah’a döndürülür.”393
“Onlar, Allah’ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Oysa kıyamet
günü yer, bütünüyle O’nun avucu (kabzası)ndadır; gökler de sağ
eliyle dürülüp bükülmüştür. O, şirk koştuklarından münezzeh ve yücedir.”
394
Yani, onlar Allah’ın yüceliğini idrak edemedikleri için, en hakir mahlûkları
O’na ortak koşmakta ve Allah’ı bırakarak onlara kulluk etmektedirler.
Yerin ve göğün, Allah’ın kudret ve tasarrufu altında olduğunu izah etmek
için, arzın Allah’ın avucu içinde olacağı, göklerin de sağ elinde dürüleceği,
bunun da O’na hiç güç gelmeyeceği şeklinde bir ifade kullanılmıştır. Tıpkı
bir kimsenin küçük bir topu eline almasının ve mendili buruşturmasının zor
olmayacağı gibi. “Bugün inkar etmekte oldukları Allah’ın kudretini, o gün
geldiğinde öyle göreceklerdir ki, yer ve gök O’nun elinde basit bir top ve
mendil gibi olacaktır.” İmam Ahmed, Buhari, Müslim, Nesei, İbn Mace, İbn
Cerir’in Abdullah b. Ömer’den naklettiklerine göre, Hz. Peygamber bir gün
bir hutbe irad ederken bu ayeti okumuş ve şöyle demiştir: ‘Allah Teâlâ gök
ve yıldızları küçük bir çocuğun topu elinde çevirdiği gibi çevirecek ve o
gün şöyle diyecektir: “Ben bir tek ilahım, Hükümdarım, Cebbarım, Kibriyayım.
Yeryüzündeki hükümdarlar nerededirler? Nerededirler, yeryüzündeki
cebbarlar, mütekebbirler?’ Hz. Peygamber (s) bunları söylerken öyle
titremeye başladı ki, biz minberin yıkılacağını sanarak korktuk.”395
Rabbimiz, kendisini hakkıyla takdir edemeyenlere, akılla kavranamayacak
kadar muazzam olan gücünü aklımızın alabileceği boyutlara indirgeyerek
hatırlatıyor: “Göğü kitap dürer gibi düreceğimiz gün, ilk defa
393 Hac, 22/73-75.
394 Zümer, 39/67.
395 Mevdudi, Tefhimu’l Kur’an Tefsiri.
≈ 174 ≈
Ahmed Kalka n
yaratmaya başladığımız gibi yine onu tekrar ederiz. Söz veriyoruz,
elbette bunu yapacağız.”396
Allah’ı hakkıyla takdir edip kadrini bilen gerçek bir iman, Allah’a
Allah’ın istediği biçimde inanmak,
yâni kitabında bizden istediği biçimde,
tüm bu muhteşem evreni yaratıp yönettiği gibi evren içinde bir zerre bile
olamayacak kadar küçük olan bizim hayatımızın da tümüne karışan, hayatımızın
tümünde bizden kulluk isteyen, ilahlık ve rablikte tek olan, bir Allah’a
iman etmektir. Bu da ancak tevhid inancıyla mümkündür. Bir şeyi tevhid
etmek, o şeyi birlemektir. Şirkin zıddıdır. Lugat anlamıyla Tevhid; bir şeyin
tek olduğunu bilmek ve buna hüküm vermektir.397 Kavram olarak ise, Allah’ı
yaratılmışların bütün tasavvurlarından ve tahayyüllerinden tenzih etmektir.
Tevhidin insanlarla ilgili yönü ise, kulların yaratıcı ile olan ilişkilerinde istiğnadan
vazgeçip takva ile Rabbine boyun eğip O’ndan başka boyun eğilecek
güç, O’ndan başka ilah ve rab tanımamasıdır.
Hayatımızın tümünde; yiyip içerken, kazanıp harcarken, soyunup giyinirken,
alıp satarken, sevip küserken; özetle tüm hayatımızda yalnız kendisini
dinlememizi isteyen ve kendisiyle
birlikte başkalarını da dinleyip onlara da
itaat etmememiz konusunda bizi ciddi biçimde uyaran bir Allah’a inanmak
demektir. Gerçek iman sahipleri, gerçek birr ve takva sahipleri Allah’a
Allah’ın
istediği şekilde, Allah’ın razı olduğu biçimde iman edenlerdir.
Allah’a iman, Allah’tan gelenlerin tümüne iman demektir. Allah’a iman,
O’nun tüm evreni ve evrendekileri yaratıp hepsine emrettiği gibi yarattığı insana
da emredeceğine ve insanın hayatına çeki düzen verecek bir hayat
tarzı belirleyeceğine iman etmek demektir. Allah’a iman, O’nun Rab, Melik
ve İlah oluşuna, dünya ve âhiretin tek sahibi, maliki, hükümranı, ilahı ve Rabbi
olduğuna ve sadece kendisine itaat ve ibadet edilmesi gerektiğine iman
etmek demektir. Allah’a iman, Allah’ın emir ve yasakları çerçevesinde bir
hayat yaşama sorumluluğuna iman etmek demektir. Allah’a iman, Allah’ın
belirlediği hayat programına uyma mükellefiyetine iman etmek demektir. Allah’a
iman, insanın sadece O’na kulluk yapmak için yaratıldığına iman etmek
demektir.
“Hepsi birlikte Allah’a... inandılar.” Allah’a iman, O’nun ulûhiyet, rubûbiyet
ve kulluk edilme hususunda birlenmesi, dolayısıyla insanın vicdanı-
396 Enbiya, 21/104.
397 Lisanu’l-Arab, 3/450.
≈ 175 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
na ve hayatla ilgili herhangi bir konudaki tavrına tek başına O’nun egemen
olması-anlamına gelmektedir. Buna göre ulûhiyet ya da rubûbiyette ortağı
olmadığı gibi, yaratma ve düzenlemede, tasarrufunda da ortağı yoktur. Varlık
âlemi ve hayat üzerindeki tasarrufuna kimse müdahale edemez. İnsanlara
onunla birlikte rızık veren başka biri yoktur. O’nun dışında kimse zarar
ya da yarar dokunduramaz kimseye. O’nun izni ve rızası olmadan varlık âleminde
küçük-büyük hiçbir şey meydana gelemez. Gerek sembolik kulluk
davranışları şeklinde olsun, gerekse boyun eğme ve itaat etme şeklinde olsun
insanların kullukta yönelecekleri ortaklar yoktur. Bu imana göre, insanların
vicdanları ve davranışları üzerindeki egemenlik tek başına Allah’a aittir.
Buna göre şeriat, ahlâk kuralları, toplumsal ve ekonomik düzen tek başına
egemenlik sahibi olan yüce Allah’tan alınmalıdır. İşte Allah’a imanın anlamı
budur. Artık insan; Allah’ın dışında herkesin yanında özgür, Allah’ın koyduğu
şeriatten kaynaklanmayan sınırlamaların bağından serbest ve otoritesini Allah’tan
almayan her gücün karşısında son derece güçlü olur.398
MÜSLÜMANIN ALLAH İNANCI
Müslümanlar Allah’a Şöyle İnanır: Allah vardır ve birdir. Varlığının
başlangıcı ve sonu yoktur. Allah yaratıklardan hiçbirisine benzemez. Allah’ın
varlığı kendisindendir. O hiçbir şeye muhtaç değildir, bütün her şey ona
muhtaçtır.
Allah daima diridir. Her şeyi bilir, görür, işitir, dilediğini yapar. Allah sonsuz
kudret (güç) sahibidir, yaratıcıdır, dilediğini yoktan var eder.
Allah’a böyle inanan kimse, hiç kimsenin görmediği bir yerde bile olsa
ahlâksızlık yapamaz. Çünkü Allah’ın onu gördüğünü, duyduğunu ve cezâlandıracağını
bilir ve ona göre hareket eder.
NASIL BIR ALLAH’A İMAN EDIYORUZ?
Daha çok politikacıların halkın ağzını tatlandırmak için sunmak istedikleri
şerbet cinsinden topluluklara konuşurken söyledikleri bir söz vardır: “İnandığımız
Allah bir, peygamber bir, kitap bir… Aynı Allah’a, aynı peygambere ve
398 Seyyid Kutup, Fî Zilâli’l Kur’an Tefsiri.
≈ 176 ≈
Ahmed Kalka n
aynı kitaba iman eden insanlarımız…” Keşke öyle olsa ama, kesinlik hayır!
Bu toplumun bireylerinin, cemaatlerinin ve hocalarının inandıkları Allah, aynı
Allah değildir. O kadar farklı Allah anlayışı ve inancı var ki… İnsanlarımız Allah
inancını da Allah’tan, yani direkt olarak Kur’an’dan öğrenmiyorlar, “nasıl bir
Allah?” sorusunu Kur’an’a sorarak Kur’an’ın verdiği cevabı en doğru cevap
olarak görmüyorlar. Atalarının aktardıkları, toplumun birbirinden öğrendiği,
kulaktan dolma bilgilerle Allah inancını oluşturuyorlar. Bu Allah inancının
içinde doğrular olduğu gibi, nice yanlışlar da var.
NASIL BIR ALLAH’A VE NASIL İMAN ETMEMIZ GEREKIYOR?
Diri olan, ilmi her şeyi kuşatan (bilmediği hiçbir şey bulunmayan, gelmişi
de geleceği de, olmuşu da olacağı da bilen, kişinin kiminle evleneceğini
daha evlenmeden bilen, Kendisi için zaman mefhumu olmayan), her şeyi
görüp işiten, dilediğini yapma kudretinde olan, her şeye gücü yeten (güç
geçiremeyeceği hiçbir şey olmayan), Hiçbir şeye ihtiyaç duymayan, her şeyin
Kendine muhtaç olduğu ezelden beri var olan, sonu olmayan, bir olan,
babası ve oğlu, ortağı ve yardımcısı olmayan, sonradan yaratılanlara hiçbir
şekilde benzemeyen zât…
Esmâü’l-Hüsnâsı olan, en güzel isimlerin ve en güzel vasıfların Kendisine
ait olduğu,
Rahmân ve Rahim olan,
Tek ilâh,
Tek rab olan,
Şirki yasaklayıp tevhidi emreden,
İbâdet edilmeye, tapılmaya sadece Kendisinin Hakkı Olan,
Bütün varlıkların kendisine itaat (secde) ettiği zat olan,
Kur’an’ı indiren,
Peygamberleri gönderen,
Mutlak şekilde ve en fazla sevilen, Kendisinden mutlak olarak korkulan
ve ümit edilen,
Yeisi/ümitsizliği (Kendi rahmetinden ümit kesmeyi) kâfirlik olarak ilan
eden,
Kendisiyle çok kârlı ticaret yapılması gereken,
Kendisine tevekkül edilen, vekil kabul edilen,
Dinin ve Din Gününün Sahibi,
Nimet veren,
≈ 177 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
İmanı sevdiren, küfrü, fâsıklığı ve isyanı çirkin gösteren,
Tevbeleri kabul eden,
Öldüren, dirilten,
Tabiat güçlerine, yere göğe, tüm evrene ve tüm varlıklara hükmedip boyun
eğdiren, Hüküm sahibi, Hükmü ve hâkimiyeti her yerde geçen,
Yaratan,
Emreden,
Rızık veren, zengin veya fakir kılan, mülkün tek sahibi olan,
Cennet ve cehennemin sahibi,
Şifa veren,
Gazap ve Rahmet sahibi,
Azab eden ve Affeden,
Dini Kolay kılan, kolaylık dileyen,
Bireyken cemaat, cemaatken vahdet içinde tek ümmet olmamızı isteyen,
Kâfirleri ve küfrü sevmeyen ve bize de sevdirmeyen,
Zulmü sevmeyen, zâlimlere düşman olan,
Kitap indiren,
Peygamber gönderen,
Tevekkül edilen,
Kendisiyle ticaret yapılması gereken,
İnsanı yeryüzünde halife kılan,
İhsâna ihsanla cevap veren,
İhtilâfı, özellikle tefrikayı yasaklayan ve vahdeti emreden,
Duâ edenin duâsına icâbet eden,
İzzet ve şefaatin tümü O’na ait olan,
Uğrunda cihad edilmesi gereken,
Uğrunda infak edilmesi gereken, Kendisi için feda edilemeyecek hiçbir
şey olmayan,
Mü’minlerin velîsi olan, onlara yardım ve zafer vaad eden,
Gâlibiyet ve mağlûbiyet elinde olan, dilediğini gâlip kılan ve dilediğini
mağlûb edecek olan,
Haram ve Helâl koyma yetkisi Kendisinde olan,
Gayb bilgisi sadece Kendisine ait olan,
İtaat edeni ödüllendirip isyan edeni cezalandıracak olan,
Hamdin kendisine ait olduğu,
Hayır ve şerle imtihan eden, her şeyle herkesi her zaman imtihana tâbi
tutan,
Hesap Gününün tek sahibi, Yaptıklarımızdan (ve yapmadıklarımızdan)
≈ 178 ≈
Ahmed Kalka n
hesap soracak olan,
Hidâyet veren, Hidayet ettiği kimseyi yoldan çıkaracak kimsenin bulunmadığı,
Sapıtmayı hak eden kimseyi saptırınca, ona hidayet edecek kimsenin
bulunamayacağı,
Dünya bir araya gelse O istemeyince kimsenin kimseye zerre kadar fayda
veya zarar veremeyeceği,
Tâğutları inkârı emreden,
İlmi, cihadı ve takvâyı insanlar için fazilet ölçüsü kılan,
Her türlü olumlu özelliğin sahibi, hiçbir olumsuz özelliğinin bulunmadığı,
Hiçbir yaratığın kendisine hiçbir şekilde benzemediği, baba, oğul gibi bir
özelliğinin bulunmadığı bir zât…
Her şeyden önce tek rabbimiz ve tek ilâhımız olan, Kendinden başka rab
ve ilâh olmayan zâta iman ediyoruz.
Kur’an’da Rab ismi, sonsuz kudreti ile her şeyi idaresi altına alan, yöneten,
terbiye eden ve bunları yapabilecek kudrete mâlik olan Allah anlamına
gelmektedir. Ayrıca, Rab ismi, her şeyi idare eden, koruyup gözeten, hâkimiyeti
altında bulunduran ve gerçek Rab olan Allah’a, O’nun rubûbiyet bağına,
mutlak tevhid ve tam bir kulluk şuuru ile bağlanmayı da ifade etmektedir.
Allah’tan başkasının hükmünü hüküm edinmemek, O’nun dinini her şeyden
üstün tutmak, bütün mahlûkatı O’nun mutlak hâkimiyetine teslim olmuş bilmek,
Allah’ı gerçek Rab olarak tanımak demektir.
Allah, kendi katında tek geçerli din olan İslâm’ı, insanları, kullara ve diğer
varlıklara ibâdet etmekten kurtarıp, Allah’a kulluk etmeleri için göndermiştir.
İslâm, insanları kulların zulmünden, Allah’ın adaletine götürür. Tevhid gerçeğinin
birinci şartı, Rubûbiyette tevhiddir. Yani gerçek Rab ve Hâkim olanın
tek bir Allah olduğuna inanmaktır. İkinci şartı da, kullukta tevhiddir; bu da
Allah’tan başkasına kulluk etmemektir. İnsan, Rabbine ibâdet etmekle yükümlüdür.
Müslüman, yalnızca Allah’a ibâdet eden kimsedir. Sadece Allah’a
ibâdet ise, Allah’tan başkasını rab edinmemek, O’na hiçbir varlığı ortak koşmamak
demektir.
Kur’an’da rabliğin belirgin özellikleri açık olarak bildirilmiştir. Bunların başında,
insanlardan mutlak itaat ve kulluk istemek, insanlık hayatını ve varlıklar
âlemini düzenleyen ilâhî nizamlar koymak, mutlak değer ölçüleri belirtmek
≈ 179 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
gibi özellikler gelir. Bunlardan birini kendine tahsis eden insan, rablik iddiasında
bulunmuş olur. Allah, Kur’ân-ı Kerim’de, ibâdet edilecek tek rab olduğunu
açık bir şekilde bildirmiş ve kendisine bu konuda şirk/ortak koşulmamasını
istemiştir. Buna rağmen, insanların yine de Allah’tan başka varlıkları
rab edindikleri görülmektedir. Bir kısım insanlar çıkıyor, Rabbe ait olan özellikleri
kendilerine mal etmeye kalkışıyorlar. Sonra da insanları gerçek Rabbin
emir ve yasakları dışında kendi koydukları kurallara, ilkelere, değer ölçülerine
ve kendi düşüncelerine kayıtsız şartsız uymaya çağırıyorlar. Oysa bu durum,
rablik iddia etmenin ta kendisidir. Bazı insanlar her ne kadar onlar için secdeye
varmasalar da Allah’ın koyduğu hükümleri bırakıp, onların gayr-ı meşrû
emirlerini benimseyerek dinlemek suretiyle onlara kul olma derekesine
düşerler. Onların bu durumu Allah’tan başkalarını rab edinmeleri demektir.
Kur’an’daki rable ilgili âyetler bu konuyu açıkça ortaya koymaktadır.
Kur’ân-ı Kerim, sık sık, insanların ve bütün evrenin Rabbinin Allah olduğunu
vurgulamaktadır. O, kendi irâdesiyle evreni ve içindekileri yaratıp şekil
vermiş, biçimlendirmiştir. Yarattığı her şeyin tek sahibi ve maliki O’dur. O aynı
zamanda yarattığı evreni ve içindekileri yönetmektedir, her şeye tasarruf etmektedir.
Bu tasarruf etmenin içerisinde elbette yaratılmışların ihtiyacı olan
şeyleri onlara karşılıksız vermek de vardır.
ALLAH TEÂLÂ’NIN SIFATLARI
Allah’a iman etmek için Allah’ı bilmek lâzımdır. Fakat Allah’ın zâtı ve mâhiyeti
bilinemez. İnsanlar bu konuda düşünmekten men olunmuşlardır. Allah
ancak isimleri, sıfatları ve fiilleri (yaratmak, rızık vermek gibi) ile bilinir. O halde
Allah’a iman O’nda bulunması ve bulunmaması gereken sıfatları ve O’na
mahsus isimleri bilmek ve inanmaktır. Allah Teâlâ’ya doğru olarak inanmak
ve yüce varlığını iyi tanıyabilmek için O’nun sıfatlarını ve isimlerini bilmek gerekir.
Sıfat konusunda selefiyye, mutezile, şia ve ehl-i sünnet farklı sayıda ve
farklı sıfatları öne çıkarmışlardır. Ehl-i Sünnetin meşhur sınıflamasına göre
Allah Teâlâ’nın (aslında sonsuz sayıda olan) sıfatlarından 14 tanesi bize bildirilmiştir.
Bunlardan 6 tanesi zâtî, 8 tanesi ise subûtî sıfatlarıdır. Zâtî sıfatlar
sadece ve sadece Allah Teâlâ’da bulunan, O’nun hâricinde hiçbir varlıkta
≈ 180 ≈
Ahmed Kalka n
bulunmayan sıfatlardır. Ama subûtî sıfatları ise, Allah’tan başka bazı varlıklarda
da sınırlı bir şekilde bulunabilen sıfatlardır.
A) ZÂTÎ SIFATLAR (SIFAT-I SELBIYYE)
Sıfat-ı Zâtiyye: Yüce Allah’ın zâtı için vâcib olan, zorunlu olan sıfatlar.
Bunlara sıfât-ı nefsiyye de denir. Diğer bir tabirle “zâtî veya nefsî sıfatlar” da
denilen bu sıfatlar, Yüce Allah’ın varlığını ve hakikatini anlayıp kavramada biz
kullarına yardım eden sıfatlardır. Bu sıfatlar sayesinde Allah Teâlâ’nın yüce
zâtını ve varlığını O’na yaraşır bir tarzda anlayıp, imanımızı da o oranda kuvvetlendirebiliriz.
Yüce Allah’ın kendine mahsus bir zâtı vardır ve bu zâtının
gereği olan, bu zâtından ayrılması düşünülmeyen sıfatları vardır. Bunlardan
bir kısmına “Zâtî sıfatlar” , bir kısmına da “sübûtî sıfatlar” denir.
Zâtî sıfatlar, hiç bir sebebin eseri olmayan, Allah Teâlâ’nın hakikatini ortaya
koyan sıfatlardır. Bu sıfatlar Yüce Allah’ın zâtıyla, varlığıyla doğrudan doğruya
alâkalı oldukları için ve sadece Allah’ın yüce zâtına mahsus oldukları
için zâtî sıfatlar diye isimlendirilmişlerdir. Zat veya varlık olmadan bu sıfatların
varlığını düşünmek ve bu sıfatlardan söz etmek imkânsızdır. “Sıfât-ı Zâtiyye”
denilen bu zâtî sıfatlar 6 tanedir:
1) Vücud: Var olmak demektir. Bütün bu kâinatı yaratan ve düzenleyen
Allah vardır. Vücûd sıfatı; Yüce Allah’ın mevcûdiyeti, varlığı demektir ki; bazı
âlimlere göre, asıl zâtî veya nefsî sıfat budur. Zira Yüce Allah’ın mevcûdiyeti,
varlığı kabul edilmeden, diğer sıfatlarından bahsetmek mümkün olmaz.
Yüce Allah’ın varlığına, mevcûdiyetine işaret eden pek çok âyet-i kerime
mevcuttur.399 Bunlardan birisi şöyledir: “O Yüce Allah, görüleni de görülmeyeni
de bilen, Kendisinden başka ilâh olmayan, ancak kendisi var olan
Allah’dır.”400
Allah Teâlâ’nın varlığı, mevcûdiyeti kendi zâtının gereğidir. O’nun yüce
zâtı, yaratıklarda olduğu gibi başkasından dolayı değildir. O kendi zâtı ile
vardır, kendi zâtıyla kaimdir, varlığı için bir başkasına, bir başka şeye muhtaç
değildir. Zira muhtaç olan, İlâh olamaz.
2) Kıdem: Allah’ın varlığının öncesinin olmamasıdır. Yani, önceden yok
399 6/En’âm, 75-79; 12/Yûsuf, 105; 27/Neml, 59-64; 28/Kasas, 71-72; 29/Ankebût, 61, 63; 57/Hadîd,
3; 67/Mülk, 19, 30.
400 59/Haşr, 22
≈ 181 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
iken sonradan yaratılmış değildir. Allah Ezelîdir, öncesi yoktur. Her yaratılan
şeyin muhakkak evvelî vardır. Allah Teâlâ tek yaratıcı olduğundan O’nun
evvelî yoktur. Allah Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyuruyor: “O ilktir (kendinden
önce hiçbir varlık yoktur.), sondur (kendinden sonra bir varlık yoktur, her
şey yok olurken O kalacaktır), O zâhirdir (varlığı aşikârdır), bâtındır (gerçek
mâhiyeti insan için gizlidir). O, her şeyi bilir.”401
3) Beka: Allah’ın varlığının sonu olmaması demekıir. Allah Teâlâ ebedîdir.
O’nun ne geçmişte ne gelecekte var olmadığı ve var olmayacağı bir zaman
düşünülemez. Tek yaratıcı olan Allah’tan başka bütün her şey yok olmaya
mahkûmdur ve yok olacaktır. “Yer üzerinde bulunan her canlı fânîdir (sonludur),
yok olacaktır; Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zâtı bâki
kalacak.”402“Allah ile birlikte başka bir ilâha tapıp yalvarma! O’ndan başka
ilâh/tanrı yoktur. O’nun zâtından başka her şey helâk olacaktır. Hüküm
O’nundur ve siz ancak O’na döndürüleceksiniz.”403
4) Vahdâniyyet: Bir olmak demektir. Allah zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde
(işlerinde) eşi, dengi ve benzeri olmayan birdir. “De ki: O, Allah birdir.”
404O’nun eşi ve ortağı, yardımcısı yoktur; O bir ve tek’tir. Allah Teâlâ mutlak
birdir. Bir kağıdı veya tebeşiri ikiye, üçe, dörde veya daha fazla parçaya
bölebilirsiniz. Alah Teâlâ iki veya daha fazla olması düşünülemeyen birdir.
Hıristiyanlar Allah’ın; kutsal ruh, oğul, ve babadan meydana geldiği inancı
yüzünden sapıtmışlar ve şirke düşmüşlerdir.
Allah Teâlâ sıfatlarında da birdir. Allah’tan başka hiçbir varlık sıfatlarında
tek/bir değildir. Mutlaka bir veya birkaç sıfatıyla diğer varlıklarla ortak durumdadır.
Meselâ, güneş ve ay bir tanedir. Fakat onlar gibi parlak ve yuvarlak
başka gök cisimleri vardır ve onlara benziyordur. Allah Teâlâ böyle değildir,
O’nun sıfatları öyle “bir”dir ki, aynı sıfatların başka bir varlıkta bulunmasına
imkân yoktur.
Allah, fiilleri itibariyle de birdir. Meselâ, yaratmak Allah’ın fiillerindendir.
O’ndan başka hiçbir varlığın, bir şeyi yoktan var etmesi düşünülemez. O’nun
hiç bir benzeri, ortağı, örneği ve cüzleri (parçaları) ve yardımcıları yoktur.
401 57/Hadîd, 3; Yine bak. 2/Bakara, 255
402 55/Rahmân, 26-27
403 28/Kasas, 88; Yine bak. 2/Bakara, 255; 25/Furkan, 58; 28/Kasas, 88; 57/Hadîd, 3.
404 112/İhlâs, 1; Yine bak. 2/Bakara, 163, 255; 3/Âl-i İmrân, 2, 6, 18; 4/Nisâ, 87, 171; 6/En’âm, 10,
102; 9/Tevbe, 31; 11/Hûd, 14; 13/Ra’d, 16, 30; 16/Nahl, 22, 51; 17/İsrâ, 42-43; 20/Tâhâ, 8, 98; 21/
Enbiyâ, 22-25; 23/Mü’minûn, 91, 116; 28/Kasas, 70, 88; 35/Fâtır, 3; 37/Sâffât, 1-5; 38/Sâd, 65-66; 39/
Zümer, 4, 6; 40/Mü’min, 3, 16, 62, 65; 41/Fussılet, 6; 43/Zuhruf, 84; 44/Duhân, 8; 59/Haşr, 22-23; 64/
Teğâbün, 13; 73/Müzzemmil, 9.
≈ 182 ≈
Ahmed Kalka n
İbâdete lâyık yegâne tek mâbud, Allah’tır. İşte “Vahdâniyet” sıfatını bütün bu
hususları içine alan bir teklik (ehadiyet) olarak anlamak gerekir. O her bakımdan
en mükemmel, bütün eksiklik ve noksanlıklardan uzak (münezzeh)
bir varlıktır.
5) Muhâlefetün lil-havâdis: Sonradan var olanlara benzememek demektir.
Allah (c.c.) sonradan var olanlara, yani yaratılmış varlıklardan hiçbirine,
hiçbir yönden benzemez. Yüce Allah’ın benzeri hiç bir şey yoktur. O’na
eşit ve denk olan hiç bir varlık yoktur. Zaten kadîm, bâkî ve bir tek olan
varlığın sonradan olanlara benzememesi, yine O’nun bu sıfatlarının bir sonucudur
ve O’nun yüce zâtına mahsustur. İnsanın aklına geldiği, düşüncesinin
ulaşabildiği her şeyden Allah mutlak sûrette başkadır. İnsan aklı Allah’ın
zâtının mâhiyetini anlayamaz. Bu yüzden insanlar bu konuda düşünmekten
men olunmuşlardır. Başka şeyler mümkin, varlıklarında muhtaç, hâdis
ve fânîdirler. Cenâb-ı Hak ise, vâcib li-zâtihî (zâtından dolayı varlığı zorunlu),
ihtiyaçsız, ezelî ve ebedîdir. Her şey O’na muhtaçtır. Yüce Allah, mümkin
olan varlıkların bütün özelliklerinden münezzehtir. “O’nun benzeri hiç bir
şey yoktur. O her şeyi işiten ve görendir.”405
6) Kıyam bi-nefsihî: Allah’ın varlığı ve varlığının devamlı olması kendindendir.
Allah Teâlâ, var olması ve varlığını devam ettirmesi için hiçbir şeye
muhtaç değildir. Allah, İhlâs Sûresinde de belirttiği gibi Samed’dir, yani bütün
varlıklar O’na muhtaçtır, O hiçbir şeye muhtaç değildir. Yine Kur’ân-ı Kerim’de
Allah şöyle buyurmaktadır: “Allah elbette bütün âlemlerden ganî ve
müstağnîdir.”406; “Allah, O’ndan başka ilah olmayan, diri ve kendi kendine
kaim (var) olandır.”407; “Allah, O’ndan başka ilâh/tanrı yoktur. O, hayydir,
kayyûmdur.”408
Vâcibu’l-vücûd (varlığı zorunlu, varlığı kendi zâtının gereği) olan Allah’ın
zatı düşünüldüğü zaman, bu varlıkla beraber bu zâtî sıfatların da düşünülmesi
zaruridir (vâcibtir). Varlık, yani mevcudiyet ve sıfatlar O’ndan ayrılmaz.
Allah Teâlâ kadîm, ezelî, ebedî ve her yönden en mükemmel olduğu için, ne
zamana, ne mekâna, ne bir yardımcıya muhtaçtır. O bunların hepsinin üstünde,
varlığı zâtının gereği, mutlak ve en mükemmel ve vâcib bir Allah’tır.409
405 42/Şûrâ, 11; Yine bak. 112/İhlâs, 4; 2/Bakara, 22; 6/En’âm, 101; 19/Meryem, 65.
406 29/Ankebût, 6
407 3/Âl-i İmrân, 2
408 2/Bakara, 255
409 Cihad Tunç, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 5, s. 406
≈ 183 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
B) SUBÛTÎ SIFATLAR
Sıfat-ı Sübûtiyye: Yüce Allah’ın zatının gereği olan ve bu zattan ayrılmayan,
ezelî ve ebedî olan vâcib sıfatlar. Bu sıfatların hepsi Kur’an âyetleriyle
sabit oldukları ve bu âyetlerden çıkarıldıkları için ve varlıkları Yüce Allah’ın
zâtında isbat edilmiş olduğu için, “sübûtî sıfatlar” diye isimlendirilmişlerdir.
Bu sıfatlardan her biri Yüce Allah’ın zâtıyla kaimdir. O’nun Yüce zâtı ve varlığı
düşünülmeden bu sıfatlardan bahsetmek de mümkün olmaz. Allah Teâlâ’nın
subûtî sıfatları 8 tanedir:
1) Hayat: Allah’ın canlı, diri, yani hayat sahibi olması demektir. O devamlı
olarak diridir, ölümsüzdür. Sonsuza kadar diri olarak kalacaktır. Allah, canlı
olarak hayatta kalması için, yaratılmış varlıklar gibi bazı şeylere muhtaç
değildir. Bu sıfatın zıddı olan ölü ve cansız olmak, Allah hakkında düşünülemez,
mümtenîdir. Allah Teâlâ’nın bu sıfatına işaret eden pek çok âyet vardır.
Bunlardan biri şu âyettir: “Ölümsüz, diri olan Allah’a güven ve O’nu hamd
ile tesbih et!...”410
Her şeye can veren, ölü gibi görünen toprağa, kuru sanılan ağaçlara can,
hayat ve tazelik veren Allah Teâlâ’dır. Bütün canlıların hayatı sonradandır ve
Yüce Allah’ın yaratmasıyladır. Hâlbuki Yüce Allah’ın “Hayat” sıfatı da; zâtı gibi
kadimdir, ezelî ve ebedîdir; zâtından ayrılmayan, zâtı ile var olan vâcib bir
sıfattır. Zira hayat olmadan diğer sıfatları düşünmek, onlarla Allah’ı vasıflandırmak
abes olur. Bu bakımdan sübutî sıfatların ilki “hayat” sıfatıdır.
2) İlim: Allah’ın, geçmiş ve gelecekteki her şeyi en küçük ayrıntısına kadar
bilmesidir. Allah; olmuşu olacağı, açığı gizliyi, kalplerden geçenleri, her
şeyi ezelî ilmiyle bilir. O’nun ilmi, kâinattaki her şeyi kuşatmıştır. Evrendeki
hiç bir şey O’nun ilminin dışında meydana gelemez. O’nun ezelî olan ilim
sıfatıyla muttasıf olduğunu gösteren pek çok âyet-i kerime vardır: “İçinizde
(sinelerinizde) olanı gizleseniz de açıklasanız da Allah onu bilir. Göklerde
olanları da yerde olanları da bilir...”411
410 25/Furkan, 58; Yine bak. 2/Bakara, 255; 3/Âl-i İmrân, 2
411 3/Al-i İmrân, 29; Yine bak. 2/Bakara, 29, 33, 231, 244, 255-256, 282; 3/Âl-i İmrân, 5, 29; 4/Nisâ,
24, 111; 5/Mâide, 7, 99; 6/En’âm, 3, 13, 59, 73, 101; 11/Hûd, 5; 13/Ra’d, 8-10; 14/İbrâhim, 38; 16/Nahl,
19, 23; 20/Tâhâ, 7, 98, 111; 21/Enbiyâ, 110; 22/Hacc, 70, 76; 23/Mü’minûn, 92; 26/Şuarâ, 220; 27/
Neml, 6; 28/Kasas, 69; 29/Ankebût, 45, 52, 61; 31/Lokman, 16, 23, 34; 32/Secde, 6; 33/Ahzâb, 1; 34/
Sebe’, 1-2; 35/Fâtır, 38, 44; 36/Yâsin, 81; 39/Zümer, 7, 46; 40/Mü’min, 3, 19, 65; 41/Fussılet, 47; 42/
Şûrâ, 17, 24-25; 43/Zuhruf, 84; 48/Feth, 4; 49/Hucurât, 1, 8, 13; 57/Hadîd, 3-4, 6; 58/Mücâdele, 7; 59/
Haşr, 22; 64/Teğâbün, 4, 11, 18; 66/Tahrîm, 2; 67/Mülk, 13-14; 76/İnsan, 30.
≈ 184 ≈
Ahmed Kalka n
Şu halde Allah’ın ilmi gizli açık her şeyi kuşatmıştır. Kalplerimizden geçenler
de O’na mâlumdur. Bütün gayb âlemi, bizim sınırlı ve sonradan kazanılma
bilgimizin ulaşamadığı o âlem, Allah’ın bilgisi dâhilindedir. O’nun ilmi, zâtı
ile kaim olan, ezelî ve ebedî, bilinenlerle değişmeyen bir ilimdir. Kulların ilmi
gibi kazanılmış, sonradan elde edilmiş bir ilim değildir.
3) Semî’: Allah’ın her şeyi işitmesidir. O’nun duymayacağı hiçbir ses, hiçbir
fısıltı yoktur. İnsanların duyamadıkları, ama gerçekte var olan tüm sesleri
duyar. O, her çeşit, her kuvvette ve zayıflıktaki sesleri işitir, duyar. İşitilmek
şânından olan her şeyi işitir. Allah Teâlâ’nın işitip duyması, kulların işitmesi
gibi, birtakım kayıt ve şartlara, vâsıtalara ve organlara bağlı değildir. O, işitilme
özelliğinde olan her şeyi, en gizli ve pek hafif sesleri, fısıltıları bile duyar.
Özellikle kullarının duâlarını, zikirlerini, gizli ve âşikâr niyazlarıyla yalvarışlarını
işitir, kabul eder ve mükâfatlandırır. Bu sıfatla ilgili pek çok âyet vardır, ekserisi
görmek sıfatıyla beraber yer almaktadır. “...Allah her şeyi işiten ve
görendir.”412
4) Basar: Allah’ın her şeyi görmesidir. Allah Teâlâ küçük büyük, gizli açık,
uzak yakın, her şeyi görür. Hiçbir şey O’na gizli kalmaz. O görmek için hiçbir
araç, organ ve bağıntılara ihtiyaç hissetmez. O’nun görmesi, göz gibi bir
organa, ışığa, uzaklığa ve yakınlığa bağlı değildir. Yüce Allah’ın görme sıfatı
da ezelîdir, sonradan olma değildir. Bu sıfat da bütün mevcûdâta, görmek
şânından olan her şeye tealluk eder. O’nun görmesinin dışında kalan hiç bir
mahlûk yoktur.
İnsanın görmesi sınırlıdır, görme organından mahrum olanlar göremezler:
Ayrıca aydınlık, karanlık, uzaklık, yakınlık ve daha dünyadaki nice olay,
görmeye veya görmemeye etki etmektedir. Allah Teâlâ’nın görmesi hiç bir
şeyden etkilenmez. Bu sıfatla ilgili Kur’ân-ı Kerim’de yüzlerce âyet yer almaktadır.
Meselâ;. âyet meâlen şöyle son bulmaktadır: “...Biliniz ki, Allah,
şüphesiz yaptıklarınızı görür.”413
412 4/Nisâ, 134; Yine bak. 2/Bakara, 127, 137, 181, 224, 227, 244, 256; 3/Âl-i İmrân, 34-35, 38, 121;
4/Nisâ, 58, 134, 148; 5/Mâide, 76; 6/En’âm, 13, 115; 7/A’râf, 200; 8/Enfâl, 17, 42, 53, 61; 9/Tevbe, 98,
103; 10/Yûnus, 65; 11/Hûd, 24; 12/Yûsuf, 34; 14/İbrâhim, 39; 17/İsrâ, 1; 21/Enbiyâ, 4; 22/Hacc, 61, 75;
24/Nûr, 21, 60; 26/Şuarâ, 220; 29/Ankebût, 5, 60; 31/Lokman, 28; 34/Sebe’, 50; 40/Mü’min, 20, 56;
41/Fussılet, 36; 42/Şûrâ, 11; 44/Duhân, 6; 49/Hucurât, 1; 58/Mücâdele, 1; 76/İnsan, 2.
413 2/Bakara, 233; Yine bak. 2/Bakara, 96, 110, 233, 237, 265; 3/Âl-i İmrân, 15, 20, 156, 163; 4/Nisâ,
58, 134; 5/Mâide, 71; 6/En’âm, 50; 7/Enfâl, 39, 72; 11/Hûd, 24, 112; 12/Yûsuf, 93, 96; 13/Ra’d, 16; 17/
İsrâ, 1, 17, 30, 96; 20/Tâhâ, 35, 125; 22/Hacc, 61, 75; 25/Furkan, 20; 31/Lokman, 28; 33/Ahzâb, 9;
34/Sebe’, 11; 35/Fâtır, 19, 31, 45; 40/Mü’min, 20, 44, 56, 58; 41/Fussılet, 40; 42/Şûrâ, 11, 27; 48/Feth,
24; 49/Hucurât, 18; 57/Hadîd, 4; 58/Mücâdele, 1; 60/Mümtehine, 3; 64/Teğâbün, 2; 67/Mülk, 19; 76/
İnsan, 2; 84/İnşikak, 15.
≈ 185 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
5) İrâde: Dilemek demektir. Allah dilediğini yaratır, O’nun irâdesi (dilemesi)
dışında hiçbir şey olmaz. İrâde, Allah’ın istediğini dileyip tercih etmesi
demektir. Yani O’nun, bir işin şöyle olmasını değil de, böyle olmasını veya
böyle olmasını değil de, şöyle olmasını dilemesi, dilediği gibi tâyin ve tahsis
etmesidir. Evrende olmuş ne varsa, hepsi O’nun dilemesi, irâdesi ile olmuştur.
O’nun irâdesi ve isteği dışında hiç bir şey var veya yok olamaz. Cenâb-ı
Hakk’ın “irâde” sıfatı, mümkün veya câiz olan şeylere tealluk eder. O’nun
irâdesi, bir şeyin olması veya olmaması şıklarından birini tercih eder. Tercih
ettiği yöne irâdesini tealluk ettirince, o şey de ya hemen oluverir veya olmamasını
tercih etmiş ise, o şey olmaz, yok olur.
Bu anlamda Yüce Allah’ın irâdesini iki şekilde anlamak kabildir:
a) Tekvinî (kevnî) irâde: Bu irâdeye “meşiyyet” de denir ki; bütün yaratılmışlara
şâmildir. Bir şeye tealluk edince, o şey olmamazlık edemez, her
durumda vuku bulur. Bu anlamda Cenâb-ı Hak şöyle buyuruyor: “Bir şeyin
olmasını istediğimiz zaman, sözümüz ona sadece ‘ol!’ demektir ve o hemen
oluverir.”414
b) Teşrîî (dinî) irâde: Bu irâde Cenâb-ı Hakk’ın muhabbet ve rızâsı demektir
ki; bu mânâda irâde ettiği şeyin her durumda meydana gelmesi vâcib
değildir. Çünkü kulların işleriyle ilgilidir. Bu mânâda Yüce Allah; “...Allah size
kolaylık murat eder, zorluk istemez”415 buyuruyor. Bunun anlamı “şâyet siz
kullar, Allah’ın rızâ ve muhabbetinin hilâfına zorluk, kötülük isterseniz; kendisi
bunları istemediği (râzı olmadığı) halde, siz istediğiniz için yaratır; zorluğa ve
kötülüğe rızâsı yoktur” demektir.
Allah’ın irâde sıfatı ile ilgili Kur’an’da birçok âyet vardır.416
6) Kudret: Gücü yetmek demektir. Allah’ın her yerde her şeyi yaratma
güç ve kuvveti. Allah’ın gücü, dilediği her şeyi yapmaya yeter. Gerçek anlamda
güç ve kuvvet, ancak, sadece Allah’a aittir.
Kudret sıfatı, Allah Teâlâ’nın bütün mümkünâta gücünün yetmesi, her türlü
tasarrufta bulunması demektir. İrâdesiyle bütün mümkünâtı kuşattığı gibi,
kudretiyle irâde ettiklerini bir fiil meydana getirerek, yaratarak bunlara kadir
olur. Allah Teâlâ’nın nihâyetsiz, bitmek tükenmek bilmeyen kudreti vardır. Bu
414 16/Nahl, 40
415 2/Bakara, 85
416 İrâde konusuyla ilgili âyetler: 2/Bakara, 185, 253; 3/Âl-i İmrân, 26, 40; 5/Mâide, 1; 11/Hûd, 107;
14/İbrâhim, 27; 22/Hacc, 14, 18; 24/Nûr, 45; 28/Kasas, 68; 30/Rûm, 54; 42/Şûrâ, 49; 85/Bürûc, 16;
68/Kalem, 17-19; 18/Kehf, 23-24.
≈ 186 ≈
Ahmed Kalka n
sıfat da diğerleri gibi ezelî ve ebedîdir. Ezelî olan bu kudret sıfatıyla, herhangi
bir şeyi dilediği gibi yapmaya kadirdir. O’nun kudretinin erişemeyeceği, bu
kudretin dışında kalan hiç bir şey yoktur. “Muhakkak ki, Allah her şeye kaadirdir,
gücü yetendir.”417
7) Kelâm: Söylemek, konuşmak demektir. Allah’ın harften ve sesten
münezzeh olarak konuşması. Allah Teâlâ dile ihtiyaç duymadan dilediğini
söyler. Allah’ın “Kelâm” sıfatı, ezelî ve ebedîdir. O’nun söz söyleyememesi,
konuşamaması düşünülemez. İşte Yüce Rabbimiz bu sıfatıyla peygamberlerine
vahyederek sözlerini söylemiş, emirler vermiştir. Kitablarını ve şeriatini
bu kadîm kelâmıyla bildirmiştir. O, kelâmını dilediği zaman, kendi zâtına ve
şânına lâyık bir şekilde meleklerine bildirir, işittirir ve anlatır. Bunu yaparken
harflere, seslere, hecelere ve yazıya muhtaç değildir.
Yüce Allah’ın dilediği şeyleri, emir ve yasaklarını peygamberlerine ya
Cebrâil vasıtasıyla veyahut doğrudan doğruya vahy ve ilham etmiş olması
da bu “kelâm” sıfatının bir tecellisidir. Cenâb-ı Hakk’ın, peygamberleriyle tekellüm
ettiğini (konuştuğunu) gösteren âyetler vardır. Meselâ; Cenâb-ı Allah
meâlen şöyle buyurmaktadır: “Allah Mûsâ’ya hitabetti, onunla gerçekten
konuştu”418; “...Onlardan (peygamberlerden) Allah’ın kendilerine hitab
edip konuştuğu, derecelerle yükselttikleri kimseler vardır...”419
8) Tekvîn: A llah’ın y oktan v ar e tmesi, yaratması. H er ş eyi A llah y aratmıştır.
Allah, yaratmak istediği şeye “ol” der ve hemen o şey oluverir. Tekvin
sıfatı, irâde sıfatının muktezâsına göre, Allah mümkünâta tesir eder, yaratır
ve icad eder. Nitekim Allah Teâlâ meâlen şöyle buyurur: “Bir şeyi dilediği
zaman, O’nun buyruğu, sadece o şeye ‘ol!’ demektir ve o, hemen oluverir”
420İşte bütün bu kâinatın ve içindeki varlıkların yaratanı, icad edeni Yüce
Allah’tır. Bunları varedip etmemeye muktedir olan (gücü yeten) Allah Teâlâ,
417 2/Bakara, 20; Yine bak. 2/Bakara, 106, 109, 148, 259, 284; 3/Âl-i İmrân, 26, 29, 65, 189; 4/Nisâ,
133, 149; 5/Mâide, 17, 19, 40, 120; 6/En’âm, 17, 37, 41, 65; 8/Enfâl, 41; 9/Tevbe, 39; 11/Hûd, 4; 16/
Nahl, 70, 77; 17/İsrâ, 99; 22/Hacc, 6, 39; 23/Mü’minûn, 18; 24/Nûr, 45; 25/Furkan, 54; 29/Ankebût,
20; 30/Rûm, 54; 33/Ahzâb, 27; 35/Fâtır, 1, 44,; 36/Yâsin, 81; 41/Fussılet, 39; 42/Şûrâ, 9, 29, 50; 46/
Ahkaf, 33, 48/Feth, 21, 57/Hadîd, 2; 59/Haşr, 6; 60/Mümtehine, 7; 64/Teğâbün, 1; 65/Talak, 12; 66/
Tahrîm, 8; 67/Mülk, 1; 70/Meâric, 40; 75/Kıyâme, 4, 40; 77/Mürselât, 23; 86/Târık, 8.
418 4/Nisâ, 164
419 2/Bakara, 253; Yine bak. Kelâm; Allah’ın söylemesi ve konuşmasıyla ilgili âyetler: 2/Bakara, 37,
77, 124; 6/En’âm, 34, 115; 7/A’râf, 158; 9/Tevbe, 6; 18/Kehf, 27, 109; 31/Lokman, 27.
Allah’ın Kelâmı ve Kelimeleri: 2/Bakara, 37, 124; 3/Âl-i İmrân, 39, 45; 4/Nisâ, 171; 6/En’âam, 34, 115;
7/A’râf, 137, 158; 8/Enfâl, 7; 9/Tevbe, 40; 10/Yûnus, 19, 33, 64, 82, 96; 11/Hûd, 110, 119; 18/Kehf, 27,
109; 20/Tâhâ, 129; 31/Lokman, 27; 37/Sâffât, 171, 40/Mü’min, 6; 41/Fussılet, 45, 42/Şûrâ, 14, 24; 66/
Tahrîm, 12.
420 36/Yâsin, 82
≈ 187 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
“irâde” sıfatıyla ezelî ilmine uygun olarak; var olmasını, icad edilmesini irâde
buyurmuş (dilemiş) ve tekvîn sıfatıyla yaratıp icad eylemiştir. Yüce Allah’ın
âlemleri yaratmak, rızık vermek, nimetler ihsan etmek, yaşatmak, öldürmek,
diriltmek, azab etmek, mükâfatlandırmak gibi bütün fiilleri tekvîn sıfatına râcîdir.
Allah’ın tekvîn sıfatıyla ilgili çok sayıda âyet-i kerime vardır.421
Bütün bu sıfatlar Allah Teâlâ’nın yüce zâtına mahsustur. O’nun yüce zâtı
için vâcib olan sıfatların hepsi, görüldüğü gibi, âyetlerle sâbit olduğundan,
bütün İslâm âlimleri arasında bu konuda ittifak vardır. O’nun bu sıfatlarla
ezelde muttasıf olduğunda şüphe yoktur.
Yüce Allah, zâtında, sıfatlarında, fiillerinde/işlerinde bir tekdir; O’nun eşi,
ortağı ve benzeri yoktur. O’nun sıfatları ve işleri de yüce zâtına mahsustur.
O’nun yüce zâtı ve varlığı kabul edilip tasdik edilmeden, yukarıda sayılıp
açıklanan sıfatlardan ve O’nun güzel isimlerinden sözetmek de mümkün
olamaz. Zira bu sıfatlar ve isimler, O’nun yüce zâtının ve varlığının zorunlu
bir gereğidir. Ne bu zat, bu sıfatlarsız; ne de bu sıfatlar, bu zatsız olur. Yine
dikkat edilecek olursa, bu sıfatların her biri açık ve seçik olarak Kur’ân âyetlerine
dayanmaktadır. Yani, bizzat Yüce Allah, kendisini bu sıfatlarla vasıflandırmıştır.
Böylece O’na olan inancımız daha da kuvvetlenmektedir. Çünkü
bu sıfatlarıyla O’nu daha iyi anlayabiliyoruz. Bütün bu sıfatlar O’nun yüce
zâtına yaraşır bir tarzdadır. Biz bütün bu sıfatların asıllarına iman ederiz; fakat
keyfiyetlerine, nasıl ve nice olduklarına dair herhangi bir şekilde söz söylemeyiz.
Bu konuda söz etmeye de bilgilerimiz yeterli değildir.422
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ (ALLAH TEÂLÂ’NIN GÜZEL İSIMLERI)
Kur’an, marifetullah (Allah’ı tanıma) bilgisini Allah’ın isim ve sıfatları yoluyla
vermektedir. Kur’an’da yüz civarında isim ve sıfat bulunmaktadır.
421 Tekvîn; Allah, Yaratıcıdır: 2/Bakara, 28-29, 117; 3/Âl-i İmrân, 47; 5/Mâide, 17; 6/En’âm, 73, 95,
101-102; 7/A’râf, 54; 10/Yûnus, 31; 13/Ra’d, 16; 15/Hıcr, 86; 16/Nahl, 40; 17/İsrâ, 99; 19/Meryem, 35;
23/Mü’minûn, 17; 24/Nûr, 45; 28/Kasas, 68; 29/Ankebût, 61, 63; 30/Rûm, 27, 40, 54; 31/Lokman, 28;
32/Secde, 7; 35/Fâtır, 1; 36/Yâsin, 81-82; 39/Zümer, 62; 49/Mü’min, 62, 68; 42/Şûrâ, 49; 54/Kamer,
49-50; 56/Vâkıa, 57-59, 63-65, 68-73; 59/Haşr, 24; 64/Teğâbün, 2.
Yaratan Yalnız Allah’tır: 6/En’âm, 102; 13/Ra’d, 16; 15/Hıcr, 28; 23/Mt’minûn, 17; 35/Fâtır, 3; 38/Sâd,
71; 39/Zümer, 62; 40/Mü’min, 62; 59/Haşr, 24.
Allah’ın “Kün -Ol-” Emri: 6/En’âm, 73; 16/Nahl, 40; 19/Meryem, 35; 36/Yâsin, 82; 40/Mü’min, 68.
422 Cihad Tunç, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 5, s. 405
≈ 188 ≈
Ahmed Kalka n
Bu isim ve sıfatların birçoğu müşrik ve münkirlerin Allah (c.c.) hakkındaki
düşüncelerini reddetmek ve doğrusunu göstermek için zikredilmiştir. Birçoğunda
da Allah, kendi kendisini tanıtmaktadır. “Nasıl bir Allah?” sorusu,
Kur’an’da zikredilen “esmâü’l-hüsnâ ve sıfatların bildirdiği ve tanıttığı Allah”
şeklinde cevaplandırılabilir. Allah’ın isimleri konusunda da temel kaynak kabul
ettiğimiz Kur’ân-ı Kerim’deki isimlerle ilgili değerlendirmeye geçmeden,
halk arasında çok meşhur olan Tirmizî’nin Ebû Hüreyre’den rivâyet ettiği
hadisteki423 sıralamaya göre 99 isim şunlardır:
1) ALLAH: Kâinatı yaratıp yöneten, bütün övgü ve ibâdetlere lâyık, varlığı
zorunlu olan, ulûhiyete mahsus sıfatların hepsini kendinde toplamış bulunan
Yüce Zât’ın, Rabbimiz’in özel ve en kapsamlı adı, lafza-i celâl. Kur’ân-ı
Kerim’de 2697 kez tekrar edilmiştir. “Bil ki, Allah’tan başka ilâh yoktur.”424
2) er-RAHMÂN: İlâhî rahmet, lütuf ve koruyuculuğu bütün mahlûkatı kapsayan,
dünyada iman eden ve etmeyen herkese merhamet edip nimetlendiren.
“Rahmân” kelimesi, Kur’ân-ı Kerim’de 57 yerde geçer. “(O) Rahmândır.”
425
3) er-RAHÎM: Çok merhamet edip bağışlayan, dünyada kendisine iman
edip emirlerine uyanları âhirette ebedî nimetlerle mükâfatandıracak olan.
“Rahîm” ismi Kur’an’da 115 yerde tekrar edilir. “O, size (mü’minlere) karşı
merhametli (rahîm) olandır.”426; “(O) Rahmândır, Rahîmdir.”427
4) el-MELİK: Görünen ve görünmeyen bütün âlemlerin sahibi ve yöneticisi.
“De ki insanların Rabbine sığınırım. İnsanlarınmelikine.”428; “O Allah’tır
ki, O’ndan başka ilâh yoktur. Melik’tir...”429
5) el-KUDDÛS: Her türlü eksiklik ve noksanlıktan münezzeh (uzak), bütün
kemal sıfatlarıyla muttasıf bulunan. “Göklerde ve yerde olanların tümü,
Melik, Kuddûs, Azîz, Hakîm olan Allah’ı tesbih etmektedir.”430; “O Allah’tır
ki, O’ndan başka ilâh yoktur. Melik’tir, Kuddûs’tür...”431
423 Tirmizî, Deavât 83, Hadis no: 3507
424 47/Muhammed, 19
425 1/Fâtiha, 3
426 17/İsrâ, 66
427 1/Fâtiha, 3
428 114/Nâs, 1-2
429 59/Haşr, 23
430 62/Cum’a, 1
431 59/Haşr, 23
≈ 189 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
6) es-SELÂM: Esenlik veren, barış ve emniyetin kaynağı, kullarını tehlikelerden
selâmete çıkarıp sâlim kılan. “O Allah’tır ki, O’ndan başka ilâh
yoktur. Melik’tir, Kuddûs’tür, Selâm’dır...”432
7) el-MÜ’MİN: Güven veren, vaadine güvenilen, güven kaynağı; Kendine
sığınanları rahata, huzura erdiren. Gönüllerde iman ışığı uyandıran. “O Allah’tır
ki O’ndan başka ilâh yoktur... Mü’mindir.”433
8) el-MÜHEYMİN: Evrenin bütün işlerini düzenleyen, gözeten ve yöneten;
insanları murâkabe edip koruyan. “O, Allah’tır ki, O’ndan başka ilâh yoktur…
Müheymin’dir.”434
9) el-AZİZ: Eşi, benzeri ve dengi bulunmayan; değerli, şerefli ve güçlü;
hiçbir zaman yenilmeyen, daima gâlip olan; İzzetli, değerli ve güçlü olan. Bu
ism-i celâl, Kur’ân-ı Kerim’de 99 yerde geçer. “Sen, o güçlü ve üstün (Azîz),
çok merhametli olan (Rahîm) (Allah)’a tevekkül et/güvenip dayan.”435
10) CEBBÂR: Mutlak irâdesini her durumda yürüten, dilediğini zorla yaptırmağa
muktedir olan; düzeni bozulan her şeyi tanzim eden, her güçlüğü
kolaylaştıran. “O Allah’tır ki, O’ndan başka ilâh yoktur… Cebbâr’dır.”436
11) el-MÜTEKEBBİR: Her şeyde ve her işte azamet ve yüceliğini gösteren;
büyüklükte eşi ve benzeri olmayan. “O, Allah’tır ki, O’ndan başka ilâh
yoktur… Mütekebbir’dir.”437; “Göklerde ve yerde büyüklük (el-Kibriyâ’)
O’nundur, O, üstün ve güçlü olandır, hüküm ve hikmet sahibidir.”438
12) el-HÂLİK: Her şeyi takdirine uygun şekilde yaratan, yoktan var eden.
“O Allah ki Hâlik’tır, (en güzel biçimde) kusursuzca var edendir, şekil ve
sûret verendir.”439; “İşte Rabbiniz Allah O’dur. O’ndan başka ilâh/tanrı
yoktur. O, her şeyin yaratıcısıdır (Hâlik). Öyle ise O’na kulluk edin…”440
13) el-BÂRİ’: Herhangi bir modele bağlı kalmadan, örneksiz olarak bütün
432 59/Haşr, 23
433 59/Haşr, 23
434 59/Haşr, 23
435 26/Şuarâ, 217
436 59/Haşr, 23
437 59/Haşr, 23
438 45/Câsiye, 37
439 59/Haşr, 24
440 6/En’âm, 102
≈ 190 ≈
Ahmed Kalka n
varlıkları yaratan; eşyayı, her şeyin âzâ ve cihazlarını birbirine uygun olarak
yaratan. “O Allah’tır ki Hâlik’tır, Bâri’’dir...”441
14) el-MÛSÂVVİR: Yarattığı her varlığa ayrı bir şekil ve özellik veren. “O
Allah’tır ki Hâlik’tır, Bâri’’dir, Mûsâvvirdir...”442; “Ana rahminde size dilediği
gibi sûret veren (yusavviruküm) Allah’tır.”443
15) el-ĞAFFÂR: Mağfireti, affı çok; daima affeden, tekrarlanan günahları
da bağışlayan. “Gerçekten Ben, tevbe eden, iman eden, sâlih amellerde
bulunup da sonra doğru yola erişen kimseyi şüphesiz mağfiret ederim,
bağışlarım (Ğaffâr’ım).”444
16) el-KAHHÂR: Yenilmeyen, yegâne gâlip; varlıkları emir ve irâdesi altında
tutan. “O, kulları üzerinde Kahhâr’dır/kahredici olandır.”445
17) el-VEHHÂB: Her çeşit nimeti hiçbir karşılık beklemeden bol bol bağışlayıp
veren. “Yoksa güçlü ve üstün olan, karşılıksız bağışlayan (el-Vehhâb)
Rabb’inin hazineleri onların yanında mıdır?”446
18) er-RAZZÂK: Ruh ve bedenlerin gıdasını yaratıp veren; yaratılmışlara
faydalanacakları şeyleri ihsan eden. “Şüphesiz rızık veren (Razzâk) güç vekuvvet
sahibi olan ancak Allah’tır.”447; “Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki,
rızkı Allah’a ait olmasın.”448
19) el-FETTÂH: İyilik kapılarını açan; kullarına rahmet kapılarını açan ve
müşkülleri çözüp kolaylaştıran. “De ki: ‘Rabbiniz (Kıyâmet günü) bizi, bir
araya toplayacak, sonra da hak ile aramızı ayıracaktır. O, (gerçek hükmü
vererek, hak ile bâtılın arasını) açan (el-Fettâh)’dır, (her şeyi hakkıyla) bilendir.”
449
441 59/Haşr, 24
442 59/Haşr, 24
443 3/Âl-i İmrân, 6
444 20/Tâhâ, 82
445 6/En’âm, 61
446 38/Sâd, 9
447 51/Zâriyât, 58
448 11/Hûd, 6
449 34/Sebe’, 26
≈ 191 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
20) el-ALÎM: Her şeyi hakkıyla (en doğrusunu, en iyi şekilde) bilen. İlminde
sınır olmayan. “Bu, üstün ve güçlü olan, bilen (el-Alîm) Allah’ın takdiridir.”
450
21) el-KÂBIZ: Daraltan, rızkı belli ölçüde tutup veren; canlıların rûhunu
alan. Kâbız ismi Kur’an’da geçmez. Ancak, Allah’ın bu ismi fiil olarak
Kur’an’da zikredilir: “Allah, daraltır (yakbizu) ve genişletir ve siz, O’na döndürüleceksiniz.”
451
22) el-BÂSIT: Açan, genişleten, rızkı, lütuf ve keremini bol bol veren, ruhları
bedenlere yerleştirip yayan. Bâsıt ismi de bu şekilde Kur’an’da geçmez.
Ancak, Allah’ın bu ismi fiil olarak Kur’an’da zikredilir: “Allah dilediğine rızkını
genişletir, yayar (yebsutu) ve daraltır da...”452
23) el-HÂFID: Alçaltan, zillete düşüren. “O, alçaltan ve yükseltendir (Hâfidatun
Râfiah).”453
24) er-RÂFİ’: Yücelten, izzet ve şeref bahşeden. Aynen bu şekilde
Kur’an’da geçmiyorsa da, benzer kelime ve anlamda birkaç âyette bu isim
Allah için kullanılır: “Derecelerle yükselten (Rafî’), Arş’ın sahibi Allah…”454;
“Allah buyurdu ku: Ey İsa! Seni vefat ettireceğim, seni nezdime yükselteceğim
(râfiuke)…”455; “O, sizi yeryüzünün halifeleri kıldı ve size verdikleriyle
sizi imtihan etmek için kiminizi kiminize göre derecelerle yüceltti
(rafea).”456; “…Rafe’nâhu/Onu üstün kıldık.”457
25) el-MUİZZ: Aziz kılan, yücelten, izzet ve şeref veren. Bu isim de bu
şekilde Kur’an’da yoktur. Ama Allah’ın aziz kılıp yüceltmesi, yani muız olması
fiil şeklinde Kur’an’da kullanılır: “De ki: ‘Ey mülkün sahibi Allah’ım, dilediğine
mülkü verirsin ve dilediğinden mülkü çekip alırsın, dilediğini aziz kılar
yüceltirsin (tuızzu), dilediğini alçaltırsın. Hayır Senin elindedir. Gerçekten
Sen her şeye güç yetirensin.”458
450 6/En’âm, 96; 36/Yâsin, 38
451 2/Bakara, 245
452 13/Ra’d, 26; 17/İsrâ, 30
453 56/Vâkıa, 3
454 40/Mü’min, 15
455 3/Âl-i İmrân 55
456 6/En’âm, 165
457 43/Zuhruf, 32
458 3/Âl-i İmrân, 26
≈ 192 ≈
Ahmed Kalka n
26) el-MÜZİLL: Alçaltan, zillete düşüren, hor ve hakir eden. Bu isim de
bu şekilde Kur’an’da geçmez. Ancak, Allah’ın zelil kılıp alçaltması, yani müzill
olmasını ifade eden âyetler vardır: “De ki: ‘Ey mülkün sahibi Allah’ım… dilediğini
alçaltırsın (tüzillü)…”459; “Hiç şüphesiz, Allah’a ve Rasûlü’ne karşı
başkaldıranlar, işte onlar en çok zillete düşenler (ezellîn) arasındadır.”460
27) es-SEMÎ’: Her şeyi hakkıyla işiten, işitmesinde sınır olmayan. Bu isim,
Kur’ân-ı Kerim’de 47 yerde geçer. “Rabbimiz, bunu bizden kabul buyur.
Sen (her şeyi) işiten (es-Semî’) ve (her şeyi) bilensin (el-Alîm).”461; “Yoksa
onlar, gerçekten Bizim, sır tuttuklarını ve aralarındaki fısıldaşmalarını işitmediğimizi
mi (lâ nesmeu) sanıyorlar? Hayır (işitiyoruz) ve onların yanlarındaki
elçilerimiz de (her şeyi) yazıyorlar.”462
28) el-BASÎR: Her şeyi hakkıyla gören; Görmesinde hiçbir sınır olmayan.
Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 51 yerde geçer. “Siz, her nerede iseniz, O, sizinle
beraberdir. Allah, yapmakta olduklarınızı görendir (Basîr).”463
29) el-HAKEM: Hükmeden, hakkı yerine getiren; Hüküm verme yetkisini
elinde tutan; son hükmü verecek olan. “De ki: ‘Allah’tan başka bir hakem
mi arayacağım?”464; “O, hâkimlerin en iyisidir (Hayru’l-hâkimîn).”465
30) el-ADL: Mutlak adâlet sahibi, hiçbir şeyde aşırılığa düşmeyen; her
şeyi yerli yerinde yapan. “Rabbinin sözü, doğruluk bakımından da, adâlet
(adl) bakımındanda tastamamdır.”466
31) el-LATÎF: Sonsuz lütuf ve kerem sahibi; Yaratılmışların ihtiyaçlarını en
ince noktasına kadar bilip karşılayan. Kur’ân-ı Kerim’de bu isim 7 yerde geçer.
“Allah, kullarına karşı lütuf sahibi olandır (Latîf), dilediğini rızıklandırandır.
O, kuvvetlidir, Aziz’dir.”467
32) el-HABÎR: Her şeyin içyüzünden haberdar olan. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de
45 yerde geçer. “Allah, işlediklerinizden haberi olandır (Habîr’dir).”468
459 3/Âl-i İmrân, 26
460 58/Mücâdele, 20
461 2/Bakara, 127
462 43/Zuhruf, 80
463 57/Hadîd, 4
464 6/En’âm, 114
465 7/A’râf, 87
466 6/En’âm, 115
467 42/Şûrâ, 19
468 2/Bakara, 234
≈ 193 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
33) el-HALÎM: Acele ve kızgınlıkla davranmayan; cezâ vermede acele
etmeyen, teenî sahibi. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 15 yerde geçer. “Allah
bağışlayandır, yumuşak davranandır (Halîm).”469
34) el-AZÎM: Azamet sahibi, büyük; Zâtının ve sıfatlarının mâhiyeti tüm
kapsamıyla anlaşılamayacak kadar ulu. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 107 yerde
geçer. “O, çok yücedir (Aliyy), çok büyüktür (Azîm).”470
35) el-ĞAFÛR: Mağfireti çok; bütün günahları bağışlayan. Bu isim,
Kur’ân-ı Kerim’de 95 yerde geçer. “Senin Rabbin rahmet sahibi (ve ) bağışlayandır
(el-Ğafûr).”471
36) eş-ŞEKÛR: Az iyiliğe bile çok mükâfat veren. Şükredene nimetlerini
arttırarak karşılık veren. Bu ism-i şerif, Kur’ân-ı Kerim’de 10 yerde geçer.
“Çünkü (Allah) ecirlerini noksansız öder ve kendi fazlından onlara arttırır.
Şüphesiz O, bağışlayandır, Şekûr’dür/şükrü kabul edendir.”472
37) el-ALİYY: İzzet, şeref ve hükümranlık bakımından en yüce. Bu isim,
Kur’ân-ı Kerim’de 11 yerde geçer. “Doğrusu Allah, yücedir (Aliyy), büyüktür
(Kebîr).”473
38) el-KEBÎR: Çok büyük; Ululuğu karşısında her büyüğün küçüldüğü
mutlak büyük; zat ve sıfatlarının mâhiyeti tüm kapsamıyla anlaşılamayacak
kadar ulu. Bu kelime, çoğunluğu Allah’ın ismi olarak kullanılmak üzere
Kur’ân-ı Kerim’de toplam 36 yerde geçer. “Gerçekten Allah yücedir (el-Aliyy),
büyüktür (el-Kebîr).”474
39) el-HAFÎZ: Koruyup gözeten ve dengede tutan; Belâdan saklayan. Bu
isim, Kur’ân-ı Kerim’de 11 yerde geçer. “Doğrusu benim Rabbim her şeyi
gözetip koruyandır (Hafîz).”475
469 2/Bakara, 225
470 2/Bakara, 255
471 18/Kehf, 58
472 35/Fâtır, 30
473 4/Nisâ, 34
474 22/Hacc, 62
475 11/Hûd, 57
≈ 194 ≈
Ahmed Kalka n
40) el-MUKIYT: Bedenlerin ve ruhların gıdasını yaratıp veren, her şeyi
koruyan. “Kim güzel bir aracılıkla aracılıkta (şefaatte) bulunursa ondan,
kendisine de bir hisse vardır. Kim de kötü bir aracılıkla aracılıkta bulunursa,
ondan da kendisine bir pay vardır. Allah her şeyin karşılığını verendir,
her şeyin üzerinde koruyucudur (Mukît).”476
41) el-HASÎB: Kullarını hesaba çeken ve onlara kâfi gelen, yeten; herkesin
ve her şeyin hesabını en iyi bilen. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 4 yerde geçer.
“…Hesap sorucu olarak da (Hasîb) Allah yeter.”477
42) el-CELÎL: Azamet ve ululuk sahibi. Kur’ân-ı Kerim’de bu isim geçmez.
Buna yakın anlamda Zü’l-celâl-i ve’l-ikrâm (Büyüklük ve ikrâm sahibi) ismi 2
yerde geçer: “Celâl ve ikram sahibi Rabbinin yüzü (zâtı) bâkî kalacaktır.”478
43) el-KERÎM: Keremi bol ve sonsuz; Fazilet türlerinin hepsine sahip. Bu
isim, Kur’ân-ı Kerim’de, çoğu Allah’a nisbet edilerek toplam 27 yerde geçer.
“Gerçekten benim Rabbim Ğaniy’dir (zengindir), Kerîm (çok cömert)
olandır.”479
44) er-RAKIYB: Murâkabe eden, her şeyi gözetleyip kontrolü altında tutan.
Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 5 yerde geçer. “Şüphesiz Allah sizin üzerinizde
Rakıyb’dir/gözeticidir (Rakîbâ).”480
45) el-MÜCÎB: Dilek ve duâlara karşılık veren; Kendine niyaz edip yalvaranlara
isteklerini veren. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 1 yerde geçer. “… Allah’a
kulluk edin. Sizin O’ndan başka ilâhınız/tanrınız yoktur. O sizi yerden
(topraktan) yarattı. Ve sizi orada yaşattı. O halde O’ndan mağfiret isteyin;
sonra da O’na tevbe edin. Çünkü Rabbim (kullarına) çok yakındır, (duâlarını)
kabul edendir (Mucîb).”481; “Kullarım Beni, sana soracak olurlarsa,
işte Ben (onlara) pek yakınım. Bana duâ ettiği zaman, duâ edenin duâsına
cevap veririm (kabul ederim -ucîbu-).”482
476 4/Nisâ, 85
477 4/Nisâ, 6
478 55/Rahmân, 27 ve Bak. 55/Rahmân, 78
479 27/Neml, 40
480 4/Nisâ, 1
481 11/Hûd, 61
482 2/Bakara, 186
≈ 195 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
46) el-VÂSİ’: İlmi, ihsanı, mağfiret ve merhameti her şeyi kuşatan. Bu isim,
Kur’ân-ı Kerim’de 9 yerde geçer. “Şüphe yok ki Allah, Vâsi’’dir/kuşatandır,
bilendir (Alîm).”483
47) el-HAKÎM: Bütün emir ve işleri yerli yerinde olan. Hüküm ve hikmet
sahibi. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de toplam 97 yerde geçer. “Size apaçık deliller
geldikten sonra, yine de kayarsanız (isyâna ve küfre dalarsanız), şunu
iyi bilin ki Allah azizdir, hakîmdir.”484
48) el-VEDÛD: Çok seven ve çok sevilen. Bu ism-i şerif, Kur’ân-ı Kerim’de
2 yerde geçer. “Rabbinizden istiğfâr ederek bağışlanma dileyin; sonra
O’na tevbe edin. Muhakkak ki Rabbim çok merhametlidir, (mü’minleri)
çok sever (Vedûd).”485; “O (Allah), Ğafûrdur/çok bağışlayandır, Vedûd’dur/
çok sevendir.”486
49) el-MECÎD: Yüce, şanlı ve şerefli; lütuf ve keremi bol. Mecîd ismi
Kur’ân-ı Kerim’de 2’si Kur’an’ın özelliği ve ikisi de Allah’ın isim-sıfatı olarak
toplam 4 yerde geçer. “Şüphesiz O, övülmeye lâyık olandır (Hamîd’dir),
Mecid’dir.”487; “(O Allah) Arş’ın sahibidir, çok yücedir (el-Mecîd).”488
50) el-BÂİS: Ölümden sonra dirilten; ölüleri diriltip kabirlerinden çıkaran.
Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de geçmez. Ancak, anlamı fiil olarak Kur’an’da geçer.
Allah’a nisbet edilerek O’nun ölüleri dirilten (Bâis) olduğu belirtilir. “Kıyâmet
vakti de gelecektir; bunda şüphe yoktur. Ve Allah kabirlerdeki kimseleri
diriltip kaldıracaktır (yeb’asu).”489; “Yahut görmedin mi o kimseyi ki, evlerinin
duvarları çatıları üzerine çökmüş (alt üst olmuş) bir kasabaya uğradı.
‘Ölümünden sonra Allah bunları nasıl diriltir acaba?!’ dedi. Bunun üzerine
Allah onu öldürüp yüz sene bıraktı; sonra tekrar diriltti (bease)…”490; “De
ki: ‘Onları bir defa yaratıp inşâ eden (ölümden sonra) diriltecek. O, her
türlü yaratmayı gâyet iyi bilir.”491
51) eş-ŞEHÎD: Her şeyi gözleyip bilen; her zaman ve her yerdeki mahlû-
483 2/Bakara, 115
484 2/Bakara, 209
485 11/Hûd, 90
486 85/Burûc, 14
487 11/Hûd, 73
488 85/Burûc, 15
489 22/Hacc, 7
490 2/Bakara, 259
491 36/Yâsin, 79
≈ 196 ≈
Ahmed Kalka n
katını bilip gören. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de toplam 35 yerde geçer. “Şüphesiz
Allah, her şeye şâhit olandır (Şehîdâ).”492
52) el-HAKK: Fiilen var olan, varlığı ve ulûhiyeti gerçek olan; Hiç değişmeden
duran; Hakkı izhar eden. El-Hakk kelimesi, çoğu Allah’ın ismi olarak
Kur’an’da toplam 227 yerde geçer. “İşte böyle hiç şüphesiz Allah, Hakk’ın
tâ kendisidir (huve’l-Hakku).”493
53) el-VEKÎL: Kendisine güvenilip dayanılan; Kendisine havale olunan işleri,
kulların işini düzeltip onların yapacağından daha iyi temin eden. Vekîl
ismi, çoğu Allah’ın ismi olarak Kur’an’da toplam 24 yerde geçer. “Allah’a
tevekkül et, vekil olarak Allah yeter.”494; “…Sana Rabbin vekîl olarak yeter.”
495
54) el-KAVÎ: Kudretli, her şeye gücü yeten. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 11
yerde geçer. “Şüphesiz Allah, en büyük kuvvet sahibidir (Kaviy), sonuçlandırması
da pek şiddetlidir.”496
55) el-METÎN: Çok sağlam ve çok güçlü; Her şeye gücü yeten, kudretli.
İkisi Allah’ın tuzağının özelliği ile ilgili olmak üzere bu isim 3 yerde geçer.
“Şüphesiz rızk veren, metîn (kuvvet sahibi) olan Allah’tır.”497
56) el-VELÎ: Yardımcı ve dost. Kur’ân-ı Kerim’de bu isim 43 yerde kullanılır.
Bu ismin çoğulu evliyâ kelimesi ise 42 yerde zikredilir. “Allah iman edenlerin
velîsidir (dost ve yardımcısıdır), onları karanlıklardan nûra (aydınlığa)
çıkarır.”498
57) el-HAMÎD: Her bakımdan övgüye lâyık. Bütün varlığın diliyle övülen.
Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de toplam 17 yerde geçer. “Ey iman edenler! Kazandıklarınızın
iyilerinden ve rızık olarak yerden size çıkardıklarımızdan
infak edin/hayra harcayın. Size verilse, gözünüzü yummadan alamayacağınız
kötü malı, hayır diye vermeye kalkışmayın. Bilin ki Allah zengindir
(Ğaniy), övgüye lâyıktır (Hamîd).”499
492 4/Nisâ, 33
493 22/Hacc, 6
494 4/Nisâ, 81
495 17/İsrâ, 65
496 8/Enfâl, 52
497 51/Zâriyât, 58
498 2/Bakara, 257
499 2/Bakara, 267
≈ 197 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
58) el-MUHSÎ: Her şeyi tek tek bütün ayrıntılarıyla bilen; İlmiyle her şeyin
sayısını bilen. El-Muhsî ismi, bu şekliyle Kur’an’da geçmez. Ancak, fiil şeklinde
Allah’ın muhsî olduğu ifade edilir. “Andolsun onların tümünü kuşatmış
ve o nları s ayı o larak d a s aymış b ulunmaktayız ( ahsâhum).”500; “O gün
Allah onların hepsini diriltecek ve yaptıklarını kendilerine haber verecektir.
Allah onları (onların yaptıklarını) bir bir saymıştır (ahsâhu). Onlar ise
unutmuşlardır. Allah her şeye şâhiddir.”501; “Şüphesiz ölüleri ancak Biz
diriltiriz. Onların yaptıkları her işi, bıraktıkları her izi yazarız. Biz, her şeyi
apaçık bir kitapta (levh-i mahfûz’da) sayıp yazmışızdır (ahsaynâhu).”502
59) el-MÜBDÎ: Varlıkları orijinal şekilde yaratan; Mahlûkatı maddesiz ve
örneksiz olarak ilk baştan yaratan. Bu isim de Kur’an’da geçmez. Ama Allah’ın
eşsiz şekilde yaratması (mübdî olması), fiil olarak birkaç yerde zikredilir.
“O, ilkin var eden (yübdiü), (sonra dirilterek) döndürecek olandır.”503
60) el-MUÎD: Ölümden sonra tekrar yaratan. Bu isim de Kur’an’da geçmez;
fiil olarak Allah’ın ölümden sonra tekrar yarattığı (muîd olduğu) ifade
edilir. “Allah’ın gerçek bir vaadi olarak hepinizin dönüşü ancak O’nadır.
Çünkü O, mahlûkatı önce (yoktan) yaratır (yebde’ü), sonra da iman edip
sâlih/iyi ameller yapanlara adâletle mükâfat vermek için (onları huzuruna)
geri çevirir (yuîduhû)…”504; “(Rasûlüm!) De ki: (Allah’a) şirk/ortak koştuklarınız
arasında, (birini, yokken) ilk defa yaratacak, arkasından onu (ölümünden
sonra hayata) yeniden döndürecek biri var mı? De ki: Allah ilk
defa yaratıp (yebdeü) (ölümünden sonra) onu yeniden (hayata) döndürür
(yuîduhû). O halde nasıl saptırılırsınız?”505
61) el-MUHYÎ: Can veren, hayatı halk eden, sağlık ve afiyet veren. Muhyî
ismi Kur’an’da 2 yerde geçer. “Allah’ın rahmetinin eserlerine bir bak: Arzı,
ölümünün ardından nasıl diriltiyor?! Şüphesiz O, ölüleri de mutlaka diriltendir
(Muhyî). O, her şeye kadirdir.”506; “Ona (yeryüzüne) can veren,
elbette ölüleri de diriltendir (Muhyî). O, her şeye kadirdir.”507
500 19/Meryem, 94
501 58/Mücâdele, 6
502 36/Yâsin, 12
503 85/Burûc, 13
504 10/Yûnus, 4
505 10/Yûnus, 34
506 30/Rûm, 50
507 41/Fussilet, 39
≈ 198 ≈
Ahmed Kalka n
62) el-MÜMÎT: Ölümü yaratan, ecelleri geldiğinde canlıları öldüren. Mümît
ismi de Kur’an’da yoktur. Fakat, Allah’ın eceli gelen canlıları öldürmesi
(mümît olduğu) birçok âyette bahsedilir. “Dirilten (yuhyî) ve öldüren (yumît)
Allah’tır.”508
63) el-HAYY: Ezelî ve ebedî hayatla daima diri; her şeyi bilen ve her şeye
gücü yeten. Kur’an’da bir kısmı Allah’ın isim-sıfatı olarak geçen Hayy kelimesi
toplam 19 yerde geçer. “Allah, O’ndan başka ilâh/tanrı yoktur; O,
hayydir, kayyûmdur.”509; “Sen asla ölmeyen ve daima diri olan (Allah)’a
(el-Hayy) tevekkül et ve O’nu hamd ile tesbih et.”510
64) el-KAYYÛM: Her varlığın kendisine bağlı olduğu, kâinatı yöneten en
yüce varlık; Her şeyi tutan. Kayyûm ismi Kur’an’da hepsi Allah için olmak
üzere toplam 3 yerde geçer. “Allah, O’ndan başka ilâh yoktur. Hayy’dır,
Kayyûm’dur.”511; “Hayy ve Kayyûm olan Allah’tan başka ilâh yoktur.”512
65) el-VÂCİD: Dilediğini dilediği zaman bulabilen, hiçbir şeye muhtaç olmayan,
müstağnî. El-Vâcid ismi Kur’an’da yoktur. Ama, Allah’ın hiçbir şeye
muhtaç olmayıp, istediğini bulup yapması anlamında Kur’an’da bazı âyetler
vardır. “Bir yoksul iken, seni bulup (vecede-ke) zengin etmedi mi?”513
66) el-MÂCİD: Şanlı, şerefli; kadri ve keremi bol olan. Bu ism-i şerif Kur’ân-ı
Kerim’de geçmemektedir. Aşağı yukarı aynı anlamda olan ve aynı kökü paylaşan
el-Mecîd ismi 2 yerde Allah’ın isim-sıfatı olarak kullanılır: “Şüphesiz O,
övülmeye lâyık olandır (Hamîd’dir), Mecid’dir.”514; “(O Allah) Arş’ın sahibidir,
çok yücedir (el-Mecîd).”515
67) el-VÂHİD: Tek, zâtında, sıfatlarından, işlerinde, isimlerinde, hükümlerinde
asla ortağı veya benzeri olmayan; Bölünüp parçalara ayrılmaması
ve benzerinin bulunmaması anlamında tek. Çoğu Allah’ın isim-sıfatı olarak
kullanılan Vâhıd kelimesi Kur’an’da toplam 30 yerde geçer. “… De ki: Allah
her şeyi yaratandır. Ve O, birdir (el-Vâhid), karşı durulamaz güç sahibidir
508 3/Âl-i İmrân, 156
509 2/Bakara, 255
510 25/Furkan, 58
511 2/Bakara, 255
512 3/Al-i İmran, 2 ve Bak. 20/Tâhâ, 111
513 93/Duhâ, 8
514 11/Hûd, 73
515 85/Burûc, 15
≈ 199 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
(el-Kahhâr).”516; “Sizin İlâhınız tek bir İlâhtır (İlâhun vâhid), O’ndan başka
ilâh yoktur. O bağışlayandır, merhametlidir.”517
68) es-SAMED: Arzu ve ihtiyaçları sebebiyle her varlığın kendisine yöneldiği,
ancak kendisi hiçbir şeye muhtaç olmayan. İhtiyaçların giderilmesi için
tek mercî. Kur’an’da 1 yerde geçer: “Allah, samed’dir.”518
69) el-KAADİR: Her şeye gücü yeten, tam kudret sahibi; İstediğini istediği
gibi yapmaya gücü yeten. Bu isim, Kur’an’da 7 yerde geçer. Bu ismin bir
benzeri (aynı kökten ve aynı anlamda olan) Kadîr ismi de Kur’an’da toplam
45 yerde geçer. “De ki: ‘Allah’ın size üstünüzden (gökten) veya ayaklarınızın
altından (yerden) bir azap göndermeye ya da birbirinize düşürüp bazınıza
bazınızın hıncını tattırmaya gücü yeter (el-Kaadir).”519; “Gerçekten O,
her şeye güç yetirendir (Kadîr).”520
70) el-MUKTEDİR: Her şey gücü yeten, kudretli; Kuvvet ve kudret sahipleri
üzerinde istediği gibi tasarruf eden. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 2 yerde
geçer: “Onlar bütün âyetlerimizi yalanladılar. Biz de onları güç ve kudretimize
lâyık bir şekilde (muktedir) yakaladık.”521;“Takvâ sahipleri cennetlerde
ve ırmakların kenarlarında, Muktedir/Güçlü ve Yüce Allah’ın huzurunda
hak meclisindedirler.”522
71) el-MUKADDİM: Öne alan; Arzu ettiğini ileri geçiren, Cennet’e yaklaştıran.
Bu ism-i şerif Kur’an’da geçmez.
72) el-MUAHHİR: İstediğini geriye koyan, arkaya bırakan. Bu ism-i şerif
de Kur’an’da geçmemektedir, ancak hadis-i şerifte geçmektedir.523
73) el-EVVEL: İlk, O’ndan öncesi olmayan evvel; Varlığının başlangıcı olmayan.
Evvel kelimesi, bazısı Allah’ın isim ve sıfatı olarak Kur’an’da toplam
23 yerde kullanılır. “O, Evveldir.”524
74) el-ÂHİR: Son, Bâki olan, O’ndan sonrası olmayan son; Varlığının sonu
olmayan. Bazısı Allah’ın isim ve sıfatı olarak, çoğunluğu da farklı durumla-
516 13/Ra’d, 16
517 2/Bakara, 163
518 112/İhlâs, 2
519 6/En’âm, 65
520 46/Ahkaf, 33
521 54/Kamer, 42
522 54/Kamer, 55
523 Bak. Buhârî, Teheccüd 1
524 57/Hadîd, 3
≈ 200 ≈
Ahmed Kalka n
rı anlatan şekilde Kur’an’da âhir kelimesi toplam 28 yerde zikredilir. “…Ve
Âhirdir.”525
75) ez-ZÂHİR: Varlığını ve birliğini belgeleyen birçok delilin bulunması
açısından apâşikâr; Kudret ve saltanatıyla âşikâr olan/gizli olmayan. “…Ve
Zâhirdir.”526
76) el-BÂTIN: Gizli; Zâtının görülmesi ve mâhiyetinin bilinmesi açısından
gizli. El-Bâtın ismi, Kur’an’da 1 yerde geçer:“…Ve Bâtındır.”527
77) el-VÂLÎ: Kâinatın hâkimi ve yöneteni. “Vâl” şeklinde bu isim, Kur’an’da
1 yerde geçer: “Onlar için O’ndan (Allah’tan) başka vâlî yoktur.”528
78) el-MÜTEÂLÎ: İzzet, şeref ve hükümranlık bakımından en yüce, erişilmesi
mümkün olmayan. El-Müteâl ismi, Kur’an’da 1 yerde geçer: “O, gaybı
da, müşâhede edileni de bilendir. Çok büyüktür, yücedir (el-Müteâl).”529
79) el-BERR: İyilik ve ihsânı bol olan. Kullarına karşı iyiliği ve bahşişi bol
olan. Bütün iyilik, güzellik ve ihsânın tek kaynağı. Kur’ân-ı Kerim’de el-berr
kelimesi toplam 12 yerde geçer. Fakat bunların çoğu kara (yeryüzü) anlamındadır.
Sadece 1 âyette Allah’ın sıfatı olarak kullanılır: “Gerçekten O, iyiliği
bol (el-Berr) merhameti çok olandır.”530
80) et-TEVVÂB: Tevbeleri çokca kabul edip günahları bağışlayan; Kullarını
tevbeye teşvik edip onların tevbelerini kabul eden. Tevvâb ismi Kur’an’da
toplam 11 yerde geçer. “Şüphesiz O Tevvâb’dır/tevbeleri kabul edendir,
merhametlidir (Rahîm’dir).”531
81) el-MÜNTAKIM: Suçluları lâyık ve müstahak oldukları şekilde adâleti
ile cezâlandıran. “Gerçekten Biz, suçlu günahkârlardan intikam alıcılarız
(müntakımûn).”532
525 57/Hadîd, 3
526 57/Hadîd, 3
527 57/Hadîd, 3
528 13/Ra’d, 11
529 13/Ra’d, 9
530 52/Tûr, 28
531 2/Bakara, 37
532 32/Secde, 22
≈ 201 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
82) el-AFÜVV: Çok affedici; İnsanların günahlarını kendilerinde sorumluluk
kalmayacak şekilde affeden. Afüvv ismi Kur’an’da toplam 5 yerde geçer.
“Şüphesiz Allah affedendir (Afüvv), güç yetirendir (Kadîr).”533
83) er-RAÛF: Şefkatli, çok merhametli, pek müşfik. Raûf ismi Kur’an’da
toplam 11 yerde geçer. “Çünkü O, onlara (karşı) çok şefkatlidir (Raûf), çok
merhametlidir (Rahîm).”534
84) MÂLİKÜ’L MÜLK: Mülkün hakiki ve ebedî sahibi. Bu isim Kur’an’da 1
yerde geçer: “De ki: ‘Ey mülkün sahibi (Mâlike’l-mülk) Allah’ım, dilediğine
mülkü verirsin ve dilediğinden mülkü çekip alırsın, dilediğini Aziz kılar,
dilediğini alçaltırsın, hayır Senin elindedir. Gerçekten Sen her şeye güç
yetirensin.”535
85) ZÜ’L-CELÂLİ VE’L-İKRÂM: Azamet ve kerem sahibi; Büyüklük ve ikram
sahibi. Bu isim, Kur’ân-ı Kerim’de 2 yerde geçer. “(Yer) üzerindeki her
şey yok olucudur, Celâl ve ikram sahibi (zü’l-celâli ve’l-ikrâm) Rabbinin
yüzü (zâtı) bâki kalacaktır.”536; “Büyüklük ve ikram sahibi (zü’l-celâli ve’l-ikrâm)
Rabbinin adı yücelerden yücedir.”537
86) el-MUKSIT: Adâletle hükmeden, bütün işlerini denk ve birbirine uygun
ve yerli yerinde yapan. Kur’ân-ı Kerim’de el-Muksıt ismi geçmez. Ama,
Allah’ın kıst ile davrandığı (yani muksit olduğu) ifade edilir. “Oysa onlar, haksızlığa
uğratılmadan aralarında adâletle (bi’l-kıst) hükmedilmiştir.”538
87) el-CÂMİ’: İstediğini istediği zaman istediği yerde toplayan; Bütün
övgü ve erdemleri zâtında toplayan; evrendeki tüm varlıkları tüm bir âhenk
içinde toplayıp düzenleyen; bütün mahlûkatı hesaba çekmek üzere kıyâmet
gününde bir araya getiren. Câmi’ ismi Kur’an’da 2 yerde kullanılır. “Rabbimiz,
kendisinde şüphe olmayan bir günde insanları muhakkak Sen toplayacaksın
(câmiu’n-nâs). Doğrusu Allah, va’dinden cayıp dönmez.”539; “O
(Allah,) Kitap’ta size şöyle indirmiştir ki: Allah’ın âyetlerinin inkâr edildiğini
yahut onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar bundan başka bir söze
533 4/Nisâ, 149
534 9/Tevbe, 117
535 3/Âl-i İmrân, 26
536 55/Rahmân, 26-27
537 55/Rahmân, 78
538 10/Yûnus, 54
539 3/Âl-i İmrân, 9
≈ 202 ≈
Ahmed Kalka n
dalıncaya (başka konuya geçinceye) kadar kâfirlerle beraber oturmayın;
yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Elbette Allah, münâfıklarları ve kâfirleri
Cehennemde bir araya getirecektir (câmi’).”540
88) el-ĞANÎ: Çok zengin; Kendisi her şeyden müstağnî, kendi dışındaki
her şey O’na muhtaç. Ğanî ismi Kur’an’da toplam 20 yerde geçer. “Şüphesiz
Allah hiçbir şeye ihtiyacı olmayandır (el-Ğaniyy), övülmeye lâyık olandır.”
541
89) el-MUĞNÎ: Zenginlik veren; kullarından dilediğini keremiyle zengin
eden. Muğnî ismi Kur’an’da geçmez. Fakat, Allah’ın zengin kılması (muğnî
olması) bazı âyetlerde vurgulanır. “Allah dilerse sizi kendi fazlından zengin
kılar (yuğnîkümullah).”542
90) el-MÂNİ’: Bir şeyin olmasına mâni olan; Kötülüklere engel olan, hikmeti
gereği dilemediği şeylerin gerçekleşmesine izin vermeyen. Bu isim de
Kur’ân-ı Kerim’de geçmez. Ancak, bu anlamda âyetler vardır: “Allah sana,
bir zarar dokunduracak olursa, O’ndan başka bunu senden kaldıracak
yoktur. Ve eğer sana bir hayır isterse O’nun bol fazlını geri çevirecek de
yoktur. Kullarından dilediğine bunu isâbet ettirir. O, bağışlayandır, merhametlidir.”
543
91) ed-DÂRR: Zarar verici olanlar dâhil olmak üzere her şeyi yaratan.
Bu isim de Kur’ân-ı Kerim’de geçmez. Ancak, bu ism-i celilin mânâsı, bazı
âyetlerde beyan buyrulur.544 Hadis-i şerifte de şöyle buyrurlur: “Zarar verene
Allah zarar verir. Güçlük çıkarana Allah güçlük çıkarır.”545
92) en-NÂFİ’: Fayda veren; Faydalı ve menfaat verici şeyleri yaratan. Bu
ism-i celil de Kur’an’da geçmez. Ama, mânâsı bazı âyetlerde kullanılır: “De
ki: Allah’ın dilemesi dışında kendim için zarardan veya faydadan (hiçbir
şeye) mâlik değilim.”546
93) en-NÛR: Nurlandıran, nûr kaynağı; Âlemleri ve gönülleri nurlandıran.
540 4/Nisâ, 140
541 2/Bakara, 267
542 9/Tevbe, 28
543 10/Yûnus, 107; 6/En’âm, 17
544 6/En’âm, 17; 10/Yûnus, 107; 39/Zümer, 38
545 Ebû Dâvud, Akdiye 31, Hds no: 3635; İbn Mâce, Ahkâm 17, Hadis no: 2342; Tirmizî, Birr ve’s- Sıla
27, Hadis no: 2005
546 10/Yûnus, 49; 48/Fetih, 11; 7/A’râf, 188
≈ 203 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
Nûr kelimesi Kur’an’da Allah’ın kitabı, aydınlık gibi anlamlarla birlikte Allah’ın
nûru anlamında da kullanılır. Toplam 43 yerde geçer. “Allah, göklerin ve
yerin nurudur.”547
94) el-HÂDÎ: Yol gösteren, murada erdiren; Hidâyet yaratan, istediği kulunu
hayırlı yollara muvaffak kılan. Hâd(î) kelimesi Kur’an’da toplam 10 yerde
geçer. “Hiç şüphe yok ki Allah, iman edenleri dosdoğru yola yöneltip iletmektedir
(hâd).”548
95) el-BEDÎ’: Bütün varlıkları eşi ve örneği olmadan sanatkârâne bir şekilde
yaratan; hayret verici âlemler icad eden. Her ikisi de “Bedî’u’s-semâvâti
ve’l-arz” şeklinde olan Bedî’ ismi Kur’an’da 2 yerde geçer. “(O,) Gökleri ve
yeri eşsiz yaratandır (Bedî’). O, bir işin olmasını dilediğinde, ona yalnızca
‘ol’ der, o da hemen oluverir.”549; “O, göklerin ve yerin eşsiz yaratıcısıdır.”
550
96) el-BÂKÎ: Varlığının sonu olmayan, daima var olan. Bâkî ismi de
Kur’an’da bu şekilde geçmez. Ancak anlamı bazı âyetlerde zikredilir: “Allah,
daha hayırlıdır ve daha süreklidir, kalıcıdır (ebka).”551
97) el-VÂRİS: Varlığının sonu olmayan; Varlığı devamlı olan servetlerin hakiki
sahibi; Her şey yokluğa döndükten sonra da varlığı ve saltanatı devam
eden. El-Vâris kelimesinin çoğulu el-Vârisûn ve el-Vârisîn şeklinde Allah’ın
isim-sıfatı olarak 2 yerde geçer. “Şüphesiz Biz, gerçekten Biz yaşatır ve öldürürüz
ve vâris olanlar Biziz (Vârisûn).”552“…Sen vârislerin en hayırlısısın
(her şey sonunda Senindir).”553
98) er-REŞÎD: Bütün işleri isâbetli ve hedefine ulaşan, kullarını doğru yola
irşad edici. Birkaç âyette başkası için kullanılan reşîd kelimesi, Allah için
Kur’an’da kullanılmamıştır. Ama, bu ismin anlamı, Kur’an’ın bazı âyetlerinde
geçer: “Andolsun, bundan önce İbrahim’e rüşdünü (ruşdehû) vermiştik ve
Biz, onu (doğruyu seçme yeteneğinde olduğunu) bilenlerdik.”554
547 24/Nûr, 35
548 22/Hacc, 54
549 2/Bakara, 117
550 6/En’âm, 101
551 20/Tâhâ, 73 ve Bak. 55/Rahmân, 27
552 15/Hicr, 23
553 21/Enbiyâ, 89
554 21/Enbiyâ, 51; Yine Bak. Ruşd kelimesi: 18/Kehf, 66
≈ 204 ≈
Ahmed Kalka n
99) es-SABÛR: Çok sabırlı. Esmâü’l-Hüsnâ hadisinde yer alan bu ism-i
celil, Kur’ân-ı Kerim’de geçmez. Şu âyet-i kerime, es-Sabûr ism-i celilinin
mânâsını beyan etmektedir: “Eğer Allah, insanları zulümleri nedeniyle sorguya
çekecek olsaydı, onun üstünde (yer yüzünde) canlılardan hiçbir şey
bırakmazdı. Ancak onları, adı konulmuş bir süreye kadar ertelemektedir.
Onların ecelleri gelince ne bir saat ertelenebilir ne de öne alınabilir.”555
Allah’ın çok sabırlı, yani sabûr olduğundan bahseden bir hadis-i şerif de
şöyledir: “Yüce Allah’tan daha sabırlı ve aleyhinde (bâtıl iddiaların verdiği)
ezâya hilimli hiçbir kimse, yahut hiçbir şey yoktur. Çünkü insanların bir
kısmı O’na oğul isnad edip çağırıyorlar. Böyleyken şüphesiz Allah, onları
âfiyette kılıyor ve onları tüm türlü nimetlerle rızıklandırıyor.”556
Âlimlerin ittifakıyla Güzel İsimler 99’a münhasır değildir. Allah’a
ait her şey sınırsız ve sonsuz olduğu gibi, isimleri de sınırsızdır.
Kur’ân-ı Kerim’de isim sigası halinde bulunduğu halde, Tirmizî’nin
yukarıda saydığımız meşhur listesinde görülmeyen vasıflar/isimler
vardır. Bunlar 27 adettir.
Bilmekte fayda var: Tirmizî, kendi rivayet ettiği, isimlerin tek tek sayıldığı
99 isimli hadise “garîb” demektedir. Garîb hadis: Bir râvînin yalnız başına
rivâyet ettiği, rivâyette tek kaldığı hadis demektir.
Yukarıdaki listenin dışında, Kur’an’daki Diğer İsimler:
1. er-RAB: Varlıklar âlemini yaratan, terbiye ederek geliştiren, onları maddî
ve mânevî olgunluğa götüren, terbiyenin bütün gereklerine mâlik ve her
şeye sahip olan. (Kur’an’da 970 yerde kullanılır) “Hamd (övülme), âlemlerin
Rabbi Allah’a mahsustur.”557; “Yaratan Rabbinin adıyla oku.”558
2. el-İLÂH: İbâdet edilen, mâbud, ilâh. Kur’an’da çoğu Allah için, bazen
de müşriklerin sahte tanrıları için olmak üzere toplam 147 yerde geçer. “Sizin
ilâhınız tek bir İlâhtır.”559; “Allah’tan başka ilâh yoktur; O, Rahmân’dır,
Rahîm’dir.”560
3. el-MUHIYT: Kuşatan, ilim ve kudretle ihâta eden. Muhıyt ismi, Allah’ın
555 16/Nahl, 61; Allah’ın sabûr olmasıyla ilgili yine Bak. 18/Kehf, 58; 35/Fâtır, 45; 22/Hacc, 48.
556 Buhârî, Edeb 124; Müslim, Münâfıkîn 9, Hadis no: 49-50
557 1/Fâtiha, 2
558 96/Alak, 1
559 2/Bakara, 163
560 2/Bakara, 163
≈ 205 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
isim-sıfatı olarak Kur’an’da 8 âyette geçer. “…Allah, kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır.”
561
4. el-KADÎR: Kudreti tam olan, Her şeye gücü yeten. Hikmetin gereğine
göre istediğini yapan. Kur’an’da 45 yerde geçer. “Allah, şüphesiz her şeye
kadirdir.”562
5. el-KÂFÎ: Kifâyet eden, yeten, üzerine alan. Kullarına yardım eden, vekil
olan, yol gösteren, yaptıklarını bilen, gören, hesaba çeken. O, her şeye kâfi
olduğundan ibâdet, ümit, rağbet, tevekkül ve duâ yalnız O’ndan olur. El-
Kâf(î), Kur’an’da yalnız 1 yerde Allah hakkında zikredilir. “Allah kuluna kâfi
değil midir? Seni O’ndan başkalarıyla korkutuyorlar. Allah, kimi saptırırsa
artık onun yolunu doğrulayacak, hidâyet verecek biri yoktur.”563
6. eş-ŞÂKİR: Kullarına, yaptıkları ibâdet ve şükürlerinin karşılığı olarak
çok mükâfat ve nimet veren, az veya çok her itaati ödüllendiren, bol, çok
ve devamlı nimet ihsan eden. Kur’an’da 4 âyette geçen şâkir kelimesinin
2’si insanlar hakkında kullanılır. 2 âyette Allah’ı tavsif eder. “Her kim gönüllü
olarak bir iyilik yaparsa, şüphesiz Allah kabul eder (şâkir) ve (yapılanı)
hakkıyla bilir.”564
7. el-HAKÎM: Hâkim olan, karar veren, hükmeden, hikmetli, her şeyi yerli
yerince yapan, yöneten, men eden, sağlam yapan. Kur’an’da toplam 97
âyette geçen el-Hakîm kelimesi, 91 âyette Allah’ı tavsif eder. “… Allah dileseydi,
sizi de zahmet ve meşakkate sokardı. Çünkü Allah güçlüdür (Azîz),
hakîmdir (Hakîm).”565
8. el-KÂHİR:
Gâlip gelen, zelil eden, istediğini yapan, üstün gelen, gücü her şeyi kuşatan,
kuvvet ve kudretine güç yetirilemeyen, yarattıklarını dilediği gibi yöneten,
dilediğini yapmaktan hiçbir şey kendisini âciz bırakamayan. Allah’ın
sıfatı olarak 2 âyette geçer. “O, kullarının üstünde tam gâliptir, her türlü
tasarrufa sahiptir (kâhir). O, hüküm ve hikmet sahibidir (Hakîm), her şeyden
haberdardır. (Habîr).”566
561 2/Bakara, 19. Diğer âyetler: 3/Âl-i İmrân, 120; 4/Nisâ 108, 126; 8/Enfâl, 47; 11/Hûd, 92; 41/
Fussılet, 54; 85/Burûc, 20.
562 2/Bakara, 20
563 39/Zümer, 36
564 2/Bakara, 158 ve Bak. 4Nisâ, 147
565 2/Bakara, 220
566 6/En’âm, 18 ve Bak. 6/En’âm, 61
≈ 206 ≈
Ahmed Kalka n
9. el-MEVLÂ: Rab, dost, yardım eden, ihsân eden. Kur’an’da 18 yerde
geçen mevlâ kelimesi, 12 yerde Allah’ın isim-sıfatı olarak zikredilir. “Ey Rabbimiz!
Bize gücümüzün yetmediği işleri yükleme. Bizi affet. Bizi bağışla.
Bize acı. Sen bizim mevlâmızsın. Kâfirler topluluğuna karşı bize yardım
et.”567; “… Namazı kılın, zekâtı verin ve Allah’a sımsıkı sarılın. O, sizin mevlânızdır.
Ne güzel mevlâdır, ne güzel yardımcıdır (O).”568
10. en-NASIYR: Çok yardım eden, sürekli yardım eden, te’yid ve takviye
eden, kurtaran, zafer veren. Kendisinin yardımından mahrum etmeyeceğinden
emîn olunan. Nasıyr kelimesi Kur’an’da toplam 24 yerde geçer. Çoğu
Allah için isim-sıfat olarak kullanılır. Rabbin yol gösteren (hâdî) ve yardım
eden (nasıyr) olarak yeter.”569; “Sizin Allah’tan başka ne dostunuz (velîy)
ne de yardımcınız (nasıyr) vardır.”570
11. el-HÂLIK: Yaratıcı, Düzgün biçimde takdir edip bir şeyi örnek almaksızın
icad etmek. Allah’ın hâlık sıfatı, Kur’an’da 8 âyette geçer ve her şeyi
yaratanın Allah olduğu bildirilir. “De ki: Allah, her şeyin yaratıcısıdır (hâlık).
O tektir, kahhârdır.”571; “Allah’tan başka yaratıcı mı var?”572
12. el-MELİK: Kâinatın mâliki, sahibi ve yöneticisi. Kur’ân-ı Kerim’de çoğu
Allah’ın isim-sıfatı olmak üzere toplam 13 yerde geçer. “Hak/gerçek melik
Allah, yücedir.”573; “De ki: İnsanların Rabbine, insanların Melikine (mutlak
sahip ve hâkimine), insanların İlâhına sığınırım.”574
13. el-KEFÎL: Şâhit, vekil, referans. Kur’ân-ı Kerim’de 1 yerde geçer. “Antlaşma
yaptığınız zaman, Allah’ın ahdini yerine getirin ve Allah’ı üzerinize
şâhit tutarak (Kefîl), pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Şüphesiz
Allah, yapacağınız şeyleri çok iyi bilir.”575
14. el-HALLÂK: Mükemmel yaratan, devamlı yaratan. Kur’ân-ı Kerim’de
2 yerde geçer ve Allah’ın isim-sıfatı olarak kullanılır. “Şüphesiz Rabbin hak-
567 2/Bakara, 286
568 22/Hacc, 78
569 25/Furkan, 31
570 9/Tevbe, 116
571 13/Ra’d, 16
572 35/Fâtır, 3
573 20/Tâhâ, 114
574 114/Nâs, 1-3
575 16/Nahl, 91
≈ 207 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
kıyla yaratan (Hallâk), çok iyi bilendir (Alîm).”576
15. el-EKREM: Çok ikram eden, ikrâmı en çok olan. Allah’ın sıfat-ismi olarak
Kur’ân-ı Kerim’de bu isim, 1 yerde kullanılır. “Oku ve Rabbin, en büyük
kerem sahibidir (el-Ekrem).”577
16. el-A’LÂ: Çok yüce, en şerefli, Şânı ve kadri yüksek, kudreti çok büyük
olan. Kur’an’da toplam 2 âyette Allah’ın isim-sıfatı olarak kullanılır. “Yüce
(A’lâ) Rabbinin adını tesbih (ve takdis) et.”578
17. el-MÜBÎN: Varlığı âşikâr olan, hakkı izhar eden, gerçeği beyan eden.
Mübîn kelimesi, değişik birçok şeyin sıfatı olarak Kur’an’da toplam 119 yerde
geçer. Bunlardan sadece 1 âyette Allah’ın sıfatı olarak geçer: “…Ve bilirler
ki Allah haktır, apaçıktır (Mübîn).”579
18. el-HAFÎ: Çok ikram eden, son derece iyilik ve lütuf sahibi, her şeyi
bilen. Kur’an’da 2 yerde geçer. Bunlardan biri Allah’ın sıfat-ismi olarak kullanılır.
“…O (Allah) bana karşı çok lütufkârdır (Hafî).”580
19. el-KARÎB: Yakın; Affı, mağfireti, rahmeti, bilmesi, görmesi ve duyması
itibariyle kullarına yakın olan. Karîb kelimesi Kur’an’da 25 âyette geçer, bunlardan
5’i Allah’ın sıfatı olarak kullanılır. “(Ey Peygamberim! Kullarım, sana
Benden sorarlarsa (onlara bildir ki): Ben (onlara) yakınım (karîb). Bana
duâ edince, duâ edenin duâsına icâbet ederim…”581; “… Şüphesiz O,
işitendir (Semî’), yakındır (Karîb).”582
20. el-EHAD: Bir, tek, yegâne. Eşi,benzeri ve ikincisi bulunmayan bir tek.
Allah’ın Ehad ismi sadece 1 âyette geçer: “De ki: ‘O Allah tektir/birdir.”583
21. ĞÂFİRU’Z-ZENB: Günahları bağışlayan. Kur’an’da 1 âyette geçer. “…
(Allah,) Günahı bağışlayandır (Ğâfiru’z-zenb)…”584
22. ŞEDÎDU’L-IKAAB: Cezalandırması çok şiddetli olan. Bu isim-sıfat,
576 15/Hıcr, 86 ve Bak. 36/Yâsin, 81
577 96/Alak, 3
578 87/A’lâ, 1 ve Bak. 92/Leyl, 20
579 24/Nûr, 25
580 19/Meryem, 47
581 2/Bakara, 186
582 34/Sebe’, 50
583 112/İhlâs, 1
584 40/Mü’min, 3
≈ 208 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’ân-ı Kerim’de 14 yerde geçer. “Bilin ki, şüphesiz Allah, cezalandırması
şiddetli olandır…”585; “Allah, kuvvetlidir, azâbı şiddetlidir.”586
23. FÂTIRU’S-SEMÂVÂTİ VE’L-ARD: Yeri ve gökleri yaratan; Yoktan var
eden. Kur’an’da 6 âyette geçer. “De ki, gökleri ve yeri yoktan var eden, besleyen
fakat, kendisi beslenmeyen Allah’tan başka dost mu tutayım?...”587
24. RAFÎU’D-DERECÂT: Dereceleri yükselten; Peygamber ve mü’minlerin
itibar, derece, şan ve şereflerini artıran. Gökleri tabaka tabaka yükselten,
kullarının dünyada derecelerini veya cennetteki mevkilerini yükselten.
Kur’an’da 1 âyette geçer. “Dereceleri yükselten, Arş’ın sahibi Allah, kavuşma
günüyle korkutmak için kullarından dilediğine irâdesiyle ilgili vahyi
indirir.”588
25. ĞÂLİB ALÂ EMRİH: Emrinde, işinde ve hükmünde gâlip olan, üstün
gelen. Kur’an’da 1 yerde Allah’ın sıfatı olarak geçer. “Allah emrinde gâliptir,
fakat insanların çoğu (bunu) bilmezler.”589
26. KÂİM ALÂ KÜLLİ NEFS: Varlıkları, tüm yaratıkları görüp gözeten, koruyan
ve yöneten. Allah’ın sıfatı olarak Kur’an’da 1 yerde geçer. “Her nefsin
kazandığını görüp gözeten, koruyan (Allah), hiç böyle olmayan gibi olur
mu?”590
27. HAYRUN HÂFIZAN: En iyi koruyup gözeten. Allah’ın sıfatı olarak
Kur’ân-ı Kerim’de 1 yerde geçer. “Allah en hayırlı koruyucudur. O, acıyanların
en merhametlisidir.”591
İbn Mâce592 rivâyetinde bulunup da, yukarıda sayılıp açıklanan Tirmizî’nin593
meşhur rivâyetinde bulunmayan esmâü’l-hüsnâ şunlardır:
1- el-BÂRR: Kullarına iyilik yapan, çok lutufkâr, çok merhametli, çok şefkatli
demektir. Bârr şeklinde Kur’an’da geçmez; aynı anlamda Berr şeklinde
585 5/Mâide, 98
586 8/Enfâl, 52
587 6/En’âm, 14
588 40/Mü’min, 15
589 12/Yusuf, 21
590 13/Ra’d, 33
591 12/Yusuf, 64
592 Duâ, 10
593 Deavât, 82
≈ 209 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
Allah için 1 âyette geçer.594 Kıta ve geniş kara parçası anlamında 12 âyette
berr kelimesi kullanılmıştır.
2- el-CEMÎL: Allah’ın söz, fiil ve işlerinin iyi ve güzel, O’nun iyilik ve ihsan
sahibi olduğunu ifade eder. Allah’ın her eseri, her yaptığı ve her davranışı
güzeldir. Allah’ın ismi olarak Kur’an’da geçmez. Bir hadiste şöyle buyrulur:
“Allah cemîldir/güzeldir, cemâli/güzeli sever.”595
3- el-KÂHİR: Kur’an’da Allah’ın sıfatı olarak 2 âyette geçmiştir: “O, kullarının
üstünde tam gâliptir, hakîmdir.”596
4- el-KARÎB: Yakın. Zaman, mekân ve cihet itibarıyla değil; kullarına
onların hallerini, yaptıklarını, söylediklerini, düşündüklerini, duâlarını bilmesi,
görmesi, duyması, şâhit olması, yardım etmesi, koruması itibarıyla yakın
demektir. Karîb kelimesi Kur’an’da 25 yerde geçmiş ve bunlardan 5 tanesi
Allah’ı nitelemede kullanılmıştır. “Kullarım, sana Benden sorararlarsa (onlara
bildir ki): Ben (onlara) yakınım (karîb).”597
5- er-RÂŞİD: Söz ve fiillerinde isâbetli olan, hakîm, doğru yolu gösteren,
öğreten; yardımcısı olmadan bütün işleri en güzel bir şekilde yöneten, tedbirli
olan demektir. Allah’ın isim veya sıfatı olarak bu şekilde geçmemekle
birlikte; Allah’ın doğru yolu gösterici olduğu birçok âyette bildirilmiştir.
6- er-RABBU: Kur’an’da 970 yerde geçer. Varlıklar âlemini yaratan, terbiye
ederek geliştiren, onları maddî ve mânevî olgunluğa götüren, terbiyenin
bütün gereklerine mâlik ve her şeye sahip olan.
7- el-MÜBÎN: Varlığı gizli olmayan, apaçık olan, hakkı izhar eden, gerçeği
beyan eden demektir. Kur’an’da 119 yerde geçer. Allah’ın sıfatı olarak sadece
1 âyette kullanılır: “… Ve bilirler ki Allah haktır, mübîndir/apaçıktır.”598
8- el-BURHÂN: Hak ile bâtılı, doğru ile yanlışı ayıran, bütün şüpheleri gideren
kesin delil anlamında Kur’an’da 8 âyette geçer. Kur’an’da Allah’ın sıfatı
olarak kullanılmaz.
594 52/Tûr, 28
595 Müslim, Birr 57
596 6/En’âm, 18; 61
597 2/Bakara, 186
598 24/Nûr, 25
≈ 210 ≈
Ahmed Kalka n
9- eş-ŞEDÎD: Şiddetli olan demektir. Allah hakkında Kur’an’da “Şedîdu’-
azâb” (1 âyette,599 “Şedîdu’l-ıkâb” şeklinde ise 14 âyette geçer. Her ikisi
de cezalandırması, azâbı şiddetli olan anlamına gelir.
10- el-VÂKIY: Allah’ın yaratıklarını tehlikelerden koruduğunu ifade eder.
Mü’minleri dünya ve âhirette koruyup kollayan. Kur’an’da Allah’ın sıfatı olarak
bu şekilde geçmez.
11- ZÜ’L-KUVVETİ: Kadir, çok güçlü, kuvveti tam olan, asla âcizliği bulunmayan
demektir. Kur’an’da Allah’ın sıfatı olarak 1 âyette geçer: “Gerçekten
rızık veren, sağlam, kuvvet sahibi olan ancak Allah’tır.”600
12- el-KAİM: Her şeyi görüp gözeten, koruyan. Kur’an’da Allah’ın sıfatı
olarak 1 âyette geçmiştir: “Her nefsin kazandığını görüp gözeten, koruyan
(Allah), hiç böyle olmayan gibi olur mu?”601 Kayyûm şeklinde ise 3 âyette
geçer.
13- Ed-DÂİM: Sürekli var olan, ölümlü olmayan, Bâki. Kasas sûresinin 28
ve Rahmân sûresinin 26-27. âyetleri Allah’ın bu sıfatına delâlet eder.
14- el-HÂFIZ: Koruyan, esirgeyen/merhamet eden, gözeten, gizliyi bilen
anlamına gelir. Kur’an’da tekil ve çoğul olarak 28 defa kullanılmıştır. “Kur’an’ı
Biz indirdik ve Onu koruyacak olan da Biziz (Hâfızûn).”602 “En hayırlı koruyucu
Allah’tır. O, merhametlilerin en merhametlisidir.”603
15- el-FÂTIR: Yaratan, icad eden, yokken var eden demektir. Kur’an’da
6 yerde geçer. Hepsi de gökleri ve yeri yaratmasıyla ilgilidir. “De ki, gökleri
ve yeri yoktan var eden, besleyen, fakat kendisi beslenmeyen Allah’tan
başka dost mu tutayım?”604
16- es-SÂMİ’: Sözlerin açığını da gizlisini de işiten demektir. Allah, insanların
fısıltılarına varıncaya kadar iyi veya kötü her sözünü işitir ve gereğini yapar,
duâ ve niyazları duyar ve icâbet eder. Sâmi’ şeklinde Kur’an’da geçmez.
Aynı anlamda Semî’ şeklinde Kur’an’da 47 âyette geçer.
599 2/Bakara, 165
600 51/Zâriyât, 58
601 13/Ra’d, 33
602 15/Hıcr, 9
603 12/Yusuf, 64
604 6/En’âm, 14
≈ 211 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
17- el-MU’TIY: Nimet veren, ihsanda bulunan demektir. Allah’ın bu vasfı,
Kur’an’da “a’tâ - yu’tî” fiiliyle ifade edilmiştir: “(Ey Muhammed!) Biz sana
kevseri verdik.”605
18- el-KÂFÎ: Yeten, koruyan demektir. Allah’ın kuluna kâfi olması; hem
yardım etmesi, vekil olması, yol göstermesi, hem de yaptığını bilmesi, görmesi,
şâhit olması, günahından haberdar olması ve hesaba çekmesi demektir.
Allah’ın sıfatı olarak 1 âyette geçer: “Allah kuluna kâfi değil mi?”606
19- el-EBED: Sonsuz olarak yaşayan, ölümü olmayan demektir. Bâkî ve
Dâim sıfatlarıyla aynı anlamı ifade eder.
20- el-ÂLİM: Çok bilen, her şeyi bilen demektir. Bu sıfat, Allah’ın sırları,
gizli olanları, olmuşu ve olacağı, görünen ve görünmeyen âlemi, yerde ve
göklerde olup bitenleri, geçmişi, hali ve geleceği, canlı ve cansız bütün varlıkları,
insanların gizli ve âşikâr bütün yaptıklarını, küçük ve büyük her şeyi
bildiğini ifade eder. Âlim ismi Kur’an’da 13 âyette geçer. “Allah, göklerin ve
yerin gaybını bilendir. O göğüslerin özünü çok iyi bilendir.”607
21- es-SÂDIK: Söz, iş, vaad ve vaîdinde doğru olan; her sözünü yerine
getiren; yalanı, yanlışı, hilesi, aldatması bulunmayan demektir. Allah’ın bu
sıfatı, Kur’an’da azamet çoğulu olarak “sâdıkûn” şeklinde bir âyette geçer:
“Biz şüphesiz sâdık olanlarız.”608
22- el-MÜNÎR: Aydınlatan, nurlandıran. Varlıklara nurunu veren, nurlandırıcı
olan Allah’tır. Nur kelimesi Kur’an’da 43 âyette geçer. Allah’ın sıfatı olarak
Münîr Kur’an’da geçmez.
23- et-TÂM: Tam ve kâmil olan, eksiksiz ve mükemmel. Allah’ın zât, isim,
sıfat ve fiilleriyle mükemmel olduğunu; eksiksiği, kusuru, acziyeti ve za’fiyeti
olmadığını, her şeyi ile tam olduğunu ifade eder. Kur’an’da geçmez.
24- el-KADÎM: Önlerine geçmek, cesur olmak, eski olmak, bir işe yönelmek
ve râzı olmak anlamındaki “k-d-m” kökünden türeyen kadîm; eski,
evvelî olmayan, her şeyin önü ve evvelî demektir. Kadîm; Allah’ın evvelînin,
605 108/Kevser, 1
606 39/Zümer, 36
607 35/Fâtır, 38
608 6/En’âm, 146
≈ 212 ≈
Ahmed Kalka n
başlangıcının olmadığını, yaratılmadığını ve ezelî olduğunu ifâde eder.
25- el-VİTR: Tek ve eşsiz. Allah’ın sıfatı olarak Kur’an’da geçmez. Hadis-i
şerifte şu şekilde geçer: “Şüphesiz Allah tektir (vitr), teki sever.”609
26- el-EHAD: Bir, tek, yegâne, biricik. Kur’an’da 85 defa geçer. “De ki O
Allah tektir.”610
Tirmizî611 r ivâyetinde b ulunup d a İ bn M âce’de612 yer almayan
isimler de 25 tanedir. Bunlar: el-Kuddûs, el-Ğaffâr, el-Kahhâr, el-Fettâh,
el-Hakem, el-Adl, el-Kebîr, el-Hafîz, el-Mukıyt, el-Hasîb, er-Rakîb, el-Vâsi’,
el-Hamîd, el-Muhsî, el-Muktedir, el-Mukadim, el-Muahhir, el-Berr, el-Muntekım,
Mâlikü’l-Mülk, zü’l-Celâli ve’l-İkrâm, el-Muğnî, el-Bedî’, er-Reşîd,
es-Sabûr.
Yukarıda sayılan (Tirmizî, İbn Mâce ve ilâve olarak Kur’an’daki 27 isim),
yani toplam 145 isimle, yine Kur’an ve hadislerden derlenen 138 isimle birlikte
283 isim Esmâü’l-Hüsnâ olarak değerlendirilebilir. Tabii, Allah’ın tüm
isimlerinin bunlardan ibâret olup başka isminin olmadığını söylemek
doğru olmaz. Allah’ın her şeyi sonsuz olduğu gibi isimleri de
sonsuz ve sınırsızdır.
Esmâü’l-hüsnâ, en güzel isimler demektir. Bu tâbir âyet ve hadislerde
geçer. “Allah, O’ndan başka ilâh yoktur. En güzel isimler O’nundur.”613“Esmâü’l-
Hüsnâ (En güzel isimler) Allah’ındır. O’nu o isimlerle duâ edin, çağırın
(adlandırın)...614; “Allah, O’ndan başka ilâh yoktur. En güzel isimler
O’nundur.”615
Tirmizî’nin Ebû Hureyre’den rivâyetine göre o şöyle demiştir: ‘Allah’ın
Rasûlü (s.a.s.) dedi ki: “Allah’ın doksan dokuz ismi vardır. Kim onları öğrenir
bellerse (ahsâhâ / hayatı boyunca Allah’ı bu şekilde tanıyarak yaşar
ve bu iman ve yaşayış üzere ölürse, inşâallah) Cennete girer.”616(Hadis
rivâyetinin devamında, yukarıda sayıp Türkçe anlamlarını verdiğimiz 99 İlâhî
isim sayılır.)
609 Buhârî, Deavât 68; Müslim, Zikr, 5-6
610 112/İhlâs, 1
611 Deavât, 82
612 Duâ, 10
613 20/Tâhâ, 8
614 7/A’râf, 180
615 20/Tâhâ, 8
616 Tirmizî, Deavât 83, Hadis no: 3507
≈ 213 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
Buhârî, Müslim ve İbn Mâce, hadisin sadece baş tarafını rivâyet eder,
isimleri ayrı ayrı sıralamazlar. Hadis-i şerifte Ebû Hureyre’nin (r.a.) rivâyetiyle
Rasûlullah’ın (s.a.s.) şöyle buyurduğu nakledilir: “Allah’ın doksan dokuz,
yani bir müstesna olmak üzere yüz ismi vardır. Bunları (şirk koşmadan,
mânâlarına uygun tarzda amel etmek sûretiyle) ezber eden her bir kişi
muhakkak Cennet’e girer. Yüce Allah tektir, tek olanı sever.”617
Âyet ve hadislerde zikredilen esmâü’l-hüsnâ, Allah’ın nasıl bir varlık olduğunun,
O’nun niteliklerini, özelliklerini ve hangi vasıflara sahip olup olmadığını
beyan eden isim ve sıfatlardır.
Allah’a ait olan bu isimlerin aynen bir başkasında da olduğuna inanmak
insanı şirke götürür. Tevhidin bir anlamı da Allah’ın isim ve sıfatlarında tek bir
olduğunu, başkalarının Allah’a, Allah’ın da başkalarına (yarattığı varlıklara)
benzemediğine inanmaktır. “O’nun (Allah’ın) benzeri gibi olan hiçbir şey
yoktur. O, işitendir, görendir.”618
“Esmâü’l-Hüsnâ (En güzel isimler) Allah’ındır. O’nu o isimlerle duâ
edin, çağırın (adlandırın). O’nun isimleri konusunda ilhâd’a (eğriliğe) sapanları
bırakın. Onlar yaptıklarının cezâsını göreceklerdir.”619
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ KONUSUNDA DOĞRU YOLDAN SAPMAK
Kur’an, esmâü’l-hüsnâ konusunda ilhad adını verdiği tavrı yasaklamıştır.
620 Bu ilhâd kavramıyla, Allah’ın isimleri ve nitelikleri konusunda ciddiyet
göstermeyen, lâubâli davranan, Allah hakkında zan ile konuşan ve bilmediğini
söyleyenler621 kast edilmiştir. Birçok müfessir, âyette dile getirilen ilhâdı,
“Allah’ı kendi zâtına vermediği, naslarda yer alan esmâü’l-hüsnâ içerisinde
bulunmayan isimlerle adlandırmak” şeklinde anlamışlardır.
Allah’ın isimleri konusunda doğru yoldan sapmak, hiç şüphesiz, sadece
isimlerin lafızlarıyla ilgili bir durum değildir. Belki de âyetin sakındırdığı
617 Buhârî, Şurût 18, Deavât 68, 103; Müslim, Zikr 2, hadis no: 5, 6; Tirmizî, Deavât 83, Hadis no:
3507; İbn Mâce, Duâ 10, hadis no: 3860
618 42/Şûrâ, 11
619 7/A’râf, 180
620 7/A’râf, 180
621 2/Bakara, 80
≈ 214 ≈
Ahmed Kalka n
asıl sapma, Allah tasavvuru konusundaki sapmadır. Zaten isimler konusundaki
sapma, tasavvurdaki sapmanın bir sonucudur. Tasavvurdaki sapma
muhtevâya yönelik, isimlerdeki sapma ise biçime yöneliktir. Allah’ın isimleri
konusunda doğru yoldan sapmanın farklı boyutlarını şu başlıklar halinde
toplayabiliriz:
1- Allah’a isim koyma yoluyla, Allah’ı tanımlamaya kalkmak: Bu Allah’ı
tanımanın önündeki en büyük engeldir. Kul, haddini aşmadan, bu işe kalkışamaz.
2- Allah’ın kendi zâtı için seçip beğendiği isimleri veya onların mânâlarını
reddetmek: Birinci maddenin tersi bir sapmadır. Zaten Allah’a O’nun şânına
yaraşmayan isimler ve sıfatlar yakıştıran biri, O’nun kendi zâtı için seçip beğendiği
isim ve sıfatlarla sorunlu demektir.
3- Allah’ın isim ve sıfatlarını, onların içeriklerini görünür görünmez varlıklara
vermek: Allah dışında herhangi bir varlığa, sadece Allah’a ait olan
mükemmelliklerden birini veya birkaçını yakıştırmak. Yakıştırılan ister bir peygamber,
ister bir aziz, ister bir velî, isterse bir put olsun, fark etmez.
4- Allah’ın isimlerinin anlamlarını tahrif etmek ve onlara kendilerinde bulunmayan
anlamlar yüklemeye veya var olan anlamlarını eksiltmeye yeltenmek:
Bu tahriftir ve tahriflerin en büyüğü, Allah hakkında yapılanıdır.
5- Esmâü’l-hüsnânın içeriğini boşaltmak: Bu, genellikle mutlak tenzihe
sapanların ihlâdıdır. İsimsiz ve vasıfsız bir Allah tasavvuru, Allah’ın âlemden
bağımsız varlığını inkâra çıkar. Böyle bir tasavvurda Tanrı, sanal bir varlık
halini alır.
6- Allah’ın, esmâsıyla hayatın tüm alanlarına tecellisini inkâr edip O’nu hayattan
dışlayan bir tasavvura sapmak: Modern sekülerlik/laiklik, sapmanın
bu türünü içinde en yoğun bir biçimde barındırmaktadır.
Allah’ın isimleri konusunda doğru yoldan sapmamak için bu konuda
doğru yolun ne olduğunu bilmek gerekir. Peki, Allah’ın isimleri konusunda
doğru yol nedir? Bu sualin cevabını birkaç maddede sıralayalım:
1- Allah’a isimler koymak Allah’ın hakkıdır.
≈ 215 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
2- Allah’ın kendisi için seçip beğendiği isimler İlâhî kelâmda (ve sahih
hadislerde) yer almışlardır.
3- Allah’ın kendisi için kullandığı isimler Kur’an’da isim kalıbıyla gelenlerdir.
Kur’an’da Allah’a izâfe edilen fiiller, ismin yerini tutmazlar.
Kur’an’da Allah’a izâfe edilen fiillerden isim türetmenin baştan beri bir
usûlü ortaya konamamıştır.622
Esmâü’l-Hüsnâ ile ilgili bu âyette geçen “eğriliğe sapanlar” diye tercüme
olunan “yulhıdûn”, genel olarak Allah’a isim ve vasıf vermekte kayıtsız, lâubali
kimseleri ifâde eder. İlhâd: Allah’ı, Kendisini isimlendirmediği, hakkında
Kur’an’da veya sahih sünnette nass gelmemiş olan bir isimle adlandırmaktır.
Allah’ı güzel isimleriyle tanımak ve anmak, O’na lâyık olmayan nitelikleri
isnat etmemek, insanın başta gelen görevidir. Allah’ın isimleri hakkında Allah’a
lâyık olmayan isimler isnat etmek, Allah’a “baba” veya “oğul” gibi Allah’a
yanlış isimler takmak, Kur’an’da ve sahih sünnette beyan edilen Allah’ın bazı
isimlerini kabul etmemek veya Allah’a özgü isimleri Allah’tan başka varlıklara
vermek Kur’an’da ilhâd, yani doğru olandan, haktan sapmak demektir. Allah’a
cisim, cevher, akıl ve illet gibi isimler vermek ilhaddır.
ESMÂYI SAYMAK VE EZBERLEMEK
Hadislerde geçen ihsâ (saymak)623 ve hıfz (ezberlemek)624 kelimeleri ile
maksat; Allah’ı güzel isimleriyle tanımak, O’na O’nun istediği şekilde ibâdet
ve itaat etmektir. Yoksa bu isimleri anlamadan ezberlemek ve tekrarlamak
değildir. Meselâ bir insan yaptığı bir işte Allah’ın kendisini gördüğünü, yaptıklarını
bildiğini, ameline göre ödül veya ceza vereceğini düşünmesi ve ona
göre hareket etmesi Allah’ın isimlerini hıfz ve ihsâdır.
Esmâü’l-Hüsnâya gönülden bağlanmak, mânâlarını düşünmek, davranışlarına
bu isimler istikametinde yön vermek isimler konusunda mü’minlerin
görevi ve cennet vesilesidir. Meselâ Allah’ın Basîr (her şeyi gören), Semî’ (her
622 M. İslamoğlu, Âlemlerin Rabbi Allah, Denge Y., s. 100-102
623 Tirmizî, Deavât 83, Hadis no: 3507
624 Buhârî, Şurût 18, Deavât 68, 103; Müslim, Zikr 2, h. no: 5, 6
≈ 216 ≈
Ahmed Kalka n
şeyi işiten) ismini unutmayıp gönülden bu inanca sahip olan kişi, elini ve dilini
kötülüklere uzatmaya devam eder mi?
Tirmizî, Ebû Hüreyre’den yaptığı bir rivâyette, Allah’ın 99 ismini zikretmiş
ve bu hadis için “garib” demiştir.625 Tirmizî Ebû Hüreyre’den aynı anlamda iki
hadis daha rivâyet etmiş, ancak bu rivâyetlerde isimler sayılmamıştır. Buhârî
ve Müslim’in esâmü’l-hüsnâ ile ilgili rivâyetlerinde de isimler sayılmamıştır.
İbn Mâce, esmâü’l-hüsnâ ile ilgili rivâyetinde 101 isim zikretmiştir.626
Tirmizî ve İbn Mâce’nin esmâü’l-hüsnâ ile ilgili rivâyetlerinin dışında başka
hadislerde de Allah’ı tanıtan isim ve sıfatlar geçmektedir. Hadislerde geçen
Kâbid, Bâsıt, Hâfid, Râfi’, Mu’ızz, Müzill, Sabûr; Muhsî, Mübdî, Mümît, Vâcid,
Reşîd, Mukaddim, Muahhir, Muğnî, Mâni’, Dârr, Nâfi’ ve Mâcid gibi bazı
sıfatlar, isim şeklinde Kur’an’da geçmemektedir. Ancak bu sıfatların ifade
ettiği mânâlar, fiiller ile ifade edilmiştir. Yukarıda da belirtildiği ve sayıldığı
gibi Allah’ın isimleri/sıfatları 99 adetten ibâret değildir. 99 Rakamı çokluktan
kinâyedir. Nitekim esmâü’l-hüsnâ ile ilgili hadisler, Allah’ın isimlerinin 99’dan
ibaret olduğunu da belirtmemekte, sadece bu isimleri sayanların cennete
gireceklerini bildirmektedir. Ayrıca hadislerde geçmeyen, ancak, Kur’an’da
geçen yukarıda sayıldığı gibi Allah’ın güzel isim ve sıfatları vardır. Bu isim ve
sıfatların sayısı, bizim tesbit ettiğimiz kadarıyla 283 civarındadır.
Bütün bu isimleri alfabetik olarak sayarsak şöyle bir tablo çıkar:
Allah, A’lâ, A’lem, Adl, Aduvvun li’l-Kâfirîn, Afüvv, Âhızu’n bi Nâsiyetih,
Âhir, Ahkemu’l-Hâkimîn, Ahsenu’l-Hâlikîn, Akrabu, Alîm, Âlimu Ğaybi’s-
Semâvâti ve’l-Ard, Âlimu’l-Ğaybi ve’ş-Şehâdeti, Âlimu’l-Ğaybi, Aliyy,
Allâm, Allâmu’l-Ğuyûb, Asdaku Hadîsen, Asdaku Kıylen, Asdaku Mekren,
Azîm, Aziz, Bâis, Bâkî, Bâliğu Emrih, Bâri’, Bârr, Bâsıt, Basîr, Bâtın, Bedî’,
Bedîu’s-Semâvâti ve’l-Ard, Berîün mine’l-Müşrikîn, Berr, Burhân, Câıl(ûn),
Câmi’, Câmiu’n-Nâs, Cebbâr, Celîl, Cemîl, Cevâd, Dâim, Dârr, Dehr, Deyyân,
Ebed, Ebkâ Ehad, Ehlü’l-Mağfire, Ekber, Ekrem, Erhamu’r-Râhımîn,
Esra’u Ferahan, Esra’u’l-Hâsibîn, Eşeddü Be’sen, Eşeddü Kuvveten, Eşeddü
Tenkîlen, Evvel, Fa’âlun Limâ Yürîd, Fâil(ûn), Fâliku’l-Habbi ve’n-Nevâ,
Fâliku’l-Isbâh, Fâtın, Fâtır, Fâtıru’s-Semâvâti ve’l-Ard, Ferd, Fettâh, Ğaffâr,
Ğâfir, Ğâfiru’z-Zenb, Ğafûr, Ğâlib Alâ Emrih, Ğâlib, Ğanî, Habîr, Hâdî, Hâfıd,
Hâfız, Hafî, Hafîz, Hakem, Hâkim, Hakîm, Hakk, Hâlık, Hâlik, Halîm, Hallâk,
Hamîd, Hannân, Hasbü, Hasîb, Hâsib, Hayî, Hayr, Hayru’l-Fâsılîn, Hay-
625 Tirmizî, Deavât 83, h. no: 3506
626 İbn Mâce, Duâ 10, 11, h. no: 1269, 1270
≈ 217 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
ru’l-Fâtihîn, Hayru’l-Ğâfirîn, Hayru’l-Hâkimîn, Hayru’l-Mâkirîn, Hayru’l-Münzilîn,
Hayru’l-Vârisîn, Hayru’n-Nâsırîn, Hayru’r-Râhımîn, Hayru’r-Râzikîn,
Hayrun Hâfızan, Hayy, Hüvallahullezî Lâ İlâhe İllâ Hû, İlâh, İlâhü’n-Nâs, Kadir,
KÂbız, Kâbilü’t-Tevbi, Kâdî, Kâdî’l-Umûr, Kadîm, Kadîr, Kâfî, Kahhâr, Kâhir,
Kâim, Kâim Alâ Külli Nefs, Kâin, Karîb, Kâşif, Kâşifu’l-Azâb, Kâtib(ûn), Kavî,
Kayyûm, Kebîr, Kefîl, Kerîm, Kuddûs, Latîf, Mâcid, Mâhid(ûn), Mâlik, Mâlikü
Yevmi’d-Dîn, Mâlikü’l Mülk, Mâni’, Mecîd, Melîk, Melik, Melîk, Mennân,
Metîn, Mevlâ, Mu’tıy, Muahhir, Muazzib(în), Muğîs, Muğnî, Muhıyt, Mûhinü
Keydi’l-Kâfirîn, Muhîtun bi’l-Kâfirîn, Muhric, Muhsî, Muhsin, Muhyî, Muhyî’l-
Mevtâ, Muhzî’l-Kâfirîn, Muîd, Muizz, Mukaddim, Mukallibü’l-Kulûb, Mukıyt,
Muksıt, Muktedir, Musavvir, Mûsi’(ûn), Mutahhir, Mü’min, Mübdî, Mübîn,
Mübrim(ûn), Mübtel(în), Mücîb, Müdebbir, Müheymin, Mühlik, Mükevvin,
Mümidd, Mümît, Müneccî, Münezzil, Münîr, Münşi(ûn), Münzil(în), Müntakım,
Münzilü’t-Tevrâti ve’l-İncîli ve’l-Furkan, Münzir(în), Mürsil(în), Müsa’ır, Müsteân,
Müstemi’(ûn), Müteâlî, Mütekebbir, Müteveffî, Mütimmü Nûrihî, Müzill,
Nâfi’, Nâsır, Nasîr, Nazîf, Nûr, Rab, Rabbü Külli Şey’in, Rabbü’l-Âlemîn,
Rabbü’l-Ard, Rabbü’l-Arş, Rabbü’l-Felak, Rabbü’l-Izzeti, Rabbü’n-Nâs,
Rabbü’s-Semâvâti, Rabbü’ş-Şi’râ, Râfi’, Rafî’,Rafîu’d-Derecât, Rahîm, Rahmân,
Rakıyb, Râşid, Raûf, Razzâk, Refîk, Reşîd, Sabûr, Sâdık, Sâil, Samed,
Sâmi’, Sâni’, Selâm, Semî’, Semî’u’d-Duâ, Serî’u’l-Hısâb, Serî’u’l-Ikâb, Setîr,
Seyyid, Sübbûh, Şâfi’, Şâhid, Şâkir, Şedîd, Şedîdu’l-Ikaab, Şedîdü’l-Azâb,
Şedîdü’l-Mihâl, Şefî’, Şehîd, Şekûr, Şey’, Tâm, Tayyib, Tevvâb, Vâcid, Vâhıd,
Vâkıy, Vâlî, Vâris, Vâsi’, Vâsi’u’l-Mağfire, Vedûd, Vehhâb, Vekîl, Velî, Vitr, Zâhir,
Zâri’, Zâri’ûn, Zi’t-Tavl, Zû Fadl, Zu’l-İzzeti, Zû-İntikam, Zü’l-Arş, Zü’l-Celâli
Ve’l-İkrâm, Zü’l-Fadli’l-Azîm, Zü’l-Ikâb, Zü’l-Kuvveti, Zü’l-Mağfireti, Zü’l-Me’âric,
Zü’l-Mecd ve’l-İkrâm, Zü’r-Rahmeti.
SORULAR
1- Temel iman esaslarıyla ilgili bir âyet mealini ve Cibril hadisini belirtiniz.
2- Bir müslümanın Allah’a nasıl inanması gerektiğini açıklayınız.
3- Allah Teâlâ’nın sıfatlarını ve beşerî sıfatlardan farklarını açıklayınız.
4- Allah Teâlâ’nın zâtî sıfatlarını sayarak, her birini açıklayınız.
5- Allah Teâlâ’nın subûtî sıfatlarını sayarak hepsini kısaca izah ediniz.
6- Allah Teâlânın Zâtî sıfatları ile Subûtî sıfatları arasında ne fark vardır?
7- Allah’ın isimleri ve sıfatları, yaratmış olduğu varlıklardan hangilerine
benzer?
≈ 218 ≈
Ahmed Kalka n
a) Meleklere benzer b) Bazısına benzer
c) Cinlere benzer d) Hiçbirine benzemez
8- “Allah, her şeyin iç yüzünden, gizli taraflarından haberdardır.” Bu ifâdede
geçen Allah’ın ismi, aşağıdakilerden hangisidir?
a) Habîr b) Kuddüs c) Mucî d) Kadîr
9- Kur’an’ın, Allah’tan başka ilâhları reddederken ve yalnızca O’nun ilâhlığını
belirtirken en çok üzerinde durduğu konu hangisidir?
a) Rızık verici Allah’tır.
b) Yaratıcı Allah’tır
c) Göklerde ve yerde egemenlik Allah’ındır.
d) Kâinattaki bütün düzeni Allah yönetmektedir.
10- Aşağıdakilerden hangisi Allah Teâlâ’nın zâtî sıfatlarındandır?
a) Hayat b) Tekvin c) Kelâm d) Vahdâniyet
11- “Var olması ve varlığını devam ettirmesi için, hiçbir varlığa muhtaç
olmaması” ifâdesi, Allah Teâlâ’nın hangi sıfatının açıklamasıdır?
a) Vücud b) Muhâlefetün lil havâdis
c) Kıyam bi-nefsihî d) Vahdâniyet
12- Aşağıdakilerden hangisi Allah Teâlâ’nın zâtî sıfatlarındandır?
a) Kudret b) Kıdem c) Basar d) Tekvin
13- “Allah Teâlâ’nın, yarattıklarından hiçbirine benzememesi” ifâdesi, Allah
Teâlâ’nın hangi sıfatının açıklamasıdır?
a) Muhâlefetün lil-havâdis b) Kıyam bi-nefsihi
c) Vahdâniyet d) Kelâm
14- Aşağıdakilerden hangisi, Allah Teâlâ’nın subûtî sıfatlarından değildir?
a) Beka b) Hayat c) Semi d) Tekvin
15- Allah Teâlâ’nın dilediğini yapma gücüne sahip olmasına ne denir?
a) İrâde b) Basar c) Kıyam bi-nefsihi d) Kudret
16- Esmâü’l-Hüsnâ konusundaki âyet mealini ifâdelendirerek, Esmâü’l-
Hüsnâ’dan 30 tane güzel ismi sayarak açıklayınız.
17- Esmâü’l-Hüsnâ’yı “saymak” ve “hıfzetmek” kelimelerini açıklayarak
bu konuda
kendilerini terk etmemiz gereken “ilhâd edenler”den ne kast edildiğini
belirtiniz.
≈ 219 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Allah’a İman
≈ 220 ≈
Ahmed Kalka n
19. Ünite
MELEKLERE İMAN
• Melek; Tanımı ve Mâhiyeti
• Meleklerin Mâhiyetleriyle İlgili Kur’an’daki Tasvirler
• Meleklerin Özellikleri
• Meleklerin Görevleri
• Meleklerin Sayıları ve Çeşitleri
• Melekler İnsanlardan Daha Faziletli midirler?
• Gayba ve Meleklere İman
• Melek İnancının Etkileri
• Melekler Hakkında Tashih Edilmesi Gereken Bazı Yaklaşım ve Bâtıl
İnançlar
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Gayba imanın izahını yapabilmek.
• Meleklerin nasıl bir varlık olduklarını tanımlayabilmek.
• Gaybî varlıklardan olan meleklerin özelliklerini açıklayabilmek.
• Bazı meleklerin isim ve görevlerini listeleyebilmek.
• Hafaza, mukarrabûn, kirâmen kâtibîn gibi melekleri ve bunların vazifelerini
açıklayabilmek.
• Meleklerin faziletini ve insanlardan üstün olup olmadıklarını izah edebilmek.
• Meleklerin insanlar tarafından dünyada görülüp görülemeyeceği hususuna
açıklık getirebilmek.
• Meleklere iman etmenin insan hayatı üzerinde nasıl etkiler uyandırdığını açıklayabilmek.
• Melekler hakkında günümüzdeki yanlış inanç ve kabulleri örneklerle izah
edebilmek.
≈ 221 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
MELEK; TANIMI VE MÂHIYETI
Melek kelimesi, “elûk”, “elûke” veya “mülk” kelimesinden türemiş Arapça
bir kelimedir. Türediği bu kelimeler, risâlet, yani elçilik, (postacılık, aracılık) ve
kudret, kuvvet anlamlarına gelir. Dolayısıyla “melek” de, elçi, güçlü, kuvvetli
idare eden anlamındadır. Bundan dolayı Allah, bu kelimeyi; kulları, peygamberleri
ve diğer yaratıkları ile kendi arasında elçilik-habercilik görevini yapan
ve evrendeki olayların meydana gelmesi için verilen görevleri yerine getiren
güçlü-kuvvetli yaratıklarına isim olarak vermiştir. Çoğulu “melâike”dir. Istılahta
melekler, Allah tarafından yaratılmış, çeşitli şekillerde peygamberlere
görünebilen, zor işlere gücü yeten, yemeyen içmeyen, erkeklik ve dişilikleri
olmayan, Allah’a devamlı ibâdet ve itaatten ayrılmayan lâtif varlıklar olup İslâm’da
iman esaslarından birini oluşturmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim’de tekil ve çoğul olarak 87 yerde melek kavramı geçmektedir.
“Melek” kelimesi yanında Kur’ân-ı Kerim’de, çoğu âyette, meleklerden
aynen peygamberler gibi, “rasûl” ve bunun çoğulu olan “rusul” diye de söz
edilmektedir. Bu kelimeler, elçi ve elçiler mânâsındadır. Aynı zamanda bu
kelimeler, meleklerin esas vazifelerinin, elçilik olduğunu da gösteriyor. Bu elçilik,
bazen Allah ile peygamberler arasında, bazen de Allah ile diğer varlıklar
arasında oluyor. Onlar, vahiy getiriyor, kâinattaki hâdiseleri, Allah Teâlâ’dan
aldıkları emirler çerçevesinde yürütüyor ve böylece aracılık-elçilik görevini
çok değişik şekillerde yerine getiriyorlar. 627
Allah, bir âyet-i kerimede iman edilmesi gerekli olan esasları özlü bir şekilde
bildirerek şöyle buyurur: “Peygamber de, mü’minler de kendilerine
Rablerinden indirilene iman ettiler. Her biri Allah’a, O’nun meleklerine, kitaplarına
ve peygamberlerine iman etti.”628İman edilmesi gereken şeylerin
âyetteki sıralanışı içinde meleklerin yeri, onlara imanın önemini
göstermektedir.
Bu sıranın, Allah isminden sonra, kitaplar ve peygamberler’den önce oluşu,
meleklerin Allah ile peygamberler arasında elçilik-habercilik yaptıklarına,
Allah’ın kitaplarını getirmede aracı olduklarına, yani vahiy getirme görevlerine
işaret eder mâhiyettedir. Melekler, Allah’ın insanlara bir lutfu ve keremi
sayılan “peygamberlik müessesesi”nin temeli olan Allah’ın ilâhî vahyini, gö-
627 Lutfullah Cebeci, Kur’an’a Göre Melek Cin Şeytan, Şûle Y., s. 25
628 2/Bakara, 285
≈ 222 ≈
Ahmed Kalka n
rülmeyen gayb âleminden insanlara, onlar arasından seçilen peygamberlere
indiren Allah’ın İlâhî elçileridir.
Kur’an’da meleklerin varlığını kabul etmeyenler açık bir şekilde kâfir ve
sapık olarak nitelendirilmiştir: “Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini
ve âhiret gününü inkâr ederek kâfir olursa, hiç şüphesiz ki uzak
bir dalâletle sapıp gitmiştir.”629
Vahye ve peygamberliğe, hatta âhirete ve gaybiyyât denilen âhiret hallerine,
cennet ve cehenneme inanmak, ancak meleklere iman etmekle
mümkün olur. O halde peygamberlere ve onlara indirilen semavî kitaplara
inanmadan önce, onlara peygamberliği getiren, vahyi ve kitapları indiren
“meleklerin varlığı”na kesin olarak inanmak şarttır. Meleklere gerektiği
şekilde iman etmeyen, diğer tüm iman esaslarını kabul etse bile mü’min
vasfını kaybeder. Zaten böyle bir kimse, melekler aracılığıyla gerçekleşen
diğer iman esaslarına da ister istemez inanmamış olacaktır. Melekleri inkâr
eden kimse, dolayısıyla vahyi, İlâhî kitapları, peygamberleri, ruhları ve kıyâmeti
inkâr etmiş olur.
İman, ibâdetten önce geldiğine ve gerçek anlamda iman etmeyen kimsenin
ibâdetleri de geçersiz olacağına göre, müslümanlar için meleklere
iman, diğer tüm inanç esaslarıyla birlikte öncelikli bir öneme sahiptir.
Melekler, gaybiyyât denilen görülmeyen âlemde mevcut nuranî
latif varlıklar olduklarından; biz onları göremezsek de, var oldukları,
dinî-naklî delillerle sâbit olduğundan, insan aklı da onların varlığını
inkâr edemez. Gerçi akıl, meleklerin ne varlığını, ne de yokluğunu kesin
delillerle isbat edemez. Fakat, akl-ı selim, gözle görülmeyen bu gibi latif varlıkların
varlığının imkânsız olmadığına, aksine onların da, vücudu câiz olan
şeylerden olduğuna delalet eder. Çünkü, meleklerin varlığını inkâr edebilmek
için, aklî, felsefî veya ilmî verilere dayanan hiçbir delil ortaya
konulamaz. Aksi halde; gözümüzle göremediğimiz ve bu gün ilmin mâhiyet
ve hakikatini tesbit edemediği hayat cevherinin, insan ruhunun ve aklımızın
da varlığını inkâr etmemiz gerekir. Fakat göremiyoruz veya mâhiyetini bilemiyoruz
diye ne ruhu, ne aklı, ne hayat gerçeğini ve ne de görünmeyen, fakat
varlığı ilmen bilinen kuvvet ve enerji gibi gerçekleri inkâr edemeyiz. O halde,
ruh ve akıl gibi maddî olmayan ve maddeden mücerret soyut, mânevî, gaybî
629 4/Nisâ, 136
≈ 223 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
varlıklara da inanmaya mecburuz. Bu gibi soyut varlıklar, gözlem ve tecrübeye
dayanan müsbet ilmin sınırları dışında kalan fizik ötesi, gaybî, mânevî
yaratıklardır.
Nitekim, özellikle Sokrat ve Eflatun gibi birçok eski filozoflar, fizik ötesi ruhanî
varlıkların var olduğuna inanmak zorunda kalmışlardır. Bu günkü müsbet
ilimlerle uğraşan meşhur bilginlerin büyük çoğunluğu, fizik ötesi birtakım
kuvvet ve varlıkların bu maddî-kevnî âlemde görülen bazı olayların meydana
gelmesine sebep olduğunu kabul ve itiraf etmektedirler. Bütün bu gerçekler
ve ilmî veriler, meleklerin varlığının aklen câiz ve mümkün görüldüğüne kesin
olarak delalet etmektedir. Özet olarak diyebiliriz ki, melekler de, aklımız
ve ruhumuz gibi vardır. Gerçi biz onları göremiyoruz ama, peygamberler
görmüşler ve büyük bir melek olan Cebrâil (a.s.)’in elçiliği ile Allah Teâlâ’nın
vahyine mazhar olmuşlardır. Onlar, vahiy meleği aracılığı ile Allah’ın emir ve
yasaklarını alıp öğrenmişler ve insanlığı hidâyete ve saadete yöneltmişlerdir.
Nitekim Kur’ân-ı Kerim de, Peygamberimiz’e aynı şekilde indirilmiş ve
bize meleklerin varlığını haber vermiştir. Onun içindir ki bütün müslümanlar,
Kur’an’ın haber verdiği ve aklın da varlığını inkâr edemediği meleklere iman
ederler.
Kur’an’da geçen pek çok âyetlerde meleklerin çeşitli görevleri belirtilmiş,
yaptıkları işlerin önemine ve özelliğine göre aldıkları özel isimler beyan
olunmuştur. Yerlerde ve göklerde, Kürsî’de ve Arş etrafında, Beytu’l Ma’mur
ve Sidre-i Müntehâ’da, cennet ve cehennemde sayısız melekler vardır.
Kur’an’da isimleri geçen Cebrâil ve Mîkâil, meleklerin büyüklerindendir.
MÜ’MINLER, MELEKLERE VE ALLAH’IN ONLAR VASITASIYLA HAYATIMIZA
MÜDAHIL OLDUĞUNA İMAN EDERLER
Meleklere iman, Allah’ın melekleri vasıtasıyla sürekli bizimle diyalog
halinde
olduğuna iman etmek demektir. Allah’ın dünyayı yaratmış, sonra da
“ne haliniz varsa görün! Ben sizinle ilgilenmiyorum. Hukukunuz,
ticaretiniz,
kılık kıyafetiniz, kazanıp harcamanız, eğitiminiz nasıl olursa olsun, nasıl bilirseniz,
keyfinize nasıl uygun gelirse öylece yaşayın!” diyerek kendi köşesine
çekilmiş bir ilâh olmadığına ve her ân melekleri
vasıtasıyla bizi kontrol altında
tuttuğuna, dünya işlerini idare ettiğine iman etmek demektir. Melekleri vasıtasıyla
her ân yanımızda
olduğuna, bu melekleri vasıtasıyla yeryüzüne ka≈
224 ≈
Ahmed Kalka n
rıştığına, yeryüzünde seçtiği peygamberlerine bu melekleri vasıtasıyla bizim
hayatımızı düzenlemek
üzere mesajlar gönderdiğine, vahiy gönderdiğine
ve
bizi bununla sorumlu tuttuğuna iman demektir. Melekler
vasıtasıyla bizim
amellerimizi tespit ettiğine, melekleri vasıtasıyla
bizi bize isabet edecek belâlar
ve musîbetlerden koruduğuna
iman etmek demektir. Meleklere iman,
bu demektir. Yoksa sadece meleklerin varlığına iman demek değildir.630
Rabbimiz bu hususu âyetlerinde açıkça ifade etmiş bulunmaktadır:
“Andolsun, insanı biz yarattık ve nefsinin ona verdiği vesveseyi de
biz biliriz. Çünkü biz, ona şah damarından daha yakınız. Üstelik, biri
insanın sağ tarafında, biri sol tarafında oturmuş iki alıcı melek de
(onun yaptıklarını) alıp kaydetmektedir. İnsan hiçbir söz söylemez ki
onun yanında (yaptıklarını) gözetleyen (ve kaydeden) hazır bir melek
bulunmasın. O, ölüm sarhoşluğu, bir gerçek olarak gelip de, (insana)
‘İşte bu, senin yan çizip kaçmakta olduğun şeydir’ (denildiği zaman
da). (İnsanlar öldükten sonra tekrar dirilmeleri için) Sûr’a üfürülecek.
İşte bu, tehdidin gerçekleşeceği gündür. Herkes beraberinde
bir sevk edici, bir de şahitlik edici (melek) ile gelir. Beraberindeki
(melek) şöyle der: ‘İşte bu yanımdaki hazır’.”631
“O’nun (insanın) önünden ve arkasından izleyenleri (melekler)
vardır, onu Allah’ın emriyle gözetip korumaktadırlar…”632
Meleklere iman, onlar tarafından sürekli amellerimizin tespit edildiğine
iman demektir. Meleklere iman hesap ve kitaba iman demektir.
Meleklere
iman âhiret hesabına göre bir hayat yaşamak gerektiğine
iman demektir.
Sonra bu melekler vasıtasıyla Allah’ın gönderdiği kitaplara da iman etmişlerdir
o mü’minler.
MELEKLERIN MÂHIYETLERIYLE İLGILI KUR’AN’DAKI TASVIRLER
Meleklerin hangi şeyden yaratıldığına dair Kur’ân-ı Kerim’de herhangi bir
bilgi yoktur. Fakat bir hadis-i şerifte “cinlerin ve şeytanların ateşten, Hz.
Âdem’in Kur’an’da bildirildiği gibi toprak ve çamurdan, meleklerin ise
nurdan yaratıldığı”633 bildirilmektedir. Kur’an’dan, meleklerin insanlardan
630 Ali Küçük, Besâiru’l Kur’an Tefsiri.
631 Kaf, 50/16-23.
632 Rad, 13/11.
633 Müslim, Zühd 10; Ahmed bin Hanbel, VI/168
≈ 225 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
önce yaratıldıkları634, güçlü ve kuvvetli oldukları635, Allah’ın hitabına muhatap
olup O’nunla konuştukları636, Hz. İbrahim, Lût, Zekeriyyâ ve Meryem ile
konuştukları637 ve âhirette cehennemliklerle konuşacakları638, arşın etrafında
tavaf ettikleri639, iri gövdeli ve sert tabiatlılarının bulunduğu640 kanatlarının ve
ellerinin mevcut olduğu641 anlaşılmaktadır. Kur’an ve hadislerde yer alan bu
ve benzeri ifadeler yanyana konulduğu zaman meleklerin farklı ve özel varlıklar
oldukları anlaşılmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim’de meleklerin “kanatlı” oldukları belirtilir.”Gökleri
ve yeri yoktan var eden, melekleri ikişer, üçer ve dörder kanatlı elçiler
yapan Allah’a hamd olsun. O, yaratmada dilediğine artırır. Muhakkak ki
Allah her şeye kaadirdir.”642 Bu âyetten anlıyoruz ki, meleklerin, nurânî mâhiyetlerine
uygun (yaptıkları iş ve vazifelerine göre) ikişer, üçer, dörder kanatları
vardır. Ancak; gayb (görülmeyen) âlemden olan, maddî kesâfetten
soyutlanmış, mâhiyeti bilinmeyen melekleri kuşlar gibi kanatlı, maddî varlıklar
olarak tasavvur etmek, yanlış bir anlayıştır. Çünkü onlar Allah Teâlâ’nın
irâde ve takdiri ile bizim gözlerimizle görülecek şekilde yaratılmamış, Kur’ân-ı
Kerim’de bu konuda açık bilgi verilmemiştir. Sözü edilen kanat, meleğin yaratılış
gayesi ve nurânî mâhiyeti ile bağdaşan, vazifelerini en süratli bir şekilde
yerine getirmelerine delalet eden mânevî bir kanat, bir kuvvet ve iktidar
sembolüdür. Bu söz, temsilî ve mecazî bir ifade tarzıdır.
Kur’an’da kanat anlamına gelen “cenah” kelimesi, kuşların kanatları gibi
somut ve maddî varlık anlamına alınabileceği gibi, mânevî varlıkların görevlerini
en serî şekilde yapabilmelerini sağlayan kudretin sembolü olarak da
anlaşılabilir. Kuşlar için kanat, nesneler için taraf anlamına gelen “cenah”
kelimesi, insan için kullanıldığında “el” ve “yardım” gibi anlamlara gelir. Nitekim
Cenâb-ı Hakk’ın Hz. Peygamberimiz’e “Mü’minlere kanat ger”643 emri,
onları “himaye et” anlamındadır. Din ve dünya ilimlerine sahip olan bir kimseye,
mecazen “zü’l-cenâhayn/iki kanat sahibi” dendiği gibi, anaların çocukları
için şefkat ve merhamet kanatlarından bahsedilir. “Çocukların ana babaları
634 2/Bakara, 30-34
635 53/Necm, 53
636 2/Bakara, 30; 7/A’râf, 11
637 15/Hicr, 59-69; 11/Hûd, 77-82; 3/Âl-i İmran, 39, 42-45
638 4/Nisâ, 97
639 39/Zümer, 75
640 66/Tahrim, 6
641 35/Fâtır, 1; 6/En’âm, 93
642 35/Fâtır, 1
643 15/Hıcr, 88; 26/Şuarâ, 285
≈ 226 ≈
Ahmed Kalka n
üzerlerine kanat germeleri”644istenir. Hıristiyanlar ise melekleri, bir kuş gibi
kanatlı olarak düşünür ve tasvir ederler. Onların İslâm itikadından ayrıldıkları
bir husus da budur.
Kur’an ve hadis metinlerinde yer alan bazı ifadelerde meleklerden tabiat
kanunlarının kast edildiğini söyleyenler yanında, onları maddenin mikrodalga
boyutundan salt enerji boyutuna kadar uzanan kuantsal bir yapı olarak niteleyenler
de bulunmaktadır. Bu yorumlar, çağın teknik terimlerini kullanarak
melekleri tanımlama çabaları ve bilinmeyen şeyleri merak edip gaybın sınırlarını
zorlama gayretleridir. Hâlbuki kaynaklardaki melek kavramına dikkatli
ve doğru bir çerçeve içinde bakıldığında onların vahiy getirme, suçluları cezalandırma,
eylemleri yazma, insanlara yardım etme, canları alma, cehennemi
koruma, cenneti yönetme gibi görevleri bulunduğuna ilişkin ifadeler bir
araya getirilince, mâhiyetlerinin böyle çağdaş bilimsel yaklaşımlar doğrultusunda
olmadığı, gerçek yapılarının hiçbir zaman şimdiye kadar bilinemediği
ve bundan sonra da keşfedilemeyeceği ortaya çıkar.
MELEKLERIN GÖRÜLÜP GÖRÜLMEMESI
Meleklerin mâhiyetiyle ilgili farklı görüşler, beraberinde onların görülüp
görülemeyeceği tartışmasını getirmiştir. Kur’ân-ı Kerim’de meleklerin önce
Hz. İbrahim’e gelip onu bir erkek evlat ile müjdeledikleri, ardından Lût (a.s.)’a
giderek adamları ile şehri terketmelerini söyledikleri645, Cebrâil’in Hz. Meryem’e
insan şeklinde görünerek ona tertemiz bir erkek çocuk bağışlaması
için Allah’ın elçisi olduğunu söylediği646 ve Hz. Peygamber’in onu apaçık
ufukta ve sidretü’l-müntehânın yanında gördüğü haber verilmektedir.647
Bununla birlikte Kur’an, Peygamber’e itiraz ederek bir melek görmek istediklerini,
yahut peygamber/elçi olarak melek gönderilmesinin gerektiğini
söyleyenlere cevap olarak meleklerin görünür varlıklar olmadığını, eğer dünyada
insanlar değil de melekler yaşasaydı ancak o zaman elçi olarak gönderilebileceğini,
meleklerin fermân-ı ilâhî ile indirildiği zaman onlara mühlet
verilmeyeceğini ve meleklerin görüleceği gün günahkârlara hiçbir sevinç
haberinin olmayacağını vurgular.648İnsanlara, görmedikleri askerler gönde-
644 17/İsrâ, 24
645 15/Hicr, 59-69; 11/Hûd, 77-82
646 19/Meryem, 17-21
647 81/Tekvir, 23; 53/Necm, 13-17
648 17/İsrâ, 92-95; 15/Hicr, 8; 25/Furkan, 21-22; 6/En’âm, 8
≈ 227 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
rildiğini649, aynı türden varlıklar olan cin ve şeytanların da insan gözüyle görülmediğini
beyan eder.650
Ancak, yukarıda ismi geçen zatların meleklerle yaptıkları görüşmelerin
keyfiyeti bilinmemektedir. Bu olaylar, tartışmayı meleklerin görülüp görülmemesinden
çıkarıp, peygamber olmayan kişilerin onları görüp göremeyeceği
noktasına getirmiştir. Zira peygamber, meleği görmekle kalmaz, sesini de
işitir. Bu sebeple melek onun için elle tutulur, gözle görülür bir realitedir. Melek,
gayr-i maddî bir varlık olduğu için peygamber onu bazen insan şeklinde,
bazen de başka şekillerde görür. Cebrâil, ekseriya insan şeklinde görülmüştür.
Fakat Peygamber’in onu kendi şekliyle gördüğü de olmuştur.651 Ancak
bunun nasıl gerçekleştiği belirtilmemiştir. Belki de bu mânevî gözle ve tasviri
imkânsız bir şekilde olmuştur. Bir defasında da Peygamber, Cebrâil’i altı yüz
kanadı ile birlikte görmüştür.652 Bu da meleğin muazzam kudretine bir işarettir.
Bir başka seferinde ise melek, bulutun içinde görülmüştür.653
Bu rivâyetlere temas eden bazı âlimler, Cebrâil’i Hz. Peygamber dışındaki
insanların göremedikleri yorumunu yapmaktadırlar. Bizce, melekler mâhiyet
itibariyle bizim görme duyumuzun sınırları dışında bir yapıda yaratılmış
varlıklardır. Zaten bu özellikleri dolayısıyladır ki onlara iman, bir âmentü esası
olmuştur. Duyularımızın gayb âlemine ait varlıkları müşâhedesi bir kenara,
madde âlemine ait birçok varlığı görme eşiği dışında olması dolayısıyla
müşâhede edemediğini bildiğimize göre, “görememe” gibi bir savunma ile
onları inkâra kalkışmak tutarlı ve ilmî değildir. Aksi takdirde görülemeyen
şeylerin hepsini inkâr etmek gerekir ki bu müşâhede ettiğimiz fizik âlemin
kat kat fazlasını inkâr demektir.
Gaybî konularda akîdenin kaynağı Kur’an olup melek inancı da Kur’an’ın
kesin bildirimleri ile sâbit bir konudur. Temel itibariyle melekler, insanoğlunun
beşerî idrak vasıtalarıyla tanınamayacak yapıda varlıklardır. Bu nedenle onların
yaratılış biçimleri, cevherleri, görünme şekilleri gibi konulara dalmamak
gerekir. Böyle teferruatlardan sorumlu olmadığımız gibi sâdık haber dışında
geliştirilecek bütün yorumların herhangi bir yararı ve dinî değeri de yoktur.654
649 9/Tevbe, 26; 33/Ahzâb, 9
650 7/A’râf, 27
651 Buhâri, Bed’ü’l-halk 7
652 Buhâri, Bed’ü’l-halk 7
653 Buhâri, Bed’ü’l-halk 6
654 B. Topaloğlu, Y. Ş. Yavuz, İ. Çelebi, İslâm’da İnanç Esasları, İFAV Y., s. 234 ve devamı
≈ 228 ≈
Ahmed Kalka n
MELEKLERIN ÖZELLIKLERI
Meleklerin kendilerine has yapı ve özelliklerini şu şekilde sıralamak mümkündür:
1. Nurdan yaratılmış olup erkeklik-dişilik, yeme-içme, yorulma,
usanma gibi maddî özelliklerden arınmış varlıklardır.655
2. İtaatkâr varlıklar olup Allah’ın kendilerine verdiği görevleri yaparlar,
O’nun emrinin dışına çıkmazlar.656
3. Son derece güçlü, kuvvetli ve süratle hareket edebilen varlıklardır.
657
4. Allah’ın emir ve izni ile çeşitli şekillere girebilmektedirler.658
5. Normal şartlarda gözle görülmezler. Peygamberler onları aslî sûretleri
ve büründükleri biçimleri ile görebilirler.659
6. Gaybı, bilgisi sadece Allah’a ait bulunan konuları bilemezler. Onlar,
Allah’ın tâlim ettiği hususları, öğrettiği kadarıyla bilebilirler. Kur’ân-ı Kerim
mutlak gayb bilgisinin Allah’a has olduğunu beyan etmekte ve O, bu bilgileri
meleklerle bile paylaşmamaktadır. Nitekim Hz. Âdem’in yaratılışını dile getiren
âyetlerde melekler “Bizim, Senin bize öğrettiklerinden başka bilgimiz yoktur”
demek sûretiyle acziyetlerini itiraf etmişlerdir.660
“Onlar, Allah’ın şerefli kullarıdır. Onlar, Allah’ın sözünden önce söz söylemezler
ve O’nun emrettiklerini (hemen) yaparlar.”661
“Onlar, Allah’ın emirlerine (isyan edip) karşı gelmezler ve emr olundukları
şeyleri (aynen) yaparlar.”662
655 Bak. 11/Hûd, 70; 21/Enbiyâ, 19-20; 37/Sâffât, 149-153; 43/Zuhruf, 19; Müslim, Zühd 10; Ahmed
bin Hanbel, IV/168
656 Bak. 16/Nahl, 50; 21/Enbiyâ, 27; 66/Tahrim, 6
657 Bak. 35/Fâtır, 1; 69/Hâkka, 17; 70/Meâric, 4
658 11/Hûd, 69-70; 19/Meryem, 16-17; 15/Hicr, 51-52; 51/Zâriyât, 24-28; Buhâri, İman 37; Müslim,
İman 1
659 Bak. 7/A’raf, 27; 17/İsrâ, 92-95; 9/Tevbe, 26; 33/Ahzâb, 9; Buhâri, İman 37; Müslim, İman 1; Ebû
Dâvud, Sünnet 15
660 Bak. 2/Bakara, 30-33
661 21/Enbiyâ, 26-27
662 66/Tahrim, 6
≈ 229 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
“Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O’nundur. O’nun katındakiler O’na ibâdet
etmekte (asla) kibir göstermezler ve (asla) yorulmazlar. Gece ve gündüz
durmadan (yorulmadan) O’nu tesbih (ve takdis) ederler.”663
“Onlarla kendi arasına bir perde çekmişti. Biz de Ruhumuzu (Cebrâil’i)
ona gönderdik. (O,) ona düzgün bir insan şeklinde göründü.”664
MELEKLERIN GÖREVLERI
Melekler, Allah tarafından verilen görevleri eksiksiz yerine getiren itaatkâr
varlıklardır. İnsanlarla ilgili görev alanlar ise, onların ruhî ve mânevî hayatı ile
ilgilenmektedirler. Bazıları ortak, bazıları da müstakil olmakla beraber, Allah tarafından
meleklere verilen görevler şöyle sıralanabilir:
1. Allah’ı hamd ile tesbih etme, O’na secdede bulunma665, Allah’ı
gece gündüz övme666 ve takdis etme667, emr olundukları diğer şeyleri yapma.
668
2. Peygamberlere vahiy getirmek. Allah Teâlâ insanlar gibi meleklerden
de elçiler seçtiğini669, Nuh’a ve ondan sonraki peygamberlere vahiy indirildiği
gibi Hz. Muhammed’e de vahiy gönderildiğini670 ve Cebrâil’in, Kur’an’ı
Peygamber’in kalbine indirdiğini671 haber vermektedir.
3. Peygamberleri salât ve selâm ile yüceltmek, mü’minlere âhirette
şefaat etmek ve bütün insanlara dünyada hayır duâda bulunmak.”
Allah ve melekleri Peygamber’e salevat getirirler. Ey iman edenler!
Siz de O’na salât ve selâm getirin”672 Şefaat, kıyâmet gününde günahkârlar
hesabına Allah’a yalvarmak olup Kur’an’da, “Göklerde nice melekler vardır
ki Allah dilemedikçe onların şefaatleri hiçbir fayda vermez”673 buyurulmakta,
hadiste de meleklerin şefaatlerinden söz edilmektedir.674 Bunun
663 21/Enbiyâ, 19-20
664 19/Meryem, 17
665 42/Şûrâ, 5; 7/A’râf, 206
666 21/Enbiyâ, 19
667 2/Bakara, 30
668 16/Nahl, 50; 66/Tahrim, 6
669 22/Hacc, 75
670 4/Nisâ, 163
671 2/Bakara, 97; 26/Şuarâ, 193-194
672 33/Ahzâb, 5-6
673 53/Necm, 26
674 Buhari, Tevhid 24
≈ 230 ≈
Ahmed Kalka n
yanında meleklerin bu dünyada da insanlar için duâ ettikleri ifade edilmektedir:
“Melekler yerde bulunanlar için mağfiret dilerler. ‘Ey Rabbimiz! Senin
rahmetin ve ilmin her şeyi kapsamıştır. Artık tevbe edip yolunda gidenleri
bağışla. Ey Rabbimiz! Onların babalarından, zevcelerinden, zürriyetlerinden
salâh halde bulunanlara vaad ettiğin cennete sok. Onları kötülüklerden
koru’ derler.”675
Onların duâlarının sonucu olarak sâlih kulların her çeşit karanlıktan aydınlığa
çıkarıldığı bildirilmektedir: “Sizi zulumâttan nûra (karanlıklardan aydınlığa)
çıkarmak için lutuf ve inâyette bulunan O’dur. Melekler de sizin için
salât getirir, rahmet ve merhamet dilerler.”676 Ayrıca melekler, şeytanların
aksine insanları iyi işlere sevkederler. Her insanın biri melek, biri de şeytan
olmak üzere iki arkadaşı bulunmakta olup, Kur’an, birincisine “şâhid”, ikincisine
“sâik” (sevkeden) demektedir.677 Hadiste ise insana refakat eden bir
melek ve bir de şeytanın olduğu ve her ikisinin de insana telkinde bulunduğu678
beyan edilmektedir. Ayrıca hem Kur’an’da679 hem de hadislerde insanı
takip eden bir refakatçinin (“karîn”in) bulunduğundan söz edilmektedir.
4. Peygamberlere ve mü’minlere destek olup mânevî güç vermek,
onları sıkıntılı ve üzüntülü anlarında teselli etmek, kâfirleri ise
sıkıntıya sokmak.680 Kur’an’da Hz. İsa’nın Rûhulkudüs ile desteklendiği681,
meleklerin Allah’a inanıp doğru yolda istikametle yürüyenlerin üzerine inerek
onlara moral ve mânevî güç verecekleri682, Allah’ın, kendisine ve âhiret
gününe inananları katından bir ruh ile desteklediği683, melekler göndererek
düşmanlarına karşı mü’minleri takviye ettiği684, iman edenlere destek olmalarını,
kâfirlerin boyunlarına ve parmaklarına vurmalarını emrettiği685 haber
verilmektedir.
5. İnsanı koruyup, ona bir anlamda hizmet ederler. Kur’an’da önünde
ve arkasında insanı koruyan takipçilerin bulunduğu bildirilmektedir.686
675 40/Mü’min, 7-9)
676 33/Ahzâb, 43
677 50/Kaf, 21
678 Tirmizî, Tefsir 2, 364
679 50/Kaf, 23
680 16/Nahl, 28, 32
681 2/Bakara, 253; 5/Mâide, 110
682 41/Fussılet, 30-32
683 58/Mücadele, 22
684 3/Âl-i İmran, 124-125
685 8/Enfâl, 12
686 13/Ra’d, 11
≈ 231 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
6. İnsanların fiillerini kaydederler. Kur’an’da, üzerinde bir koruyucu
ve denetleyici bulunmayan hiçbir kimsenin bulunmadığı687, insanların üzerinde
muhafızlık eden değerli kâtiplerin mevcut olduğu ve onların yapmakta
olduklarını bilip yazdıkları688 haber verilmektedir. İki melek, kişinin yaptıklarını
yazmaktadır. İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında gözetleyen, yazmaya hazır
bir melek bulunmasın.689”Sizden söz gizleyen ileonu açığa vuran, geceleyin
gizlenen ile gündüzün yürüyen eşittir. Onun önünde ve arkasında
Allah’ın izniyle kendisini koruyan takipçileri vardır.”690
7. Kâinatın idaresi ve İlâhî kanunların icrâsıyla görevlidirler.
Kur’an’da çeşitli fonksiyonlarıyla âlemi idare edenlere yemin edilmesi691, insanların
canını alan “ölüm meleği”nden söz edilmesi692, meleklerin yalancı
peygamberlerin ve kâfirlerin canını pençelerini onlara uzatarak693, yüzlerine
ve arkalarına vurarak ve “tadın yakıcı cehennem azabını” diyerek694 alacaklarının
bildirilmesi; hadiste ana rahminde teşekkül eden her canlı için bir
doğum meleğinin mevcut olduğundan söz edilmesi695, Cenâb-ı- Hakk’ın
insanı yaratacağı zaman bu irâdesini meleklere açması ve yarattığında ona
secde etmelerini istemesi696 onların dünya ile irtibatlarının bulunduğunu ve
İlâhî irâdenin yerine getirilmesinde vasıta olarak kullanıldıklarını gösterir. Aksi
takdirde kendilerine insanın yaratılacağı isteğinin açıklanmasının bir anlamı
olmaz. Ayrıca arşı taşıyan ve arşın etrafında dolaşan meleklerin697 fonksiyonları
da düşünüldüğünde meleklerin tabiat kanunlarının yerine getirilmesinde
çok etkili oldukları görülür. Çünkü arş, kâinatın İlâhî varlık tarafından idaresini
gösteren bir semboldür ve bunu taşıyan melekler de bu idarenin temini hususunda
kullanılan vasıtalardır.
8. Melekler, İlâhî cezaları icrâ eden elemanlardır. Mü’minlere destek
oldukları gibi; kâfirler hakkında takdir edilen cezaları da icra etmektedirler.
Kur’an, kendilerine elçi olarak melek gönderilmesini isteyen kâfirlere698 şöyle
cevap vermektedir: “Gökyüzünün beyaz bulutlar ile yarılıp meleklerin bö-
687 86/Târık, 4
688 82/İnfitar, 10-12
689 50/Kaf, 17-18
690 13/Ra’d, 10-11
691 79/Nâziât, 5
692 32/Secde, 11
693 6/En’âm, 93
694 8/Enfâl, 50
695 Buhâri, Bed’ü’l-halk 6
696 2/Bakara, 30-34; 15/Hicr, 28-31
697 39/Zümer, 75; 40/Mü’min, 7
698 25/Furkan, 21; 2/Bakara, 210
≈ 232 ≈
Ahmed Kalka n
lük bölük indirildikleri gün, gerçek mülk, çok merhametli olan Allah’ındır.
O gün kâfirler için de pek çetin bir gündür.”699Bu âyet, meleklerin inmesi
ile söz konusu olan şeyin günahkâr kulların başına geleceği söylenen ceza
olduğunu gösterir. Başka bir yerde ise, “Meleklerin, kâfir olanların canlarını
aldıkları zaman, yüzlerine, arkalarına vurup ‘cayır cayır yakıcı ateş azabını
tadın’ dediklerini”700, onların yüzlerine, arkalarına vurarak canlarını alacakları701,
“meleklerin ancak hak ile indirileceği ve o zaman onlara mühlet
verilmeyeceği”702 bildirilmektedir.703
MELEKLERIN SAYILARI VE ÇEŞITLERI
Meleklerin sayısını ancak Allah Teâlâ bilir. Kur’ân-ı Kerim’de cehennem
işleri ile görevli melekler bulunduğu belirtildikten sonra onların sayısının
on dokuz diye belirlenmesinin sadece bir imtihan vesilesi olduğu beyan edilmekte
ve “Rabbinin ordularını, kendisinden başkasıbilemez”704 buyurulmaktadır.
Bu ifadelerden meleklerin sayısının çok fazla olduğunu anlamakla
beraber herhangi bir rakam vermenin mümkün olmadığını ve onların sayısını
ancak Allah Teâlâ’nın bildiğini anlamaktayız.
Meleklerin çeşitlerine gelince, Kur’an, göklerin ve yerin ordularının Allah’a
ait olduğunu705, mü’minleri görünmeyen ordularla desteklediğini706 beyan
etmekte; göklerde ulular meclisi anlamına gelen “mele-i a’lâ”nın bulunduğunu707,
cin ve şeytanların burada olup bitenleri ve meleklerin kendi aralarındaki
konuşmaları dinlemelerine mâni olmak üzere göklerin muhâfaza altına
alındığını708 kaydetmektedir. Bununla beraber naslarda çeşitli görevlerle
vazifeli meleklerin bulunduğu beyan edilmiş, bunların bir kısmı özel adlarla
isimlendirilirken (Cebrâil, Mikâil gibi), bir kısmı da görevleri ile zikredilmiştir
(Ölüm meleği, arşı taşıyanlar gibi). Şimdi bunları sıralayarak kısaca görev ve
özelliklerinden söz edelim:
699 25/Furkan, 25-26
700 8/Enfâl, 50
701 47/Muhammed, 27
702 15/Hicr, 7-8
703 B. Topaloğlu, Y. Ş. Yavuz, İ. Çelebi, a.g.e., s. 239 ve devamı
704 74/Müddessir, 31
705 48/Fetih, 4, 7
706 9/Tevbe, 26, 40; 33/Ahzâb, 9
707 37/Sâffât, 8; 38/Sâd, 69
708 37/Sâffât, 6-10; 15/Hicr, 18; 67/Mülk, 5
≈ 233 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
Cebrâil: Vahiy meleğinin özel adıdır. Kur’ân-ı Kerim’de üç yerde Cibrîl
şeklinde geçmektedir.709 Ayrıca Cibrîl kast edilmek üzere er-Rûh,710 Rasûlün
kerîm,711 Rasûlü rabbik,712 er-Rûhu’l-emîn713 ve Rûhulkuds714 isimleri de
zikredilmektedir. Hadiste ise Cebrâil, bunlara ilâveten “en-Nâmus” diye isimlendirilmektedir.
715
Mîkâil: Kur’ân-ı Kerim’de sadece bir âyette Mîkâil ismi geçmekte olup
şöyle buyrulmaktadır: “Kim Allah’a, meleklerine, peygamberlerine, Cibrîl’e
ve Mîkâil’e düşman olursa bilsin ki Allah da kâfirlerin düşmanıdır.”716
Azrâil: Ölüm meleğinin özel adı olduğu genel kabuldür. Kur’ân-ı Kerim’de
Azrâil ismi geçmez. Bunun yerine ölüm meleği anlamında melekü’l-mevt,717
eceli gelen ve vadesi yetenlerin ruhunu kabzeden meleklerden söz edilir.718
İsrâfil: Kur’an’da İsrâfil adı geçmemektedir. Birçok yerde, sûra üfleneceği
haber verilmektedir.719 Kıyâmetin kopması ve yeniden diriliş ve mahşerde
toplanılması için sûra iki defa üfleyecek olan melek olduğu hadis rivâyetlerinde
ifade edilmektedir. Hadis-i şeriflerde onun adı dört büyük melek içinde
zikredilmiştir.720
Mukarrabûn Melekleri: Bunlara “illiyyûn” ve “kerûbiyyûn” melekleri de
denilmektedir. Nisâ sûresinin 172. âyetinde Mesih ve Allah’a yakın meleklerin
(el-melâiketü’l-mukarrabûn) Allah’ın kulu olmaktan çekinmedikleri bildirilmektedir.
Enbiya sûresinde ise göklerde ve yerde bulunanların O’nun
hizmetinde oldukları beyan edildikten sonra; O’nun huzurunda bulunanların
O’na ibâdet hususunda kibirlenmedikleri, ibâdetten usanmadıkları, gece
gündüz O’nu tesbih ettikleri bildirilmektedir.721 Kur’an’da arşı taşıdıkları ve
onun çevresinde bulundukları722 ifade edilen, Allah’ı hamd ve tesbih eden
melekler de bunlar içinde sayılmaktadır.
709 2/Bakara, 97, 98; 66/Tahrim, 4
710 70/Meâric, 4; 78/Nebe’, 38; 97/Kadr, 4; Rûhunâ: 19/Meryem, 17
711 81/Tekvir, 19
712 19/Meryem, 19
713 26/Şuarâ, 193
714 2/Bakara, 87, 253; 5/Mâide, 110; 16/Nahl, 102
715 Buhâri, Bed’ü’l-vahy 3
716 2/Bakara, 98
717 32/Secde, 11
718 4/Nisâ, 97; 6/En’âm, 61, 93; 8/Enfâl, 50; 47/Muhammed, 27
719 6/En’âm, 73; 18/Kehf, 99; 20/Tâhâ, 102...
720 Müslim, Müsâfirîn 200; Ebû Dâvud, Salât 119
721 21/Enbiyâ, 19-20
722 40/Mü’min, 7-8; 69/Haakka, 17
≈ 234 ≈
Ahmed Kalka n
Hafaza ve Kirâmen Kâtibîn Melekleri: İnsanların iyi ve kötü fiillerini
kaydeden, onları koruyan meleklerdir. Kur’an’da “hafaza”723, “muakkıbât”724,
“rusulünâ... yektubûn”725, “el-mütelekkıyân”726, “rakıybun atîd”727, “hâfizıyn”
728, “kirâmen kâtibîn”729 kelimeleri ile ifade edilmektedirler.
Cennet ve Cehennemde Görevli Melekler: Kur’an’da meleklerin
cennetlikleri “İşte bu, size vaad edilmiş olan (mutlu) gününüzdür”730 diye
karşılayacakları, müttakîler bölük bölük cennete sevkedilip kapılar kendilerine
açıldığında, “Onun bekçileri (hazenetuhâ): Selâm size! Tertemiz
geldiniz. Artık ebedî kalmak üzere girin buraya!”731 diyecekleri, meleklerin
adn cennetlerine babalarından, eşlerinden ve çocuklarından sâlih olanlarla
beraber gireceklerin yanına her kapıdan vararak, “Sabrınıza karşılık size
selâm olsun! Dünya yurdunun sonu ne güzeldir!”732 diyecekleri haber verilmektedir.
İnkâr edenleri ise bölük bölük cehenneme sürülecekleri, kapıların
açılacağı ve cehennem bekçilerinin onlara, “Size, içinizden Rabbinizin
âyetlerini okuyan ve bugüne kavuşacağınızı ihtar eden peygamberler
gelmedi mi?”733 diyecekleri, cehennemin başında iri gövdeli, sert tabiatlı,
Allah’ın buyruklarına karşı gelmeyen ve emredildiklerini yapan meleklerin
bulunacağı734 ifade edilmektedir.
Hazene-i Cennet ve Cehennem de denilen bu melekler cennet ve cehennemin
bekçileri durumundadır. Cennet meleklerinin başındaki meleğin
adı “Rıdvan” dır. Cehennem meleklerine “Zebânî” denir. Başındakine ise
“Mâlik” adı verilir.
Hârût - Mârût: Bunlar hakkında farklı görüşler olmakla beraber, “Babil’de
insanlara bilgi öğretmek sûretiyle onları imtihan etmek üzere gönderilen
iki melek” oldukları, en yaygın görüştür. Kur’ân-ı Kerim, bu olayla
ilgili daha başka bilgi vermemektedir. Mûteber hadis kitaplarından Buhari’de
Kitabu’t-Tıbb’ın sihre tahsis edilen 47. babının başlığında Bakara sûresinin
723 6/En’âm, 61
724 13/Ra’d, 11
725 43/Zuhruf, 80
726 50/Kaf, 17
727 50/Kaf, 18
728 82/İnfitar, 10
729 82/İnfitar, 12
730 21/Enbiyâ, 103
731 39/Zümer, 73
732 13/Ra’d, 23
733 39/Zümer, 71
734 66/Tahrim, 6; 43/Zuhruf, 77; 40/Mü’min, 49-50; 96/Alak, 18
≈ 235 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
102. âyeti zikredilmekte, bu münâsebetle âyet içinde Hârût ve Mârût adı
geçmektedir. Bunun dışında söz konusu isimlerle ilgili bir bilgiye rastlanmamaktadır.
Ahmed bin Hanbel’de ise, insanlar gibi birtakım arzu ve istekleri
bulunan varlıklar olarak tasvir edildiği görülmektedir.735
Fakat bu rivâyeti, müfessirler bozuk ve merdûd kabul edip reddederler.736
Kur’an, bu iki melekle ilgili olarak yahûdiler arasında meşhur olan hikâyeleri
onaylamaz.
MELEKLER İNSANLARDAN DAHA FAZILETLI MIDIRLER?
Bütün peygamberler, meleklerin rasulleri sayılan dört büyük melek dâhil
tüm meleklerden efdal; yani Allah katında dereceleri daha yüksek ve daha
faziletlidir. İnsanlardan takvâ sahibi olan mü’minler de, meleklerin rasulleri
hâriç tamamından daha faziletli, dereceleri daha yüksek sayılmıştır. Çünkü
melekler, yaratılış bakımından günah işleyemezler. Allah’a itaat ve ibâdet etmek
onlar için fıtrî ve zorunludur. Onları böyle olmaktan alıkoyacak hiçbir iç
ve dış tesir yoktur. Hâlbuki insan, akıl ve nefis sahibi olup, her türlü iç ve
dış etkiler altındadır. Buna rağmen insan, bütün menfî engelleri aşar, Allah’a
itaatli ve takvâ sahibi bir kul olursa, elbette meleklerden daha faziletli olur.
GAYBA VE MELEKLERE İMAN
Meleklere iman gaybîdir. Gayb: Hislerle veya akılla bilinmeyen, görülmeyen
şeydir. Mü’min gayb âlemine inanmakla yükümlüdür.737 Allah’ın ve
Rasûlünün bildirdikleri ister zâhirî, isterse gaybî olsun mü’min ona inanandır.
Bazı kâfirlerin gaybe iman etmediklerini, “ben gözümle göremediğim varlıklara
inanmam; melek, cin gibi varlıklar uydurmadan ibarettir” dediklerini
biliyoruz. Gaybe iman büyük bir imtihandır. Çünkü insanlar gördükleri şeylere
inanmak zorundadırlar; Bunlara karşı gözlerini yumamazlar. Fakat Hz.
Allah’ın imtihanı öyle değildir. İnsanların görmediği ve göremediği şeyleri yaratması
ve sonra da bunlara ‘inanın’ demesi büyük bir imtihandır. Mü’min,
sadece Allah’ın ve Rasûlünün haber vermesiyle onlara inanır ve teslim olur.
Mü’minlere düşen ‘dinledik ve itaat ettik’ demeleridir. Zaten, gözüyle göremediğinin
varlığını kabul etmeyenlere; akıllarını, duygularını, düşünceleri-
735 Ahmed bin Hanbel II/134
736 Bak. Fahreddin Râzi, Tefsir-i Kebir, 2/Bakara, 102. âyetin tefsiri
737 Bak. 2/Bakara, 3
≈ 236 ≈
Ahmed Kalka n
ni, rüzgârı, elektrik akımını... göremedikleri halde varlıklarını nasıl kabul edip
kendileriyle çelişkiye düştükleri sorulabilir. Böylece görülecektir ki, onlar görmedikleri
için inkâr etmiyorlar, görseler bile hakkı kabul etmeyecek sapıklar
olduklarından şeytana ve nefislerine uyarak küfrü tercih ediyorlar.
Mü’minler gaybe inanmakla yükselme ve ilerleme yolundaki ilk adımlarını
atmış olacaklardır. İnsanlar, hevâ ve hevesinden, hayvanlık mertebesinden
ancak bu ilk adımla kurtulabilir ve gerçek insanlık mertebesine yükselirler.
Bir hayvana gaybı anlatamazsınız. O daha kıymetli de olsa göremediğini tercih
etmez; önündeki otları her şeye tercih eder. Kâinat, mevcut olan, bilinen
ve görünen varlıklardan ibaret değildir. Bu görünüp bilinen şeylerden daha
başka varlıklar da mevcuttur; ki biz bunları görmeden sadece doğru haber
üzerine verilen bilgiyle bilir ve kabul ederiz.
İnsan aklının bilinmeyen âlemleri/evrenleri idrâk edememesi, onların mevcûdiyetinin
inkârını gerektirmez. Bu konuda mü’mine düşen; işi, akıl kuvvetinin
üstündeki diğer kudrete (doğru habere) bırakmasıdır. Mü’min, öğrenmek
istediklerini Alîm ve Habîr olan, görüneni ve görünmeyeni, gizli ve âşikârı bilen
Allah’tan ve O’nun Rasûlünden öğrenmesi lâzımdır. Fakat eskiden olduğu
gibi, bugün de materyalist kafalılar Allah’ın ilmini önemsemeyerek, insanoğlunu
gerilere, hayvanlık mertebesine götürmek istemektedirler. Mü’min,
sadece meleklere değil, gaybî olan ne varsa hepsine Allah ve Rasûlünün
bildirdiği şekilde iman eder. “Onlar ki, gaybe inanırlar, namazı dosdoğru
kılar ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden de infak ederler.”738
MELEK İNANCININ ETKILERI
İnsan, yeryüzündeki diğer canlılardan farklı olarak irâde sahibi bir varlık
şeklinde yaratılmıştır. İrâde, “farklı seçeneklerden birini tercih etmek” demektir.
Allah, insana irâdî fiillerinde farklı alternatifler sunmuş ve onun dünyaya
gelişinin gayesini “imtihan olmak”739 şeklinde tespit etmiştir. İnsan, bu
imtihana giren alanda kendisini iyilik veya kötülüğe teşvik eden, irâdesini
daha özgürce kullanmasını sağlayan mânevî menajerlerle (yardımcı, düzenleyici)
karşı karşıyadır. Allah insanı şerre ve kötülüğe çağırmak üzere şeytanı,
iyilik ve hayra dâvet etmek üzere de melekleri yaratmıştır. İnsanın meleklere
738 2/Bakara, 3
739 67/Mülk, 2
≈ 237 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
inanması demek, önünde şeytan ve meleklerin sunduğu seçeneklerle dolu
ruhî bir hayat olduğunu, meleklerin telkin ve teşviklerine göre hareket edip
mevcut yeteneklerini bu yönde yükseltmesi gerektiğini kabul etmesi, Allah’ın
görevlendirdiği meleklerin kendisini daima gözetlediğini ve yaptıklarını kaydettiklerini
unutmaması demektir. İnsana iyi düşünceler aşılayan meleklerin
yanı sıra, ona vesveseler telkin eden şeytanın varlığı da bir gerçek olmakla
beraber, Kur’an, şeytana değil; meleklere imanı öne çıkarmak740, tâğutu
inkâr edip Allah’a iman edenin sağlam bir kulpa sarılmış olacağını bildirmek
sûretiyle741 şeytanın varlığını ikinci dereceye almış, onunla hemhal olmayıp
aksine meleklere kulak vermeyi öngörmüştür.
“Onu (insanı), önünden ve ardından izleyiciler vardır; Onu Allah’ın emrinden
(kazalarından, belalarından ve musibetlerinden) korurlar.”742 Gerçekten
de insan, risklerle ve tehlikelerle dolu bir dünyada yaşamaktadır.
Bunlara, ayrıca kötülüklerin karşılığı olarak Allah’tan her an gelebilecek
intikam darbelerinin ihtimallerini de ekleyecek olursak, onun, yaşadığı yıllar
boyu ne büyük bir mânevî koruma altında bulunduğunu kestirebiliriz. Bu
girift olayın içyüzünü daha derinlemesine bilmek bizim için mümkün değildir.
Ancak bu kadarıyla bile Rabbimizin bizi ne çetin bir sınavdan geçirdiğini,
bizzat hayatımıza karşı yaratmış bulunduğu tehlikelerin bile gelip bizi bulmasına
melekleri engel yaparak bu sınavda bize nasıl süre tanıdığını bu âyetlerden
ibretle öğreniyoruz. Doğrusu bu bize bir İlâhî lutuf ve bir müjde olsa
gerektir. Dolayısıyla insanın, bu hârika nöbetçilerini her zaman hatırlayarak
özellikle kuytu köşelerde, zifiri karanlıklarda ve tehlikelerle burun buruna olduğu
anlarda onların kendisini korumaya devam etmeleri için Allah’a dilekte
bulunması, Allah’ın izniyle belaların bertaraf olmasına bir vesile oluşturabilir.
Bu, aynı zamanda insanın, Rabbiyle olan irtibatının güçlülüğünü ve sürekliliğini
kanıtlamış olur. Kur’an’da “Kesinlikle üzerinizde koruyucular vardır.
Onlar değerli yazıcılardır. Yaptığınız her şeyi bilirler.”743 diye kendilerinden
söz edilen melekler vardır ki, bunlar söylediğimiz her sözü yazarlar. Dolayısıyla
insanoğlunun havada kaybolup giden tek kelimesi bile yoktur.
Evren öyle kesin bir disiplin içindedir ki, bu disiplinin gözümüzle görebildiğimiz
veya daha doğrusu ilmin ve aklın kanıtlayabildiği bir cephesi vardır,
740 2/Bakara, 177, 285
741 2/Bakara, 256
742 13/Ra’d, 11
743 82/İnfitar, 10-12
≈ 238 ≈
Ahmed Kalka n
bir de ilmin ve aklın asla ulaşamayacağı, açıklayıp tanımlayamayacağı diğer
bir cephesi daha vardır. İşte bu görünmeyen cepheyi melekler ordusu oluşturmaktadır.
Mü’min olabilmenin olmazsa olmaz şartlarından biri de bu gerçeğe
inanmaktır. Dolayısıyla meleklere inanmamak, Allah’a, peygamberlere,
kitaplara ve âhiret gününe inanmamakla eş değerdedir.
Meleklere inanan bir müslüman, meleklerin kendisini takip ettiğini, gözetlediğini,
iyilik ve kötülüklerinin yazıldığını bilir. Ve bu bilinçle davranışlarına
çeki düzen verir. Böylece, meleklere olan inancımız bizi kötülük ve günah
yapmaktan vazgeçirir.
MELEKLER HAKKINDA TASHIH EDILMESI GEREKEN BAZI YAKLAŞIM VE
BÂTIL İNANÇLAR
Müşrikler Allah’a şirk koşarlarken, bazıları görünen maddî cisimleri, bazıları
da görünmeyen mânevî cisimleri Allah’a eş tutuyorlardı. İşte, mü’minin
melek kabul ettiği varlığı müşrikler tanrı, tanrı çocukları veya tanrı kızları
olarak kabul edebilmektedir. Mü’min, onların dişi veya erkek olmadıklarına
inandığı gibi, o meleklerin kendi nam ve hesaplarına hiç bir yetkiye sahip
bulunmadığına da inanır. Onlara tapmak, onlardan yardım istemek, yani onlara
duâ etmek insanlar için küçüklük olur. Çünkü ilk insanın yaratılışında Allah,
onları Âdem (a.s.)’in önünde secde ettirdi. Ve Hz. Âdem’e onlardan fazla
bilgi verdi. Sonra da Hz. Âdem’i yeryüzüne halife yaptı. İnsan için, kendisine
secde etmiş bir mahlûktan yardım istemek ve ona tapmaktan daha büyük
bir zillet olur mu?
Meleklerin erkeklik ya da dişilik gibi bir özellikleri sözkonusu değildir.
Buna rağmen câhiliyye döneminde meleklerin dişi olduğu ileri sürülüyor,
hatta onlara -hâşâ- Allah’ın kızları deniliyordu. Allah, bu yakışıksız isnadları
şu âyetlerle reddetmiştir: “Onlar Rahmân’ın kulları olan melekleri dişi
sayıyorlar. Yoksa nasıl yaratıldıklarını mı gördüler?! Bu (yalan) şâhitlikleri
yazılacak ve onlar sorgulanacaklardır.”744; “Şimdi de sor onlara: ‘Rabbine
kızlar da onlara oğlanlar mı?!”745 Günümüzde de batılılardan esinlenerek
melekleri bayan gibi düşünen, kızlarına “Melek” ismi veren, güzel bir bayanın
meleğe benzediğine dair şiirler yazıp söyleyen, şarkılar mırıldanan insanlara
rastlayabilmekteyiz. Bunlar, İslâm itikadı açısından çok vahim manzaralardır.
744 43/Zuhruf, 19
745 37/Sâffât, 149
≈ 239 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Meleklere İman
Ölüm meleği olduğu için Azrâil’in adı insanlar arasında adeta korku sembolü
haline gelmiştir. Dolayısıyla bazı kimselerin bu meleğe karşı duyguları
olumsuzdur. Ancak bu düşünce hem yersizdir, hem de iman gerçeğiyle
uyuşmaz. Çünkü iman, ayrıca sevgi, saygı, bağlılık ve teslimiyet ister. Azrâil,
Allah’ın, can almak için görevlendirdiği bir melektir. Dolayısıyla can almak
onun görevidir. Her şey gibi, canımızın da sahibi Allah’tır. Can, Allah’ın bize
bir çeşit ödünç olarak verdiği bir emanetidir. Emanet, bir gün gelir, asıl sahibine
iade edilir. “Her nefis, ölümü tadacak, her emanet sahibini bulacaktır.
Ölüm meleği, bu konuda sadece görevini yapmaktadır. Onun hiç kimseye
karşı özel bir düşmanlığı da yoktur. Bu nedenle, Allah’ın bütün elçileri
gibi Ölüm meleğini de saygıyla anmak imanımızın gereğidir. Allah’ın selâmı
O’nun ve diğer bütün elçilerinin üzerine olsun.
Ölüm meleğinin bu kadar kalabalık bir dünyada kıtalar ve ülkeler arasındaki
büyük mesafeleri nasıl aştığı ve aynı anda birçok insanın ruhunu nasıl
alabildiği bazı kimseler tarafından daima merak konusu olmuştur. Mânevî
âlemi, maddî durumlara bire bir uydurmanın getirdiği yanlıştır bu. Eski çağların
insanları için düşünce ve teknik açılımları yönüyle bu soru, bir yönüyle
mâkul olsa bile; günümüzün baş döndürücü açılımları, dünyanın bir ucundan
bilgisayarlara bilgi aktarılabildiği veya virüsler ulaştırılabildiği bir zaman
diliminde bu tür soruların cevap vermeye değmeyecek yersizlikte olduğunu
vurgulamak gerekmektedir.
SORULAR
1- Gaybe iman ne demektir? İman edilecek gayb alanına neler girer?
2- Gaybî varlıklardan olan meleklerin özelliklerini açıklayınız.
3- Hafaza, mukarrabûn, kirâmen kâtibîn meleklerinin görevlerini açıklayınız.
4- Meleklerin faziletini ve insanlardan üstün olup olmadıklarını belirtiniz.
5- Melekler, insanlar tarafından dünyada görülebilir mi?
6- Melekler hakkında günümüzdeki yanlış inanç ve kabulleri örneklerle
izah ediniz.
7- Dört büyük meleği görevleri ile beraber açıklayınız.
8- İsmi bilinen bazı melekleri, görevleri ile beraber açıklayınız.
9- Meleklere inanmanın faydaları nelerdir?
10- Mutlak gaybı kimler bilebilir?
a) Melekler b) Allah ve melekler
≈ 240 ≈
Ahmed Kalka n
c) Cinler d) Sadece Allah
11- Aşağıdakilerden hangisi meleklerin özelliklerindendir?
a) İnsanlar gibi yer, içer, çoğalır ve ölürler.
b) Allah’a karşı gelme irâdeleri vardır.
c) Gaybı bilirler.
d) Allah’a daima itaat ederler, O’na karşı gelmezler.
12- Aşağıdakilerden hangisi melekler için doğru değildir?
a) Melekler nurdan yaratılmış varlıklardır.
b) Güzel kokulardan, güzel sözlerden hoşlanırlar.
c) Erkeklik ve dişilikleri yoktur.
d) Bazen günah işleyebilirler.
13- Aşağıdakilerden hangisi, Cebrâil (a.s.) adlı meleğin görevidir?
a) Sura üflemek
b) Tabiat olaylarını düzenlemek.
c) Allah’ın emir ve yasaklarını peygamberlere ulaştırmak.
d) Eceli gelenlerin ruhlarını bedenlerinden ayırmak.
14- Tabiat olaylarını düzenlemek aşağıdakilerden hangi meleğin görevidir?
a) İsrâfil b) Azrâil c) Cebrâil d) Mikâil
≈ 241 ≈
≈ 242 ≈
Ahmed Kalka n
20. Ünite
KİTAPLARA İMAN VE KUR’AN
• Kitaplara İman
• Suhuf (Sayfalar -Küçük Kitaplar-)
• Büyük Kitaplar
• Kitapların Gönderiliş Amacı
• Vahy ve Vahyin Çeşitleri
• Kitabımızda “Kitab” Hangi Anlamlarda Kullanılır?
• Kur’an; Anlam ve Mâhiyeti
• Kur’ân-ı Kerim’in Tanımı
• Kur’ân-ı Kerim’in Özellikleri
• Tefsir, Te’vil, Tercüme ve Meal
• Kur’ân-ı Kerim’in Doğu ve Batı Dillerindeki Tercemeleri
• Kur’ân’ın Tedrîcî Olarak İnzâl Edilmesi
• Kur’an’ın Muhtevâsı ve İşlevi
• Kur’an’ın Bölümleri
• Kur’an İlimlerine Dair Kimi Kavram ve Terimler
• Kur’an Konuları
• Kur’an’da Kur’an
• Kur’an’ı Kim Göndermiştir?
• Kur’an Niçin Gönderilmiştir?
• Kur’an Neyi Anlatmaktadır?
• Gerçek Anlamda Çağ Kapatıp Çağ Açan Sadece Kur’an’dır
• Huzurun Kaynağı Kur’an
• Kur’an’ı Nasıl Nasıl Okumalı, Ona Nasıl Yönelmeliyiz?
• Kendini Kur’an’a Açmak
• Kur’an’ı Yaşamak, Kur’anla Yaşamak
• Nesh; Yaşanmaması Gereken, Formalite Olarak Kur’an’da Yer Alan
Âyetler!
• Nesh Konusunun Önemi
• Kur’an-ı Kerim’de Nesh Kavramı
• Nesh Konusunda İhtilâflar (Kur’an Hükümleri Arasında Nesh Var mıdır?)
• Kur’an Âyetleri Arasında Neshin Varlığını Savunanların Delilleri
• Kur’an Âyetleri Arasında Neshin Olmadığıyla İlgili Deliller
• Nesh Anlayışının Ortaya Çıkışı
• Kur’an Hükümleri Ebediyyen Geçerlidir
• Nesh, Eski Şeriatlerin Kur’an Âyetleri Tarafından Geçersiz Kılınmasıdır
• Sorular
≈ 243 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir:
• İlâhî mesajın peygamberler vâsıtasıyla kitap ve suhuf/sayfalar halinde
insanlara ulaştırılmasının hikmetini dillendirebilmek.
• Suhuf hakkında bilgi verebilmek.
• Kur’ân-ı Kerim’de “Kitab” kavramıyla nelerin kast edildiğini belirtebilmek.
• Büyük Kitapların hangi peygamberlere gönderildiğini listeleyebilmek.
• Kur’an’ın temel özellikleri ve gönderiliş amacı hakkında doyurucu bilgi
verebilmek ve günümüzdeki durumu tahlil edebilmek.
• Vahyin anlam ve çeşitlerini ifadelendirebilmek.
• Kur’an’ın ana konularını listeleyebilmek.
• Kur’an’ı nasıl okumamız gerektiğini, ondan nasıl yararlanılabileceğini
açıklayabilmek.
• Neshin ne anlama geldiğini ve akaid açısından önemini açıklayabilmek.
• Kur’an âyetleri arasında neshin var olduğunu ve olmadığını savunanların
delillerini izah edebilmek.
• Neshin, Kur’an âyetleri arasında değil; eski şeriatlerin Kur’an âyetleri
tarafından geçersiz kılınması anlamına geldiğini açıklayabilmek.
KITAPLARA IMAN
“O takvâ sahipleri ki, onlar sana indirilene de, senden önce indirilene
de iman ederler.”746 İman esaslarından biri de Kur’an’a ve Kur’an’dan önceki
kitap ve suhuflara (küçük kitaplara) inanmaktır. O kitaplar ki Allah tarafından
Rasullerine gönderilmiş ve Rasuller de hiçbir kapalılık bırakmadan o kitaplardaki
hükümleri insanlara tebliğ etmişlerdir. Bu kitaplarda Allah insanlara
emirlerini, yasaklarını, mükâfatını ve azâbını açıklamıştır. Müslümanlar Allah’ın
indirdiği kitaba göre hayatlarını düzenler.
Biz müslümanlar, peygamberlere gönderilen kitapların hepsine inanırız.
Ancak, Kur’ân-ı Kerim hâricindeki kitaplar sonradan insanlar tarafından bozulmaya
uğramışlardır. Bu sebeple biz onların bozulmuş haline değil bozulmamış
haline inanıyoruz.
746 2/Bakara, 4
≈ 244 ≈
Ahmed Kalka n
Mü’minlerin Kur’an’a ve önceki kitaplara inanması, Hz. Âdem’den kıyâmete
kadar insanların tek bir dini, tek bir Rabbi olduğunu ispatlıyor. Onun
için de bu inanç büyük bir değer taşır. Bu akîde, mü’minlerin ruhlarından
kötü taassubu kökünden söküp attığı için büyük öneme sahiptir. Bu akîde
sahibi her mü’min, hak olan geçmiş bütün din ve peygamberlere inanır.
Bu inanca sahip olan insanlar, peygamberden peygambere intikal eden
tek dini (İslâm’ı) bulmuş olurlar. Böylece sağlam bir akîdeye sahip olduktan
sonra Kur’an’a uymaları ve onu pratik hayatlarında yaşamaları kaçınılmaz bir
görevdir. Çünkü hayat tarzını ancak Kur’an tesbit eder. Kur’an’ın dışındaki
bütün hayat modelleri yanlıştır ve sapıklıktır. Eğer Kur’an ölçüsüne göre değil
de, insanların akıllarına göre hayat modelleri tesbit edilmeye çalışılırsa, o
zaman ne kadar insan kafası varsa o kadar da hayat modeli ortaya çıkar. Bu
modellerin hiçbiri vahye dayanmadığı gibi, aynı zamanda her biri değersizdir.
Mü’minin hayat modeli, onu yaratan Allah tarafından çizilmiştir. Mü’min
ondan başkasını kabullenemez. Bu gerçeği Allah Teâlâ şöyle ifâde ediyor:
“Kim İslâm’dan başka bir din (yol) ararsa, o istediği din kendisinden kabul
olunmayacaktır. Ve o, âhirette de ebedî zarar çekenlerdendir.”747
Mü’minler bilmelidir ki, İslâm dille söylenen laflardan ibâret olmadığı gibi,
sadece kalple tasdik edilen bir inanç da değildir. İslâm, Allah’ın dinine teslimiyet
demektir. Bu teslimiyet pratik hayatta bizzat görülmelidir. Yukarıdaki
âyette görüldüğü gibi, mü’minin dini sadece İslâm’dır; İslâm’ın ana kaynağı
da Kur’an’dır.
Kur’ân-ı Kerim, kendinden önceki kitapları tasdik eder, fakat onlarla amel
etmeyi emretmez. Kur’an geldikten sonra artık önceki kitapların hükmü tamamen
neshedilmiştir (kaldırılmıştır).
Allah Teâlâ hiçbir insanı tebliğsiz bırakmamıştır. Her topluma kendi dinini
bildirmiştir. Beşer hayatını peygamberlerine gönderdiği kitaplarla tanzim etmiştir.
Her topluma itikad, şeriat, ahlâk ve edeplerini gösteren hak kitaplar
göndermiştir.
Tarih boyunca kimileri bu kitapları alıp kabul etmişler, kimileri de reddetmişlerdir.
Kimileri ise alıp kendilerine göre değiştirmişlerdir. Bugün yahûdilerde
bulunan Tevrat ve hıristiyanlarda bulunan İncil tamamen değişikliğe
747 3/Âl-i İmran, 85
≈ 245 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
uğratılmıştır. Birçok kısımlar çıkartılmış, birçok kısımlar da ilave edilmiştir.
Dolayısıyla önceki İlâhî kitapların aslı kalmamıştır. Allah Teâlâ da onları neshetmiştir.
Öyleyse bu kitaplara tabi olan hiç kimse hak yolda (İslâm’da) değildir.
Hatta bir defasında Hz. Ömer’in elinde Tevrat sayfalarını veya Tevrat’ın
tefsiri kabul edilen rivâyetleri içeren Mişna kitabını gören Rasûlullah (s.a.s.):
“Ey Ömer, vallahi Hz. Mûsâ da aramızda olsaydı bana uymaktan başka
bir şey yapmazdı.”748 d iyerek o nun e lindeki Tevrat (veya o nun yorumunu
içeren) sayfalarını yok etmesini buyurmuştur.
Öyleyse Mü’min de Kur’an’dan başka hiçbir kaynağa bağlanamaz. Çünkü,
Kur’an geldikten sonra -ister değiştirilsinler, ister değiştirilmesinler- hiçbir
eski kitabın hükmüne uyulmaz. Onların hükmü kalmayıp nesholunmuşlardır.
Allah’ın peygamberlerine indirdiği kitaplar büyüklüklerine göre iki kısımda
incelenirler: Suhuflar (Küçük Kitaplar) ve Büyük Kitaplar.
Mü’minler, Hayat Programı Olduğunu Kabul Ederek, Anlamak
ve Uygulamak Zorunda Oldukları Bilinciyle Kitaba İman Ederler
Mü’minler ve birr sahipleri, Allah’ın kitaplarına da iman eden
kimselerdir. Kitaba
iman demek; hayatı onunla düzenlemek üzere kitaba
iman demektir. Kitaba iman demek; içindekilere iman demektir. İçindekilerin
doğruluğuna ve uygulanılırlığına, uygulanması gerektiğine iman demektir.
Kitaplara iman Allah’ın vahiy gönderdiğine
iman demektir. Allah’ın
bizi kanunsuz,
yolsuz, yordamsız, plansız, programsız bırakmadığına iman
demektir. Onlarla sorumlu olduğumuza,
Onların içindekilere göre bir hayat
yaşamaya ve onlardan hesaba
çekilmeye imandır. Kitaba iman demek; Allah
kitabında böyle buyurdu, ben de bunu aynen anladım ve kabul ettim demektir.
Yâni Allah kitabında
ne dedi? Bizzat Allah’la diyalog kurarak, Allah’ın
kelâmıyla diyalog kurarak,
ama bunu Peygamber örnekliğinde anlayarak
onu amele dönüştürmektir.
Kitaba iman için, Kitapla yol bulabilmek, Kitabı hayat programı
yapabilmek
için Kitabı tanımak zorundayız. Kitabı tanımayan bir adamın
onunla
amel etmesi ve onu hayat programı yapması mümkün değildir. Bilelim ki,
ancak uygulayacak kadar Kitaptan tanıdığımız
âyetler, bizim
âyetlerimizdir.
Hani bizim külli bir imanımız vardı. İslâm’a ilk girişteki
imanımızdı bu. Ben bu
748 Ahmed bin Hanbel, III, 378
≈ 246 ≈
Ahmed Kalka n
Kitabın tümüne inandım demiş ve böylece
müslüman olmuştuk. Hani ya bu
Kitabın tümünün
nesine inandık?
Ya Rabbi şu anda onu tanıyamadığım için
toptan inandım! Ama inşallah birim birim, tek tek, âyet âyet onu tanıyıp hayatıma
uygulayacağım
diye inanmıştık. Hani öyleyse? Toptan inandığımız bu
kitaba imanımız, Kitabın bütünü hayatımızın bütününe egemen kılınıp amele
dönüşmedikçe
bilelim ki; o imanın bir anlamı kalmayacaktır. Kaldı ki, inandık
dedikten sonra da denenecektik, değil mi? Sınanmadan sadece iman ettik
demekle bırakılmayacaktık,749 öyle değil mi?750
“…O’nun kitaplarına ve O’nun peygamberlerine... inandılar,
`O’nun peygamberlerinden hiçbirini diğerlerinden ayırmayız’ dediler.”
751
SUHUF (SAYFALAR -KÜÇÜK KITAPLAR-)
Allah tarafından gönderilen kitaplardan bazıları birkaç sayfadan meydana
gelen küçük kitaplardır. Bunlara sahifeler (sayfalar) anlamına gelen “suhuf”
denilir.
Kur’ân-ı Kerim’de açıklanan bazı öğütlerin “es-suhufu’l-ûlâ (ilk suhufta/
sayfalarda)” mevcut olduğu752 bildirilmiştir. Yine benzer öğüt ve hükümlerin
İbrâhim ve Mûsâ’nın suhufunda/sayfalarında753 da bulunduğu bildirilerek suhuf
denilen küçük ebatlı İlâhî kitapların mevcûdiyeti Kur’ân-ı Kerim’de ifâde
edilmiştir. Sayfalar halinde kayda geçirildiği için Kur’an, Kur’an’a da suhuf
der.754 Bununla birlikte hangi peygambere ne kadar suhuf verildiği açıklanmamıştır.
Kur’ân-ı Kerim, Hz. İbrâhim’in soyundan İshak, Yakup, Süleyman,
Yusuf, Zekeriyya, Yahya Peygamberler’e kitap verildiğini belirtir.755
Meşhur 100 suhuf ve Peygamberlere bu sayfaların dağılımı ile ilgili rivayete
dayanılarak “şu kadar sayfa şu peygambere…” diye taksim yapılması
doğru olmaz. Bu konuda Kütüb-i Sittede bir hadis yoktur. Hadislerde de
suhuf hakkında fazla bilgi yoktur. Bazı rivâyetlerde Hz. Âdem’e 10, Hz. Şit’e
749 Ankebut, 29/2.
750 Ali Küçük, Besâiru’l Kur’an Tefsiri.
751 2/Bakara, 285
752 20/Tâhâ, 133; 87/A’lâ, 18
753 87/A’lâ, 19
754 80/Abese, 13; 98/Beyyine, 2
755 4/Nisâ, 54; 6/En’âm, 89; 57/Hadîd, 26
≈ 247 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
50, Hz. İdris’e 30, Hz. İbrâhim’e 10 sayfa (suhuf) verildiği nakledilirse de, bu
konuda kesin bilgi ifâde eden sahih hadisler mevcut değildir.
Kur’an’da ismi bile geçmeyen ve peygamber olduğu kesin bilinmeyen
Şit gibi bir zâta suhuf verildiği gibi hususlar Kur’an’dan ve sahih hadislerden
onay almaz. Kütüb-i Sitte’de ve ikinci dereceden önemli hadis kitaplarının
hiçbirinde 100 suhufdan ve kime kaç sayfa verildiğinden bahsedilmez.
Kur’an’da anlatılanlardan yola çıkarsak Hz. Musa’ya da suhuf (Tevrat’ın bir
bölümü) verilmiştir.756
Peygamberlerin sayısını bilemediğimiz gibi suhuf ve kitapların tümü ve
hangi peygamberlere ne miktarda verildiği de Kur’an’da bildirilmemiştir. Peygamberlere
indirilen küçük-büyük bütün kitaplara (suhuf ve büyük kitaplara)
icmâlî olarak iman şarttır.
BÜYÜK KITAPLAR
Kur’ân-ı Kerim’in haber verdiği büyük kitaplar dört tanedir. Bu kitaplar şu
peygamberlere gönderilmiştir:
1) Tevrat(’ın bir bölümü -Kitab-) Hz. Mûsâ’ya,
2) Zebûr, Hz. Dâvud’a,
3) İncil, Hz. İsa’ya,
4) Kur’ân-ı Kerim, Hz. Muhammed’e indirilmiştir.
Zebûr, Tevrat ve İncil’in aslı bozulmuş, insanlar tarafından tahrif edilip değiştirilmişlerdir.
Kur’ân-ı Kerim, kendinden önceki kitapların hükmünü nesh
etmiş, yani ortadan kaldırmıştır. Kur’ân-ı Kerim’de Hz. Mûsâ’ya kitap verildiğinden
ve Mûsâ’nın sahifelerinden bahsedilir, ama hiçbir âyette Tevrat ona
nisbet edilmez. Tevrat da Mûsâ (a.s.)’dan bağımsız şekilde ayrı yerlerde bahsedilir.
Bizim Tevrat dediğimiz Ahd-i Atîk’in bugünkü Hıristiyan ve yahûdilerin
kutsal kitabında çoğunun bir peygambere nisbet edildiği 39 ayrı kitabın ilk
beş kitabının Hz. Mûsâ’ya indirilen kitap olduğuna inanılır. Tevrat (Ahd-i Atîk)
diye Benî İsrâil’e gönderilen kitapların tümü kast edilir. Onun bir bölümü (39
kitabın 5’i) Hz. Mûsâ’ya indirilen kitap (suhuf) kabul edilir.
756 87/A’lâ, 19
≈ 248 ≈
Ahmed Kalka n
KITAPLARIN GÖNDERILIŞ AMACI
Kitapların gönderiliş amaçlarının başında insanların dünya ve âhiret mutluluğunu
sağlamak gelir. İnsanı yaratan Allah, insanın hayatı boyunca takip
edeceği itikat, ibâdet, ahlâk, emir ve yasakları içine alan kitap ve sahifeleri
ilk insandan itibaren göndermiştir. Bu kitaplar sayesinde insanlar hidâyeti,
dünya huzuru ve âhiret saâdeti gibi pek çok gerçeği anlamışlardır.
VAHY VE VAHYIN ÇEŞITLERI
“Vahy”in sözlük anlamı: Bir şeyi gizli ve çabuk bildirmek demektir.
Vahyin terim anlamı: Allah Teâlâ tarafından doğrudan doğruya, ya da elçi
melek vasıtası ile peygamberlere bildirilen ve kesinlik ifâde eden bilgilere
vahiy denir.
Vahyin Çeşitleri
1) Sâdık Rüya: Allah dilediği bilgileri doğru bir bilgi ile peygamberlerine
bildirmiştir. Peygamberlerin rüyalarında gördükleri şeyler aynen gerçek çıkmıştır.
Peygamber Efendimize de zaman zaman vahiy böyle gelmişti.
2) İlham Yoluyla Vahiy: Allah’ın dilediği şeyleri peygamberin kalbine
koyması şeklindeki vahiy çeşididir.
3) Perde Arkasından Vahiy: Allah ile peygamber arasında bir vasıta
olmadan ve söyleyeni görmeden Allah kelâmının işitilmesidir.
4) Melek Aracılığı İle Gelen Vahiy: Allah Teâlâ’nın, bildirmek istediği
bilgileri bir melek ile peygamberine bildirmesi şeklidir. Bu melek Cebrâil
(a.s.)’ dir.
KITABIMIZDA “KITAB” HANGI ANLAMLARDA KULLANILIR?
Kur’an’ın temel kavramlarından biri olan “kitab” Kitabımızda 255 yerde
geçmektedir. Türkçedeki ‘kitap’ anlamı yanında; yazılı şey, yazı, yazılan ve
yazdırılan anlamlarına da gelir. “El-Kitab”: Allah’ın Kitabı demektir. Kur’an
ıstılahında Kitab; Allah tarafından yazdırılan şey anlamında kullanılır ve bu
anlamda imanın temel konularından biri de Kitaplara imandır.
≈ 249 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’an’ın “kitab” la ilgili ifâdelerinden şunların kast edildiği anlaşılır:
Genel anlamda vahy757
Son Peygamber’e gelmiş bulunan vahiyler toplamı758
Bütün kâinat
İnsan
Levh-ı Mahfuz’daki Evrensel kayıt kitabı (evrensel kompütür)759
Her ferdin fiillerinin kaydedildiği bireysel disket760
Kur’an’a göre insanın önüne, okunmak üzere konan üç temel kitap vardır:
Kâinat kitabı, vahy kitabı (Kur’an) ve insanın bizzat kendisi. Kur’an, diğer
iki kitabın gereğince okunup değerlendirilmesini kolaylaştıran bir nurdur
(ışık). Evren ve insan adlı kitapların gerektiği şekilde okunabilmesi için, bizzat
Allah, vahy kitabı aracılığıyla insana yardımcı olmak için devreye girmektedir.
Kur’an, bu üç kitabın belirli pasaj ve parçalarını “âyet” olarak anmaktadır.
Kur’an, bir âyetler topluluğu olduğu gibi, kâinat ve insan da âyetler topluluğudur.
761 Ne vahy kitabı, insan ve eşyaya ait ilimler olmaksızın çözülebilir; ne
de eşya ve insan, vahy kitabı olmadan layıkıyla anlaşılabilir.
KUR’AN; ANLAM VE MÂHIYETI
Kur’an, Allah’ın Kitabı’nın özel adıdır. Kur’an’da, Kur’an için birkaç isme
daha yer verilmekle birlikte; en çok Kur’an adı geçmektedir. Bu ad Kur’an’da
70 defa geçer. Kur’an kelimesi için iki ayrı kök gösterilir. Bunlardan biri, okumak
anlamındaki kıraat; ikincisi toplamak, kompoze etmek anlamındaki
karn köküdür. Kur’an, ilk emri olan “ikra’ “ yani oku anlamındaki kelimeyle
aynı kökten bir isim taşıyarak okumaya ve ilme en büyük değeri verdiğini
belirttiği gibi, neyi ve nasıl okumamız gerektiğini de gösterir. Birçok inceliği
ve gerçeği topladığı için de toplamak mânâsındaki bir köke dayanması ayrı
bir hikmet sergiler.
Allah’ın kendisine hitap ettiği en son peygamber, Hz. Muhammed (s.a.s.);
insanlığa gönderilen son kitap ise Kur’ân-ı Kerîm’dir.762 Kur’an, İslâm’ın orta-
757 43/Zuhruf, 4; 13/Ra’d, 39
758 2/Bakara, 2; 38/Sâd, 29; 41/Fussılet, 3; 43/Zuhruf, 2; 44/Duhan, 2
759 18/Kehf, 47-49; 45/Câsiye, 29
760 17/İsrâ, 13-14
761 51/Zâriyât, 20-21; 41/Fussılet, 53
762 33/Ahzâb, 40
≈ 250 ≈
Ahmed Kalka n
ya koyduğu her tür inanma, düşünme ve davranma biçimlerini belirleyen tek
temel dayanaktır. Hz. Peygamber, bu dayanağa istinaden ve onun doğrultusunda
hareket etmiş, insanlara ulaştırmakla görevli olduğu bu mesajı öncelikle
hayatında kendisi uygulayarak fiilî hâle getirmiştir. Bu hususta Hz. Âişe’nin
şu tanıklığı yeterli ve anlamlıdır: “Allah Resulü’nün ahlâkı, Kur’an’dı.”763
Bundan daha doğal bir sonuç olamazdı; zira genelde bütün elçiler, özelde
de Hz. Peygamber, aldığı haberi/mesajı sadece duyurmakla görevli bir postacı
değildir. Aldığı mesajı öncelikle kendi hayatına dinamik bir şekilde yansıtabilmelidir
ki ancak o zaman söylediği ile eylediği arasındaki uyum gün gibi
âşikâr olabilsin. Dolayısıyla “Kitab”ı, “peygamber”den kopuk ve ayrı bir metin
olarak algılamak, en başta bu metnin kendisine ihânet olacaktır. Peygamber,
insanlar için hem bir “uyarıcı”, hem de “en iyi model”dir. 764
KUR’AN’IN TANIMI
Allah’ın, Hz. Peygamber’e indirdiği Kur’an ile ilgili olarak çeşitli tanımlar
yapılmıştır. Âlimler tarafından yapılan bu tanımlardan her biri Kur’an’ın belirli
yönlerini vurgulamaktadır. Bunlar arasından en kapsamlı olan tanım şudur:
Kur’an; Hz. Muhammed’e vahiy yoluyla indirilmiş, mushaflarda
yazılmış, Hz. Peygamber’den bizlere tevâtür yoluyla nakledilmiş,
okunmasıyla ibâdet edilen, benzerini getirmekten insanların âciz
kaldığı Allah kelâmıdır.
Bu tanımda yer alan temel özellikleri şimdi ayrıntısıyla ele alalım:
Allah’ın Kelâmı: Kur’an’ın en önde gelen bu niteliği, hiç şüphesiz onun
sahip olduğu hakikatlerin ve bilgilerin kaynağına işaret etmektedir. Bu da
ona inanmanın en temel gerekçesidir. Yaratan tarafından söylenmiş bir söz
elbette ki diğer bütün sözlerin üstündedir ve bu özelliğinden dolayı bir kutsallık
kazanır. Zira yaratan, diğer bütün lütuf ve ihsanlarına ilâveten, yarattığı
insana tenezzül buyurarak söz söyleme lütfunda bulunmuş ve bu vesileyle
de insan diğer yaratıklar arasında bir imtiyaza sahip olmuştur. Kur’an’ın,
Allah’ın Kelâm’ı oluşunda dikkat edilmesi gereken bir husus da onun bir
beşer tarafından uydurulmadığı, dolayısıyla da ihtivâettiği hakikatlerin herhangi
bir beşerin ortaya koyabileceğinin çok ötesinde olduğudur. Kur’an’a,
763 Buharî, Edeb 309; Müslim 1/514, 746; Hâkim, 2, 342
764 33/Ahzâb, 21
≈ 251 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
peygamber de olsa hiçbir insanın sözü karışmamıştır, karışamaz da: “Eğer
o (peygamber), bize birtakım sözler isnat etmiş olsaydı onu sağ elinden
yakalardık ve şah damarını koparırdık ve hiçbiriniz onu koruyamazdı.” 765
Hz. Muhammed’e İndirilmiş: Bu ifade Allah’ın, daha önce başka peygamberlere
indirmiş olduğu kitapları (Tevrat, Zebur, İncil gibi) dışarıda tutarak
yalnızca Peygamber Efendimiz’e indirilen vahyin Kur’an olarak isimlendirileceğini
vurgulamaktadır. 766
Mushaflarda Yazılmış: Mushaf terimi iki kapak arasında toplanmış
sayfalar anlamına gelir ki Kur’an’ın elimizde tuttuğumuz kitap biçimini ifade
eder. Kur’an, Hz. Peygamber’den sonra kitap hâline getirilmiş; ezberlenmesinin
yanı sıra yazıya da geçirilerek günümüze kadar ulaştırılmıştır.
Tevâtür Yoluyla Nakledilmiş: Bir haber veya sözün, bir araya gelerek
yalan söylemeleri mümkün olmayan çok sayıda kimse tarafından aynı şekilde
aktarılmasına tevâtür denir. Kur’ân-ı Kerîm, mushaflarda yazılı olmasının
yanı sıra ayrıca ezberlenmiş ve insanlarca kuşaktan kuşağa şifâhen/sözlü
olarak da aktarılmıştır. Kur’an, bu özelliğiyle yeryüzünde hiçbir kitaba -ne
İlâhî, ne de insanî hiçbir kitaba) nasip olmayan bir ayrıcalığa sahiptir.
Okunuşuyla İbadet Edilen: Kur’an, insan hayatının her alanıyla ilgili
temel ilkeleri ortaya koyarak bunların uygulanmasını talep eder. Bununla
birlikte Kur’an bir ibâdet dilidir de aynı zamanda. Onun içindir ki namazın,
namaz olması Kur’an’dan bir parçanın -kişinin güç yetirebildiği kadarının- 767
okunmasıyla mümkündür. Kur’an dışında bir şeyin okunması bu şartı yerine
getirmez.
İnsanları Âciz Bırakan: Kur’an, hem lâfız hem mana hem de bu ikisinin
oluşturduğu nazım/düzen/armoni itibarıyla bir bütünlük oluşturur. Gerek
indiği dönemde gerekse sonraki dönemlerde ne lâfız ne de mânâ açısından
onun benzeri bir kitap meydana getirilmemiştir, getirilememiştir. Kendisinin
İlâhî kaynaklı olduğunu iddia ederken Kur’an, bir sûresinin benzerini getirmelerini
isteyerek hasımlarına meydan okumuş, bunu yapamadıklarını ve de
yapamayacaklarını kesin bir dille ifade etmiştir.768 Kur’an’ın bu özelliği, onun
765 69/Haakka, 44-47
766 2/Bakara, 185; 10/Yûnus, 37; 17/Isrâ, 73-75
767 73/Müzzemmil, 20
768 2/Bakara, 23-24; 11/Hûd, 13; 17/Isrâ, 88; ayrıca Bak. 15/Hicr, 9
≈ 252 ≈
Ahmed Kalka n
en son kitap oluşunu ve Kıyâmete kadar da bu şekilde devam edeceğini
göstermektedir.
Kur’an’ın önsözü durumundaki Fâtiha’dan sonra, Kitab’ı ilk açan okuyucu
için; “Bu Kitap kendisinde şek ve şüphe bulunmayan bir Kitaptır. Müttakîler
için rehber/kılavuzdur (huden).”769 açıklaması yapılarak okuyucunun
Kitap hakkında endişe etmemesi gerektiği âdeta teyid edilmiştir. Lâ raybe
fih denilerek Kitabın varlığı; Huden denilerek de kitabın ne amaçla gönderildiği
anlatılmaktadır. Böylece Kitabı eline alan mü’min, Allah’tan olduğu kesin
olan Bu Kitab’ı rehber/kılavuz edinerek yolunu bulabilecektir.
Devam eden ikinci âyette yapılması gerekenler topluca özetlenmiştir.
Gayb diye ifâde edilen çıplak gözle göremediği, kendini aşan birkaç konuya
kesin iman edecek, Salât şeklinde anılan amellerden ilkiyle bazı görevleri
yerine getirmeye başlayacaktır. İnfak şeklinde ifâde olunan inandığı ve bağlandığı
bir dine hizmet için çaba ve gayretlerinin ilkiyle bu esasları başkalarına
da götürecektir. Bunlara ilk kendisinin inanmadığını, devam edegelen
tarihî mücâdelenin izleyicisi olduğunu hatırlaması için kendinden öncekilerle
de irtibatını kuracak, son olarak inzal olunan Bu Kitab’a, Kitabın indiği şahsa
(Hz. Muhammed (s.a.s.) ve önceden inzal olan Kitaplara ve Rasullere de
iman edecektir. Bütün bu inanç, amel ve gayretleri hayatın ikinci ve ebedî
bölümü olan Âhiret için yapacak, onun varlığına sanki görüyormuşçasına
inanacaktır. Eğer böyle yaparsa hayatın dünyadaki bölümünün imtihanını
başaracak ve kurtulmuş olacaktır.
“Bu o Kitaptır ki, kendisinde hiçbir şüphe yoktur. Müttakîler için rehber/
kılavuzdur (huden).”770 Bu âyet, Kur’an açıldığında Fatiha’dan sonra ilk okunan
âyettir. Kur’an’ı eline alan okuyucu için elinde tuttuğu Kitabın ne olduğu,
ne işe yarayacağı ve kime fayda vereceğinin açıklanmasıyla başlamaktadır.
Bu Kitap, “lâ raybe fih”, kendisinde şüphe bulunmayan bir Kitaptır. Allah’tan
(c.c.) geldiği kesindir. Kitabı okuyan kişinin ilk öğrenmesi gereken onun bir
Allah kelâmı olduğunu şeksiz ve şüphesiz kabul etmesidir. Allah’tan geldiği
konusunda meydana gelebilecek bir “acaba?” endişesi, Kitap ile kul arasındaki
irtibatı zayıflatacağından, öncelikle bu konudaki endişenin giderilmesi
ve tam bir güvenle Allah ile konuşuyormuşcasına Kitapla uyum sağlanılmalıdır.
Zira tüm Kitap boyunca birçok açıklama yapılacak, yol gösterilecektir.
Ona yaklaşan kişinin, Kitabı bu bakışla değerlendirmesi gerekir.
769 2/Bakara, 2
770 2/Bakara, 2
≈ 253 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Rayb; r-y-b kökünden şu anlamda kelimeler geliyor: Râbehû-rayben:
Şüpheye düşürmek, şüphe vermek; Rayb: Zan, şüphe, töhmet; İrtâbe: Şüphe
etti, itham etti. Âyette geçen “Lâ raybe fih (onda şek, şüphe yoktur)”un
anlamı, “Bu Kitabın Allah’tan olduğunda en ufak bir tereddüt bile geçersizdir”
şeklinde olmalıdır. Zira Kitabı eline alan bir okuyucu ilk önce bu Kitabı
kimin yazdığını ve nereden geldiğini merak eder. İşte bu şüphe, daha ilk
cümlede ortadan kaldırılıyor. Bu Kitap açık, apaçık bir hakikat olarak işte
elimizin altındadır.
“Lâ raybe fih” ifâdesiyle Kitabın “hak” olduğu; “huden” ifâdesiyle “ne
işe yarayacağı”, “li’l-muttekıyn” ifâdesi ile de “kime” yarayacağı açıklanmış
oluyor.
H-d-y kökünden şu anlamlarda kelimeler geliyor: Hidâyet: Doğru yolu
bulmak, yoluna girmek. Huden (li): Yol tarif etmek, yol göstermek; Ehda:
Mekke’ye kurbanlık sevketmek; Hâdâ: Hediyeleşmek, sulh yapmak; İhtedâ:
Doğru yolu buldu, doğru yol üzerinde durdu; Hâdî: Yol gösteren, boyun, aslan;
Hâdiye: Önde olan; Hudâ: Yol gösterme, itaat ve kulluk; Hedy: Saygıdeğer
kişi, hal ve gidiş. Bu kitabın ne işe yarayacağının “Huden” lafzı ile anlatılışı
genel bir yol gösterme ve rehberlik-kılavuzluk fonksiyonuna işaret etmektedir.
Ayrıca şu veya bu konuda diyerek kısıtlama yapılmayarak sadece yol
göstericidir denilmesi, akla gelebilecek her alanı kapsamaktadır. Arapçada,
devenin önünde yularını tutup ona çölde yol gösteren kişiye “Hâdî” denilmektedir.
Bu Kitab’ın yol gösterişi genel ve temel esaslardadır. O her şeyin
genel rotasını çizer. Temel yönleri belirtir. Meselâ; doğu, batı, kuzey, güney
gibi temel yönleri bildirir. Rasuller, güneybatı, kuzeydoğu vb. ara yönleri gösterir.
Bunlar doğrultusunda müttakî fakih de daha iç yönleri bulabilir.
Bu Kitabın kime yararlı olacağı ise li’l-muttekıyn (Allah’tan sakınanlar
için) ifâdesi ile açıklanır. V-k-y kökünden şu kelimeler gelmektedir: Vekaa:
Sakınmak, korkmak, korumak, düzene koymak; İttikaa: Korku, saygı;
et-takvâ: Allah’ın emirlerini tutup yasaklarından kaçınma; Muttekıy: Allah’tan
sakınan; Takıyye: Korkmak, gerçek durumunu gizlemek. Bu kitap Allah’tan
sakınan, O’nun koyduğu kuralları çiğnemekten çekinen ve bu hissi taşıyan
kişilere fayda verecektir. Diğerleri için ise sadece okunan, ezberlenen, araştırılan,
bilgi sahibi olunan bir Kitap konumunda kalacaktır.
≈ 254 ≈
Ahmed Kalka n
Bu kitabın gerçekten Huden olabilmesi, onu eline alan kişinin niyet ve
hisleri ile gerçekleşebilecektir. Zira burada canlı olan okuyucudur. Niyeti ne
ise, ameli de ona göre olacaktır. Kitabı eline almaktan, okumaktan maksadı
ne ise, yararı da ona göre olacaktır.
Bu Kitabın fayda verişi kişinin kasdına göre değişmektedir. Eğer kasdı
kafasında önceden edindiği bir fikre delil bulmaksa, kasdı beğenmediği ve
uymak istemediği bir ilkeyi, kuralı değiştirmekse, kasdı bilgi sahibi olmaksa,
kasdı Bu Kitabı sermaye yapıp üzerinden geçinmekse, bu niyetler ona zarar
vermeyecek; bu kasdı taşıyana zarar verecektir. Kasdı Allah’tan sakınmak,
kalbi titreyerek gerçekten hayatına onunla yön çizmekse Bu Kitap işte bu
kişiye huden olacak, fayda verecektir. Bütün bunlar Bu Kitaba hiçbir zarar
vermeyecek, o tazeliğini ve zindeliğini daima koruyacak, ona yaklaşanlar
eskiyecek, gelip geçecek; Bu Kitap ebediyete kadar yaşayacaktır.
“Rablerinden korkanların derileri ondan ürperir. Sonra derileri de kalpleri
de Allah’ın zikriyle yumuşar. İşte Bu Kitap Allah’ın insanlar için gönderdiği
bir rehberdir (huden). Allah onunla dilediğini hidâyete erdirir. Kimi
de Allah saptırırsa ona hidâyet edecek yoktur.”771
KUR’ÂN-I KERIM’IN ÖZELLIKLERI    Kur’an; âlemlerin Rabbi tarafından son peygamber Hz. Muhammed
(s.a.s.)’e indirilen kitabın en çok söylenen ismidir. Kur’an’ın diğer isimlerinden
bazıları da şunlardır: Zikir, Furkan, Mushaf, Kitabu’l-Mübin, Kelâmullah, Nur,
Hüdâ, Şifa, Mev’ize... Bazı müfessirler, Kur’an veya Kitaba sıfat olarak gelen
tabirleri de sıralayarak, bu isimlerin sayısını yüze kadar çıkarmışlardır.
Kur’an-ı Kerim, yirmi üç senede peyderpey nazil olmuştur. Kitab’ın hepsi
bir defada indirilmemiştir. Kur’an, bölüm olarak 114 sûreye ayrılır. Bu sûrelerin
hepsi aynı uzunlukta değildir. Elli sayfalık bir sûre olduğu gibi, bir satırlık
sûre de vardır. Sûreler de âyetlere ayrılır. En kısa sûre üç âyet, en uzun sûre
de iki yüz seksen altı âyettir. Âyetlerin uzunlukları da eşit değildir. Bir sayfalık
bir âyet olduğu gibi bir kelimelik âyetler de vardır. Kur’an, sayfa adedine göre
de cüzlere ayrılır. Her cüz yirmi sayfadır. Kur’an, toplam otuz cüzdür. Her cüz
de kendi içinde dört hizb’e ayrılır. Her hizb, beş sayfadır.
771 39/Zümer, 23
≈ 255 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’ân-ı Kerim, Peygamberimize verilen tek mûcizedir. Kur’ân-ı Kerim Allah’ın
koruması altındadır. O’nun bir kelimesi bile değiştirilmemiştir ve değiştirilemeyecektir.
Dünyanın bir ucundaki Kur’an (Mushaf) ile diğer ucundaki
Kur’an aynıdır. Allah, Kur’an’da şöyle buyuruyor: “O’nu Biz indirdik,O’nun
koruyucusu elbette Biziz.”772
Kur’ân-ı Kerim’in Peygamberimize gönderilmesi 23 senede tamamlanmıştır.
Kur’ân-ı Kerim, Hz. Ebû Bekir zamanında yazılı sayfalar birleştirilerek
mushaf haline getirilmiş, Hz. Osman zamanında çoğaltılmıştır. Kur’ân-ı Kerim’de
114 sûre vardır. Kur’ân-ı Kerim, yeryüzünde en çok okunan, ezberlenen
ve yazılıp basılan kitaptır.
Kur’an’ın âyetleri ruhları çoşturur, kalplere huzur verir. Kur’an, insanları
dalâletten hidâyete, karanlıklardan nûra, bâtıldan hakka kavuşturur. Kur’ân-ı
Kerim baştan sona hikmet hazinesidir. O’nun delilleri açık ve ikna edicidir.
Haberleri doğru, hükümleri sağlamdır. Çünkü Kur’ân-ı Kerim Allah kelâmıdır.
Bu y üzden Kur’ân-ı Kerim’de ç elişki veya h atalar b ulunmaz. K ur’ân-ı Kerim
insanlar için bir rehber, bir yol göstericidir. Allah Kur’ân-ı Kerim’de şöyle
buyurmaktadır: “Bu kitapta asla şüphe yoktur. O müttakîler (Allah’tan
korkanlar) için yol göstericidir.”773;“Sana indirdiğimiz bu kitap mübârektir;
âyetlerini düşünsünler, aklı olanlar da öğüt alsınlar.”774
Kur’ân-ı Kerim’deki sûreler Mekkî ve Medenî olmak üzere ikiye ayrılır.
Mekkî sûreler; Peygamberimiz Medine’ye hicret edene kadar nâzil olan sûrelerdir.
Medenî sûreler; hicretten başlayarak Peygamberimizin vefatına kadar
nâzil olan sûrelerdir.
Mekkî sûrelerde daha çok inancı kuvvetlendirici âyetler nâzil olmuştur.
Medenî sûrelerde ise, daha çok ahkâm âyetleri, yani dinin dünyada nasıl
yaşanacağını gösteren âyetler nâzil olmuştur.
İlk inen âyetler Alak sûresinin ilk 5 âyetidir. Son inen âyet ise (müfessir
ve araştırmacıların çoğunluğuna göre) Mâide sûresinin 3. âyetidir. Kur’ân-ı
Kerim Fâtiha sûresi ile başlar, Nâs sûresi ile sona erer.
Kur’ân-ı Kerim’in birçok ismi daha vardır. Bu isimlerden bazıları şunlardır:
772 15/Hıcr, 9
773 2/Bakara, 2
774 38/Sâd, 29
≈ 256 ≈
Ahmed Kalka n
Furkan (hak ile bâtılı ayıran), Hüdâ (hidâyet veren), Hakîm (hüküm koyan),
Nûr, Şifâ, Rahmet, Zikir...
Kur’ân-ı Kerim Allah kelâmıdır. Hiç kimse Kur’ân-ı Kerim’in dengi bir kitap
meydana getirememiştir ve getiremeyecektir. Kur’ân-ı Kerim bu konuda
birçok âyette insanlara ve cinlere meydan okumaktadır: “Bu Kur’an gibi bir
kitap meydana getirmek için bütün insanlar ve cinler bir araya gelseler ve
birbirlerine yardım etseler, yine O’nun bir eşini meydana getiremezler.”775
TEFSIR, TE’VIL, TERCÜME VE MEAL
Tefsir, İlâhî muradı kesin olarak beyan ettiği için çok daha hassâsiyet ve
itinâ gerektiriyor. Aynı zamanda tefsiri yapanı derin ve ağır bir sorumluluk altına
sokmuş oluyor. Bu yüzden, Hz. Peygamber’den veya sahâbeden sahih
bir rivâyetle menkul olmayan haber ve izahlara itibar edilmemelidir.
Te’vil, muhtemel mânâlardan birini tercih etmek olduğuna göre, burada
te’vili yapanın tercihi önem kazanıyor. Şüphesiz ki, âyeti te’vil eden kişinin
bilgi ve kabiliyeti, İlâhî kelâma ve Hz. Peygamber’in sünnetine vukufu, Arap
dili ve edebiyatına hâkimiyeti, bağlı bulunduğu mezhebi, hatta yaşadığı çevrenin
sosyo-ekonomik ve politik yapısı, kurumsal faktörler... onun tercihinde
etkili olacaktır. Burada beşerî bir tercih söz konusu olduğu için, tercümesinin
de daha rahat ve endişeden uzak olarak yapılabileceği söylenebilir.
Her biri Kur’an ilimlerinin birer dalı olan Tefsir, Te’vil ve Tercüme; bunların
üçü de, İlâhî mesajın insanlara en güzel şekilde anlatılıp kavratılmasını hedeflemektedir.
TEFSIR
Bir şeyi iyice açıklamak, keşfetmek anlamında “el-Fesr” masdarından tef’il
babında bir kelime. Istılâhta beşerî takat oranında, Allah Teâla’nın muradına
delâlet etmesi yönünden Kur’ân-ı Kerim’i inceleyen bir ilimdir.
Konusu, Kur’an ayetleridir. Gâyesi, iki cihanda selâmete ve mutluluğa ulaşmak
için Allah Teâla’nın kitabını yine O’nun murâdına uygun bir şekilde anlamak,
anlatmak ve yararlı hükümler çıkarmaya kudret kazanmaktır.
775 17/İsrâ, 66
≈ 257 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Tefsir ilminin şerefi: Bu ilmin şerefi, bilinen bir gerçektir. Allah Teâlâ; “Dilediğine
hikmeti verir, hikmet verilen kimseye çok şeyler verilmiştir”776 buyurur.
İbn Abbas (r.a.)’dan gelen bir rivâyete göre ayet-i kerimede geçen “hikmet” kelimesi,
Kur’an’ın nâsihini, mensûhunu, muhkem ve müteşâbihini, ilk ve son inen
âyetlerini, helâl ve haramını, mesellerini bilmek anlamındadır. Âlimlerin icmâ’ına
göre Tefsir ilmini öğrenmek farz-ı kifayedir. Bu itibarla Tefsir ilmi Şer’î ilimlerin en
yücelerindendir. Mevzû, gâye ve kendisine duyulan ihtiyaç yönünden de ilimlerin
en şereflisidir. 777
Tefsire olan ihtiyaç: Kur’ân-ı Kerîm’in tefsirine büyük bir ihtiyaç vardır. Vakıa,
Kur’ân-ı Kerîm bir belâğat mûcizesidir, birçok meseleleri, hükümleri pek
açık lafızlarla beyan buyurmuştur. Fakat ilmî, edebî, ahlâkî, hukukî, sosyal hakikatlerine
kadar açık bir tarzda yazılmış olurlarsa olsunlar; yine bunları herkes
gereği gibi anlayamaz; bu hususta şerhlere, izahlara ihtiyaç görülür. Bunun içindir
ki, en beliğ ediplerin, en güçlü yazarların eserleri hakkında birçok şerhler,
haşiyeler yazılmıştır.
Bununla beraber, herhangi bir mesele, birçok meselelerle ilgili olabilir. Mütehassıs
olmayanlar bu ilgiyi göremezler. Bu meseleleri bir arada düşünmeye
ve mütalâaya muktedir olamazlar. Müfessirler ise, her meseleyi izah eder ve o
mesele ile ilgili olan diğer meseleleri de ortaya koyar. Artık bu hususta bilinmesi
gereken maddeler bir tablo halinde gözler önüne serilir. Böylece mütalâa sahipleri
fazla araştırmalardan kurtulmuş olur; az zamanda çok bilgi sahibi olurlar.
Bir de herkes, Kur’an lafızlarının, ibarelerinin inceliklerini anlayamaz ve en ibret
verici noktasına işaret edilen bir kıssanın, bir olayın teferruatına vakıf olamaz.
Müfessirler ise, lafızlara ait incelemeleri yaparlar, kelimelerin ve terkiplerin hakiki,
mecazî ve kinayeli mânâlarını, işaretlerini, delâletlerini gösterirler, Kıssalara,
olaylara dair yeterli derecede bilgi verirler. Böylece Kur’an’ın hakikatları, güzellikleri
büyük bir açıklıkla ortaya çıkarmış olur.
Tefsirler başlıca iki kısma ayrılır:
1- Rivâyet tefsirleri: Bu tefsir, selefden nakledilegelen eserlere dayanan
tefsir-i naklîdir ki, buna et-Tefsir bi’l-me’sur veya Bi-Tariki’r-Rivâye Tefsir
de denir. Bu tefsirlerde ayetlerin mânâları, nüzûl sebepleri, nâsıh ve mensuh
olanları gösterilir. Böylece rivâyet yolu ile yapılan tefsirlerin başlıca kaynakları,
Hadis-i Şerif kitapları ile Siyer ve Tarih kitaplarıdır. Bunlara muhalif, aklın
hükmüne aykırı olan rivâyetlere itimat edilmez.
776 Bakara, 269
777 Mennâ’ el-Kattan, Mebâhis Ulumi’l-Kur’an, Beyrut, 1408/1987, s. 327
≈ 258 ≈
Ahmed Kalka n
2- Dirâyet Tefsirleri: Buna rey ile tefsir de denir. Bu tefsirde müfessir,
ayet hakkında açıklayıcı bir nakil bulamayınca reye başvurur. Yani ictihad
eder, ve Lugat, Belâğat gibi lisan ilimlerinden yararlanır. Müfessir bunu yaparken,
müfessirde aranan bazı şartları taşıması tabiidir. Gerek rivâyet ve
gerekse dirâyet sahasında oldukça faydalı birçok tefsir te’lif edilmiştir.
Terceme: Bu kelimenin kökü dört harfli (rubâî) “Terceme” fiilidir. Cevheri
bu kelimenin “Raceme”den geldiğini söylemektedir. Lügat mânâsı bir çok
manaya gelmekle birlikte; bir kelâmı, bir dilden başka bir dile çevirmek, demektir.
Istilâhi mânâsı ise, bir kelâmın mânâsını diğer bir lisanda dengi bir
tabir ile aynen ifade etmektir. Tercüme yapılırken, kelâmın bütün mânâ ve
maksatlarına itina gösterilmesi icab etmek gerekir. 778
Terceme iki kısımda incelenebilir:
1) Harfi veya lafzi terceme: Aslına benzemesi gözetilen, başka bir deyimle
eş anlamlılardan birinin yerine konulmasını hedefleyen tercemedir. Lafızları
çeşitli yönlerden incelenmesini gerektiren zor bir terceme türüdür. Kur’an
için mümkün değildir. Çünkü bütün insanlar ve cinler bir araya gelseler benzerini
meydana getiremezler. Aksi taktirde Kur’an’ın belâğat hususiyetleri ve
i’cazı kaybolur.
2) Mânevî veya tefsiri terceme: Nazmında ve tertibinde aslına benzemesi
gözetilmeyen tercemedir. Bunda asıl gaye, mânânın güzel bir şekilde ifade
edilmesi olduğu için uygulaması kolaydır. Üstelik harfi tercemeye tercih edilmiştir.
Kur’an’ın Tercemesi yapılabilir mi?: Bu hususta alimler farklı görüşler
ileri sürmüşlerdir. Fakat hepsinin ittifak ettikleri nokta Kur’an’ın harfi tercemesinin
yapılamıyacağıdır. Buna karşılık tefsiri tercemenin yapılacağına
izin verilmiştir. Çünkü bu tün terceme, lafzın mânâsını daha geniş bir sözle
mümkün olduğu kadar ifade etmektedir. Üstelik bu terceme aslının da aynı
sayılmamaktadır.Yalnız yapılan tercemenin Kur’an’ın yerine geçmeyeceği
ve Kur’an’ın değer hükmünü taşımayacağı da bilinmelidir. Kur’ân-ı Kerim’in
zengin olan Avrupa lisanlarına yapılan tercümeleri bile, asıl mânâyı ifade etmekten
çok âcizdir. 779
778 Cevherî, Sıhah, 5/1928; Zebidî, Tâcu’l-Arûs, 8/211; Menâhil, 2/16; Zehebî, et-Tefsîr ve’l-Müfessirîn,
1/23; Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü, 215-216
779 Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü, 217-218; Ali Turgut, Tefsir Usûlü ve Kaynakları, 222-223
≈ 259 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
MEAL
Yaşadığımız ülkede Kur’ân-ı Kerim tercümesi yerine, daha çok “meal”
lafzı kullanılmaktadır. Özellikle son zamanlarda yapılan Kur’an tercümelerinin
hemen hepsi “meal” diye isimlendirilmişlerdir. Meal kelimesi, “döndü, aslına
rucû etti” anlamına gelen âle fiilinden türemiştir.780 Meâl; “Evl” kökünden
mimli masdardır. Bir şeyin varacağı yer ve gâye mânâsında ism-i mekân da
olur.781 Mânâsı ise, “bir şeyin hülâsası, zübdesi, neticesi”, âkıbeti ve dönüp
varacağı yer (masîr) demektir. “İşte dayanamadığın işlerin te’vili/içyüzü budur.”
782Bu âyette geçen te’vilin aslının “meal” olduğu ve bu mânâda kullanıldığı
da söylenmiştir. 783
Meal kelimesi lügatte “evl” kökünden mimli mastardır. Bir şeyin varacağı
yer ve gâye mânâsına mekân ismi de olur. Bir şeyin koyulaşıp katı hale gelmesine
de meal denir. Istilâhta ise, bir sözün mânâsının her yönüyle aynen
değil de, biraz noksanıyla ifade edilmesine meal denir. İşte Kur’ân-ı Kerim’in
tercemesi için kullanılan meal kelimesi, onu aynen terceme etmeye imkan
olmadığını, daha doğrusu yapılan işte bir eksikliğin mevcud olduğunu belirtmek
içindir. Arapça bilmeyen müslümanlara, mümkün mertebe Allah’ın
kelâmını kendi dilleriyle anlatmak ve müslüman olmayanlar arasında İslâm’ı
yaymak için Kur’ân-ı Kerimin tercemesi zaruridir. Salahiyetli veya salahiyetsiz
şahısların yaptıkları tercemelerde, fahiş hatalar yapıldığı göz önünde bulundurulacak
olursa, müslümanlar tarafından doğruya en yakın bir şekilde,
Kur’an’ın bütün dillere tercemesi şartı kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Bunun
da selâhiyetli heyetler tarafından yapılması gereklidir. 784
Buraya kadar serdedilen mâlumattan, Kur’an’ın bütün özellik ve inceliklerini,
mânâ ve maksatlarını edâ ederek tercümesinin mümkün olmadığı
anlaşılıyor. Bu durumu ileri sürerek Kur’an’ın başka dillere çevrilmesine itiraz
edenler olabilir. Nitekim böyle de olmuştur. Ancak, unutmamak gerekir ki,
Kur’an sadece Araplara nâzil olmamıştır. Hz. Peygamber evrensel bir mesaj
sunmuştur. Onun bu misyonu, Kur’ân-ı Kerim’de “âlemlere rahmet”,785”-
tüm insanlara beşîr/müjdeleyici ve nezîr/uyarıcı”786olarak gönderilmiş olmak
gibi ifâdelerle belirtilmektedir. Tebliğ ettiği Kur’an’ın da bütün beşeriye
780 İbn Teymiyye, Meccmeu’ Fetâvâ, 13/291; Mennâ’ el-Kattan, Mebâhis fî Ulûmi’l-Kur’an, 325
781 Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, I (Mukaddime, 30; Cerrahoğlu, Tefsir Tarihi, I/33
782 18/Kehf, 80
783 Mennâ’ el-Kattan, 326
784 Cerrahoğlu, Tefsir Usûlü, 220-221
785 21/Enbiyâ, 107
786 7/A’râf, 158; 34/Sebe’, 28; 35/Fâtır, 24
≈ 260 ≈
Ahmed Kalka n
indirildiğini beyan eden pek çok âyet mevcuttur. 787 Dolayısıyla, Kur’an’daki
emir ve yasaklar, kural ve kaideler, hüküm ve hikmetler Araplar kadar, dilleri
farklı olan diğer müslümanları da, hatta bütün insanları da ilgilendirmektedir.
O halde Kur’an, Arapların dışındaki müslümanların onu anlayıp kavramalarıy,
emir ve yasaklarına şuurlu bir şekilde uymaları, kıssa ve hikmetlerinden ibret
almaları... diğer insanların da üzerinde düşünüp tedebbür etmeleri, tahkik
ve tedkiklerde bulunmaları... için, eksik ve yetersiz de olsa onların dillerine
tercüme edilmeli; ancak bunun “meal” olduğu da belirtilmelidir.
Kur’ân-ı Kerim, sadece Türkçe değil; hiçbir dile aynen çevrilemez. Her ne
kadar Farsça, Fransızca, İngilizce gibi bazı diller, kelime hazinesi açısından
zengin iseler de, yine de Kur’an’ın tüm mânâ ve maksatlarıyla bu dillere tercüme
edilmesi mümkün olmamakta, bu açıdan bu diller de yetersiz kalmaktadır.
Buna rağmen, hemen hemen tüm bu dillere yapılan çevirilere “Kur’an
tercümesi” denmiş, sadece içinde yaşadığımız toplum, Kur’an’a duyduğu
sevgi ve saygının bir gereği olarak tercümeye “meal” deme nezâket ve inceliğini
göstermiştir. 788
KUR’ÂN-I KERIM’IN DOĞU VE BATI DILLERINDEKI TERCEMELERI
Kur’ân-ı Kerim’in İslam’ın ilk devrinden itibaren başka dillere tercüme
edildiğine dair örneklere rastlamaktayız. Kur’ân-ı Kerim hemen hemen bütün
Avrupa dillerine terceme edilmiştir. Doğu ve Afrika dillerinin de çoğuna
tercüme edilen Kur’an’ın hemen her dilde meali vardır. Osmanlı Türkçesiyle
yazılmış ve kelime kelime yapılmış olan tercemelerin, muhtelif kütüphanelerimizdeki
sayısının 60’a vardığını biliyoruz. Latin harfleriyle yapılmış meallere
gelince, sayıları hayli çoktur ve gittikçe artmaktadır. Günümüzde yayınlanan
Türkçe meal sayısının 200’ün üzerinde olduğunu ifade edebiliriz. Türkçe yazılmış
veya Türkçeye tercüme edilip yapılanmış tefsir sayısının da 50 civarında
olduğunu belirtelim.
KUR’ÂN’IN TEDRÎCÎ OLARAK İNZÂL EDILMESI
Kur’an, peyderpey, parça parça indirilmiştir. Kur’an, Hz. Peygamber’in
yirmi üç yıllık risaleti süresince âyet âyet, bazen birkaç âyet, bazen de kısa
787 Bak.2/Bakara, 158; 6/En’âm, 19; 17/İsrâ, 82, 89; 18//Kehf, 54; 30/Rûm, 58; 39/Zümer, 27; 41/
Fussılet, 44
788 Hidâyet Aydar, Kur’ân-ı Kerim’in Tercümesi Meselesi, s. 73-75
≈ 261 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
sûreler hâlinde, ama aralarında mutlaka zaman boşlukları bulunarak nâzil
olmuştur. Bunun önemli bir yönü bulunmaktadır; zira Kur’an’ın bu şekilde
indirilişi, bizlere, onun anlaşılması ve uygulanmasına dair bir yöntem/usul de
sunmaktadır.
Kur’an, Hz. Peygamber’e ilk defa Ramazan ayında,789 mübârek bir gecede,
790 Hira mağarasındayken indirilmeye başlanmıştır. Hz. Peygamber’e inen
ilk âyetler Alâk Sûresi’nin ilk âyetleridir.791 Kur’an’ın bu ilk inişinin -yaklaşık
olarak- hicretten önce on üçüncü yılda (ki milâdî Temmuz veya Ağustos 610
tarihine denk gelmektedir), Hz. Peygamber kırk yaşlarında iken gerçekleştiği
belirtilir.
Kur’an’ın peyderpey indirilişinde, önemli hikmetler mevcuttur. Kur’an’ın
peyderpey indirilişine, bizzat Kur’an’ın kendisi tanıklık etmektedir: “Kâfirler
‘Kur’an ona bir bütün olarak bir kerede indirilseydi ya!’ derler. Oysa Biz
onu kalbine iyice yerleştirelim diye indirdik ve böyle belli bir düzen içinde
ağır ağır okuduk.” 792
“Biz bunu (Kur’an’ı) hakikatle indirdik ve o da sana hak olarak indi. Biz
seni yalnızca bir müjdeci ve bir uyarıcı olarak gönderdik. Ve ayrıca onu insanlara
yavaş yavaş okuyasın diye bir okuma/kur’an olarak bölüm bölüm
ayırdık ve parça parça indirdik”793
“Parça parça inene (Kur’an’a) ant olsun!”794
“(Kur’an’ın) parçalar hâlinde indirilişini tanıklığa çağırırım. Eğer bilirseniz
bu büyük bir yemindir. O gerçekten değerli bir okumadır/kur’andır.
Sağlam korunan kelâm içindedir. Ona ancak arındırılmış olanlar dokunur.
Âlemlerin Rabbinden indirilmedir!”795
Bu âyetler hem Kur’an’ın Hz. Peygamber’in yirmi üç yılı bulan peygamberliği
süresince peyderpey (müneccemen) vahyedilmiş olmasındaki tarihî
789 2/Bakara, 185
790 49/Duhân, 3; ayrıca Bak.97/Kadr, 1
791 Buharî, Bed’ü’l-vahy, 1
792 25/Furkân, 32
793 17/Isrâ,105-106
794 53/Necm, 1
795 56/Vâkıa, 75-80
≈ 262 ≈
Ahmed Kalka n
gerçeği, hem de bununla birlikte kendi içinde tutarlı bir bütün olduğunu796 ve
dolayısıyla ancak bir bütün olarak ele alınırsa, yani her bölümü diğer bütün
bölümler göz önünde bulundurularak okunursa tam olarak anlaşılabileceğini
ifade etmektedir.
KUR’AN’IN MUHTEVÂSI VE İŞLEVI
Bütün peygamberlerin getirdiği din, İslâm/Teslimiyet olduğundandır ki
onlara uyanları da Allah “Müslüman/Teslim olan” diye adlandırmıştır: “Ve Allah
uğrunda gösterilmesi gereken çabayı gösterin. O sizi seçti ve din konusunda
üzerinize bir zorluk yüklemedi. Atanız Ibrâhim’in milletini/inancını
izleyenler olarak, elçinin size, sizin de bütün insanlara tanık olmanız için
sizi önceden Müslüman/Teslim olanlar diye isimlendirdi. Öyleyse namaz
kılın ve zekât verin ve sımsıkı Allah’a bağlanın. Sizin efendiniz odur. O ne
yüce Efendi, ne yüce Yardımcıdır.”797
Allah’ın, Müslümanlar olarak adlandırdığı kimselerin oluşturduğu topluluğun,
çevresinde halkalandığı inanç merkezi (ümmet) de ortaktır: “Gerçek
şu ki bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir; çünkü hepinizin Rabbi benim.
Öyleyse bana kulluk edin.”798; “Muhakkak ki bu sizin ümmetiniz bir tek
ümmettir, çünkü hepinizin Rabbi benim. Öyleyse Benden sakının.” 799
Farklı zamanlarda ve farklı coğrafyalarda yaşamalarına rağmen, kendilerini
Allah’a teslim edenlerin, içinde yaşadıkları şartlar gereği getirilen özel
durum ve uygulamalar dışında (“Biz her biriniz için bir yol/sistem (şir’a) ve
bir hayat tarzı/yöntem (minhac) belirledik. Eğer Allah dileseydi hepinizi
bir tek topluluk yapardı, ama size indirdikleri aracılığıyla sizi sınamak için
böyle diledi. O hâlde hayırlı işlerde yarışın! Hepinizin dönüşü Allah’adır;
o zaman Allah farklı olduğunuz hususları size bildirecektir.”800 tek Allah
inancına dayanan bütün dinler, evrensel bir bütünlüğe ve ortak bir yapıya
sahiptir: “O, sizin için dinden Nûh’a emrettiğini ve sana vahyettiğimizi,
Ibrâhim’e, Mûsâ’ya ve Îsâ’ya emrettiğimizi teşrî buyurdu. Dini tastamam
yerine getirin ve bu konuda ayrılığa düşmeyin.”801
796 4/Nisâ, 82
797 22/Hac, 78
798 21/Enbiyâ, 92
799 23/Mü’minûn, 52
800 5/Mâide, 48
801 42/Şûrâ, 13
≈ 263 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Allah’ın bütün peygamberleri aracılığıyla gönderdiğive adına İslâm dediği
bu dinin temel ilkelerini de yine Allah kendisiaçıklamaktadır. Bu ilkeler kurtuluşun
temel ve yegâne şartıdır. Bu şartlarpeygamberlere gelen bütün vahiylerin
ortak paydasıdır.Bu sebeple Kur’an’ın getirmiş olduğu her türlü mesaj,
emir, nehiy ve açıklama,bu şartlar altında ele alınabilir. Işte bütün inananların
ortak olaraküzerinde birleştikleri şartları Kur’an bize şöyle açıklar: “Hiç kuşku
yok ki (bu ilâhî kelâma) inananlar ile Yahûdi inancının takipçilerinden,
Hristiyanlardan ve Sâbiîlerden her kim Allah’a ve âhiret gününe inanır ve
(bu inanca) uygun ve doğru işler yaparsa elbette onların, Rableri yanında
mükâfatları vardır. Onlara hiçbir korku yoktur. Ve onlar üzülmeyeceklerdir
de.”802
KUR’AN’IN BÖLÜMLERI
Âyet: Sözlükte işaret, delil, alâmet anlamlarına gelen âyet kelimesi
Kur’an’da mûcize, alâmet, ibret, delil ve benzeri anlamlarda kullanılır. Kâinatta
bulunan her şey bir âyettir; zira Allah’ın varlığına ve yüceliğine işaret eder.
Kur’an’ın en küçük birimi de âyettir; zira o da Allah’ın mesajını göstermektedir.
Bazı sûrelerin başında bulunan müstakil harflerin (hurûf-ı mukattaa) âyet
sayılıp sayılmamasından ve iki âyeti birbirinden ayıran durakların tespitindeki
değişik yaklaşımlardan dolayı Kur’an âyetlerinin sayısı hakkında farklı görüşler
ileri sürülmüştür. Bu görüşlere göre âyetlerin sayısı, 6204, 6214, 6219
şeklinde farklılık göstermektedir ki, elimizde mevcut olan Kur’ân-ı Kerîm
mushafları 6236 âyetten oluşmaktadır. Bir sûrenin içindeki âyetlerin sıralanışı/
tertibi Hz. Peygamber’in talimatına dayanmaktadır.
Sûre: Sözlükte yüksek rütbe, mevki, yüksek bina, etrafı surlarla çevrili
şehir anlamlarına gelen sûre kelimesi Kur’an’ın, en az üç âyetten oluşan,
farklı uzunluklara sahip her bir özel bölümüne verilen addır. Kur’an’da 114
sûre bulunmaktadır. En uzun sûre 286 âyetli Bakara, en kısası ise 3 âyetli
Kevser’dir. Mushaflarda ilk sûre Fâtiha, son sûre de Nâs’dır. Sûrelerin isimleri
tevkıfî (Hz. Peygamberin emri ve işaretine bağlı) olmadığından bazen bir
sûrenin birden fazla ismi bulunmaktadır.
Cüz: Altı yüz sayfalık Kur’an mushafının yirmi sayfalık her bir bölümüne
denir. Kelime anlamı parça, bir bütünü oluşturan bölüm demektir. Kur’an
otuz cüze bölünmüştür.
802 2/Bakara, 62; 5/Mâide, 69
≈ 264 ≈
Ahmed Kalka n
Aşr veya Rukû‘: Her bir sûrenin içinde bir pasaj tarzında konu bütünlüğüne
sahip olan ve âyet sonundaki duraklarda “ayn” harfiyle gösterilen kısa
bölümlerin adıdır. Yaklaşık onar âyetten oluşurlar.
KUR’AN İLIMLERINE DAIR KIMI KAVRAM VE TERIMLER
Kur’an’ın inişinden itibaren, ona inananlar bu İlâhî kelâmı anlamaya ve
hayatlarındacanlı kılmaya çabalamışlardır. Ancak Kur’an’ın inişinin üzerinden
zamangeçtikçe Kur’an’ın indiği dönemde yaşayan insanların karşılaşmadığı
kimianlama sorunları ortaya çıkmaya başlamıştır. Her kuşak kendinden
öncekinesillerin Kur’an’a dair anlayış ve yorumlarını öğrenmiş ve kendinden
sonrakilereaktarma ihtiyacı duymuştur. Kur’an’ın indiği dönemde yaşayan
insanlar(sahabe) elbette bu inişe tanıklık etmiş; hangi şartlarda hangi âyetlerinindiğini,
dolayısıyla âyetlerin delâlet ettiği anlamların neler olduğunu
herhangibir sorun yaşamadan anlamışlardır. Zaten Kur’an, onların kullanageldiklerive
hiçbir sûrette yabancılık çekmeyecekleri bir dil formunda nâzil
olmuştur.Ancak yıllar geçtikçe ve farklı din ve milletlerden insanlar İslâm’a
girdikçeİslâm toplumunda çeşitli görüşler ortaya çıkmaya ve bunlar tartışma
konusuyapılmaya başlanmıştı. Bu etkiyle insanlar sorunları çözmek üzere-
Kur’an’a başvurmak durumunda kalmış; ancak her düşünce sahibi kendi
düşüncesiniKur’an’da bulmaya ya da kendi görüşünü Kur’an’a dayanarak
benimsetmeyekalkışmıştı. Bu ve benzeri sebeplerden ötürü sahabeden itibarenher
çağda yaşayan ilim adamları Kur’an’la ilgili çalışma ve araştırmalar
yapmayave bu çalışmalarını belirli bir yönteme göre ortaya koymaya çaba
göstermişlerdir.Yapılan bu çalışmalara Ulûmu’l-Kur’an/Kur’an Ilimleri denmiş,
bu ilimlerde takip edilen yönteme de Usûl-i Tefsir/Tefsir Yöntemi adı verilmiştir.
Şimdi Kur’an Ilimlerine dair birtakım kavram ve terimlere değinelim:
Sebeb-i Nüzûl: Kur’an âyetlerinin iniş sebebi demek olan bu ifade,
Kur’an’ın peyderpey inen parçalarının, belirli bir olgu veya olay üzerine belirli
bir maksadı elde etmek üzere indirildiğini işaret etmektedir. Kur’an’ın ahkâm
(hukukî hükümler) ve ahlâka ait olan âyetlerinin çoğu, sebeb-i nüzûl adı verilen
ortamlarda inmiştir. Kur’an’ın yirmi üç yıllık bir süre zarfında bölük bölük,
âyet âyet inmesindeki çeşitli hikmetlerden biri de yeni oluşmaya başlamış
bir İslâm toplumunun, gelen vahiyleri özümsemesini kolaylaştırmak ve bu
suretle insanları tekâmülî bir tarzda yavaş yavaş, tedricen eğitmek ve biçimlendirmektir.
İşte sebeb-i nüzûl, vahyin hangi durumlarda nasıl bir tavır al≈
265 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
dığını göstermektedir ki bu da âyetler arasındaki münasebetleri anlamamızı
kolaylaştırıcı bir etkiye sahiptir.
Âyetlerin inişiyle ilgili olarak bahsedeceğimiz iki kavram daha bulunmaktadır:
1. Mekkî âyetler: Hicretten önce inen ve genellikle iman ve ahlâkla alâkalı
olan âyetlerdir.
2. Medenî âyetler: Hicretten sonra inen ve genellikle ibâdet, hukuk ve
diğer semavî din mensuplarıyla münasebet gibi konuları ele alan âyetlerdir.
Bu ayrımın bilinmesi hangi hükümlerin hangi olgu ve şartlara göre nâzil
olduğunu öğrenmeyi sağlar ki bu da Kur’an metnini daha iyi anlamamıza
yardımcı olur.
Muhkem ve Müteşâbih: Âl-i Imrân Sûresi’nin yedinci âyetinde Kur’an
âyetleri iki kısma ayrılmıştır:
1. Muhkem: Kelime mânâsı sağlamlaştırılmış, berkitilmiş demek olan
muhkem, mânâsı ve lâfzı itibarıyla herhangi bir şüpheye yer bırakmayacak
şekilde belirgin ve belli olan anlamına gelir.
2. Müteşâbih: Sözlükte birbirine benzeyen, benzeşen anlamına gelir.
Müteşâbih âyet ise ya lâfız ya da mana yönünden başkasına benzemesi
sebebiyle anlaşılmasında kapalılık bulunan, bu sebeple ilk anlaşılan mânâsı
kastedilmeyen âyetler demektir.
Bu durumda muhkem, lâfzın zahirî anlamı itibarıyla yoruma ihtiyaç duymazken
müteşâbih, ilk bakışta anlamı kapalı geldiği/göründüğü için ancak
muhkeme başvurarak anlaşılabilir. Müteşâbih âyetleri, genellikle, gayb âlemiyle
ilgili olan durum ve olguların sembolik ve benzetme yoluyla anlatımı
şeklinde ifadelendirmek daha uygun bir anlayış olacaktır. Allah’ın sıfatları ile
âhiretteki mükâfat ve azap durumlarını anlatan âyetler müteşâbih grubuna
girer. Örneğin, bize cennet ve cehennemden bahseden âyetler, tamamıyla
bizim bildiğimiz ve idrâk dünyamıza dâhil olan olgu ve olaylardan yola çıkarak
yapılan tasvir ve anlatımları içermektedir. 803
803 13/Ra‘d, 35; 47/Muhammed, 15
≈ 266 ≈
Ahmed Kalka n
Hurûf-ı Mukattaa: Kelime anlamı bölünmüş, ayrık harfler demek olan
hurûf-ı mukattaa, Kur’an’ın yirmi dokuz sûresinin başında bulunan ve elifbâ
(alfabe) harflerinin tek olarak kullanılmasıyla ya da ikili, üçlü, dörtlü veya beşli
bir kompozisyon çerçevesinde bir araya gelmesiyle oluşan; harflerin sesleriyle
değil, kendi adlarıyla “Nûn”, “Yâ. Sîn”, “Elif. Lâm. Mîm”, “Tâ. Sîn. Mîm.”,
“Elif. Lâm. Mîm. Râ.”, “Kâf. Hâ. Yâ. Ayn. Sâd.” şeklinde okunan harf-sembollerdir.
Bu harfler hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bu tür bir kullanımın
o dönemki Arap şiir/söz söyleme geleneğinde mevcut olduğu, hatibin/
şairin muhatabın dikkatini söze/şiire çekmek gayesiyle eserine alfabenin bir
veya birkaç harfiyle başladığı bize kadar ulaşan bilgiler arasındadır. Dolayısıyla
Arap diliyle inen bir kitabın diğer durumlarda olduğu gibi burada da
Arap edebiyat kültüründen faydalanması kadar tabiî bir şey düşünülemez.
Ayrıca şunu da hemen belirtelim ki hurûf-ı mukattaa hakkında ileri sürülen
her türlü düşünce ve yorum nihayetinde birer içtihattır. Bu harflerin aslını ve
esasını Allah bilir.
KUR’AN KONULARI
Kur’an’ın dış yapısıyla ilgili bu bilgileri verdikten sonra iç yapısına, konularına
geçebiliriz. Kur’an, ülûhiyet ve ubûdiyet konularını içerir. Rabbimiz ve
sıfatları, yaratıklar, özellikle de insan ve onun Rabbiyle ve diğer yaratıklarla
ilişkileri Kur’an’ın ana konusudur. Kur’an, Rabbimizin bize mesajları olduğu
için, konuları da kul ile Rab arasındaki ilişkiler bağlamında, kulun varlık âlemindeki
konumu, kendisini yaratan Rabbin özellikleri, insanın ilişki içerisinde
olduğu ve olabileceği her şeyi içermektedir. Kısaca maddeler halinde sıralayacak
olursak:
• Allah Teâlâ,
• İnsanlar,
• Tabiat ve evren,
• Rasuller, Nebîler ve iyi kulların örnekliği,
• Toplum ve tarih,
• Göremediğimiz, fakat etkilendiğimiz varlıklar (melek, cin),
• Kötülük örnekleri, isyancı kullar (şeytan, Fir’avun, Karun, Ebu Leheb, kâfirler,
müşrikler, zâlimler, fâsıklar, münâfıklar...),
• Helâklar, kıyâmet, âhiret, cennet, cehennem,
• Allah’ın gönderdiği kitaplar ve konuları,
≈ 267 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
• İnsandan yapması istenen emirler, tavsiyeler; yapmaması istenen yasaklar,
uyarılar ve sakındırmalar,
• Dünya, evren ve hayatla ilgili hükümler.
KUR’AN’DA KUR’AN
Kur’an, kendisini bir kılavuz, rehber olarak tanıtıyor. Kur’an, insanlara hayatları
boyunca takip etmeleri gereken esasları, yasaları gösteren ve onları
teşvik eden bir kitaptır. Kur’an, akleden insanlar için bir öğüt ve hatırlatmadır.
Kur’an’ı, kendi dilinden tanımaya çalışalım:
“Elif Lâm Râ; Bunlar, gerçeği açıklayan Kitab’ın âyetleridir. Biz, onu
anlayasınız diye Arapça bir Kur’an olarak indirdik. Biz, bu Kur’an’ı sana
vahyederek en güzel kıssaları anlatıyoruz. Oysa, daha önce sen bunlardan
habersizdin.”804
“Bu, Allah’ın izniyle, insanları karanlıklardan aydınlığa, güçlü ve hamde
lâyık olan, göklerde ve yerde olanların sahibi Allah’ın yoluna çıkarman için
sana indirdiğimiz kitaptır.” 805
“Kur’an, âlemler için bir öğüt ve hatırlatmadan başka bir şey değildir.”
806
“Bu Kitap, hiç şüphesiz müttakîler için rehberdir.”807
“Bu Kur’an, onunla uyarılsınlar, tek bir İlâh bulunduğunu bilsinler ve
akıl sahipleri öğüt alsınlar diye insanlara tebliğ edilmiştir.”808
“De ki, Kur’an’ı Ruhul Kudüs (Cebrâil) Rabbinin katından mü’minlerin
imanlarını pekiştirmek, müslümanlara doğruluk rehberi ve müjde olmak
üzere hak olarak indirmiştir.” 809
“Bu Kur’an, insanlara bir açıklama, müttakîlere yol gösterme ve bir
öğüttür.”810
804 12/Yûsuf, 1-2
805 14/İbrahim, 1-2
806 68/Kalem, 52
807 2/Bakara, 2
808 14/İbrahim, 52
809 16/Nahl, 102
810 3/Âl-i İmran, 138
≈ 268 ≈
Ahmed Kalka n
“Doğrusu size Allah’tan bir nûr/ışık ve apaçık bir Kitap gelmiştir. Allah,
rızâsını gözetenleri onunla selâmet yollarına eriştirir ve onları, izni ile karanlıklardan
aydınlığa çıkarır, onları doğru yola iletir.”811
“O halde Allah’ın indirdiği Kitap ile aralarında hükmet. Allah’ın sana
indirdiği Kur’an’ın bir kısmından seni vazgeçirmelerinden sakın. Onların
heveslerine uyma. Eğer yüzçevirirlerse bil ki, Allah, bir kısım günahları
yüzünden onları cezalandırmak istiyor. İnsanların çoğu gerçekten fâsıktırlar.”
812
“Biz sana onu böyle Arapça bir Kur’an olarak indirdik ve onda tehditleri
türlü biçimlerde açıkladık. Belki sakınırlar veya onlara bir öğüt olur.”813
“Andolsun, bu Kur’an’da insanlara her çeşit misali türlü şekillerde
açıkladık. Ama insanların çoğu inkâr ederek yüzçevirirler.”814
“Âlemlere uyarıcı olsun diye kuluna hak ile bâtılın arasını ayıran ölçüyü
indiren ne yücedir!”815
“De ki, bu, mü’minlere doğruluk rehberi ve şifâdır.”816
“Kur’an’ı insanlara ağır ağır okuman için bölüm bölüm indirdik.” 817
“Rabbinizden size indirilen Kitaba uyun; ondan başka velîler edinerek
onlara uymayın. Pek az öğüt dinliyorsunuz.” 818
“O gün zâlim kişi ellerini ısırıp ‘keşke Peygamber’le beraber bir yol
tutsaydım, vay başıma gelene, keşke falancayı dost edinmeseydim, and
olsun ki beni, bana gelen Kur’an’dan o saptırdı. Şeytan insanı yalnız ve
yardımcısız bırakıyor.’ der. Peygamber: ‘Ey Rabbim, doğrusu kavmim/
toplumum bu Kur’an’ı terk etmişti.’ der.”819
811 5/Mâide, 16
812 5/Mâide, 49
813 20/Tâhâ, 113
814 17/İsrâ, 89
815 25/Furkan, 1
816 41/Fussılet, 44
817 17/İsrâ, 106
818 7/A’râf, 3
819 25/Furkan, 27-30
≈ 269 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
“Benim Kitabımdan yüzçeviren bilsin ki, onun dar bir geçimi olur ve
kıyâmet günü de onu kör olarak haşrederiz. O zaman, ‘Rabbim, beni niye
kör olarak haşrettin? Oysa ben gören bir kimseydim’ der. Allah: ‘İşte böyle,
âyetlerimiz sana gelmişti de sen onları unutmuştun (önemsememiştin,
arkana atmıştın) bugün de öylece unutulursun’ der.”820
“Gerçekten, indirdiğimiz belgeleri ve doğru yolu Kitapta insanlara
açıkladıktan sonra, onu gizleyen kimselere hem Allah lânet eder, hem de
bütün lânet edenler lânet ederler. Ancak tevbe edip hallerini düzeltenler
hâriç. Onların tevbesini kabul ederim.” 821
“Gerçekten, Allah’ın indirdiği Kitaptan bir şeyi gizlemede bulunup da
onu az bir değere değişenler var ya, onların karınlarına tıkındıkları ancak
ateştir. Allah, kıyâmet günü onlarla konuşmaz ve onları günahlarından
arındırmaz. Onlara elem verici bir azap vardır.”822
“Kur’an’ı işlerine geldiği gibi bölenlere de azabı indirmişizdir. Onlar
Kur’an’ı bölüp ayıranlardır. Rabbine and olsun ki mutlaka yaptıklarının hesabını
hepsine soracağız. Sana emrolunanı açıkça söyle ve müşriklerden
yüzçevir!” 823
“Yoksa siz Kitab’ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?
Sizden öyle davrananların cezası dünya hayatında ancak rüsvaylık; kıyâmet
gününde ise en şiddetli azaba itilmektir. Allah sizin yapmakta olduklarınızdan
asla gafil değildir.”824
“Onlar Kur’an’ı düşünmezler mi, yoksa kalpleri mi kilitli?”825
KUR’AN’I KIM GÖNDERMIŞTIR?
Şu âyetlere dikkatle göz atalım: “Bu Kur’an, Allah’ındır. O’ndan başkasına
nispet edilemez. Ancak o daha önceki inen Kitapları tasdik edici ve
820 20/Tâhâ, 124-126
821 2/Bakara, 159-160
822 2/Bakara, 174
823 15/Hicr, 90-94
824 2/Bakara, 85
825 47/Muhammed, 24
≈ 270 ≈
Ahmed Kalka n
hükümleri açıklayıcı, âlemlerin Rabbinden indirilmiştir. Bunda hiç şüphe
yoktur.”826
“Onlar hâlâ Kur’an’ın Allah kelâmı olduğunu ve mânâsını düşünmeyecekler
mi? Eğer o, Allah’tan başkası tarafından olsaydı muhakkak ki
içinde birbirini tutmayan çok söz ve ifâdeler bulurlardı.”827
“Bu Kur’an, sana, hükmünde hikmet sahibi olup her şeyi bilen Allah
katından veriliyor.”828
“Bu Kur’an, Rahman, Rahim tarafından indirilmedir.”829
“O, bir şâir sözü değildir, bir kâhin sözü de değildir. Siz pek az düşünüyorsunuz.
O âlemlerin Rabbinden indirilmedir.”830
“Eğer o peygamber bazı sözler uydurup bize isnat etmeye kalkışsaydı,
biz onu kuvvetle yakalar ve ondan intikam alırdık. Sonra da onun kalp damarlarını
keserdik. O vakit, sizden hiç biriniz ona siper de olamazdınız.”831
“Kur’an’ı şeytanlar getirmedi; Kur’an’ı indirmek onlara uygun düşmez;
hem de buna güçleri yetmez.”832
Bu Kitab’ın Allah’tan geldiğinde şüphesi olanlara lâ raybe fih ifâdesini
teyid için yukarıdaki âyetlerle tafsilatlı açıklamalar yapılmaktadır. Kur’an’ın
Allah kelâmı olmadığı, olamayacağı yolundaki itirazlar şu noktalarda toplanıyordu:
Onun bir şair sözü olabileceği, Onun bir kâhin sözü olabileceği, Onun
bir şeytan ilhamı ve vesvesesi olabileceği, Peygamberin uydurması olduğu.
Yukarıdaki âyetlerde bu iddialara bir bir cevap verilerek reddedilir. Ve doğru
olan ortaya konur. İnanan inanır; inanmayan inanmaz. “Bu Kur’an, bir Peygamberin
(Allah’tan) getirdiği sözdür.” 833
Rasûlullah (s.a.s.) bir toplum içinde yaşıyordu. Onlardan biriydi. Ancak
ona vahy olunuyordu. O da aldığı vahyi açıklıyor, insanları buna çağırıyordu.
826 10/Yûnus, 37
827 4/Nisî, 82
828 27/Neml, 6
829 41/Fussılet, 2
830 69/Haakka, 41-43
831 69/Haakka, 44-47
832 26/Şuarâ, 210- 211
833 69/Haakka, 40
≈ 271 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Ona iman edenler, karşı çıkanlar oluyordu. Rasûl (s.a.s.) bu şekilde toplum
içinde 23 yıl yaşadı. Bunun 13 yılını Mekke’de; 10 yılını Medine’de geçirdi.
Kur’an bu süre içerisinde peyderpey nâzil oldu. Onun ölümü ile birlikte Bu
Kitap tamamlanmış oldu.
Kur’an’daki âyetlerin olaylarla iç içe nâzil olduğunu bilmemiz bize Kitabın
indiği toplum ve çevreden bağımsız anlaşılmayacağı gerçeğini öğretir. Zira o
bir toplum hareketine öncülük etmiş, yönlendirmiş Kitaptır. Onu masa başı
kitabı olarak ele almak yanlış sonuçlara götürür.
İlâhî vahy insana ve içinde yaşadığı topluma hitap etmektedir. Onu anlayacak,
hayata geçirecek, toplum düzeni olarak bir sisteme dönüştürecek
insandır. Bu Kitap’ta insanın düşünce, duygu, irâde ve ünsiyet gibi yeteneklerini
harekete geçirici âyetler vardır. Bu yeteneklerini kullanan insan, toplum
içinde diğer insanları da etkileyecek, Şeytanın ilhamına kulak verenlerle Allah’tan
gelen vahy ile mücâdele edecek; canını, malını bu yolda feda edecektir.
Böylelikle İlâhî vahye olan bağlılığını ve imanını ispat etmiş olacaktır.
Mücâdele, Allah’ın sözünün Şeytanın sözüne galebe çaldığı, İlâhî vahyin toplumda
“ekber” hale geldiği âna kadar devam edecek, sonra dünyadaki tüm
toplumlarda da bu İlâhî hedef gerçekleşinceye kadar sürecektir. İşte Allah’ın
kitabı Kur’an, bütün bunları yapacak insana-topluma hitap etmektedir. İnsan
bu mücâdele içinde yetişecek, olgunlaşacak, kemal noktasına ulaşacaktır.
KUR’AN NIÇIN GÖNDERILMIŞTIR?
“Elif, Lâm, Râ. Bu Kur’an, öyle bir Kitaptır ki, insanları Rablerinin izniyle
zulumâttan nura, her şeye galip ve hamde layık olan Allah’ın yoluna çıkarmak
için onu sana indirdik.”834
“O (Kur’an) sizi zulumâttan nura çıkarmak için apaçık âyetler olarak
kuluna (Peygamber’e) indirilmiştir.”835
“O bir peygamber gönderdi; Allah’ın açıklayıcı âyetlerini sizlere okuyor
ki iman edip sâlih amel işleyerek zulumâttan nura çıkasınız.”836
834 14/İbrahim, 1
835 39/Zümer, 39
836 65/Talâk, 11
≈ 272 ≈
Ahmed Kalka n
Bu Kitab’ın niçin gönderildiğini açıklayan birçok âyetten bazıları bunlar.
Buna göre Kitabın inzal amacının şu esaslar üzerine kurulduğu söylenebilir:
Âyetlere göre şeytanın egemenliği altına giren herhangi bir durum zulumât
(karanlıklar) olarak vasıflandırılmaktadır.
Rasuller bu zulumâttan nura çıkışı gerçekleştirmek (dönüşüm-değişim)
için seçilmişlerdir. Kitap ve âyetler bu ihrac (çıkış)ın sağlanması için gönderilmişlerdir.
Bu çıkış, Allah’ın izniyle Kur’an ve sâlih amelle, yani çaba ile gerçekleşecektir.
“Zulumâttan nura çıkarmak için” ifâdesi bu Kitabın niçin gönderildiğini
en veciz bir şekilde açıklamaktadır. Kur’an’a göre, aslolan toplumun
karanlıklardan aydınlığa çıkmasıdır. Faziletli toplumun inşa edilmesidir. Bu
arada fertler de bu mücâdele esnasında yetişip ahlâkî faziletlerle donanacaklardır.
837
Zulumât, karanlıklar demektir. Zulüm kelimesi de aynı kökten gelmektedir.
Dolayısıyla Nur kaynağından gelen aydınlığı kendine veya başkalarına
engelleyip karanlıkları tercih, bir zulümdür aynı zamanda. O yüzden “Allah’ın
indirdiği ile hükmetmeyenler, zâlimlerin ta kendileridir.”838Nur, tek
olduğu halde; karanlıklar, yanlışların sayısı kadar çoktur. Allah, yeryüzünü
maddî ışık kaynağı güneşten mahrum yaratmadığı, bir an olsun mahlukatını
ışıksız bırakmadığı gibi; gönlümüzü ve yolumuzu aydınlatan nur’dan da bizi
mahrum bırakmamış, elçi ve Kitap göndermiştir. Karanlık, fıtrî değil; ârızîdir.
Karanlıklar, ışık kaynağıyla irtibatın kesilmesi olduğundan zâlim insanın
nur düşmanlığının neticesi oluşturduğu zindanlardır. Zindan; ışıktan, nurdan
uzak yaşansın diye insanın kendi eliyle ördüğü duvarlardır. Âhiretteki cezanın
sebebi, dünya hayatını kendine ve başkalarına zindan etmektir. İnsan,
asr-ı saadetteki insanı mutlu eden kuralları değil de; zindanı, zindanları tercih
ediyorsa, kendisi bilir. Ama, başkalarına zindan hayatı yaşatmaya kimsenin
hakkı yoktur. Saâdet asrı insanının saâdetine benzer bir mutluluğu, burada
başlayıp orada bitmeyen mutluluğu, insana çok gören tâğutlar tarafından
binâ edilmiştir zindanlar. “Allah, mü’minlerin dostudur, onları karanlıklardan
nura (aydınlığa) çıkarır. İnkâr eden kâfirlere gelince, onların dostları
da tâğuttur. O, onları nurdan (aydınlıktan) alıp karanlığa götürür.” 839 Zâlim
837 İhsan Eliaçık, İtikad Üzerine, Şafak Y., s. 20 vd.
838 5/Mâide, 45
839 2/Bakara, 257
≈ 273 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
insan, ışığa karşı gözlerini kapatmış, karanlıklar içinde yaşamayı tercih etmiş,
Allah’ın “gözleri vardır, onlarla (görülmesi gerekeni) görmezler”840 dediği
körlüğü seçmiş, kendine de yazık (zulüm) etmiş insandır. Zâlimlerin en büyükleri
olan tâğutlar ise, gören göze düşman olan, başkalarını da körlüğe
zorlayan ışık (nur) düşmanı vahşilerdir.
Karanlıklar, korkuyu meydana çıkarır. Bu korku, yanlış bir korkudur. Allah
korkusu, yani takvâ değil; vehimlerden oluşan korkudur; fobidir, aç kalmaktan,
insanlardan... kısacası korkulmaması gerekenlerden korkmaktır.
Karanlıklar, şeytanların faaliyetleri için uygun bir ortam oluşturur. Karanlıklar,
insanın önünü ve ilerisini (istikbalini) görmesine engeldir. Yolda ne gibi tehlikelerin
olduğunu görüp bilemez karanlıkların insanı. Işığın yardımını reddettiğinden,
nurla, göz nuruyla görerek işini yapamaz; yapıp ettiklerini ancak el
yordamıyla yapar, körebe gibi tuttuğunu yakalar. Fili de tuttuğu yeriyle tanır
ve tanıtır.
Aydın insan, münevver insan, câhiliyye karanlıklarını reddedip, bir adı da
“Nur” olan Allah’ın Kitabıyla nurlanıp başkalarını aydınlatmaya çalışan insandır.
Kur’an’la bağı kopmuş insan, aydın değil; olsa olsa kara karanlıkların kapkara
adamıdır. Kur’an’sız hayat, karanlıkların nuru boğduğu vahşi bir hayattır,
zindan hayatıdır, körlerin hayatıdır. “Kim Benim zikrimden (Kur(an’dan) yüz
çevirirse şüphesiz onun sıkıntılı bir hayatı olacak ve biz onu, kıyâmet günü
kör olarak haşredeceğiz. O: ‘Rabbim! Beni niçin kör olarak haşrettin?
Oysa ben, hakikaten görür idim!’ der. (Allah) buyurur ki: İşte böyle. Çünkü
sana âyetlerimiz geldi; ama sen onları unuttun. Bugün de aynı şekilde sen
unutuluyorsun. Doğru yoldan sapanı ve Rabbinin âyetlerine inanmayanı
işte böyle cezalandırırız. Âhiret azâbı, elbette daha şiddetli ve daha süreklidir.”
841
Bugün fert ve toplumları Kitap yönlendirmiyor. Vatandaşa “Kitapsız!” denildiğinde
hemen herkes bu sözü büyük bir hakaret kabul eder ama, yaşayışıyla
bu sözü hak edip etmediğini düşünmez. Kitapsız toplumdur câhiliyye
toplumu. Devlet, Kitapsız devlettir. Öldükten sonra “Kitabın ne?” diye sorulunca,
kitapsız şekilde yaşayan günün insanı ne cevap verir dersiniz? “O
gün onların ağızlarını mühürleriz; yaptıklarını bize elleri anlatır, ayakları
da şâhitlik eder.”842 “Kitabın ne?” sorusuna o gün ellerimiz “falan gazete”,
840 7/A’râf, 179
841 20/Tâhâ, 124-127
842 36/Yâsin, 65
≈ 274 ≈
Ahmed Kalka n
“filânın nutku”, “falan anayasası”, ya da “şu kanal”, “bu televizyon”... diyebilir.
Yani, Kitabımız diye iddia ettiğimiz Allah’ın Kitabı yerine, bize yön veren, bizim
O Kitap’tan fazla okuyup baktığımız, etkilendiğimiz, uyduğumuz ne ise
vücudumuz yalan da söyleyemeden onları itiraf edecektir. “Kitabım Kur’an”
sözü bir tekerleme ve bir iddiadan mı ibârettir, yoksa tümüyle yaşayışımıza
yön veren gerçeği mi yansıtmaktadır? İnanmak, inandığını yaşamaktır. Ateşin
yakıcı olduğuna inanan, kolay kolay elini ateşe uzatmaz.
KUR’AN NEYI ANLATMAKTADIR?
Tüm peygamberler ve Allah’tan getirdikleri kitapların anafikri insanoğlunu
ulûhiyet ve ubûdiyet konusunda aydınlatmaktır. Hz. Adem ve Havva’nın
yeryüzüne indirilişinden bu yana binlerce sene geçmiş ve insan nüfusu altı
milyara ulaşmıştır. Bu rakam şu anda diri olanların sayısıdır. Geçmişte yaşayıp
ölenler de eklenince milyarları bulmaktadır. Allah, yeryüzünü hiçbir zaman
rehbersiz ve kılavuzsuz bırakmamış, daima elçilerle kitaplar göndererek
insanlara yol göstermiştir. Kitaplar bu rehberliğin yazılı metinleridir. Allah’ın
insanlara çağrısı ve onlar için gösterdiği hayat tarzı kitaplara kaydedilerek
insanoğlunun elinde vesika olarak bulunması sağlanmıştır. Ancak bu rehberlik
en son “Bu Kitap” ile sona ermiştir. Bir daha Nebî seçilmeyecek, yazılı
metinlerden oluşan Kitap gönderilmeyecektir. Artık insanlık son Rasûl’ün
(s.a.s.) getirdiği Kitapla yükümlü olacaklardır.
Kur’an, Hz. İsa’dan 610 yıl sonra yeni ve son bir Rasûl (s.a.s.) ile başlayan
zulumâttan nura çıkış hareketinin kılavuz kitabıdır. 23 yıl süren bir devrim
hareketinin yol gösterici metinlerinin (âyetlerinin) bir araya getirilmesiyle oluşmuştur.
Bu açıdan Kur’an 23 yıllık bir toplumsal değişme mücâdelesi içinde
anlaşılabilir. Âyetlerin inmesiyle beraber Rasûlullah harekete geçmiş, içinde
yaşadığı toplumu bu âyetlerle değiştirmek için gece gündüz çalışmıştır.
Nihâyet çağrısı kendi doğup büyüdüğü Mekke’de değil; Medine’de yankı
bulmuştur. Orada toplumun lideri olarak Peygamberliğine devam etmiş, 10
yıl içinde insanlık için örnek bir toplum modeli kurulmuştur. Bu esnada yüzlerce
âyet nâzil olmuş, ilk günden son güne kadar harekete sürekli Kur’an
rehberlik etmiş, Rasûlullah da uygulamış, âyetlerin pratiğe geçirilmesinde
Kur’an’ın mücessem bir ifâdesi olmuştur.
≈ 275 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’an, Peygamberimiz’e verilen tek mûcizedir. Diğer peygamberlere verilen
mûcizeler, belirli bir zamanda ve belirli bir yerde yaşayan sınırlı sayıdaki
insanın şâhid olduğu olağanüstülükler olduğu halde; Kur’an, her coğrafyada,
Peygamberden sonra her tarih diliminde yaşayanlar için apaçık görülen
bir mûcizedir. Edebiyat yönüyle mûcizedir, benzerinin yazılamayacağı için
mûcizedir, problemlere çözüm getirip ölümcül hastalıklara şifa olduğu için
mûcizedir, evrensel hakikatleri ihtiva etmesi yönüyle mûcizedir. Değiştirilmesi
gerekmeyen, eskimeyen ve en âdil kanunları içermesi yönüyle mûcizedir.
Tarih, coğrafya, cinsiyet, maddî farklılıklara rağmen tüm insanları her yönüyle
kuşatması, her topluma ve her bireye çıkış yolları göstermesi yönüyle
mûcizedir. Okunmasıyla, kolay öğrenilmesiyle, okunuşunda ruhları arındıran,
dinlendiren âhengi, musikisi ile, ruhları huzura kavuşturan, gönülleri titreten
nağmeleriyle mûcizedir. En çok okunan kitap olması, en çok ve en
kolay ezberlenen kitap olması yönüyle mûcizedir. Anlamlarının derinliğiyle
mûcizedir. En doğru, en güzel kelâm olması, bıktırmaması, okundukça güzelliğinin
artması yönüyle mûcizedir. Bitmeyen hazineleriyle, gaybdan verdiği
haberlerle mûcizedir...
Bütün mûcizelerinin yanında Kur’an, tarihin akışını değiştirmiş, en köklü
değişiklikleri gerçekleştirmiş, en sağlam nizamı oluşturmuş, pratikte muhteşem
meyvelerinin görüldüğü, her isteyene nimetlerini sunan bir ağaçtır.
Kendisine yönelenlere sırlarını açan, hazinelerini saçan gökten inen muazzam
bir sofradır. Göklere doğru tırmanmak, yükselmek isteyenlere Allah’ın
uzattığı kopmaz bir iptir. Tarihin şâhid olduğu en büyük devrim, Kur’an’ın
gerçekleştirdiği inkılabdır. Kur’an, kişileri kısa zamanda, tepeden tırnağa
değiştirdiği gibi; toplumları da nuruyla ihya etmiş, diriltmiş, değiştirmiş, dönüştürmüştür.
Fert planında sözgelimi, Ebu Cehil’in samimi arkadaşı, eli silahlı katil adayı
Ömer, Peygamber’i öldürmeye giderken kendisi dirilmiş, dinlediği Kur’an
onu bir anda değiştirivermiştir. Kızını toprağa diri diri gömen Ömer, Kur’an
sayesinde insanları ihya eden, karıncayı ezmemek için yere dikkatli basan
merhamet ve adâlet timsali Hz. Ömer oluvermiş. Fert planında tek tek yaşanan
bunun gibi sayısız örnekler yanında, Kur’an, toplumu da, düzeni de
kökten değiştirmiştir. Kabile halinde yaşayıp, sık sık birbirlerine saldıran, o
güne kadar tarihte ciddi varlık gösteremeyen, devlet ve medeniyet nedir bilmeyen
baldırı çıplak insanlar, Kur’an’ın gerçekleştirdiği inkılap sayesinde çok
≈ 276 ≈
Ahmed Kalka n
kısa bir zaman içinde üç kıtada at koşturan, en büyük devlet ve medeniyet
olmuşlar.
GERÇEK ANLAMDA ÇAĞ KAPATIP ÇAĞ AÇAN SADECE KUR’AN’DIR
Kur’an çağ kapatıp çağ açmıştır. Hemen her konuda olduğu gibi,
câhiliyyenin çağ anlayışı da câhilcedir. İnsanlığın hattındaki en büyük
fay kırılmasını da hakkı görmek istemediği için görmezden gelir,
farklı çağ anlayışını zanna ve uydurmalara dayanarak değerlendirir.
İslâm’ın çağ anlayışı, tevhid mücâdelesini yansıtan olaylarda,
vahyin verdiği doğru haberler ışığındadır. İlk insan, aynı zamanda ilk
peygamberdir. Ülü’l-azm denilen büyük peygamberler de çağ kapatıp çağ
açmış devrimci liderlerdir. Nuh tufanı, o tarihte ve sonraki etkileriyle yeni
bir çağı belirler. İbrahim (a.s.) putperest çağa destansı meydan okumaları
ve mücâdeleleriyle tevhid çağını yeniden oluşturan inkılabın köşe taşıdır.
Mûsâ (a.s.) ve İsa (a.s.) da öyle. Ve en büyük inkılab, Kur’an’ın yaptığı inkılab;
en büyük inkılabçı da Hz. Muhammed (s.a.s.)’dir. Kur’an’la câhiliyye çağı
kapanmış; mutluluk çağı başlamıştır. Kur’an’la birlikte Kur’an’ın oluşturduğu
yeni çağın adı asr-ı saadet; inkılabçı insanın adı da müslüman’dır artık.
Diğer devrimler, adına inkılab denilemeyecek basit, sınırlı, sahte, avutucu
değişimlerdir. Daha doğrusu zindanları değiştirmenin adına devrim denilmeye
başlanmıştır. Karanlıklar, zulümler, zindanlar arasındaki değişikliğin adına
devrim; kaçük değişikliklerin veya tahmine ya da uydurmaya dayanan zaman
dilimlerinin adı çağ olamaz.
İnsanlık, bugün bilmem kaçıncı câhiliyye çağının karanlıklarında yaşıyor.
Kur’an’da “câhiliyye” kelimesi dört yerde geçer. Bu dört âyet, câhiliyyenin
dört özelliğini belirtir. Câhiliyye, İslâm’a zıt, putçu bir inanç sistemidir.843 Câhiliyye
bir hayat felsefesi, taassup içeren bir yaşam biçimidir.844 Câhiliyye ahlâksızlık,
hayâsızlıktır.845 Ve câhiliyye bir devlet anlayışı, bir yönetim biçimidir:
“Yoksa onlar, câhiliyye hükmünü, idaresini mi istiyorlar? İyi anlayan bir
topluma göre, hükmü Allah’tan daha güzel kim var?”846 Câhiliyyenin temel
vasıflarından kölelik hâlâ hükmünü sürdürmektedir. İnsanlar bugünkü modern
câhiliyyede şeytanın, nefislerinin, heva ve heveslerinin kölesi durumun-
843 bak. 3/Âl-i İmran, 154
844 bak. 48/Fetih, 26
845 bak. 33/Ahzâb, 33
846 5/Mâide, 50
≈ 277 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
da yaşarlarken; bir yandan da kullara kulluk-kölelik yapmaktalar. Yabancı
emperyalistler ve yerli sömürücüler modern köleliği devam ettiriyorlar. Eski
câhiliyye devrinde bazı insanlar kızlarını diri diri toprağa gömüyorlar, kızlarının
dünya hayatlarını yok ediyorlardı. Günümüzdeki modern câhiliyyede
kız-erkek bütün çocuklar, öldürülmelerin en kötüsüne mahkûm ediliyor. Çocukların
fıtratları bozulduğu ve mü’mince yaşatılmadığı için âhiretleri, ebedî
hayatları mahvediliyor (Tabii, kürtaj, intihar, uyuşturucu gibi şeyleri saymaya
gerek görmüyorum). Kısaca, Kur’an gelip câhiliyyeyi değiştirmeden neler
varsa, modern biçimde bugün de, buralarda da arz-ı endam etmektedir.
Peki, Kur’an, aynı Kur’an olduğuna göre, bugünkü câhiliyyeyi niye değiştiremiyor?
Bugünkü insanlar Kur’an okudukları halde, niçin karanlıklardan
sıyrılıp değişik bir kimliğe bürünemiyor? Yani Kur’an, niye artık inkılab yapamıyor?
Kur’an değişmemiştir ama, Kur’an okuyanlar başkalaşmıştır. Kur’an
anlayışı, Kur’an’a bakış, Kur’an’a yaklaşım değişmiştir. Kur’an, aynı Kur’an’dır
ama, Kur’an’a yönelmesi gereken insan, Kur’an’a sahabe gibi yönelmiyor.
Çeşme, bindört yüz yıldır akmaktadır. Bu güne kadar onun hayat veren
lezzetli suyunu içenleri suladığı, nimetlendirip dirilttiği gibi, hâlâ canlandıran
rahmet suyunu sunmaya devam etmektedir. Ama biz, kabımızı o çeşmenin
altına tutmuyor, çeşmeden yararlanmayı bilmiyorsak suç elbette çeşmenin
değil; bizimdir. Karanlıklarda yaşayan insan çeşmenin yolunu unutmuş olabilir,
ama çeşmenin suyundan az da olsa tatmış olanların yapmaları gereken
büyük görevleri olmalıdır. Hele o çeşmenin yanı başındaki yangınları farkeden
itfaiyeci (dâvet ve tebliğci) görevini yapmıyorsa, karanlıktan yararlanarak
yangını çıkaran ve değişik araçlarıyla yangını körükleyenler kadar, o da suçlu
değil midir? Kendilerini ve toplumlarını değiştirmek isteyenlere Kur’an yardıma
hazırdır; referansları, örnekleri ortadadır. Değişim ve dönüşüm projelerini,
kendisine yöneleceklere sunmaya, yol göstermeye, yollarını aydınlatmaya
hazır beklemektedir.
Bir ilâcın şifaya vesile olması için, o ilacın kullanılması gerekir. Sadece
reçetenin veya prospektüsün okunmasıyla şifa beklenemez. “Kur’an şifadır.”
847 Hem ferdî hastalık, problem, stres ve buhranlarımıza; hem de sosyal
kargaşamıza. Aynı zamanda devlet yönetiminin ölümcül hastalıklarına şifadır.
Bunun böyle olduğu sayısız deney ve tecrübelerle kanıtlanmış tarihî ve
847 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
≈ 278 ≈
Ahmed Kalka n
güncel bir vâkıadır. Aynı ilaç, bayatlamadan bozulmadan duruyor. Raflarda,
kabından açılmadan tutuluyor. Uygulayacak hastaları bekliyor.
HUZURUN KAYNAĞI KUR’AN
Kur’an anlamamız için kolaylaştırılmıştır. Bunu bize haber veren bizzat
Allah’tır.848 Anlaşılması için kolaylaştırılan Kur’an, hayata aktarıldığı ve canlı
kılındığı durumda insana mutluluk ve huzur verir; sıkıntı ve darlık değil:
“Kur’an’ı sana, bedbaht olasın diye indirmedik. Yalnızca saygısı olana,
yeri ve yüce gökleri yaratan Allah katından bir öğüt, bir uyarıcı olsun diye
indirdik.” 849
KUR’AN’I NASIL OKUMALI, ONA NASIL YÖNELMELIYIZ?
Kur’an’ı okumaktan bahsederken burada onu Arapçasından ezbere veya
yüzüne okumayı kastetmiyoruz. Elbette yerine getirene bu tarz bir okuyuşun
faydası vardır. Ancak bizim burada üzerinde durduğumuz husus, Kur’an’ın
anlaşılması olduğundan dolayı Arapça bilmeyen ya da Arapça bilgisi Kur’an’ı
orijinal metinden okuyup anlayacak bir düzeyde olmayan kişinin bu okuyuşu
bizim konumuz dışında kalmaktadır. “Kur’an’ı okumak” ifadesiyle onun mushaftan,
yani Arapçasından anlamaksızın yüzünden veya ezbere okunmasını
değil, anlamının okunmasını kastettiğimizin altını çizmek istiyoruz.
Kur’an, anlaşılmak için okunur. Zira Allah’ın, Rasûlullah’a Kur’an’ı indirmesinin
amacı onu insanlara duyurması ve iletmesidir.850 İnsanlar da kendilerine
duyurulan ve iletilen bu mesajı anlamakla yükümlüdürler.851 Zira hayatlarını
Allah’ın istediği istikamette düzenlemekle sorumlu tutulan insanlar bunu ancak
kendilerinden isteneni anladıkları zaman yerine getirebilirler. Bu yüzden
Kur’an okumak farzdır: “Bir de Kur’an’ı okumakla emrolundum.”852
848 54/Kamer, 17, 22, 32, 40; 19/Meryem, 97; 44/Duhân, 58
849 20/Tâhâ, 2-4; ayrıca Bak.13/Ra’d, 28; Kur’an Anlaşılsın Diye, Heyet, Yekder Y., s. 10-39
850 16/Nahl, 44, 64; 5/Mâide, 15,19; 14/Ibrâhîm, 4
851 2/Bakara, 219, 221, 243, 266; 24/Nûr, 61; 7/A’râf, 176; 10/Yûnus, 24; 16/Nahl, 44; 38/Yâsîn, 29;
4/Nisâ 82; 47/Muhammed, 24; vd.
852 27/Neml, 92
≈ 279 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’an okuyor veya dinliyor olmamız, tek başına, bizi aldatmasın. O İlahi
Kelâm’ı okurken, dinlerken, üzerinde düşünürken, sahih bir niyet taşıma gereği
de unutulmasın. Bilelim ki Kur’an’a gerçekten muhatap olmamız, doğru
bir niyetle, samimiyet ve ihlasla ona yönelme şartına bağlanmış bulunuyor.
Bizatihi Kur’an’ın tarifiyle, âlemlerin Rabbinden gelen;853insanları hidâyete
erdiren ve hakkı bâtıldan ayıran;854 sonsuz hikmetler yüklü;855 sonsuz derecede
kerim856 bir ezelî Kelâm’dır Kur’an. “Onun ahlâkı Kur’an’dı”857diye
tarif edilen Ümmî Nebî (s.a.s.) kendi hayatıyla, Kur’an’ın bu sıfatlara hakkıyla
mazhar olduğunun en birinci delilidir. Keza, ondan aldıkları hidâyet dersiyle
bütün insanlık tarihine manidar ubûdiyet örnekleri sunan sahabiler de. Ve
her biri ondan aldığı hakikat nuruyla kemale eren milyonlarca asfiya ve sâlih
kullar ile, hayatları onunla nurlanan yüz milyonlarca mü’min de onun tüm bu
özellikleri hakkıyla taşıdığının şâhidi ve delilidir.
Fakat, bizatihi Kur’an, muhatabı olan bizleri, kendisine sahih bir niyet ve
sağlam bir itikad ile, samimiyet ve ihlas içinde muhatap olma konusunda
uyarır. Meselâ Âl-i İmran sûresinin yedinci âyetinde, kalbinde ‘kaypaklık’ taşıdığı
halde ‘saptırma ve fitne için’ onu okuyanların varlığına dikkat çeker.
Bir sonraki âyette ise, hidâyet bulduktan sonra kalbimizi eğriltmenin mümkün
olduğunu bildiren bir duâyla yüz yüze geliriz. Böylesi dehşetli bir tehlikeye
karşı insan, acziyet ve tevazu içinde Rabbine sığınma durumundadır:
“Ey Rabbimiz! Bize doğru yolu gösterdikten sonra kalbimizi kaydırma,
bize katından bir rahmet ver. Gerçekten her şeyi veren Sen’sin.”858 Tüm
bu hususlar şunu açıkça gösterir:
Kur’an, gerçekten âlemlerin Rabbi namına bir İlâhî hitaptır. Bütün
kâinatın Sahibi, bütün mahlûkatın Hâlikı namına bir ezelî konuşmadır.
Hakîm, Kerîm ve Rahîm bir Rabbin kelâm-ı Ezelîsi olarak sonsuz hikmet,
kerem ve rahmet yüklüdür. Furkan’dır ve mu’cizü’l-beyandır. Dolayısıylaonu
okumak, okumaların en güzelidir. Onu dinlemek, dinlemelerin
en güzelidir. Onunla düşünmek, tefekkürün en güzelidir. Ona
göre yaşanan bir hayat, hayatların en güzelidir. Tüm bunlarla birlikte,
853 56/Vâkıa, 80
854 2/Bakara, 185
855 36/Yâsin, 2
856 56/Vâkıa, 77
857 Müslim, Musâfirîn, B. 18, Hds. 139; Ebû Dâvud, Tatavvu, B. 26, Hds. 1342; Nesâî, K. Leyl, B. 2,
Hds. 1601; Dârimî, Salât B. 165, Hds. 1342
858 3/Âl-i İmran, 8
≈ 280 ≈
Ahmed Kalka n
unutulmaması gereken husus, eşsiz bir hidâyet rehberi olan Kur’an’ın doğru
bir niyetle okunmasıdır.
Kur’an’dan öğrendiğimize göre, ona yönelirken dikkat edilecek
hususlar şunlardır: İyi niyet, istiaze, Kur’an’a temiz olarak dokunup
yaklaşmak, Kur’an’a kulak verip susmak, onu tane tane, özümseyerek
okumak.
Kur’an’a yönelirken dikkat edilecek ilk husus, recmedilmiş şeytana karşı,
Rabbimize sığınmaktır: “Kur’an okumaya başladığın zaman, kovulmuş
şeytandan Allah’a sığın.”859 İlk iş budur. Neden? Çünkü Kur’an’ın defaatle
ders verdiği üzere, şeytanı şeytan kılan şudur: O, kendince bir ‘üstünlük’
vehmi üreterek Allah’ın yarattıklarını iyi-kötü, eksik-mükemmel ayrımına tabi
tutmuştur. Bu şekilde, hem kendine bir üstünlük vermiş, hem de Allah’ın
kudretine kusur ve noksan yüklemeye kalkışmıştır. Kendince açtığı bu yoldan
yürüyerek, nefis ve esbab şirkine zemin hazırlamış; böylece, Rabbine
karşı isyan ve inkâr cür’etini bulmuştur. İnsanı nefisperest olmaya sevkeden
de, esbabperestliğe meylettiren de odur. Bütün kötülüklerin, bütün bâtıl düşünce
ve hayat tarzlarının gerisinde şeytanın bir dahli vardır. Bu bakımdan
şeytandan istiaze etmek, tüm kötülüklerden uzaklaşma anlamını taşır.
Kur’an’ı böylesi bir sığınma içinde okumak, onu bütün menfiliklerden Allah’a
sığınarak okuma anlamını barındırır. Şahsi bir menfaat için okuma da
bu anlama dâhildir; bir dünya menfaati için okumak da. Onu okurken nefsin
aldatmalarından uzak durma da bunun içindedir; dünyevî bir ideolojinin
gözlüğünü takmak da. Ona şöhret için muhatap olmak da bunun içindedir;
kendi aklına güvenip, aklını doğrulama mercii, Kur’an’ı ise aklın kölesi kılmak
da. Zaten istiaze’nin bir esprisi, acziyetin kabulüdür. Acziyetini kabul
etmeyip sadece kendisine güvenen kimse, başkasına sığınmaz. Dolayısıyla
istiaze eder etmez, şeytanın bacağını Allah’ın izniyle kırmış oluruz. Kendisi
bir üstünlük vehmiyle Allah’a isyan eden, Kur’an’da belirtildiği üzere kibirlenerek
kâfir olan şeytanın ürettiği en büyük tuzak, bizde de böyle bir üstünlük
vehmi ve bir kibir hali uyandırmak; nefsimizi okşayarak, enaniyetimizi
kamçılamaktır. “Şeytanlar ene’nin gaga ve pençesiyle akılları havaya kaldırıp
insanı dalâlet derelerine atıyorlar.” İstiaze sayesinde, bu tehlike, yolun daha
başında bertaraf edilmektedir.
859 16/Nahl, 98
≈ 281 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
İkinci bir husus, ona ‘temiz’ olarak yönelmektir. “Temizlerden başkası
ona (Kur’an’a) dokunamaz.”860 Yani ‘ancak temiz olanlar ona dokunabilir.’
Bu âyetle emredilen bu temizlik, iki yönlü bir hazırlık niteliğindedir. En basit
anlamıyla, bu temizlik şartı, insana sıradan bir kitap ve sıradan bir hitap ile
yüzyüze olmadığını hatırlatır. O âna dek iştigal olunan ve muhtemelen nefsânîlik
ve dünyevîlik karışmış hallerden arınma tâlimi yapılır. Böylece, kalpler
ve akıllar, Rabbin pak, saf, temiz, bozulmamış, münezzeh, mukaddes ve ulvi
Kitab’ına lâyıkınca muhatap olmaya hazırlanır. Bu arınma gerçekleşmeden o
muhâtabiyetin sağlanması zaten mümkün değildir. Onun nuruna açılmamız,
ancak dünyevîlik ve nefsânîliklerden temizlenmemizle mümkün olacaktır.
Âyette geçen ‘dokunma’yı bu açıdan da dikkate almak gerekir. Bu ifâde,
dünyevî kirlerden, nefsânî vehimlerden âzâde olamayan bir insanın, okusa
bile onun hakikatini kavrayamayacağını da ihsas eder. Temiz bir kalple, selim
bir fıtratla ona muhatap olmayan, o hakikat okyanusundan maalesef hissesiz
kalmaktadır.
Kur’an’a yaklaşım konusunda bir üçüncü husus: “O Kur’an okunduğunda
ona kulak verin ve susun ki rahmet edilesiniz.”861 Bu âyette, ‘okuma’
ve ‘dokunma’ nın yanına, iki husus daha eklenir: ‘Dinleme’ ve ‘susma.’ Dinlemek,
tüm Kur’an’da en çok sözkonusu edilen insanî fiillerden biridir. Anlamanın
ilk şartı odur. Kur’an okunurken dinlemeyen biri, onu nasıl anlayabilir
ki? Yine dinleme, saygılı olmanın ve ciddiye almanın işaretidir. Kulun edebine
yakışan da budur. En küçük bir âmiri konuşurken dahi dinlemeye memur
olan insan, bütün âlemlerin Rabbi, bütün yaratıkların yaratıcısının kelâmı karşısında
nasıl dinlemez, nasıl susmayıp konuşmayı sürdürür?
Âyette zikredilen ‘dinleme’ ve ‘susma’ yalnız şu maddî kulağımıza ve
dilimize ait değildir. İstenen, aynı zamanda, her vakit şeytanı dinleyen nefsin,
hep gelip geçici zevklerin zebunu olan hevâ ve hevesin susmasıdır. Ayrıca,
semavî bir hitap karşısında dünyevî fikriyat ve felsefelerin asıl tutulmamasıdır.
Hüdâ’nın karşısına dehâ(!) ile çıkmamaktır. Bütün bir felsefe tarihinin
ana tavrı olan, vahye sırtını çevirip yalnızca kendi aklıyla hakikatı bulma iddia
ve inadında olmamaktır. Bilakis, bizi yaratan, bize bu sûreti, bu sîreti, bu
fıtratı, bu aklı ve tüm bu duyguları veren; bizim yüz yüze olduğumuz, her
bir mevcudundan gerek gözümüzle, gerek dilimizle, gerek fikrimizle, gerek
kalbimizle istifâde ettiğimiz şu kâinatı da yaratan bir Rabbin bir âlet olarak
860 56/Vâkıa, 79
861 7/A’râf, 204
≈ 282 ≈
Ahmed Kalka n
yarattığı aklı o şekilde kullanmaktır. Onu sürücü değil, binek; hâkim değil,
hizmetkâr yapmaktır.
Diğer bir husus, tüm bu şartlara azamî derecede riâyet gayretiyle okumaya
başladığımız Kur’an’ı, her bir harfine hakkını vererek, tane tane okumaktır.
“Kur’an’ı tertil ile, tane tane oku.”862 Her sûresi, her âyeti, her kelimesi
ve her harfi böylesine i’cazlı ve îcazlı bir Kitab, ancak ve ancak tane tane
okunur. Düşüne düşüne, sindire sindire okunur. Onu hızla okuyup geçmek,
dil kıpırdarken aklı, kalbi ve pek çok duyguyu hissesiz bırakmak demektir.
“Kur’an’ı tertil ile, tane tane oku” buyrulması; sözkonusu özümsemenin
usûlünü de bildirmektedir. Hızlıca okunup geçilen hangi şey özümsenir ki?
Tane tane okuma, okunan şeyi özümseme, sindirme, benimseme ve hayatının
her anını ona göre yaşama niyetini yansıtır. Nitekim, Kur’an, nûrânî
sırlarını, “fıtratımın kemâli sensiz olamaz” diyerek ona ciddiyetle muhatap
olanlara açmaktadır.863
KENDINI KUR’AN’A AÇMAK
Kur’an’ı okumaya niyetlenen kişinin ondan faydalanması için öncelikle
kendisini Kur’an’a açması gerekir. Bu da ancak kendisine yapılan uyarı ve
hatırlatmaya kulak veren için söz konusudur: “Sen ancak uyarıyı/hatırlatmayı
izleyeni ve gıyaben Rahmân’dan korkan kişiyi uyarabilirsin.”864Bu sebeple,
Kur’an okumaya yönelen kimsenin onu okumakla neyi amaçladığını
çok iyi belirlemesi gerekir. Kur’an’ı anlamak için okumalıyız; kendi düşünce
ya da emellerimizi destekleyeceğini umduğumuz âyetleri bulmak için değil.
“Gerçekten bu Kur’an, insanları en doğru yola iletir. (Bildirdiği) hayırlı
amelleri yapan mü’minlere kendileri için pek büyük mükâfatın olduğunu
da müjdeler.”865 İnanmak ve kanunlarına göre yaşamak mecburiyetinde olduğumuz
Kur’an nedir?
Kur’an; Allah’ın insanlığa son peygamber ve önder olarak gönderdiği Hz.
Muhammed’in, Cebrail isimli melek aracılığı ile Yüce Rabbimizden vahiy yoluyla
alıp insanlığa sunduğu hayat nizamıdır. Hayatın başlangıcı ve sonucunu
862 73/Müzzemmil, 4
863 Metin Karabaşoğlu, Kur’an Okumaları, Karakalem Y., s. 15 vd.
864 36/Yâsîn, 11
865 17/İsrâ, 9
≈ 283 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
açıklayan âyetleri, sunduğu hayat kanunları, felâket ve mutlulukla neticelenen
yaşayış şekillerine ait tarihî belgeleri, kâinatla ilgili ilmî mûcizeleri ve
Hakk’ı, bâtıllardan ayırıcı düsturları ile Kur’an-ı Kerim bütün akıl sahipleri için
hidâyet kaynağıdır.
Kur’an; kâinat nizamının son bulacağı zamana kadar yaşayacak bütün
insanların muhtaç olacakları itikadî, ictimaî, iktisadî, hukukî ve ahlâkî en üstün
hayat kanunlarını ihtiva eden bir Hak Kitaptır. Kur’an; bütün insanlığın
bilginleri, aydınları, teknokratları, sosyologları, hukukçuları, edebiyatçıları,
ahlâkçıları ve devrimcileri ile bir araya gelseler dahi bir benzerini meydana
getiremeyecekleri İlahî kanunlar manzumesidir. Kur’an; lafızları ve insanlığı
kuşatıcı hayat düsturları ile İlâhî, edebî ve ebedî bir Hak Kitap olduğu
içindir ki, zaman aşımı, mekân değişimi onu eskitemez, yürürlükten
düşüremez. O, her zaman yeni, her dem taze, her devirde eksiksiz
ve mükemmeldir. Bunlara rağmen, yaşadığımız câhiliyye toplumunda
Kur’an’ın sunduğu hayat düsturlarına göre yaşanılması, egemen güçlerce
engellenmekte, otoritesi yıkılmaya çalışılmakta ve o, nesillerimize bir mâzi ve
ölü kitabı şeklinde tanıtılmak istenmektedir.
Mü’min, Kur’an insanıdır. O’nu okumak, anlamak ve yaşamakla emrolunmuştur.
İnandığı ve hayat nizamı edindiği Kur’an’a karşı mü’minin ilk
vazifesi, O’nu sık sık okumaktır. Kur’an’ın ilk emri “oku” iken O’nu
okuyamamanın mâzereti olamaz. Her mü’min, asgari olarak günde beş
defa namaz aracılığı ile Kur’an’la doğrudan doğruya bir bağlantı kuracaktır.
İslâm’ın iman, ahlâk, iktisat, hukuk vs. düsturlarını teşkil eden Kur’an âyetlerini,
Rabbinin huzurunda, Rabbinden indirildiği şekliyle okuyarak ve dinleyerek
Allah’a ibâdet edecektir. Kur’an’ı okumak, mü’min için ne derece
lüzumlu ise, öğrendiklerini korumak ve unutmamak da o nisbette
zarûrîdir. Kur’an’ı okumaktan asıl gaye, onu anlamaktır. İslâm, ana
kanunlarını teşkil eden Kur’an’ın anlaşılmasını belirli bir zümrenin
tekeline bırakmamıştır. Kur’an, her bir kişi için gönderilmiştir ve
Kur’an mesajı ana hatlarıyla herkes tarafından anlaşılacak kadaraçıktır.”
Andolsun ki Biz, Kur’an’ı anlaşılması; üzerinde düşünülmesi için
kolaylaştırmışızdır. O halde bir düşünen (ibret alan) var mı?”866 Kur’an’ı biraz
olsun anlayarak okumuş olmak için, Kur’an’ın orijinal harfleriyle yazılmış
metnini ihtivâ eden meal ve tefsirlerden sıra ile günlük dersler takip etmeliyiz.
Bir sayfa metin, akabinde de okunan sayfanın meal ve tefsirini okumalıyız.
866 54/Kamer, 17
≈ 284 ≈
Ahmed Kalka n
Ayrıca, çeşitli konulardaki Kur’an âyetlerini açıklayan ilmî eserleri de ciddi bir
gayretle takip etmeliyiz. Kur’an’ı okumanın, onu anlamak için olacağı gerçeğini
kavrayamayan birçok mü’min, Kur’an’ı yıllarca okudukları, defalarca
hatmettikleri halde, meal ve tefsirlere rağbet etmedikleri için, Kur’an’ın mânâ
zenginliklerinden feyz alamamışlar, ellerindeki Kitab’ı hayatlarına geçirememişlerdir.
Biz, bu duruma düşmemeliyiz.
KUR’AN’I YAŞAMAK, KUR’ANLA YAŞAMAK
Kur’an okumaktan maksat onu anlamak, onu anlamaktan maksat ise
onu yaşamak, pratiğe dökmek, “yap” dediklerini yapmak, “yapma” dediklerinden
de kaçınmaktır. Okuyup anladığımız hâlde eğer onu uygulamaz isek
Peygamber’in Kur’an’da zikredilen şu sitemine maruz kalanlardan oluruz:
“Ve (o gün) Resul şöyle diyecek: Ey Rabbim! Kavmim bu Kur’an’ı terk
edilecek bir şey olarak gördü.”867
Kur’an’ımızı okumak, anlamak için olacağı gibi; anlamak da şüphesiz
tatbik etmek için olacaktır. Mü’minin Kur’an’a imanı, zaten onu
yaşamak içindir. “İşte bu Kur’an, indirdiğimiz mübarek bir Kitabdır. Artık
Kur’an’a uyun, (onun emir ve yasaklarına aykırı davranıştan) sakının
ki merhamet olunasınız.”868 Mü’min, Kur’an’ı, musikisinden yararlanmak ve
kültürünü artırmak için okumayacaktır. Onu yaşamak için öğrenecek, okuyacak
ve dinleyecektir. “Allah, şu Kur’an’la amel eden toplumları yükseltir.
Onun izinden gitmeyenleri de alçaltır.”869
Tatbik olunmayan bilgilerden bir menfaat edinilemeyeceği gibi; inanılan,
okunan, anlaşılan, fakat yaşanmayan Kur’an’dan da özlenen faydalar sağlanamayacaktır.
“Benim zikrimden (Kur’an’ımdan) yüzçeviren kişi(ler) için
(buhranlarla dolu) dar bir hayat ve geçim sıkıntısı vardır.”870
Bir ilke, bir kanun fert ve cemiyet hayatında ilgi ve saygı görüyor,
tatbik olunuyorsa onun varlığının anlamı ve değeri vardır. Yok sadece
varlığına ve gerekliliğine inanılmakla yetiniliyor da fertlerin irâdelerine ve
867 25/Furkan, 30
868 6/En’âm, 155
869 Riyâzü’s-Sâlihin ve Terc. II, 341
870 20/Tâhâ, 124
≈ 285 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
toplum hayatının akışına yön vermiyorsa onun mevcudiyetinin fiilî bir önemi
yoktur. İnanılan ve kabul edilen bu ana kaideyi iman ve amel hayatımıza uygulayarak
şu soruları kendimize yöneltebiliriz:
Yüce Allah’ın varlığına, birliğine, yaratıcılığına, bilgisi ve gücü sınırsız, ortağı
olmayan bir Rab olduğuna inanmamızın hayatımızdaki rolü nedir? Onun
bildirdikleri, emirleri ve yasaklarını ihtivâ ettiğine inandığımız Kur’an-ı Kerim’in
kişisel ve sosyal hayatımızdaki etkinliği nedir? Kur’an-ı Kerim
vicdanların hâkim düzeni ve pratik hayatın tatbik edilir nizamı olmadan mâziyi,
hali, istikbali bilen Allah’ı fiil ve hayatımızda biricik ma’bud; ortaksız ilâh tanımamız
mümkün müdür? Elbette ki değildir. Zira Allah’ın haram kıldıklarını
helâl kılan, helâl kıldıklarını da haram kılan kişileri ve sosyal kurumları meşrû
tanımak, onları ma’bud edinmektir. İlâhî yasaları yürürlükten düşürmek ve
bu yasalarla çelişen prensipleri yüceltmek ise Allah’a şirk koşmaktır.
Devrimiz müslümanları, ilâhlar edinip Allah’a ortak koşmayı, sadece putlara
tapmak gibi eksik ve kısır bir anlayış içinde kabul eder olmuşlardır. Bu
kabulden ötürüdür ki, Allah’ın ferdî, ailevî ve ictimaî hayatı tanzim edecek
emir ve yasaklarını içeren Kur’an-ı Kerim, düzenleyicisi olması gereken günlük
hayattan çekilmiştir. Dirileri canlılığa ve ebedîlik aşkına erdirmesi gerekirken
mezarlık kitabı olmuştur. “Ümmetimle ilgili olarak korktuklarımın en
korkutucu olanı, Allah’a şirk koşmalarıdır. Dikkat edin, ben size onlar aya,
güneşe ve puta tapacaklar demiyorum. Fakat Allah’tan başkasının emirlerine
ve arzularına göre iş yapacaklar. (Bu da onlar için Allah’a bir nevi
şirk koşmak olacak.)”871
Allah’ın yanı sıra ilâhlar tanımak, bağışlanmayacak ve cehennem azabına
uğratacak pek büyük bir suç olduğu içindir ki, ilk mü’minler ilâhlar edinme
anlamına gelebilecek davranışlardan şiddetle kaçınıyorlardı.
Bu sebepledir ki Kur’an’la bildirilen helâllar ve haramlarla çelişen
inançları, gelenekleri ve uygulamaları hemen bırakıyorlardı. Kur’an-ı
Kerim’in yasalarına uymayı Allah’ı ma’bud tanımanın gereği görüyorlardı. Bu
şuurlarından ötürüdür ki Rabbimizin Kur’an’da “Namaz kılınız” emri gelince
bütün mü’minler namaz kılmaya başlamıştı. “Zekât veriniz” emri gelince,
şartlarını taşıyan mü’minler, vermeyi bir iman zevki ve vicdan neşesi haline
getirmişlerdi. “Savaşınız” buyruğu ise bütün mü’minleri iman saflarında savaşmaya
hazırlamıştı.
871 İbn Mâce, Hadis no: 4205
≈ 286 ≈
Ahmed Kalka n
Allah’ı biricik ma’bud; ortaksız İlâh kabul etmeyi, O’nun kitabı Kur’an’ın
düsturlarına göre yaşamak mânâsına anlayan ilk mü’minlerin hayatından iki
örnek verelim:
Asrımızın câhiliyyeti gibi karanlık bir câhiliyyet hayatı yaşayan miladi 6.-7.
asır Araplarında alkollü içkiler her dudağın sevgilisi, her merasimin protokol
gereğiydi. Böyle bir cemiyetin insanı olan Ebû Büreyde şöyle nakleder: “Bir
gün oturmuş içki içmeye başlamıştık. Ben bir ara kalktım, Peygamber’in
huzuruna çıktım, selâm verdim ve orada içkinin haram edildiğini bildiren
âyetin indirildiğini öğrendim. Derhal arkadaşlarımın yanına döndüm ve
alkollü içkileri içme yasağını bildiren âyetleri “...Artık bu iptilâdan vazgeçersiniz
değil mi?” 872cümlesine kadar okudum. Arkadaşlarım hemen
kadehlerindeki içkileri döktüler, küpleri devirdiler ve ‘Vazgeçtik ya Rabbi!
Vazgeçtik ya Rabbi!’ dediler.”873
Kur’an’ın bu yasağından sonra Medine yolları günlerce içki aktı. Artık İslâm
toplumunun içki diye bir problemi kalmamıştı. Annemiz Hz. Aişe (r.a.)
de şöyle anlatıyor:”Allah’a yemin ederim ki ben Allah’ın Kitabına iman ve
onu tasdik etme bakımından Ensar kadınlarından daha gayretlisini görmedim.
Nur sûresinin ‘Baş örtülerini yakalarına vursunlar (başlarını, saçlarını,
kulaklarını, gerdanları ve sinelerini sımsıkı örtsünler)’874anlamındaki âyeti
nâzil olup da erkeklerin her biri evlerine dönerek karısı, kızı, kızkardeşi ve
akrabasına Allah’ın indirdiği âyeti okuyunca onların her biri Allah’ın Kitabına
iman ve onu doğrulamakiçin örtülerine büründüler. Bu âyetin nüzûlünü takip
eden sabah örtülerine bürünmüş olarak Hz. Peygamber’in arkasında namaza
durdular. Örtülerine sımsıkı büründükleri için sanki başlarında kargalar
varmış gibiydiler.”875
Kısaca kadın ve erkek, Peygamber devrinin her mü’mini, Kur’an’ın ferdî
ve ailevî hayatı tanzim eden her emrini, sosyal, iktisadî ve hukukî münâsebetleri
düzenleyen her düsturunu aynı iman ve şuurla derhal tatbik ediyor ve
Kur’an’ı yaşanan bir nizam haline getiriyordu. Onlar biliyorlardı ki, Kur’an’ın
yüce emir ve yasaklarını tatbik etmemek; şanlı Peygamber’in önderliğinde
yaşamamak, imanı anlamsız kılmak, hayatı gayesiz bir mâceraya sürüklemek,
âhiret saâdetini putperestliğe feda etmektir. Biz de bugün kişilerin
872 5/Mâide 90
873 İbn Kesir, 5/Mâide 90 âyetinin tefsiri
874 24/Nûr, 31
875 İbn Kesir, 24/Nûr, 31. âyetinin tefsiri
≈ 287 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
putlaştırıldığı, düzenlerin ilâhlaştırıl-dığı modern câhiliyette yaşıyoruz. Dünya
ve âhirette hor ve hakir olmaktan kurtulmak için ashâbın Kur’an’a yaklaştığı
gibi yaşamalıyız. Sadece Allah’a kul olabilmek, özgürlüğe kavuşup yükselmek
için Kur’an’ı harfiyyen ve aynı heyecanla hayatımıza geçirmeliyiz. “(Siz)
O’nun Kitabı Kur’an’a uyun. O’nun emirleri ve yasaklarına aykırı gitmekten
de sakının ki merhamet olunasınız (da dünya ve âhirette mutluluğa eresiniz).”
876 Ne mutlu Kur’an gölgesinde hayatını sürdüren canlı Kur’an’lara!
NESH; YAŞANMAMASI GEREKEN, FORMALITE OLARAK KUR’AN’DA YER
ALAN ÂYETLER!
Nesh; lügatta bir şeyi iptal etmek ve onun yerine başka bir şeyi getirmek,
yok etmek, nakletmek, kaldırmak, hükümsüz kılmak, istinsah etmek, yazdırmak,
değiştirmek gibi anlamlara gelir. Istılahta ise, şer’î bir delil ile sâbit
şer’î bir hükmün daha sonra gelen yeni şer’î bir delille kaldırılması, ilgâsı,
değiştirilmesidir. Bu şekilde kendinden önceki hükmü kaldıran delile “nâsih”,
hükmü kaldırılan delile de “mensûh” denilir. Mensuh olan hükümle amel
edilmez.
Klâsik görüşte nesh, genel olarak bu şekilde anlaşılmakla birlikte, bazı
âlimler, bu kavramı başka anlamlarda kullanmışlardır. Meselâ, İbn Mes’ud’a
göre müteşâbih âyetler mensûh, muhkem âyetler nâsih olarak isimlendirilmiştir.
Zerkeşî ise, Kur’an’ın Levh-i Mahfuz’dan indirilişini nesh olarak tanımlamıştır.
İbn Hazm ise, beyan ve istisnânın nesh olduğu konusunda ısrar
etmiştir. Kendisine Tercümanü’l-Kur’an denilen İbn Abbas, “muhkem” ve
“müteşâbih”i nesh saydığı gibi, bazı rivâyetlerde “istisnâ”yı bile nesh saymıştır.
Şâtıbî’nin Muvâfakat’ında belirttiği gibi, İbn Abbas, içinde istisnâ edatı
bulunan birçok âyete mensûh demiştir. İbn Mes’ud’a göre de, müteşâbih
âyetler mensûh; muhkem âyetler nâsih olarak isimlendirilmiştir. Hz. Âişe ve
Abdullah bin Zübeyr’in nesh anlayışları da bunun gibidir. Zerkeşî ise Kur’an’ın
Levh-i Mahfuz’dan indirilişini nesh olarak tanımlamıştır. İbn Hazm, beyan ve
istisnânın nesh olduğu konusunda ısrar etmiştir. Yani, klâsik anlayıştaki nesh
kavramı üzerinde bile tam bir ittifak yoktur. Neshin câiz olup olmadığı ve
vukuu konusunda İslâm âlimleri arasında değişik görüşler vardır.
876 20/Tâhâ, 98; 6/En’âm, 155; Ali Rıza Demircan, İslâm Nizamı, Eymen Y., 1/88-
92
≈ 288 ≈
Ahmed Kalka n
NESH KONUSUNUN ÖNEMI
Nesh, Kur’ânî hükümlerin hayata geçirilme çabası ile -aynı zamanda
akîde ile- ilgili bir meseledir. Ve Kur’an’ın hükümlerini yaşama azmi taşıyan
herkesin bu konu ile yüzyüze gelmesi kaçınılmazdır. Genelde, Kur’an’da bir
âyetin hükmünü diğer bir âyetin iptal etmesi şeklinde yaygın kabul gören
“nesh” anlayışının gerek tanımında, gerekse kapsamı hususunda âlimlerin
ittifak sağlayamamış olmaları ve yine konunun Kur’an’ın “ebediyete kadar
hükmü geçerli” olma özelliği ile çelişiyor olması, meselenin önemini ve doğru
tahlilini zorunlu kılmaktadır.
Kur’an’ın çelişkisizliği açısından akîdevî bir boyut taşımakta ve şer’î hükümlerin
sürekliliği bakımından hayatî öneme hâiz bulunmaktadır. Nesh
konusunda Somali’deki hükümetin 1970’lerdeki uygulaması, ibret vericidir.
Somali’deki tâğutî iktidar, geleneksel tefsir usûlünün yargılarından kalkarak
Kur’an’ın bazı âyetlerinin nesh edildiğini iddia etmiş ve geleneksel ulemânın
bu iddiasına dayanarak, Kur’an’ın bazı muhkem âyetleriyle çelişen kanunlar
çıkartmıştır. Bu iddialara karşı çıkan bazı müslümanlar ise idam edilmiştir. Bu
olay karşısında Kahire Ezher Üniversitesine bağlı İslâmî İlimler Araştırmalar
Akademisi, Şubat 1975’te bir toplantı düzenleyip idamları kınamış ve konuyu
tartışmıştır.877
KUR’AN-I KERIM’DE NESH KAVRAMI
Kur’an’da “nesh” kelimesi ve türevleri 4 âyette geçer. Bu âyetler: 2/Bakara,
106, 7/A’râf, 154, 22/Hacc, 52 ve 45/Câsiye, 29 âyetleridir. “Nesh”
kelimesi geçmemesine rağmen, neshten bahsettiği kabul edilen bir başka
âyet de, 16/Nahl, 101 âyetidir. Kur’an’ın hiçbir yerinde “şu âyet veya âyetler
neshedilmiştir” diye açık veya işaretle anlatılan bir ifade yoktur.
“Biz, bir âyeti nesh eder (yürürlükten kaldırır) veya onu unutturursak
(ertelersek), mutlaka daha iyisini veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki,
Allah her şeye kadirdir.” 878
“Mûsâ’nın öfkesi dinince, levhaları aldı. Onlardaki yazıda (nüshada)
Rablerinden korkanlar için hidâyet ve rahmet vardır.” 879
877 Ezher Dergisi, 48/3; s. 265-268, Mısır, 1975
878 2/Bakara, 106
879 7/A’râf, 154
≈ 289 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
“(Ey Muhammed!) Biz, senden önce hiçbir rasûl ve nebî göndermedik
ki, o, bir temennide bulunduğunda, şeytan onun dileğine ille de (beşerî
arzular) katmaya kalkışmasın. Ne var ki Allah, şeytanın katacağı şeyi iptal
(nesh) eder. Sonra Allah, kendi âyetlerini (peygamberlerin kalbinde
ve zihninde) sağlam olarak yerleştirir. Allah, hakkıyla bilendir, hüküm ve
hikmet sahibidir.” 880
“Bu bizim kitabımızdır; sizin hakkınızda gerçeği söylüyor. Çünkü Biz,
yaptıklarınızı kaydediyorduk (istinsah ediyorduk).” 881
“Allah neyi indireceğini çok iyi bildiği halde, Biz bir âyeti başka bir
âyetin yerine değiştirdiğimiz (tebdîl ettiğimiz) zaman, ‘sen ancak bir iftirâcısın’
derler. Hayır, onların çoğu bilmezler.” 882
NESH KONUSUNDA İHTILÂFLAR (KUR’AN HÜKÜMLERI ARASINDA NESH
VAR MIDIR?)
1- Nesh konusunda başlıca üç mesele ortaya çıkmaktadır:
2- Prensip olarak nesh keyfiyeti, aklen câiz midir?
3- Câiz ise, herhangi bir şekilde vuku bulmuş mudur?
4- Kur’ân-ı Kerim âyetleri arasında nesh var mıdır?
İlk iki madde konusunda İslâm âlimleri arasında pek tartışma olmamış;
esas ihtilâf, Kur’an’ın ahkâmla ilgili bazı âyetlerinin, başka bir âyet veya hadisle
nesh edilmesi konusunda ortaya çıkmıştır.
Neshin Aklen Câiz Olması ve Eski Şeriatlerde Vuku Bulması: Neshin
aklen câiz olmasıyla ilgili günlük hayatımızdan bazı misaller verilir. Doktorun
hastalarını tedâvi ederken uyguladığı prensipler, annesinin çocuğunu
büyütürken tatbik ettiği büyütme usûlleri, öğretmenin öğrencilerini eğitirken
basitten zora doğru bir yöntem uygulaması ileri sürülen aklî deliller arasında
yer almaktadır.
880 22/Hacc, 52
881 45/Câsiye, 29
882 16/Nahl, 101
≈ 290 ≈
Ahmed Kalka n
İlk peygamber Hz. Âdem ile son peygamber Hz. Muhammed (s.a.s.) arasında
görev yapan her peygamberin tebliğ ettiği iman esaslarının bir olduğu
bilinmektedir.883 Her peygamber inanç konusunda aynı hakikatleri insanlığa
iletmiştir. Bu temel meselede nesh mümkün değildir. Diğer taraftan iman
esasları aynı kalmakla beraber; her peygambere gelen emirler arasında
birtakım farklılıklar olduğu bilinir. Tevrat, İncil ve Kur’an arasında da bunu
görmek mümkündür. Meselâ, Tevrat’ta Hz. Âdem’in çocukları hakkında
birbirleriyle evlenmesi câiz görülmüşken, sonradan bu neshedilmiştir. Yine
yahûdiler için cumartesi günleri iş yapmak yasaklanmışken, İncil’de böyle bir
yasak mevcut değildir. İşte bu gibi örnekler neshin pratik olarak şeriatler arasında
vuku bulduğunu göstermektedir. Son olarak Kur’ân-ı Kerim gönderilir.
Kur’an, kendinden önceki kitap ve şeriatlerdeki hüküm ve âyetleri neshetmiştir.
Kur’an’ın ehl-i kitabın elindekileri tasdik edici olarak geldiğini söylemesi
884 bu tesbitle çelişmez. Çünkü genel esaslar bakımından peygamberlerin
tümünün mesajı aynıdır. Bunlarda nesh sözkonusu olmaz. Nesh, muâmele
ve pratik yaşayışta olur. Bu anlamda her peygamber yeni hükümler getirmiştir.
Kur’an’ın kendinden öncekileri tasdik ediciliği genel ve temel hükümler
bakımındandır; muâmelât sözkonusu olduğunda Kur’an, kendinden önceki
bütün hükümleri neshetmiştir. Bunun aksini söylemek, “Kur’an olsa da olurdu,
olmasa da” şeklinde bir sonuca götürür ki, bu, Kur’an’ın gereksizliğini
ilân etmektir.
Kur’an’ın gelmesiyle önceki ilâhî kitapların yürürlükten kalkmış olması,
tabiî olmaktadır. Zira Yüce Allah; “Muhammed, Allah’ın rasûlü ve peygamberlerin
sonuncusudur. Allah her şeyi bilir.”885 buyurur. Dolayısıyla
Kur’an’ın diğer kitapları nesh ettiğinde müslümanların ittifakı vardır.
Bu anlamdaki neshi kabul etmeyenlerin başında yahûdiler gelir. Onlar,
kendi kitaplarının geçerliliğini ileri sürerler. Nesh konusundaki en önemli iki
âyet 886 âyetlerinin siyak ve sibakları ile (önceleri ve sonralarıyla) değerlendirildiğinde,
yahûdilerin bu itirazlarına cevap mâhiyetinde ve bu anlamda (eski
din ve şeriatlerin neshedildiği şeklinde) neshin vuku bulduğu anlaşılır.
Yüce Allah, insanlara önce iman esaslarını emir buyurmuş, daha sonra
tedrîcî emirler göndermiştir. Kur’an’ın 23 sene gibi bir zamanda gönderilmesi,
insanlığın kabulünü daha da kolaylaştırmış olmaktadır. Kötülükleri yavaş
883 16/Nahl, 36; 21/Enbiyâ, 25 vb.
884 Bkz. 2/Bakara, 41, 91, 97; 4/Nisâ, 47; 5/Mâide, 48
885 33/Ahzab, 40
886 2/Bakara, 106 ve 16/Nahl, 101
≈ 291 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
yavaş kaldırması, birden haram kılmayışı, İslâm’ın uygulanabilirliğini kolaylaştırdığı
gibi, iman edenlerin bağlılığını artırmıştır. Bunlar, Allah’ın, kullarına olan
rahmetinin neticesi olmaktadır.
Hz. Muhammed (s.a.s.)’in son peygamber olması, getirdiği dinin/şeriatin
en üstün oluşu, bütün insanlığı İslâmî emirlerden sorumlu kılmaktadır. İslâm’ın
herkesi kapsadığı açık şekilde bilinmektedir. Bu durumda diğer dinlerin
tamamı nesh edilmiş olmaktadır. Nesh, aklen mümkün olmamış olsaydı,
sözkonusu ilâhî dinlerin de yürürlükte olması gerekirdi. Bunun sonucu Hz.
Muhammed (s.a.s.)’in risâleti, belirli bir kavme münhasır olurdu ki, bu, İslâm’ın
bünyesine ters düşmektedir. Oysa Allah; “Allah indinde tek din İslâm’dır”
887 buyurmakta, ancak İslâm’dan râzı olacağını888 ifade etmektedir.
Kur’an âyetleri arasında neshin olup olmadığı konusuna gelince; Kur’an’da
neshi kabul etmeyenler olduğu gibi; Kur’an’ın yüzlerce âyetinin mensûh olduğu,
hükmünün uygulanamayacağını ileri sürenler de olmuştur. Hatta
sadece “seyf (kılıç) âyeti”yle,889 üç yüz âyetin neshedildiğini savunanlar olmuştur.
Klâsik eski İslâm müfessirlerinin cumhûru (çoğunluğu) Kur’an âyetleri
arasında neshin vuku bulduğunu kabul ederler. Fakat, özellikle sahâbe
ve tâbiîn âlimlerinin nesh konusundaki tanımları, yer yer farklı olduğu için,
Kur’an’da nesh olduğunu söyleyen mütekaddimîn ulemâ, bununla Kur’an’da
istisnâ, tahsis ve müteşâbihin mevcûdiyetini kasdetmiş olabilirler. (İstisnâ, bir
kısım âyetlerin hükmünü “illâ” gibi bir edatla hâriç bırakma demektir. Tahsis
ise, âmm (genel) olan bir sözü, içine aldığı fertlerden bazılarına hasretmektir.
“Namaz her müslümana farzdır, fakat bâliğ olmayanlara farz değildir”
denilince, yalnız ergenlik çağına gelenlere farz olduğu anlaşılır. Müteşâbih
de, lafzı ve mânâsı anlaşılamayan, anlamı çeşitli ihtimaller taşıyan, akıl ve
mantık bakımından açıklanması güç olan âyetler anlamında kullanılır.) Ayrıca,
hadis-i şerifin veya genel olarak sünnetin âyeti neshetmesi konusunda,
müctehid ve âlimler arasında ihtilâflar bilinmektedir.
Eski âlim ve müfessirlerden, Ebû Müslim el-İsfahanî, Kur’an’da neshin
olmadığını kesin bir şekilde savunmuştur. Bazı âlimler, Fahreddin Râzi’nin
de -çok belirgin bir şekilde ifade etmemiş olsa da) nesih konusundaki üslûbundan
dolayı, Kur’an’da neshi aslında kabul etmiyor değerlendirmesini
yapmışlardır. Son devir Kur’an araştırmacıları, müfessir ve âlimlerinden ise
887 3/Âl-i İmrân, 19
888 5/Mâide, 3
889 9/Tevbe, 5
≈ 292 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an’da neshin varlığını kabul etmeyenler hayli çoktur. Muhammed Gazâli
şöyle der: “Karşılaştığım, dinlediğim veya kitaplarını okuduğum bütün çağdaş
âlimlerin nesh konusundaki görüşü, neshi Kur’an’da bulunan bazı âyetlerin
iptali olarak algılayan müteahhir müfessirlerin görüşünden farklıdır.”890
Muhammed Ebû Zehra, Muhammed Esed, Muhammed Draz, Muhammed
el-Behiy, Muhammed Gazâli, İzzet Derveze, Seyyid Ahmed Han, Muhammed
el-Hudarî, Eslem Cayrapûrî, Reşid Rıza, Mustafa İslâmoğlu, M. Sait
Şimşek, Süleyman Ateş, Ömer Rıza Doğrul, Ali Ünal, Abdullah Yıldız, Şemseddin
Özdemir, Arif Özel, Necmettin Şahinler... gibi bu konuyla ilgili araştırma
yapan, eser yazan niceleri klasik anlayışın yanlışlığını vurgulamış, kesin
bir dille Kur’an’da, bir hükmün diğer bir hükümle neshinin olmadığı görüşünü
savunmuşlardır.
Bunlardan Süleyman Ateş ve Mustafa İslâmoğlu, Kur’an’da neshin sadece
Peygamber’in unuttuğu, Allah tarafından unutturulan ve o yüzden
Kur’an’a geçmeyen vahiyle sınırlı olduğunu kabul etmişler, bunun dışında,
Kur’an’daki hiçbir âyetin hükmünün neshini kabul etmemişlerdir. Diğer ismi
geçen isimler ise böyle bir unutma ile de olsa, Kur’an’da neshin gerçekleşmediği
görüşündedirler denebilir. İsimleri çoğaltılabilecek bu araştırmacı
ve âlimlere göre, nesh, eski şeriatlerin hükümlerinin Kur’an’la nesh edilmesi
şeklinde gerçekleşmiştir.
Klasik Usûl-i Fıkıh ve Tefsir Usûlünde nesih meselesi ayrıntılarıyla incelenir
ve şu sınıflama yapılır:
Hem lafız (söz, metin) ve hem hüküm bakımından neshedilip kaldırılan,
ilgâ edilen âyetler. Bunların hükmü kalmamış, Kur’an’a lafızları da geçmemiştir.
(Bu konu hakkında münâkaşa yoktur.)
b) Lafızları (sözleri, metinleri) Kur’an’da olduğu halde hükümleri nesh edilmiş,
geçersiz kılınmış âyetler olduğu (Esas tartışma, bunlar hakkındadır).
c) Lafızları (sözleri) Kur’an’dan silinmiş, Kur’an’da lafızları olmayan fakat
hükümleri bâki ve geçerli olan Kur’an dışında âyetlerin olduğu. Buna Hz.
Ömer’e atfedilen recm âyeti denilen bir rivâyetle örnek verilir. Arapça dil kullanılışı
yönüyle bile hatalı ve farklı kelimelerle rivâyet edilen bu ifadenin âyet
olduğu, ama Kur’an’a geçmediği (Bu konu da tartışmalıdır).
890 M. Gazâlî, Kur’an’ı Anlamada Yöntem, s. 107
≈ 293 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Neshin şartları: Usûl kitaplarında, neshin şartlarıyla ilgili bazı bilgiler yer
alır. Bu şartları taşımayan âyetlerin nesh edilemeyeceği kabul edilir. Bu şartları
şöyle sıralayabiliriz:
a) Neshedilen hüküm, şer’î bir hüküm olmalı, mensûh âyetin ebedî olduğuna
dair bir ifade bulunmamalıdır. (Cihad hükmünün nesh edilemeyeceği,
kıyamete kadar bâki olduğu örnek verilir.)
b) Nâsih-mensûh arasında zaman bakımından fark olmalıdır. İkisi de aynı
anda gelirse nesh olmaz. İki emrin bir arada kullanılması mümkün olmadığı
zaman, tarih yoluyla âyetlerin nüzûlü tesbit edilir. Tarih itibarıyla daha sonra
gelen emir nâsih olarak kabul edilir.
c) Her iki nass arasında neshi gerektirecek bir zıtlığın bulunması gerekmektedir.
Nasslar arasında neshe konu olabilecek zıtlık yoksa, nesh mümkün
görülmez. Diğer taraftan nâsihin de şer’î bir delil olması gerekmektedir.
d) Neshe konu olan hüküm, iyi ve kötü olduğuna dair, akıl erbâbının üzerinde
ittifak ettiği şeylerden olmamalıdır. Ana-babaya iyilik, zulüm ve ahlâksızlık
gibi hükümlerin neshi sözkonusu değildir.
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN VARLIĞINI SAVUNANLARIN
DELILLERI
Allah, kullarını çok sevmektedir. Herhangi bir hükmü geçici olarak onlara
emreder, onları eğittikten sonra fıtratlarına ve bulundukları ortama uygun
diğer yeni bir hükmü emretmesi maslahata aykırı değildir. Kaldırılan hükmün
tilâvet edilmesi de onlara önceki durumlarını hatırlatması açısından yarardan
hâlî değildir. Allah’ın bazı âyetleri kaldırıp yerine başkasını koyması, hikmetinin
gereği kabul edilmekte, bu durum zâtının yüceliği ve kullarına olan
merhametinin sonsuzluğunu ifade ettiği belirtilmektedir. Neshin Kur’an’da
varlığını savunanlar, Kur’an’dan şu âyetleri delil getirirler:
“Biz bir âyeti başka bir âyetin yerine değiştirdiğimiz (tebdîl ettiğimiz)
zaman, ‘sen ancak bir iftirâcısın’ derler.”891;“Biz, bir âyeti nesh eder (yürürlükten
kaldırır) veya onu unutturursak (ertelersek), mutlaka daha iyisini
891 16/Nahl, 101
≈ 294 ≈
Ahmed Kalka n
veya benzerini getiririz.”892;“Allah istediğini silip iptal eder, dilediğini de
sâbit bırakır, ana kitap (bütün kitapların aslı) O’nun yanındadır.” 893
İmam Şâfiî’nin kabul etmemesine karşılık, Kur’an’da neshin varlığını kabul
edenlerin hemen hepsi, sünnetin/hadisin de âyeti nesh edebileceğini kabul
ederler. 24/Nûr sûresinde yer alan zina edenlere yüzer değnek vurulması
emri, Hz. Peygamber’in hadisinde (ki, bazıları bunu lafzı neshedilmiş ama
hükmü bâki kalmış âyet kabul eder) ve sünnetinde yer alan “recm” cezâsıyla
nesh edildiği değerlendirilir.
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN OLMADIĞIYLA İLGILI DELILLER
Kur’an âyetleri arasında nesih yoktur diyenlerin delilleri, şu maddelerle
özetlenebilir:
1- Nesh, Kur’ân-ı Kerim’de bilfiil vaki olmamıştır.
2- Mensûh âyetlerden maksat, Tevrat ve İncil’deki, yani eski şeriatlerdeki
hükümlerdir.
3- Neshi kabul edenler, mensûh âyetin önce, nâsihin ise sonradan nâzil
olduğuna dair çok defa kesin bir delile sahip değillerdir.
4- Kur’ân-ı Kerim’de şu veya bu âyetin, şu veya bu âyeti nesh ettiğine dair
bir ifade yoktur. Şüphesiz ki Allah, kitabının hangi âyetinin geçerli, hangisinin
geçersiz olduğunu kullarının ictihadına bırakmamıştır. O’nun kitabının tümü,
“Âyetleri sağlamlaştırılmış, sonra da güzelce açıklanmıştır.”894 O ’nun k itabı,
içinde hiçbir tenâkuz ve eğrilik,895 şüphe olmayan 896 ve içine bâtılın
karışmadığı,897 eşsiz898 bir kitaptır.
5- Şu veya bu âyetin, şu veya bu âyet ile neshedildiğini açık ve kesin bir
şekilde ifade eden Hz. Peygamber’den rivâyet edilen sahih hiçbir hadis-i
şerif yoktur.
892 2/Bakara, 106
893 13/Ra’d, 39
894 11/Hûd, 1
895 18/Kehf, 1
896 2/Bakara, 2
897 41/Fussılet, 42
898 41/Fussılet, 41
≈ 295 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
6- Nâsih ve mensuh âyetlerin sayıları hakkında bile ittifak hâsıl olmuş
değildir.
7- Neshi kabul edenler, bir taraftan neshin ancak emir veya nehiylere ait
hükümlerle sınırlı olduğunu iddia ederlerken; diğer taraftan “ahbâr”a (haberler)
ait lafızların bile nesh olduğunu kabul etmektedirler. Meselâ “Ademoğlunda
mal dolu iki vâdi de olsa...”
8- Âhad rivâyetle Kur’ân-ı Kerim’im âyetleri isbat olunamadığı gibi, inkâr
da olunamaz. Bu sebepten, bazı âyetlerin vahiy olarak Peygamber’e indiği
halde, Kur’an’a yazılmadığı veya Kur’an’da olduğu halde hükmünün geçersiz
olduğuna dair rivâyet ve görüşler, Kur’an’ın korunmuşluğuna, eksiklik ve
fazlalıktan uzak olma inancına aykırıdır.
9- Bu nesh anlayışı, Kur’an’ın ebediyete kadar hükmünün geçerli olma
özelliği ile çelişmektedir.
10- Hz. Peygamber, kendisine nâzil olan Kur’ân-ı Kerim’i halka tebliğ etmiş,
kâtiplere yazdırmış, diğer bazı sahâbiler de kendileri için bu mukaddes
metni çoğaltmış, birçoğu da ezberlemiş bulunuyordu. Kurân-ı Kerim metinleri
namazlarda, hutbelerde ve diğer durumlarda Hz. Peygamber tarafından
pek çok defa tekrarlanmış olduğu gibi, esasen daha hayatta bulunduğu
sıralarda bütün sûrelerin hangi âyetlerden teşekkül ettiği de tesbit edilmiş
bulunuyordu. Hz. Peygamber’in vefatından sonra da Kur’an metinleri bir araya
toplanmıştı. Hz. Osman döneminde elimizdeki şekilde yazılıp çoğaltıldı,
muhtelif bölgelere gönderildi. Bu mushaflar, Hz. Peygamber tarafından tebliğ
edilen Kur’an’ın aynısıdır. Bu konuda en küçük bir ihtilâf, tartışma sözkonusu
değildir. İçinde mensûh ve nâsih âyetlerin mevcut olduğunu isbat etmek için,
ileri sürülen delillerden çok daha kuvvetli deliller getirmek icap eder.
Şimdi, bu konuları biraz daha açalım; Kur’an bünyesinde neshin
varlığını savunanların delil olarak getirdikleri âyetleri inceleyelim:
“Allah neyi indireceğini çok iyi bildiği halde, Biz bir âyeti başka bir
âyetin yerine değiştirdiğimiz (tebdîl ettiğimiz) zaman, ‘sen ancak bir iftirâcısın’
derler. Hayır, onların çoğu bilmezler.” 899 Bu âyet hakkında ilk dikkate
alınacak husus, âyetin Mekkî oluşudur. Emir ve nehiy bildiren âyetler ise
899 16/Nahl, 101
≈ 296 ≈
Ahmed Kalka n
genellikle Medenîdir. Dolayısıyla bunların yer değiştirmesi (neshi) sözkonusu
olamaz. Nesh meselesini Kur’an’a dayandırmak isteyenlerin bu âyeti delil
getirmeleri bu yüzden geçerli değildir. Nitekim bu âyetler, İslâm’dan önce
gönderilen şeriatlerin neshinden ve İslâm’ın onların yerine gelmesinden bahsetmektedir.
Âyetin indiği sıralarda yahûdi ve hıristiyanlar kendi dönemlerinin
ve büyük oranda tahrif edilmiş bulunan dinlerinin son bulmasını kabullenemedikleri
için Hz. Peygamber’e karşı çıkıyorlar ve çeşitli ithamlarda bulunuyorlardı.
Yine bütün bunlarla ilgili olarak, bu âyet, onların şeriatlerinin
yerine artık Hz. Muhammed’in şeriatinin geldiğini ve onun geçerli olduğunu
bildirmiştir.
Burada dikkat edilmesi gereken bir husus da “âyet” kelimesinin kullanılmasıdır.
Âyet kelimesi, Kur’an’da tekil sigayla kullanıldığında “delâlet, hüccet,
mûcize, işâret ve geçmiş risâletler” anlamı kastedilir. Bu âyette de bu kelime,
geçmiş risâletler anlamında kullanılmıştır. Nitekim İbn Abbas’ın talebesi
müfessir Mücâhid, buradaki âyetin “şeriat” anlamında olduğunu söyler.
Buradan da âyetteki değiştirmenin/neshin önceki risâletlere işaret ettiğini
rahatlıkla anlayabiliriz. Dolayısıyla bu âyet, Kur’an’daki âyetlerin birbirini iptal
etmesi anlamında neshe delil olamaz. Kur’an’da neshin varlığını kabul
edenler, burada geçen “âyet” kelimesini Kur’an âyeti mânâsında anlayarak
hataya düşmüşlerdir. Hâlbuki, Kur’an dilinde âyet, sadece Kur’an’ın belirli
parçaları değil; varlık ve oluştaki her şey anlamındadır. Allah’ın varlığının
ve söylediklerinin ispatı olan her şey için “âyet” lafzı kullanılır. Kur’an’a göre
Allah’ın yarattığı her şeyde, bitkilerde, insanda, eski kavimlerin başlarına gelenlerde,
gece ile gündüzde “âyet”ler vardır. “Ayet” kelimesinin çoğulu olan
“âyât”, Kur’an’da, mûcize, belge, delil, işaret, Kur’an âyetleri mânâlarında
kullanıldığı halde; bu kelimenin tekili olan âyet kelimesi, Kur’an’ın hiçbir yerinde
Kur’an âyeti mânâsında kullanılmamıştır. Âyetteki nesh/değiştirme ve
daha iyisini getirmenin, kâinattaki sürekli oluşun Kur’an diliyle bir ifadesi olduğu
anlaşılır. Nesh, sürekli yaratış ve oluşun, tekâmül seyri boyunca her an
bir öncekinden daha iyiyi ortaya koymasını da ifade eder.
Bu âyet-i kerîmeye dikkat edersek, Peygamberimiz’in burada hasımları
tarafından iftirâcı olarak itham olunduğunu görürüz ve hasımlarının onu bu
tarzda itham etmelerinin sebebi, Kur’an’dan şu veya bu âyetin nesholunmuş
olması değildi. Söylediği sözün ilâhî vahy olduğunu bildirmesi idi. Hasımların
buna karşı iddiâlarını da biliyoruz. Bunlar aynı sûrenin 103. âyetinden anlaşıldığına
göre şu sözleri söylüyorlardı: “Muhammed’e bütün bunları öğreten
≈ 297 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
bir beşerdir.”900 Hz. Peygamber, Kur’ân-ı Kerim’i bildiriyor ve bunun Allah
tarafından vahyolunduğunu söylüyordu. Hasımları ise bunu kabul etmiyor,
bunun uydurma bir şey olduğunu, Peygamber’in ancak bir başkasından öğrendiği
şeyleri tekrarladığını iddiâ ediyorlardı. Buna mukabil, Hz. Peygamber
de bunun bir uydurma olmadığını, bilâkis Allah tarafından daha önce gönderilen
kitapların yerini tutacak yeni bir kitap olduğunu anlatıyordu.
Konuyla ilgili delil olarak gündeme gelen diğer âyet de Bakara sûresinde,
içinde “nesh” kelimesi geçen âyettir: “Biz, bir âyeti nesh eder (yürürlükten
kaldırır) veya onu unutturursak (ertelersek), mutlaka daha iyisini
veya benzerini getiririz. Bilmez misin ki, Allah her şeye kadirdir.”901 Burada
“nesh”, “daha iyisini veya benzerini getirme” şartına bağlanıyor. Daha
iyisi veya benzeri getirilince zâten o âyetin iptali demek olmaz; aksine sağlamlaştırılması
sözkonusu olur. Dolayısıyla buradaki nesh, bizim anladığımız
şekilde -ıstılahî mânâdaki, klasik anlayıştaki- nesh değildir. O halde burada
neyin neshi anlatılıyor? Âyeti, siyak ve sibakıyla ele alır, nüzul ortamını da
göz önünde bulundurursak, buradaki neshin de daha önceki âyette902 olduğu
gibi, geçmiş risâletlerin iptali anlamında olduğunu kolaylıkla anlarız.
Şöyle ki, âyet, yine yahûdilerin durumlarının anlatıldığı bir ortamda geçiyor.
Kendi şeriatlerinin geçerliliğinin kaldırılmasına, Peygamber’in kendi soylarından
gelmemesini bir türlü hazmedemeyen yahûdiler, çeşitli şekilde itham ve
itirazlarda bulunuyorlardı. “Allah yaptığını bozar mı? İndirdiğini iptal eder mi?
Öğretilerinin unutulması mümkün mü?” şeklinde karşı çıkıyorlardı. Kıblenin
değiştirilmesi olayını da dillerine dolamışlar, “Muhammed ashâbına bir şey
emrediyor, ertesi gün ondan vazgeçiyor” diyorlardı. Rabbimiz bu âyetle onların
şeriatlerinin son bulduğunu, onun yerine gönderdiği Hz. Muhammed
(s.a.s.)’in şeriatine uymaları gerektiğini emir buyurmuştur. İslâm’dan önceki
şeriatin sembolü olan Kudüs’ün kıbleliğinin neshedilmesi, değiştirilmesi de
bunun bir işaretidir.
Bakara sûresinin, Hicretin ilk yıllarında Medine’de nâzil olduğu bilinen bir
gerçektir. Dolayısıyla âyet, müşriklerin iddialarına cevap olarak inmiş olmamalıdır.
Kurân âyetlerini anlamak için, âyetin nüzûl ortamını, hem de içinde
bulunduğu âyet grubuyla irtibatını iyi tahlil etmek gerekir. Bakara sûresinde
insanlar; mü’min, kâfir ve münâfık olarak, Allah ile, İslâm ile irtibatlarının
kuvvet ve zaafına göre sınıflandırıldıktan ve dünyada varoluş amaçları
900 16/Nahl, 103
901 2/Bakara, 106
902 16/Nahl, 101
≈ 298 ≈
Ahmed Kalka n
bildirildikten sonra, tarihin ikinci perdesinin aktörleri olan İsrâiloğulları sözkonusu
edilir ve onların din karşısında sergiledikleri tutumlar, yalpalamalar
derinlemesine tahlillerle ele alınır. Bakara sûresi, 40-141 âyetleri benî İsrâilin
yahûdileşme sürecini anlatır. İşte, nesh âyeti de, bu âyetler grubu arasında
yer alır. O yüzden, âyetin bağlamı, nüzul ortamı bu gerçeklerden koparılırsa,
yanlışlığa yol açabilir.
Kıblenin Kudüs’ten Kâbe’ye değiştirilmesiyle birlikte, özellikle yahûdiler
açısından gündemin ilk sırasına oturan bir sorun ortaya çıktı: Yeni bir şeriatin
gelmesi ve Tevrat’ın bazı hükümlerini geçersiz kılması. Yahûdiler, Allah’ın
irâdesinin tek olduğunu, indirmiş olduğu hükümlerde bir değişiklik olmaması
gerektiğini söylerler. Gerekçe olarak da, böyle bir değişmenin, İlâhî irâdede
bir değişmeyi doğuracağını; değişmenin, yaratılmışların bir niteliği olduğu
ve ulûhiyetin şânına halel getirdiğini ileri sürüyorlardı. Onlara göre bunun
diğer bir anlamı da, ilm-i İlâhînin kemâlini inkâr etmek, Allah’a -hâşâ- câhillik
atfetmektir. Madem Allah, hükümlerin değiştirileceğini biliyor; o halde neden
önceki hükmü vaz’etmiştir? Veya, önceki hüküm doğruysa neden ikinci
hükmü indirmiştir? Bu gibi sorularla Hz. Peygamber’i sıkıştırarak, geçmiş
şeriat(ler)in bâki olduğunu, neshin vukuunun mümkün ve câiz olmadığını
isbâta çalışmışlar ve neticede Hz. Muhammed (s.a.s.)’in onlara göre çelişkilerini
ızharla, O’nun peygamberliğini inkâr etmeye ve ettirmeye gerekçe
göstermişlerdir. İşte, “Eğer Biz bir âyeti nesheder veya...” âyeti, bunlara
cevap teşkil etmektedir.
Âyetteki “nunsihâ” kelimesi hakkında iki anlam zikredilir: 1- Unutturursak,
2- Erteler, bırakırsak. Rivâyete göre, İbn Abbas, “hükmünü bırakır, değiştirmez
ve kaldırmazsak” şeklinde anlam vermiş903 ve neshedilmeyen hükümleri
ifade ettiğini söylemiştir. “Unutturulma” anlamını verenler ise, eseri kalmayan
sayfalardaki hükümlerin veya sürgün ve hicretler yüzünden yurtsuz
kalan İsrâiloğullarının ellerinde kaybolan, yazılı kültürün olmadığı uzun bir
dönemden sonra unutulan Tevrat sayfalarının kastedildiğini söylemişlerdir.
Çoğunluk, “hem hükmen, hem de metin olarak kaldırılan, dolayısıyla Allah
tarafından unutturulan âyetlerden bahsederler. Ama bunun âyetin bağlamı
ve olayın bize göre imkânı yönüyle doğru olmadığı kanaatini taşıyoruz. Bu
âyette geçen “insâ (unutturulma)” kelimesi, Kur’an için düşünülmez. Bilâkis
Kur’an’ın saklanmış ve korunmuş olduğu904 bildirilmekten başka, Hz. Pey-
903 Sâbûnî, Kur’an İlimleri, s. 82
904 15/Hıcr, 9
≈ 299 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
gamber’e “Biz sana Kur’an’ı okutacağız ve sen asla unutmayacaksın.”905
deniliyor. Esasen Kur’ân-ı Kerim’in âyetleri vahyoldukça hemen yazıldığı ve
çok sayıda insan tarafından ezberlendiği için, onun unutulmasına imkân
yoktur. Buna mukabil, İslâm’dan önceki dinlerden ve şeriatlerden mühim
kısımların unutulmuş olduğu tarihî bir gerçektir. Onun için Kur’an, bu âyetle,
daha önce gönderilen şeriatlerin unutulmuş ve neshedilmiş, fakat ondan
daha hayırlısının İslâm dini ile gönderilmiş olduğunu bildirmektedir.
“Biz, bir âyeti nesh eder veya onu unutturursak (ertelersek), mutlaka
daha iyisini veya benzerini getiririz.” Klasik anlamda neshi kabul edenler,
nâsih ile mensûh âyetler arasında benzerlik değil; tenâkuz, telif edilemeyen
bir çelişki olması gerektiğini belirtirler. Hâlbuki, neshedilen âyetle yeni âyet
(nâsih) arasında bir aykırılık sözkonusu değildir. Öyle olsaydı, ikincisi birincisinin
“benzeri” olmazdı. Âyette belirtildiği gibi benzeri olduğuna, olması gerektiğine
göre, önceki ile sonraki arasında anlam karşıtlığı yoktur. Yani âyetin
bu cümle parçası da klasik nesh anlayışına müsaade etmez.
Ayrıca, bir önceki âyette; “Kitap ehlinden kâfirler ve müşrikler, Rabbinizden
size bir hayır indirilmesini istemezler. Hâlbuki Allah rahmetini
dilediğine tahsis eder. Allah büyük fazl/lütuf sahibidir.” 906 buyuruluyor.
Fahreddin Râzi, bu âyetteki “rahmet” kelimesinin “vahy” demek olduğunu
söylüyor ve “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” 907 âyetini de
buna delil getiriyor 908. Yani yahûdiler kendi soylarından olmayan birine “rahmet”
in indirilmesini kıskanıyorlar. Allah ise rahmetini dilediğine tahsis edeceğini
haber veriyor. Zaten âyetin siyak ve sibakı da bunları tamamlayıcı bir
seyir çiziyor. Kısacası bu âyette de Kur’an bünyesindeki nesh değil; geçmiş
şeriatlerin neshi ve unutturulması anlatılmaktadır. Nitekim 6/En’âm sûresinin
146. âyetinde yahûdilere tırnaklı her hayvanın, sığır ve davarın sırt, bağırsak
ve kemik yağları hâriç, iç yağlarının haram kılınmasından bahsedilir. Bu hükümler
Hz. Muhammed (s.a.s.)’in risâletiyle neshedilmiştir ve bu yiyecekler
müslümanlara helâl kılınmıştır. Âyetin Medine dönemi başlarında, yani neshe
konu olacak âyetlerin henüz inmediği bir ortamda inzâl edilmesi de bu görüşü
kesinleştirmektedir.
905 87/A’lâ, 6
906 2/Bakara, 105
907 43/Zuhruf, 32
908 F. Râzi, T. Kebir, 3/295
≈ 300 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an’da klasik anlamda neshin olduğunu ileri sürenlerin delilerinden biri
de; “Allah istediğini silip iptal eder, dilediğini de sâbit bırakır, ana kitap
(bütün kitapların aslı) O’nun yanındadır.”909 âyetidir. Bu âyete geçmeden,
bir önceki âyeti de okumamız yerinde olur: “Andolsun senden önce de
peygamberler gönderdik ve onlara da eşler ve çocuklar verdik. Allah’ın
izni olmadan hiçbir peygamber için mûcize (âyet) getirme imkânı yoktur.
Her müddetin (yazıldığı) bir kitap (hüküm, son) vardır.”910 Burada yine Allah
Teâlâ, tespit edilmiş bir sürenin sonundan haber veriyor. Yani yine Kur’an’ın
vahyedilmesine itiraz eden ehl-i kitaba dönemlerinin son bulduğu ve Allah’ın
dilediğini silip dilediğini bırakacağı haber veriliyor. Âyetin Mekkî oluşu da
üzerinde durduğumuz neshe delil olamayacağı konusunu belirlemektedir.
Şurası açıktır ki, âlimlerin âyet üzerinde tartışıp ihtilâf etmeleri, hükmü
kalkmış veya kalkmamış şeklinde görüş bildirmeleri, Kur’ân-ı Kerim âyetleri
üzerinde herhangi bir değiştirme ve tesir gücüne sahip değildir. Tüm İslâm
âlimleri, bir âyete mensûh deseler, onu Kur’an’dan çıkarma yetkisine sahip
olamazlar. Ancak, “bu âyetin hükmü kaldırılmış, fakat gözlere şifâ olması
için Kur’an’da vardır” demenin de hiçbir anlamı yoktur. Kaldı ki Kur’an’da
herhangi bir âyetin hükmünü kaldırma yetkisi Hz. Peygamber’e bile verilmemiştir.
Rasûlullah’tan bize ulaşan haberlerin hiçbirinde, “şu âyet, şunu
neshetmiştir” şeklinde tek bir hadis-i şerif nakledilmemiştir. Bunun aksine;
Rasûlullah (s.a.s.), bir âyet hakkında tartışan bir cemaatin yanına gelmiş ve
“size ne oluyor? Sizden evvelki milletler böyle davranmakla ve peygamberlerine
muhâlefet etmekle ve kitabın bir kısmını bir kısmıyla çarpıştırmakla
helâk oldu. Muhakkak ki Kur’an, bir kısmı bir kısmını yalanlar olarak
inmedi. Aksine birbirini doğrular olarak indi. Ondan anladığınızla amel
edin ve bilmediğinizi bilene havâle edin.” 911 buyurmuştur. Bu konuda Hz.
Peygamber, ashâbının bir âyet hakkında ortaya çıkan anlaşmazlığı, diğer bir
âyet-i kerîme ile gidermiş olduğunu kasdetmiştir.912
Kur’an âyetlerinde neshin vuku bulduğu anlayışı, müslümanların ve İslâm’ın
önüne iki temel açmaz çıkarmaktadır: Birincisi, İslâm’ın evrensel karakterine
gölge düşürmekte, onun her zaman ve zeminde müslümanların
sorunlarına çare olma özelliğine zaafiyet, hatta zâiliyet düşürmektedir. “İşte
bu Kur’an, en doğruya hidâyet eder.”913;“O ancak âlemlere bir öğüt/hatır-
909 13/Ra’d, 39
910 13/Ra’d, 38
911 Ahmed bin Hanbel, Müsned II/181
912 F. Candan, Nesh Tartışması Akîdevî Bir Konudur, Haksöz, 13
913 17/İsrâ, 79
≈ 301 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
latmadır.”914 İkincisi, Kur’ân-ı Kerim’i bir çelişkiler ve anlamsızlıklar hazinesi
durumuna düşürmektedir. “Hâlâ Kur’ân’ı düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah’tan
başkası tarafından olsaydı, onda birçok ihtilâf (tutarsızlık, çelişki)
bulacaklardı.”915 Mevcut haliyle, içinde bulunduğumuz döneme çözümsüzlükten
başka bir şey önermeyen “nesh” konusu, Kur’an’ın şâmil ve hâdî vasıflarıyla
ortaya konacak şekilde, yine Kur’an’ın mantukuna göre açıklanıp
yorumlanması mutlak bir zorunluluktur.
NESH ANLAYIŞININ ORTAYA ÇIKIŞI
Nâsih-mensûh ilişkisi içerisinde değerlendirilen âyetlerde ikinci âyet, birinci
âyetin ya müşkilini beyan etmekte, ya mutlaklığını kayıtlamakta veya
genel hükmü tahsis ya da ondan istisnâ etmektedir. Yahut her iki âyet de
farklı durumların hükümlerini bildirmektedir. İddialar birleştirildiğinde 564 rakamını
bulan mensûh âyetler üzerinde geçmiş âlimler, tahkikte bulunarak bu
rakamı 5’e kadar indirmişler ve diğer âyetlerde tahsîs, takyîd vs. olduğunu
ortaya koymuşlardır. Ancak, yine de Kur’an içinde neshin vukuuna çoğunlukla
muhâlefet etmemişler, azaltma yoluna gitmişlerdir. Nesh teorisinin farklı
anlaşılmış olması, birçok karışıklığa yol açmıştır. Ashâbın bir kısmının ve ilk
devir ulemânın neshi; istisnâ, tahsîs veya âyetin kendinden önceki bir âyeti
açıklaması şeklinde anladıkları biliniyor. Böylece, bir âyetin başka birini neshettiğini
söyledikleri zaman onlar, onu açıklamayı ve belli bir âyeti onunla ilgili
başka bir âyetle karşılaştırmaktan doğabilecek bir yanlış anlamayı gidermeyi
amaçlamakta idiler. Yoksa birinci âyetin ikinci âyet tarafından tamamıyla
neshedilip hükmünün kaldırılmasını kasdetmiyorlardı. Ne var ki, kelimenin
bu farklı anlamları, daha sonraki yüzyıllarda karıştırıldı ve nesh kavramıyla
kullanılan ifadeler aralarında hiçbir fark görülmedi. Kur’an’ın bazı ifadelerinin
âmm (genel) olduğu ve diğerlerinin bunları açıkladığı âşikârdır. Kur’an’ın,
Kur’an’ı tefsir etmesi de zaten budur. Rivâyetler doğru ise, ilk devirlerde, bu
açıklayıcı (müfesser) âyetlere nâsih adı veriliyordu. Şâtıbî bu konuya Muvâfakat’ta
başlıbaşına bir bölüm ayırmış ve bu görüşü açıklamak için çok sayıda
örnek vermiştir. Bu örnekler, bazı ashâbın ve tâbiînin neshi, kelimenin
daha sonraki anlamından çok farklı bir anlamda kullandıklarını ortaya koymaktadır.
Bu karışıklık, nesh teorisinin ortaya çıkmasına sebep oldu. Şah
Veliyyullah’a göre nesh teriminin ilk nesillerce genel anlamında kullanılması
mensûh âyetlerin sayısını fazlasıyla artırıp beşyüze kadar çıkmasına sebep
914 81/Tekvîr, 27
915 4/Nisâ, 82
≈ 302 ≈
Ahmed Kalka n
oldu. Buna dayanarak o, daha sonraki yüzyıllarda, mensûh âyetlerin sayısının
daha öncekilere göre daha az olduğunu düşünmektedir.
Ashâbın hangi âyetlerin nesh edildiğinde kendi aralarında ittifak etmedikleri
rivâyet edilmiştir ki, bu sahâbenin nesh konusuna verdikleri anlam
açısından da farklılıklar olması yönüyle doğrulanan bir özelliktir. Ashâbın konuyla
ilgili ihtilafları, onların Peygamber’den bu konuda bir bilgi almadıklarını
göstermektedir. 916
Aslında neshin bu derece yaygınlık kazanmasında etkili sebep, bir kısım
sahâbinin ve onları tâkip eden ulemânın tutumu olmuştur. Onlar neshi bir
Kurânî ıstılah olarak değil; günlük dilin bir kelimesi olarak kullanmışlar ve
Kur’ân-ı Kerim’in, geçmiş şeriatlerin bazı hükümlerini neshini genişleterek,
Kur’an âyetlerine de teşmil etmişler ve tenâkuz/çelişki gördükleri hususları
bu yolla izah etmişlerdir. Tabii ki Hz. Peygamber’in, zamana ve zemine uygun
olarak hükmettiği bazı konular da, böyle düşünmelerinde etkili olmuştur.
Meselâ, kabir ziyaretinin ve şarap saklanan kapların kullanımının önce
yasaklanıp sonra câiz görülmesi, hükmü belli olmayan konularda “Biz önceleri
şöyle şöyle yapardık, sonra Hz. Peygamber şöyle emretti veya bunu
yasakladı” şeklindeki rivâyetlerden anlaşılan Hz. Peygamber’in aldığı tavır
değişiklikleri, mümkün ve câiz iki tür uygulamada bulunması.
Sahâbeden bazıları, eski hükümlerin geçerli olduğu ortamı bir daha yaşamadıkları
için, yeni hükümlerin asıl, bâki ve tek geçerli hüküm olduğu gibi
bir düşünceye kapılmış olmalıdırlar. Şurası unutulmamalıdır ki, zaten nesh
konusunda gelen haberler, yalnızca belli sayıdaki sahâbilerden gelmekte ve
biz, diğer sahâbilerin bu hususa nasıl yaklaştıklarını bilmemekteyiz. Gelen
rivâyetlerden anlaşıldığına göre sahâbe, o dönemde usûl ıstılahları/terimleri
oluşmadığı için; tahsis, beyan, istisnâ, takyîd gibi âyetler arası münâsebetleri,
hep “nesh” kelimesiyle karşılamışlardır. Asr sûresinin 3. âyetinin, 1. ve
2. âyetini neshettiğinin söylenmesi, bu konuda ilginç bir örnektir. Hicrî 3. ve
4. yüzyıllarda da müfessirlerin ve fakihlerin eserlerinden anlaşıldığına göre,
bu nesh telâkkisi egemen olmuştur.917 Kur’an’ı Kur’an’la tefsir etmeyi ihmal
eden ve Kur’an hükümlerinin tedrîc özelliğine sahip olduğunu unutan bazı
bilginler, birbirini tutmadığını zannettikleri iki âyet karşısında, bunlardan birinin
diğerini neshettiğini sanmışlardır. Hâlbuki Kur’an, nasıl tefsir edilmesi ge-
916 Ahmad Hasan, Nesh Teorisi, İslâmî Araştırmalar, sayı 3, s. 108
917 Arif Özel, Nesh Meselesi, Evrensel Mesaj, Haziran 99
≈ 303 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
rektiğini anlatan kuralları beyan ederken bütün Kitap’ta birbirine uymayan,
birbirini tutmayan iki âyet bulunmadığını belirtmiştir.918 Mâdemki Kur’an içinde
hiçbir ayrılık, âhenksizlik, tutarsızlık ve çelişki yoktur, nâsih ve mensûhun
da bulunmaması icap eder. Allah’ın kitabının bir kısım âyetlerinin diğer bir
kısmını hükümsüz ve geçersiz ilan ettiğini ileri sürmek, Kur’an’da çelişmenin
varlığını peşinen kabullenmek olur. Allah’ın kitabı böyle şeylerden uzaktır.
KUR’AN HÜKÜMLERI EBEDIYYEN GEÇERLIDIR
Kur’an’da neshedilmiş gibi görünen âyetler, bir boyutta hükmü değişmiş
bir manzara arzederken, daha başka boyutlarda birinci derecede hüküm
ifade edebilir. Bir durum, şart ve mekâna, ortama göre kullanamadığımız
bir hüküm, başka şartlar ve zeminlerde en ileri derecede kullanma alanı bulabilmektedir.
Burada sözkonusu olan nesh değil; değişik ortamlara cevap
verme esnekliğidir, Kur’an’ın evrenselliği ve çağlar üstülüğüdür, hayat kitabı
olmasıdır. Bu da Kur’an’ın kelâm mûcizesi olmasının özelliklerinden biridir.
Kur’an, 23 yılda inmiştir ve kıyâmete değin her müslümanın, her müslüman
toplumun her çağda, her dönemde ve her yerde sorunlarına cevap
verecek niteliktedir. Kur’an İslâm’ın hem yönetim dini olmadığı Mekkî dönemi,
hem de yönetim dini olduğu Medenî dönemi içermekte ve her iki dönem
için de kurallarını sergilemektedir. Sözgelimi, inanmayan, imanın gerçeğini
bilmeyen bir insana “içki içme, kumar oynama, çalma!” demek abes olur.
İslâm’ın tevhidî düzlemde hâkim olmadığı, İslâm’ın yasakladığı bir siyasal ve
ekonomik düzenin egemen olduğu yerde de, şeriatın haddlerini uygulamaya
kalkmak, hırsızlık yapanların elini kesmek, zina edenlere ağır cezalar vermek
İslâm adına en büyük zulmü işlemektir. O halde nesh konusu oldukça
önemlidir ve neshin çok iyi kavranılması gerekmektedir.
Kur’an’da mensûh âyetler, hükümler bulunduğunu kabul etmek, İslâm’ı
belli bir zamana ve yere mahkûm etmek anlamına geleceği gibi; İslâm’ın dinamizmini
de kavramamak anlamına gelir. Aslında, nesh konusu Kur’an’da
oldukça açıktır.
Cihad, İslâm’ı yaşayıp yaşatma mücâdelesine verilen addır. Cihad, gerektiğinde
salt sözle olur, gerektiğinde kalple olur, gerektiğinde elle olur. Elle,
kılıçla yapılan cihadın adı “kıtâl”dir. Kur’an, Medine’de kıtâle izin vermiş, belirli
918 4/Nisâ, 82
≈ 304 ≈
Ahmed Kalka n
durumlarda bu izni “farz” hale getirmiştir. Ama, bu âyetler, bir yandan da,
sözlü cihadın gerektirdiği durumlarda, yeni bir Mekke’de veya kıtâlin gerekmediği
durumlarda sözlü cihadı şart koşar ve kıtâlin yasak olduğunu ortaya
kor. Zamanı gelir, kıtâl gerekir; öyle bir zaman da gelir ki, kıtâl zulüm olur.
Aynı şekilde, Kur’an, “kâfirler üzerinde ezici bir üstünlük sağlayıncaya kadar,
özel olarak, savaşta onları iyice perişan edinceye kadar esir almayı yasaklar”
919. Ama, kâfirler karşısında ezici üstünlük sağlandığında bu yasak kalkar
ve esir alma izni doğar. Bütün bunlar, İslâm’ın hükümlerinin her zaman ve
şartlardaki uygulanabilirliğini ve dinamizmini ortaya koymaktadır. Nesh gerçeğinin
iyi kavranmaması, İslâm’ı en açık ve bilinmesi en gerekli yanlarından
birinden yoksun bırakmak olacaktır.920
“Biz (Kur’an’ı) kısımlara ayıranlara azabı indirmişizdir. Onlar ki Kur’an’ı
bölüp ayırdılar, parça parça yaptılar. Rabbin hakkı için, mutlaka onların
hepsini yaptıklarından dolayı sorguya çekeceğiz.”921;“Yoksa siz Kitabın
bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?...”922;“Rabbinin kitabından
sana vahyedileni oku. O’nun kelimelerini değiştirebilecek yoktur.
O’ndan başka bir sığınak da bulamazsın.” 923
Mustafa İslâmoğlu, klasik nesh anlayışını kabul etmez ve şöyle der: “Allah’ın
hükümlerinden bazılarını tutmamanın ya da geçersiz saymanın adı;
Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmek” olarak konulmaktadır.
Ümmet-i Muhammed de “nesh” meselesinde İsrâiloğullarının düştüğü yanlışa
düştü. Bazılarına göre nesh üç tür olur: 1) Metni bâki hükmü mensûh,
2) Metni mensûh hükmü bâki, 3) Metni de hükmü de mensûh. Bu görüşte
olanlar (Kur’an’da, hükmü mensuh olan âyetler olduğunu kabul edenler) nesih
konusunda öyle aşırı şeyler söylemişler, öyle iddialarda bulunmuşlardır
ki, bu görüşün kabulü halinde Kur’an’dan onlarca, hatta yüzlerce âyetin hükmünün
kalktığını kabullenmek gerekecektir.
Hayatta nesh vardır. Gecenin gündüzü, yazın baharı, sonraki neslin önceki
nesli neshetmesi bunun bâriz delilleridir. Şeriatler arasında nesih vardır.
Yahûdiler Rasûlullah’ın peygamberliğini reddetmek için neshi inkâr ettikleri
halde Tevrat’ta neshin olduğuna dair birçok örnek vardır. Örneğin önceki
919 Bkz. 8/Enfâl, 67
920 Ali Ünal, Kur’an’da Temel Kavramlar, 97-98
921 15/Hıcr, 90-93
922 2/Bakara, 85
923 18/Kehf, 27
≈ 305 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
şeriatlerde Cumartesi yasağı yokken Tevrat’ta Cumartesi gün dünya işi yapmak
yasaklanmıştı.924 Hz. Nuh şeriatinde kan hâriç tüm hayvanlar helâl iken
Tevrat’ta bazı hayvanların eti yasaklanmıştır.925 Tevrat’ta buzağıya tapanların
öldürülmeleri emredildikten sonra, bu emir sonradan neshedilmiştir.926 İncil
de Tavrat’ın bazı hükümlerini neshetmiştir. Bunun en bâriz örneği, Tevrat’ta
Cumartesi yasağı olduğu halde İncil’de bu yasağın neshedilmiş olmasıdır.927
İslâm şeriatinde nesh vâki olmuştur. Ancak, bu tamamen kaldırılma ya da
unutturulma şeklinde gerçekleşmiştir. Sahâbe ve tâbiinden birçokları da bu
görüştedir. Kur’an’ın iki kapağı arasında yazılı olup da hükmü geçersiz olan
hiçbir âyet yoktur. Şeriatlerin maksatlarından biri olan “tedrîcîlik” sünnetini
göz önüne almayan bir kısım ulemâ, bazı âyetler arasında çelişki olduğunu
zannedip bir kısmını bir kısmıyla mensûh addetmişlerdir. Lâkin, Hz. Peygamber’den
Kur’an’da metni bulunan hiçbir âyet için “bu âyet mensûhtur” biçiminde
sahih bir rivâyet gelmemiştir. Bizce bu, çok önemlidir. Ayrıca, mensûh
olduğu üzerinde tüm ümmet âlimlerinin ittifak ettikleri bir tek âyet yoktur. Bu
durumda, nasıl zannî bir delil ya da yaklaşımla subûtu kat’î olan bir âyetin
hükmü iptal edilir? Bu, eğer iyi düşünülürse çok büyük bir vebaldir. Hele
zannî bir delil olan “hadis” ile kat’î bir delil olan “âyet”i neshetmenin ne şer’î
ne de aklî izahı yapılabilir. “Onlara açık açık âyetlerimiz okunduğu zaman,
Bizimle buluşmayı ummayanlar: ‘Bundan başka bir Kur’an getir veya bunu
değiştir’ derler. De ki: ‘Onu kendi tarafımdan değiştiremem. Ben sadece
bana vahyolunana uyarım. Şâyet ben Rabbime karşı gelirsem, büyük
bir günün azâbından korkarım!”928 âyeti de Peygamber (s.a.s.)’e, kendisine
vahyedilene uymasını emretmiş ve ona vahyi değiştirme yetkisi vermemiştir.
Eğer Kur’an’a farklı bir yaklaşımla “tedrîcilik” ilkesi göz önünde bulundurularak
yaklaşılırsa, neshçi ulemâ tarafından mensûh sayılan tüm âyetlerin
Kur’an’ın bütünlüğü ve İlâhî vahyin evrenselliği içerisinde muhakkak bir yere
oturtulacaktır. Neshçi ulemâ nezdinde dahi mensûh addedilen âyet sayısı
ihtilâflıdır. Bu gruptan bazılarına göre Kur’an’da neshedilen âyet sayısı 300’e
ulaşmaktadır. Bu gruptan öylesine ilginç görüşler ileri sürenler olmuştur ki,
örneğin Pezdevî’ye göre savaşa izin veren 2/Bakara, 216 âyeti, kendisinden
önce nâzil olup sabrı, dâveti, öğüdü, güzel davranmayı emreden 100 küsür
âyeti neshetmiştir. Nesh konusundaki bu keşmekeş, “Kitabın bir kısmına
924 Çıkış, 16/25-30
925 Levililer, 7/22-26; 6/En’âm, 146
926 Çıkış, 32/21-33
927 Markos, 2/23-28; 3/Âl-i İmrân, 50
928 10/Yûnus, 15
≈ 306 ≈
Ahmed Kalka n
inanıp bir kısmını inkâr etmek” gibi bir sonucu getirmektedir. İşte bize bu
âyeti hatırlatan garip yaklaşımlara bir örnek: Kadı İbn el-Arabî; “Ey iman
edenler, siz nefislerinizi ıslah etmeye bakın. Siz doğru yolda olduğunuz
takdirde sapıtan kimse size zarar veremez. Tümünüz Allah’a döneceksiniz.
O size ne yapacağınızı haber verecektir.”929 âyetinin son tarafı baş tarafındaki
“siz nefislerinizi ıslah etmeye bakın” cümlesini neshetmiştir. Aynı
müellife göre “Af yolunu tut, iyiliği emret, câhillerden yüz çevir”930 âyetinin
başı ve sonu mensûh, ortası muhkemdir.931 İbn el-Arabî, 9/Tevbe, 5 âyetindeki
“haram ayları çıktığı zaman” cümleciğinin Kur’an’dan tam 114 âyetin
hükmünü geçersiz kıldığını söyler.”932
Başka bir müfessir Süleyman Ateş de bu konuda sert ifadelerle Kur’an
âyetlerinin birbirini nesh etmesi anlayışına karşı çıkar. “Bazı müfessirler, metni
Kur’an’da durduğu halde hükmün kaldırılması ve hükmü durduğu halde
âyetin metninin Kur’an’dan kaldırılması şeklinde iki nesih türünden söz ederler
ve bunlardan örnekler verirler. Bu görüşler Allah’ın kitabına iftirâdır. Evvelâ,
“Kur’an’ı düşünmüyorlar mı? Eğer Allah’tan başkası tarafından (indirilmiş)
olsaydı, onda birbirini tutmaz çok şey bulurlardı.”933 âyetine göre Allah’tan
gelen sözde ihtilâf (çelişki) olmaz. Çelişki olmayan yerde müfessirlerin ortaya
attıkları türden bir nesih de olmaz. Çünkü bu tür nesh, ancak çelişkili sözler
arasında olabilir. Ayrıca Allah’ın, sözünü değiştirmeyeceği de vurgulanmıştır:
“Lâ mübeddile li kelimâtillâh; Allah’ın kelimelerini değiştirecek yoktur.”934
Allah’ın kelimelerini başkası değiştiremeyeceği gibi, kendisi de sözlerini ve
kararlarını değiştirmez: “Benim katımda söz değiştirilmez.”935“Allah’ın kelimeleri
değişmez.”936 Görüldüğü üzere Kur’an, Allah katında sözün değiştirilmeyeceğini,
Allah’ın sözlerinde birbirine aykırı şeyler bulunmadığını vurguluyor.
Allah’ın buyruğu ile, indirilen Kur’an’da çelişki yoksa, mevcut bir âyetin
hükmünü yürürlükten kaldırma anlamında bir nesih de yoktur.
Hükmü uygulandığı halde âyetin metninin kaldırılmasının hiçbir hikmeti
olamaz. Çünkü önemli olan, âyetin anlamı, hükmüdür. Hükmü uygulanırken
âyetin metni neden Kur’an’dan çıkarılsın? Bu konuda recm âyeti adı altında
verilen örnek doyurucu değildir. Çünkü Kur’an âyetleri, bir iki kişinin rivâyeti
929 5/Mâide, 105
930 7/A’râf, 199
931 İbnu’l-Arabî, Ahkâmu’l-Kur’an, 1/388
932 A.g.e, 1/102; Mustafa İslâmoğlu, Yahûdileşme Temâyülü, 195-200
933 4/Nisâ, 82
934 6/En’âm, 34, 115; 18/Kehf, 27
935 50/Kaf, 29
936 10/Yûnus, 64
≈ 307 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
ile değil; tevâtürle sâbit olmuştur. Kur’an âyetinin neshedilmiş olduğu, ancak
Peygamber tarafından bildirildiği takdirde geçerli olur. Bu konuda Peygamber’den
gelen tek sağlam söz yoktur.
Metni Kur’an’a yazılmış olan bir âyetin hükmünün kaldırılmış olduğu iddiâsının
da sağlam bir delili yoktur. Bu, müfessirlerin kendi görüşlerinin yayılmasından
doğmuştur. Bu konuda da Hz. Peygamber’den sağlam bir söz
gelmemiştir. Nesh sorununa kendilerini iyice kaptırmış olanlardan kimi, neshedilen
âyetlerin sayısını artırma gayretine girmişler, kimi bunları 200’e, hatta
565’e kadar çıkarma başarısını göstermişken(!), kimi 20’ye kadar indirmiştir.
Bu meseleyi inceleyen Şah Veliyyullah Dehlevî, aslında neshedilmiş âyetlerin
sadece 5 olduğunu söylemektedir ki, Ömer Rızâ Doğrul’un da söylediği gibi,
bu beş âyetin de uygulanacak hükmü vardır. Bunlar, kendilerini neshettiği
söylenen âyetlere aykırı değildir.”937
Muhammed Esed, Bakara 106. âyeti yorumlarken, klasik nesh anlayışını
şiddetle eleştirerek şöyle der: “Bu pasajda ortaya konulan prensip –Kitab-ı
Mukaddes öğretisinin, yerini Kur’an’ın getirdiği öğretiye bırakması- birçok
müslüman âlimin yanlış yorumlarına sebep olmuştur. Bu bağlamda kullanılan
“âyet”(mesaj) kelimesi, aynı zamanda Kur’an’ın bir “hükmü”nü ifade
etmek için de kullanılmaktadır (Çünkü bu hükümlerin her biri, bir mesaj taşır).
Âyet terimini bu sınırlı anlamda alan bazı âlimler, yukarıdaki pasajdan,938
Kur’an’ın bazı âyetlerinin vahiy tamamlanmadan önce Allah’ın tâlimatı ile
“nesh” edildiği (yürürlükten kaldırıldığı) sonucunu çıkarmaktadırlar. Bu iddianın
–ki, yazdıklarını tashih için ikinci defa okurken bazı bölümleri atan veya
başkaları ile değiştiren herhangi bir yazarı akla getirmektedir- saçmalığının
yanısıra, Kur’an’ın herhangi bir âyetinin “nesh” edilmiş olduğunu bildiren tek
bir sahih hadis bile bulunmamaktadır. Sözde “nesh doktrini”nin temelinde
bazı eski müfessirlerin Kur’an’ın bir pasajını diğeri ile uzlaştırmadaki yetersizlikleri
yatmaktadır: Sözkonusu âyetlerden birinin “neshedildiği” yargısına
vararak altından kalkılmaya çalışılan bir yetersizlik. Bu keyfî değerlendirme,
“nesh doktrini”nin taraftarları arasında kaç Kur’an âyetinin ve hangilerinin
neshedildiği; ayrıca bu sözde nesih ile, sözkonusu âyetin Kur’an’ın tertibinden
tamamen çıkarıldığı mı yoksa yalnızca o âyet ile konulan özel hükmün
veya beyanın mı iptal edildiği konusunda neden hiçbir görüş birliği olmadığını
da açıklamaktadır. Kısacası, “nesh doktrini” hiçbir tarihsel olguya dayanmamaktadır
ve bu nedenle de reddedilmelidir. Diğer taraftan, yukarıdaki
937 Süleyman Ateş, Kur’an’da Nesh Meselesi, s. 21-23
938 Bakara, 206 âyetinden
≈ 308 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an pasajını939 yorumlamadaki zâhirî güçlük, âyet teriminin “mesaj” olarak
anlaşılması ve bu âyetin, yahûdilerin ve hıristiyanların Kitab-ı Mukaddes’in
yerini alan herhangi bir vahyi kabul etmediklerini ifade eden önceki pasaj940
ile bağlantılı olarak okunması halinde derhal ortadan kalkar; çünkü onu bu
şekilde okumamız halinde, neshin, bizzat Kur’an’ın herhangi bir bölümü ile
değil; sadece geçmiş ilâhî mesajlar ile ilgili olduğunu görürüz.941
Çağımız âlimlerinden Muhammed Gazâli de neshi, sadece eski şeriatlerin
kaldırılması şeklinde anlar ve Kur’an âyetleri arasındaki klasik nesh anlayışını
kabul etmez: “Kur’an’ın ebedîliği (metninin bâki ve korunmuş kalacağı
ve hükmünün sonsuza kadar geçerliliği), onun her durum ve şarta cevap
verebileceği anlamına gelmektedir. Âyetler ebedî olduğu gibi problemler de
süreklidir. Böylece problemlerle âyetler arasında bir denge bulunmaktadır.
Bundan dolayı, küfür, nifak, gerileme, yükselme arasında bocalayan beşeriyetin
Kur’an’a ihtiyacı devam etmektedir. Asr-ı saâdetteki, âyetlerin indiği
durum ortadan kalktığı için bazı âyetlerin neshedildiğini kabul edersek, bu
inançla İslâm nasıl ebedî olabilir?
Kur’an’ın indiği eski toplum, beşerî bir toplumdur. Bu toplumun yaşamış
olduğu durumlar, insan hayatı sona erene kadar beşeriyetin yaşayıp geçireceği
durumların bir benzeridir. Herhangi bir durum hakkındaki hüküm,
tabiatı nedeniyle ebedîdir; çünkü bu hüküm, kıyâmete kadar yenilenecek
olan her benzer durum için de aynıyla geçerlidir. Kur’an’ın ebedîliği buradan
gelmektedir. Çeyrek asır süren Hz. Peygamber devrinde insanlığın yaşadığı
durumlar, (daha sonraki) tarih boyunca da devam edecektir. Çeyrek asırda
nefret ve sevginin neler yaptığının örnekleri sunulabilmiştir. Her insanın karşılaştığı
durumlar, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in çevresinde birer örnekti. Bu örnekler,
âdetâ gelecekte olacağı gayb âleminden bildiren somut birer temsilci
gibiydi. Böylece bunlar, yakın ve uzak gelecekte meydana gelecek olayların
ihtiyaç duyabileceği şeyleri Hz. Peygamber döneminde bildirmektedir. Bu
gerçek, İslâm risâletinin (şeriatinin) insanî olduğunun sırrıdır. Hz. Peygamber
döneminde insanlığın karşı karşıya kaldığı durumlar kıyâmete kadar da devam
edecektir. Kur’an bu durumların tamamına hitap etmekte, sorunlar için
kıyâmete kadar aynı çareleri sunmaktadır. Bundan dolayı zaman içerisinde
meydana gelecek şeylere, Kur’an’ın çözüm bulamayacağına inanmıyorum;
çünkü iniş yöntemi onu problemler için çözüm kılmıştır.
939 Bakara, 106. âyeti
940 Bakara, 105
941 Muhammed Esed, Kur’an Mesajı, İşaret Y. 1/30-31
≈ 309 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
“Bir âyet, belirli bir meseleyi çözümlemek için gelen başka bir âyeti, Hz.
Peygamber döneminde mesele geçerliliğini yitirdiği için neshetti” demek, o
meselenin artık bir daha tekrarlanmayacağı ve neshedilen çözüme de ihtiyaç
duyulmayacağı anlamına gelmez mi? Böyle bir şeyin Kur’an’da bulunması
mümkün değildir. Geçerliliği sonara erdiği, ilgili şahıs veya hâdise bertaraf
olduğu için hükmü kaldırılan bir âyet, kesinlikle Kur’an’da bulunmamaktadır.
Belirli bir dönemde, herhangi bir soruna çözüm içeren veya bir olaya binâen
nâzil olan bazı âyetlerin, daha sonraki dönemde toplumun ilerlemesinden
dolayı neshedildiğini söyleyenler bulunmaktadır. Hâlbuki sonraki toplumlarda,
neshedildiği söylenen benzer durumlar sürekli tekrarlanmaktadır.
Bu, Hz. Peygamber’in kurban etlerini muhâfaza etmeyi yasaklamasına
benzemektedir. Hz. Peygamber bir hadislerinde şöyle demişlerdir: “Kurban
eti yemenizi -üç günden sonra) zayıf insanların gelmesinden dolayı yasaklamıştım.
Artık kurban etlerinizden yiyip muhâfaza edebilir ve sadaka
da verebilirsiniz!”942 Hz. Peygamber (s.a.s.)’in kurban eti muhâfaza etmeyi
(depolamayı) yasakladığı yıl, halk arasında sıkıntı vardı. Bundan dolayı kurban
kesenlerin kesmeyenlere yardım etmelerini istediği için etlerin depolanmasını
yasaklamıştır 943“Kurban etleri depolanamaz!” denmiştir. Neden?
Çünkü bu söz söylendiğinde insanlar sıkıntı içerisinde olup yardıma ihtiyaçları
bulunmaktaydı. Daha sonra “etlerinizi depolayabilirsiniz” denmiştir.
Çünkü insanlar artık kesilen her ete muhtaç değillerdir. Bundan dolayı,
“ikinci söz, ilk sözü neshetti” denildi. Hâlbuki gerçek hüküm şudur: Toplum
ihtiyacı açısından mevcut et az ise depolanmayıp ihtiyaç sahiplerine dağıtılır;
çok ise depolanabilir. Ebedî hüküm budur. “Eti depolamak yasaktı, sonra
serbest bırakıldı” demek ise yanlış ve cüz’î (parçacı) bir hükümdür. Bu doğru
değildir ve neshin varlığını iddia edenlerin bir ayıbıdır. Onlar aynı meselenin
tekrarlanmayacağı düşüncesiyle hükmünün sona erdiğini zannediyorlar.
Hâlbuki şartlar tekerrür ettiğinde ona bağlı olan hüküm de tekerrür eder.
Ebedî âyetleri, sürekli hâdiseler karşılamaktadır. Neshedildiği iddia edilen
âyetlere ihtiyaç duyabileceğimiz problemlerle karşılaşabiliriz. Karşılaştığım,
dinlediğim veya kitaplarını okuduğum bütün çağdaş âlimlerin nesh konusundaki
görüşü, neshi Kur’an’da bulunan bazı âyetlerin iptali olarak algılayan
müteahhir müfessirlerin görüşünden farklıdır. Meselâ fakîh ve tarihçi üstad
Muhammed el-Hudarî neshi tamamen reddetmektedir. O neshi, umûmî bir
hükmün tahsîsi, mutlak bir emrin takyîdi veya mücmel bir âyetin tafsîli olarak
görmektedir. Şeyh Reşid Rızâ da aynı görüşü daha net ifade eder.
942 Müslim, Edâhî 5, hadis no: 1971
943 Buhârî, Edâhî 16
≈ 310 ≈
Ahmed Kalka n
Seyf âyetinin,944 120 âyeti neshettiği sözü tipik bir aptallık örneğidir. Bu
söz, müslümanların gerek düşünce ve gerekse uygulama açısından gerilediği
dönemlerde Kur’an’ı anlamadıklarının göstergesidir. Nesh, başka bir
deyişle bazı âyetlerin, Kur’an’da bulunmasına rağmen hükmü geçerli olmayarak
âdetâ mumyalanması yanlıştır, kabul edilemez. Kur’an’da hükmü
kaldırılarak ölüme terkedildiği söylenebilecek hiçbir âyet yoktur. Aksi bir görüş
bâtıldır. Her âyetin hükmü geçerlidir. O âyetin geçerli olabileceği şartları
ancak hikmet sahipleri bilir. Böylece Kur’an âyetleri, insanların durumlarına
göre onlara hikmet ve güzel sözle hitap etmektedir. “Bir âyeti neshedersek
veya onu unutturursak...”945 âyetinin siyâkı, geçmiş şeriatlerin yeni bir şeriat
ile neshedildiğine işaret eder. Bu âyet, teklifî ahkâm ile ilgili olmayıp kudret ile
ilgilidir. Yoksa Cenâb-ı Hak, âyetin devamında “...bilmedin mi ki, Allah her
şeye kaadirdir.” yerine “Allah her şeyi bilmektedir ve hikmet sahibidir” derdi.
Yani Kur’an, önceki peygamberlere vermiş olduğu mûcize destekli kitaplardan
farklı bir kitaple yeni bir risâlet vermiştir. Kevnî âyetlerin neshi yanısıra,
Kur’an’ın nüzûlü, ehl-i kitabın bazı şeriatlerinin de neshedilmesi demektir. 946
NESH, ESKI ŞERIATLERIN KUR’AN ÂYETLERI TARAFINDAN GEÇERSIZ
KILINMASIDIR
İlk insandan günümüze insan toplumunun içinde bulunduğu şartlar sürekli
değişmelere mâruz kalmıştır. İlk dönemlerdeki toplumların sosyal yapıları,
ihtiyaçları ve onları kuşatan şartlar, günümüz toplumlarındakinden farklıdır.
Bu farklılıklar vâki oldukça toplumların hukuk, iktisat ve benzeri sosyal kurumlarının
da ihtiyaç oranında değişmesi kaçınılmaz olacaktır. Bu sebeple
insanlara hak yolu göstermek; dünya ve âhiret saâdetini temin etmekle görevli
peygamberlerin sosyal kurumlar açısından farklı ilkelerle gönderilmeleri
doğaldır. Risâletle gönderilen her peygamber, önceki risâletin sosyal kurumlarla
ilgili ilkelerini kısmen veya tamamen yürürlükten kaldırmıştır. İşte sonraki
bir peygamberin, öncekinin risâletini yürürlükten kaldırmasına nesh
diyoruz. Kur’an, bu anlamdaki neshin vuku bulduğundan bahseder.
Her ne kadar yahûdilerin büyük bir kesimi ile hıristiyanlardan bazıları, sonraki
bir peygamberin, öncekinin risâletini yürürlükten kaldıramayacağını; Allah
neyi emretmişse bunun kıyâmete kadar kalıcı olması gerektiğini savunmuş-
944 9/Tevbe, 5
945 2/Bakara, 106
946 Muhammed Gazâli, Kur’an’ı Anlamada Yöntem, 105-111
≈ 311 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
larsa da, insanlığın tarihî seyri içerisinde yeni birtakım problemlerle karşılaşması;
toplumlara hâkim şartların değişmesi bunu zorunlu kılmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim’in inişinden kıyâmete kadar geçecek dönem içerisinde
toplum ihtiyaçlarının farklılıklar göstereceğini de şüphesiz hesaba katmamız
gerekiyor. Bunun bir sonucu olarak birtakım hükümlerinin bazı zaman
ve mekânlar açısından askıda kalacağını kabul etmemiz gerekir. Ancak bu
askıda kalma işi kıyâmete kadar devam etmez. Yani, askıya alınan hüküm,
tümden yürürlükten kalkmaz. Onları gerektiren şartlar sözkonusu olduğunda
aynı hükümler tekrar yürürlüğe girer. 947
Klasik nesh teorisi, Kur’an’ın sonsuza dek geçerliliğine aykırıdır. Bundan
şu sonuç çıkmaktadır: Kur’an’ın neshedilmiş olan hükümleri neshedilişlerinden
önce ebediyyen yürürlükte sayılıyordu, ama neshedilmekle ebedîliklerini
yitirmiş oldular. Kur’an’da bulunmakla birlikte bu âyetler, şimdi fonksiyonlarını
yitirmiş, kullanılmaz durumdadırlar. Pratik bir değer taşımadıkça, bu âyetlerin
sırf Kur’an’daki varlıkları ile ebedî olamayacakları belirtilmelidir. Kur’an’ın ebedîlik
kavramı, onun bütün hükümlerinin ümmet içinde sonsuza kadar yürürlükte
kalmasını gerekli kılmaktadır. İşte bu yüzden, bazı âyetlerin ilgâ edilmiş
olduğu iddiasının makul bir temeli olmadığı ortaya çıkmaktadır.
Kur’an, yirmi üç yılda parça parça vaheyedildi. Genellikle her âyet, kendine
ait sosyal şartları içinde indi. Oluşum halindeki İslâm topluluğu geliştikçe,
Kur’an vahyi de değişen şartlara ve çevreye ayak uydurmakta idi. Belli
durumlarda inen âyetler daha sonra değiştirildiklerinde ve geliştirildiklerinde
neshedildiklerini belirtmediler. Bu yüzden Kur’an’ın hükümlerini farklı zaman
ve yerlerde uygulamak için, her âyetin vahyedildiği tarihî ortam öğrenilmeli ve
daha sonra, Kur’an bir bütün olarak uygulanmalıdır. Böylece, Kur’an hükümlerinin
belli bir durumda vahyedildiğini genelleştirebiliriz. Bir hükmü, ardından
gelen ile neshetmek yerine; onu, vahyedildiği andakine benzer şartlarda uygulamak
daha doğru görünmektedir.
Bir örnek vermek gerekirse; Mekkî sûrelerde müşriklerin saldırılarına karşı
müslümanlardan sabırlı ve tahammüllü olmalarını isteyen birçok âyet vardır.
948 Buna mukabil Medenî sûrelerde, müslümanları müşriklere saldırmayı ve
buldukları yerde onları öldürmeye çağıran birkaç âyet vardır. Bu iki grup âyet
arasında açık bir fark vardır. Müfessirlerin bu iki grup âyeti uzlaştıramadıkları
947 M. Sait Şimşek, Kur’an’ın Anlaşılmasında İki Mesele, s. 83-84
948 Meselâ, 16/Nahl, 126
≈ 312 ≈
Ahmed Kalka n
ve bu yüzden, öncekinin sonra gelen tarafından neshedildiğine kail oldukları
anlaşılmaktadır. Bu noktada şu soruyu sormak gerekir: Sözkonusu Mekkî
âyetler gerçekten ilgâ edildiler mi? Başka bir deyişle, müslümanlar hiçbir durumda,
gayri müslimlerin saldırılarına savaş dışında başka türlü tavır alamazlar
mı? Ya da, şartlar ne olursa olsun, daima onlarla dövüşüp savaşmalı ve
onları öldürmeliler mi? Kur’an’ın amacının bu olduğunu düşünmüyoruz. Sabır
ve tahammülü, cihadın savaş dışındaki boyutlarını emreden Mekkî âyetlerin,
müslümanların, müşriklerin saldırılarına karşılık veremeyecek durumda ve zayıf
oldukları zaman vahyedildiği bilinmektedir. Oysa savaşı emreden âyetler,
müslümanların güçlerinin hayli büyüdüğü bir döneme aittir. Görülüyor ki, bu
farklı hükümler farklı durumlara aittir ve bu yüzden bunlar arasında bir çelişki
yoktur. Buradan ilk olarak şu sonuca varılabilir: Müslümanlar bir yerde güçsüz
iseler müslüman olmayanların saldırılarına geçici olarak tahammül edebilirler,
savaşın dışında farklı tavırlar sergileyebilirler. Ancak aynı anda, hazırlık yapmalı
ve güçlerini geliştirmelidirler. İkinci olarak ise, güçlendiklerinde, savaşa
hazır bir durumda bulunmaları ve İslâm düşmanlarının güçlerini kırmaları gerekmektedir.
Böylece farklı şartlarda vahyedilmiş hükümlerin, vahyedildikleri
zaman içinde bulundukları şartlar ve bakış açıları göz önünde tutularak uygulanabilecekleri
açıklıkla ortaya çıkmaktadır.949
Klasik nesh anlayışının Kur’an’a ve Kur’an’ın ruhuna uygun olmadığını
şöyle özetleyebiliriz:
Kur’ân-ı Kerim, kendisinin her türlü çelişkiden uzak olduğunu söylüyor:
“Hâlâ Kur’ân’ı düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah’tan başkası tarafından olsaydı,
onda birçok ihtilâf (çelişki) bulacaklardı.”950 Nâsih ve mensûh âyetlerin
varlığı, çelişkili hükümler anlamına gelir ve bu âyetle çelişir.
Bazı âyetleri ebediyyen mensûh kabul etmek, Kur’an’ın muhkem oluşuyla,
yani evrensellik vasfıyla uyuşmaz ve onu, yalnızca milâdî 7. yüzyılın şartlarına
hapseder. Hâlbuki 23 yıllık bir nüzul süreci, Peygamber toplumuna
hasredilmemeli, tedrîcîlik prensibi, tarihin bütün zamanları için uygulanmalı;
Kur’an, her şartın müşküllerine derman olmalıdır. Bu bağlamda siyer ve
esbâb-ı nüzûl ilimleri, yardımcı unsurlardır. Neshin varlık nedeni olarak ileri
sürülen toplumsal değişim olgusu, Hz. Peygamber’in vefatı ile sona ermiş
değildir. İlâhî irâde bunu, bir sünnetullah olarak bütün insanlık için öngörmüştür.
949 Ahmad Hasan, Nesh Teorisi, İslâmî Araştırmalar, sayı 4, s. 106-107
950 4/Nisâ, 82
≈ 313 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
Kur’an’da ve hadis-i şeriflerde, bu konuya delil olacak açık bir nass yoktur.
İddia edilenler de geçmiş şeriatleri konu edinmektedir. Sahâbeden bazı
rivâyetler, bize kadar gelmişse de, birkaç âhad rivâyetle, mütevâtir olan
Kur’an âyetleri mensûh sayılamaz.
Neshin vâki olduğu iddia edilen âyetlerden bazısında Kur’an’da mensûh
hüküm bulunmamaktadır. Neshedildiği iddia edilen uygulama, ya bir örftür
ya da İbrâhim veya Mûsâ şeriatinin devamıdır. Meselâ, kıblenin tahvîli, âşûra
orucu, oruç gecesinde kadınlara yaklaşmak vs.
Âyetlerin nesh bağlamında kategorizasyonu da ilâhî kelâmın korunmuşluğu
esasına aykırıdır. Şöyle ki: Usûl kitaplarında ve tefsirlerde âyetler, hüküm
ve metnin neshi yönüyle dört kategoriye ayrılır:
a) Hem hükmü, hem tilâveti mensûh âyetler: Sahâbeden âhad bir
rivâyet: “Ahzâb sûresi, Bakara sûresi uzunluğundaydı. Sonra Ahzâb sûresinden
birçok âyet neshedildi.” 951. Hz. Âişe’den rivâyet edildiği iddia olunan
aşağıdaki rivâyetse, bu madde ve gelecek madde için bir örnek teşkil etmektedir:
“Bilinen on emzirme, hurmete yol açar.” âyeti, Kur’an’da indirilenler
arasında idi. Sonra bu âyet, “bilinen beş emme” ile neshedildi. Hatta Rasûlullah
(s.a.s.) vefat etti. Bu “bilinen beş emme” insanlar arasında okunuyordu
952 (Hanefîler ve Mâlikîler, bu rivâyeti nazar-ı itibara almamışlardır).
b) Tilâveti mensûh, hükmü bâki âyetler: Hz. Ömer’den rivâyet edildiği
ve Nur sûresi’nin bir âyeti olduğu iddia edilen âyet(!), bu maddeye örnektir:
“Şeyh ve şeyha (-ihtiyar- evli erkek ve kadın) zinâ ederlerse, hemen ikisini
de Allah’tan bir ceza olmak üzere recmedin. Allah azizdir, Hakimdir.” Hem
Kur’an’a, hem de, “Ömer Kur’an’a ilâve ediyor’ denmesinden korkmasam,
bu recm âyetini Kur’an’a yazardım” dedirterek, Allah’tan değil de insanlardan
korktuğu iddia edilerek Hz. Ömer’e iftira edilen bu recm âyeti(!) ile ilgili
rivâyetler için bkz. Buhârî, 93/21; Müslim, Hudûd 8, hadis no: 1431; Ebû
Dâvud, 41/1. Bu recm âyetini nesheden, rivâyete göre bir keçidir. “Keçi, Hz.
Âişe’nin evinde bulunan ‘recm âyeti’ni yedi, böylece nesh oldu.” 953
c) Hükmü mensûh, tilâveti bâki âyetler.
d) Hem hükmü, hem tilâveti bâki âyetler.
951 Ubey bin Kâ’b’dan, Sahih-i İbn Hibbân
952 Müslim, Ebû Dâvud, Tirmizî, Nesâî
953 İbn Mâce, Nikâh 36, hadis no: 1944; Ahmed bin Hanbel, 5/131, 132, 183; 6/269
≈ 314 ≈
Ahmed Kalka n
Ayrıca, Kunut duâlarının Kur’an sûreleri olduğu ile ilgili Ubeyy bin Kâ’b’ın
sözleriyle, Muavvizeteyn sûreleri ile ilgili Abdullah bin Mes’ud’un sözleri, rivâyetler
doğru ve bu sözler onlara aitse, kendi kanaatleri olmaktan öteye
gitmez. Ancak bu tür rivâyetlerde, Kur’an’ın korunmuşluğunu zedelemek ve
İslâm’dan öç almak kasdıyla sinsi İslâm düşmanları eliyle bunların uydurulup
piyasaya sürüldüğünü söylemek gerçeğe daha uygundur. 954
Kur’an’ın bütünlük ve çelişmezlik ilkesine uygun olarak, âyetler arasında
nesh cereyan etmemiştir. Nesh olduğu iddia edilen âyetler, genellikle ya iki
ayrı konuyu ifade etmektedir ya da hükümler, içinde bulunulan şartlara uygun
olarak zaman, önem sırasıyla ve kesinliğe doğru bir seyirle tedrîcî olarak
indirilmiştir. Buna da nesh denmemelidir. Şeriatler arasında da akîdeyle ilgili
hükümler, temel hak ve hürriyetler, temel ahlâk kuralları ve tarihî ve melekûtî
gayb haberleri konularında neshin cereyan etmesi düşünülemez. Nesh, bazı
alâmetlerde (kıblenin değişmesi), imtihana yönelik vaz edilen hükümlerde
(Cumartesi günü yasağı), ilişki biçimlerinin değişmesi sonucu yeni düzenleme
lüzumunda (boşanmanın cevâzı) veya bazı yiyeceklerde (deve etinin
veya içyağının helâl kılınması) cereyan etmiştir.
Eldeki Kur’an’ın bütün âyetleri, hem hükmen, hem de metin olarak geçerlidir,
bâkîdir. Farklı gibi görünen hükümler, farklı toplumlarda, farklı şartlarda
uygulanabilecek hükümlerdir ve hiç kimsenin, Kur’an’a leke sürmeye
veya bazı âyetlerinin formalite icabı, süs olarak durup hükmünün geçersiz
olduğunu ifade edip Kitabın bir kısmını reddetmeye hakkı yoktur. Allah’ın
kelimeleri, insan düşüncesi ile nesh edilemeyecek kadar yücedir.
SORULAR
1- Kitapların ve suhufun gönderiliş amaçları, hikmetleri nelerdir?
2- Suhuf ne demektir?
3- Kur’ân-ı Kerim’de “Kitab” kavramıyla neler kast edilmektedir, sayarak
açıklayın.
4- Kur’ân-ı Kerim’in özelliklerini açıklayınız.
5- Kur’ân-ı Kerim’in temel konularını maddeler halinde açıklayın.
6- Kur’an’ı nasıl okumamız gerektiğini, ondan nasıl yararlanılabileceğini
izah ediniz.
7- Vahyin sözlük ve terim anlamlarını açıklayınız.
954 Arif Özel, Nesh Meselesi, Evrensel Mesaj, Haziran 99, s. 29-30
≈ 315 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kİtaplara İman
8- Vahyin çeşitlerini yazarak her birinin hakkında bilgi veriniz.
9- Aşağıdakilerden hangisi vahyin çeşitlerinden değildir?
a) Velîlerin elinden olağan üstü olayların meydana gelmesi
b) Meleğin görünmeden getirdiği hükümler
c) Cebrâil (a.s.)’ın kendi şekliyle gelerek getirdiği hükümler
d) Arada hiçbir araç olmadan Peygamberimiz’in (s.a.s.) direkt Allah’tan
aldığı hükümler.
10- Tevrat, Zebûr, İncil, Kur’ân-ı Kerim; Bu dört büyük kitap, sırasıyla
hangi peygamberlere gelmiştir?
a) Hz. Mûsâ, Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Muhammed.
b) Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Mûsâ, Hz. Muhammed.
c) Hz. Mûsâ, Hz. Dâvud, Hz. İsa, Hz. Muhammed.
d) Hz. Muhammed, Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Mûsâ
11- Kur’ân-ı Kerim hakkında aşağıdaki seçeneklerden hangisi yanlıştır?
a) Kur’an bizzat Allah’ın koruması altındadır.
b) Kur’an’da 114 sûre vardır.
c) Kur’an Fâtiha sûresi ile başlar, İhlâs sûresi ile sona erer.
d) Peygamberimiz’in en büyük mûcizesi Kur’an’dır.
≈ 316 ≈
≈ 317 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
21. Ünite
PEYGAMBERLERE İMAN
• Nebî ve Rasûl; Anlam ve Mâhiyeti
• Kur’ân-ı Kerim’de Nebî ve Rasûl Kavramı
• Peygamberlerin Özellikleri
• İnsanların Peygamberlere İhtiyacı
• Peygamberlerin Gönderiliş Gâyeleri
• Peygamberlerin Dâvetlerinin Özellikleri
• Son Peygamber
• Mütenebbî/Sahte Peygamber
• Peygamberlerin Sıfatları
• Kur’ân-ı Kerim’de İsmi Geçen Peygamberler
• Peygamberlere İman
• Peygamberlere İman, Onları Örnek ve Önder Kabul Edip Onlara İtaat
Etmek İçindir
• Peygamberlere Vâris Olabilmek
• Nebî ve Rasûl Kelimeleri Arasında Fark Var mıdır?
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Nebî, Rasûl ve mütenebbî kavramlarını açıklayabilmek.
• Peygamberlerin özelliklerini listeleyebilmek.
• İnsanların peygamberlere ihtiyacını ve peygamberlerin gönderiliş amaçlarını
izah edebilmek.
• Peygamberlerin sıfatlarını listeleyip açıklayabilmek.
• Kur’an’da ismi geçen peygamberlerin isimlerini listeleyebilmek.
• Son Peygamber Hz. Muhammed (s.a.s.) hakkında doyurucu bilgiler verebilmek.
• Tarihte ve günümüzde sahte peygamberlere örnekler verebilmek.
• Peygamberleri örnek almanın nasıl olacağını ve peygamberlere nasıl vâris olunacağını
açıklayabilmek.
≈ 318 ≈
Ahmed Kalka n
NEBÎ VE RASÛL; ANLAM VE MÂHIYETI
“Nebî” sözlükte haber getiren, haberci demektir. Nebe’ fiilinin fâil ismidir.
“Nebe’”, kendisiyle ilim meydana gelen, çok faydalı ve önemli haber demektir.
“Nebî”, önemli ve faydalı, aynı zamanda sağlam bir haber getiren elçi demektir.
Bazılarına göre nebî kelimesi, yükseklik anlamına gelen “nübüvvet”
kelimesinden türemiştir. Buna göre “nebî”, her bakımdan yüksek bir makam
sahibi, insanlara doğru ve önemli haber getiren kimse demektir.
“Rasûl” kavramı “risl” kökünden türemiştir. “Risl” sözlükte; yerine getirmek
üzere gitmek, yumuşaklık ve kolaylık üzere göndermek demektir.
“Rasûl”, hem gönderilen mesaj, hem de mesaj yüklenip götüren anlamında
kullanılmıştır. Kur’an’da daha çok ikinci anlamda geçmektedir. Allah (c.c.)
insanlar arasından bazılarını seçer ve onları özel bir görevle gönderir. Bu
gönderme işine “irsâl”, gönderilen elçiye “rasûl”, rasullerin görevlerine de
“risâlet” denir. İslâm literatüründe “nebî” ile “rasûl” aynı anlamı ifade ederler.
Kur’an her iki kelimeyi de aynı anlamda kullanmaktadır.
Türkçe’de ise, Farsçadan gelen “peygamber” kelimesi daha yaygın olarak
kullanılmaktadır. Sözlükte (Allah’tan) haber getiren demektir. Her üç
kelime de “Allah’ın elçisi” anlamında kullanılır. Nebî’nin çoğulu “enbiyâ” ve
“nebîyyûn”dur. Kur’an’da, nebîlerden/peygamberlerden çokça bahseden
21. sûrenin adı: “Enbiyâ” sûresidir. “Rasûl” veya “mürsel”, haber ve mesaj
götüren anlamında elçi demektir. “Rasûl”ün çoğulu; rusül, mürsel’in çoğulu
ise; mürselîn’dir.
Rasuller tıpkı nebîler gibi Allah’ın seçtiği elçilerdir. Ancak nebîler, haber
getiren anlamında yalnızca insanlardan seçilirken; rasuller hem insanlar arasından,
hem de insan dışındaki varlıklardan seçilebilir. Rasûle aynı zamanda
mürsel de denilmektedir. “Rasûl”, risâlet görevini Allah ile insan arasında yürüten
kimsedir. Rabbimizin mesajlarını bir plana bağlı olarak, yumuşaklıkla,
ürküntüye yer vermeden yerine ulaştıran elçidir.
Rasuller haberci anlamında elçi oldukları için bazen şuursuz varlıklar
arasından da seçilmiş olabilirler. Şuursuz elçilere yağmur ve rüzgâr, şuurlu
rasullere melekler ve nebîler örnek olarak verilebilir. “Allah, meleklerden
de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah, işitendir, görendir.”955
955 22/Hacc, 75
≈ 319 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Kur’an, rüzgârın aşılayıcı elçi olarak gönderildiğini ifade etmektedir.956 Elçi,
bir işle görevlendirilen ve görevi konusunda yetkisi olan kimsedir. O, kendisini
gönderen makama karşı sorumludur. Hangi iş için gönderilmişse, o işi
yapmaya memurdur. Nitekim rüzgârın veya yağmurun elçi olarak gönderilmesi,
onların belli bir işlevi yerine getirmeleri ile sınırlıdır. Rüzgâr aşılayıcı,
yağmur yeryüzünü diriltici bir fonksiyon gösterir; onların elçilikleri bunlarla
sınırlıdır.
Nebî, Allah’ın kendisine vahyettiği şeyleri insanlara aktaran, onları bu
vahye inanmaya ve itaat etmeye dâvet eden kişidir. Onlar insanları, vahiyle
terbiye eden terbiyecidirler. Onlar, Allah tarafından seçildikleri için, en temiz
insanlardır. İnsanlık için örnek kişilerdir. Onlar, Allah’ın kendilerine vahyettiği
şeyi canlı olarak yaşıyorlardı. Peygamberler, aldıkları vahyin canlı örnekleridir.
Her nebî, kendi döneminin insanları için, Allah tarafından seçilmiş örnek
(numûne) idi. Nebîler, Allah’a hakkıyla kulluk yaparlar ve ubûdiyyetin (kulluğun)
nasıl yapılması gerektiğini gösterirler.
Allah’ın insanlar arasından seçtiği elçiler de belli bir mesajı insanlara ulaştırmak,
bazı şeyleri haber vermek ve aldıkları vahiyle insanlara örnek olmak
üzere görevlidirler. Risâlet, bir anlamda nübüvvettir ve Allah’ın insanlara haber
ulaştırma yoludur. İnsanları hidâyete götürmenin, onları dünya hayatında
yaşantılarını düzenlemenin, onları karanlıklardan aydınlığa çıkarmanın, onları
âhiret hayatına hazırlamanın bir yoludur.
Risâlet, insanları Allah’ın vahyi ile terbiye etmenin sistemidir. İnsanlık bu
kurum sayesinde Allah’a kulluğu ve fıtratındaki güzelliği keşfedebilir. Rasuller,
aldıkları vahiy ve yüklendikleri görevle; insan fıtratının derinliklerindeki güzellikleri,
iyilikleri ve Hakk’a bağlılığı pratik hayata geçirirler; insan hayatından
çirkinlik ve kötülükleri uzaklaştırmaya çalışırlar.
KUR’ÂN-I KERIM’DE NEBÎ VE RASÛL KAVRAMI
Kur’ân-ı Kerim’de “nebî” kelimesi, tekil ve çoğul olarak 75 defa, “nübüvvet”
5 defa geçer. Bu sayı, aynı kökten fiillerle toplam 160’a çıkar. “Rasûl”
ve “mürsel” kelimeleri ise Kur’an’da toplam 383 yerde kullanılır. Buna aynı
kökten fiiller de eklenince bu sayı 513’e yükselir. Nebîlerin soyları, ahlâkları,
hayatları ve yürekleri pak ve aydınlıktır. Onlar selâm üzerine doğar, selâm
956 15/Hicr, 22
≈ 320 ≈
Ahmed Kalka n
ile ölürler.957 Yani onlar her türlü kirden ve pislikten, isyandan ve sapıklıktan
korunmuşlardır. Emniyet ve güven, itimat ve barış onların karakteridir. Çevrelerine
selâm (güven ve barış) ortamı sunarlar. “Ve selâmün ale’l mürselîn
= Gönderilen bütün peygamberlere selâm olsun!”958
Peygamberler, insanları cennet ve Allah’ın nimetleriyle müjdelemek, cehennem
ve Allah’ın azabıyla korkutmak için gönderilmişlerdir.959 En güzel
biçimde yaratılan insan,960 irâde sahibidir. Tüm davranışlarından mes’uldür.
Allah’ın verdiği nimetlere karşı şükretmek ve O’na ibâdet etmekle yükümlüdür.
İnsan, tek başına, nasıl şükredileceğini, nasıl kulluk yapılması gerektiğini
bilemez; bu görevlerini yerine getirme noktasında birçok engelle ve zorluklarla
karşılaşır. O yüzden insanın bir mürşide, rehber ve kılavuza ihtiyacı vardır.
İşte bu mürşid ve rehber, peygamberdir.961
İnsanlar arasından seçilmiş rasullerin görevleri, diğer elçilerden farklıdır.
Şu âyet onların işlevini en güzel bir şekilde açıklamaktadır: “Nitekim, kendi
içinizden size âyetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden (temizleyen), size Kitabı
ve hikmeti öğreten ve size bilmediklerinizi öğreten rasuller gönderdik.”
962Rasuller, açık deliller ile gelirler. Yanlarında ilâhî adâletin ölçüsü vardır.
Kitab’ı ve onunla gelen gerçekleri mü’minlere öğretirler. Gücün, kuvvetin ve
malın nasıl kullanılacağını bildirirler. Allah (c.c.), bu anlamda insanlardan kimin
peygambere yardım edeceğini, kimin onun dâvetine uyup uymayacağını
imtihan etmektedir.963
Allah (c.c.) bazı peygamberlere, nasıl yaşayacaklarını, hangi prensiplere
göre hareket edeceklerini ve ibâdetlerini nasıl yerine getireceklerini bildiren
şeriatler göndermiştir.964 Ama bütün peygamberler, insanlara yalnızca Allah’ın
dini olan İslâm’ı anlatmakla görevli idiler. Allah’ın rasulleri arasında da
bir ayrım yoktur; Hepsi de seçilmiş, şerefli elçilerdir.965 Mü’minler, peygamberlerin
tümüne iman ederler. Peygamberlere itaat etmek Allah’a itaat etmektir.
966 Peygamberler bir şeye hüküm verdikleri zaman mü’minler “işittik
957 19/Meryem, 15, 33
958 37/Sâffât, 181
959 5/Mâide, 19; 7/A’râf, 184, 188; 11/Hûd, 2, 12; 4/Nisâ, 165
960 95/Tîn, 4
961 5/Mâide, 16
962 2/Bakara, 151
963 57/Hadid, 25
964 42/Şûrâ, 13
965 2/Bakara, 285
966 4/Nisâ, 59, 64
≈ 321 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
ve itaat ettik” derler. Son Peygamber’e iman eden mü’minler, O’nun herhangi
bir konuda verdiği hükme itirazda bulunmazlar ve O’nun verdiği hükme
teslimiyetle rızâ gösterirler.967
Mü’minler, Allah’ı sevdikleri için son Peygamber’e uyarlar, onu tâkip ederler.
968 Peygamberler, insanlar için seçilmiş en güzel örneklerdir.969 Mü’minler,
Peygamber’in getirdiği her şeyi almak, yasakladığı her şeyden de kaçmak
zorundadırlar.970 Son peygamber olan Hz. Muhammed (s.a.s.), mü’minleri
sever, onların üzerine titrer, sıkıntıya düşmelerinden dolayı üzülür.971 Bütün
peygamberler rahmet; Son Peygamber de âlemlere rahmettir.972
“Kendi içinizden, size âyetlerimizi okuyan, sizi temizleyen, size Kitab’ı
ve hikmeti getirip size bilmediklerinizi öğreten bir Rasûl gönderdik.”973
“İnsanlar (aslında) bir tek ümmet (millet) idi. Bu durumda iken Allah,
müjde verici ve uyarıcı olarak peygamberleri gönderdi. İnsanlar arasında
anlaşmazlığa düştükleri hususlarda hüküm vermeleri için, onlarla beraber
hak yolu gösteren kitapları indirdi.”974
“Gönderilen peygamber, Rabbi tarafından kendisine indirilene iman
etti, mü’minler de iman ettiler. Onlardan her biri Allah’a, O’nun meleklerine,
kitaplarına, peygamberlerine iman ettiler. (Biz de onun için) Allah’ın
peygamberlerinden hiç birini ayırmayız (hepsine inanırız). Onlar ‘işittik,
itaat ettik; ey Rabbimiz mağfiretini niyaz ederiz, dönüş yalnızca sanadır’
dediler.”975
“Hiç bir beşerin, Allah’ın kendisine Kitap, hikmet ve peygamberlik vermesinden
sonra (kalkıp) insanlara: ‘Allah’ı bırakıp bana kul olun’ demesi
mümkün değildir. Bil’akis (şöyle demesi gerekir ve der:) Okumakta ve
öğretmekte olduğunuz Kitap uyarınca Rabbe hâlis kullar olunuz.”976
967 24/Nûr, 51; 33/Ahzâb, 36
968 3/Âl-i İmrân, 31
969 33/Ahzâb, 21
970 59/Haşr, 7
971 9/Tevbe, 128
972 21/Enbiyâ, 107
973 2/Bakara, 151
974 2/Bakara, 213
975 2/Bakara, 285
976 3/Âl-i İmrân, 79
≈ 322 ≈
Ahmed Kalka n
“İçlerinden, kendilerine Allah’ın âyetlerini okuyan, (kötülüklerden ve
inkârdan) kendilerini temizleyen, kendilerine Kitap ve hikmeti öğreten bir
peygamber göndermekle Allah, mü’minlere büyük bir lütfuta bulunmuştur.”
977
“Biz her peygamberi, ancak Allah’ın izniyle kendisine itaat edilmesi
için gönderdik.”978
“Hayır! Rabbine andolsun ki aralarında çıkan anlaşmazlık hususunda
seni hakem kılıp sonra da verdiğin hükümden içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın
(onu) tam mânâsıyla kabullenmedikçe iman etmiş olmazlar.”979
“Müjdeleyici ve sakındırıcı olarak peygamberler gönderdik ki, insanların,
peygamberlerden sonra Allah’a karşı bir bahaneleri olmasın! Allah
azizdir, hakîmdir.”980
“Ey Rasûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan
O’nun elçiliğini yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır.
Doğrusu Allah, kâfirler topluluğunu hidâyete erdirmez.”981
“İşte o peygamberler, Allah’ın hidâyet ettiği kimselerdir. Sen de onların
yoluna uy.”982
“Şüphesiz her ümmete bir peygamber gelmiştir. Peygamberleri geldiğinde,
aralarında adâletle hümolunur. Onlara asla zulmedilmez.”983
“Andolsun Biz, ‘Allah’a kulluk edin, tâğuttan sakının’ diye (emretmeleri
için) her kavme bir peygamber gönderdik.”984
“Senden önce hiçbir peygamber göndermedik ki, ona; ‘Benden başka
ilâh yoktur; o halde Bana kulluk edin’ diye vahyetmiş olmayalım.”985
“Aralarında hüküm vermesi için Allah’a ve Rasûlü’ne dâvet edildikle-
977 3/Âl-i İmrân, 164
978 4/Nisâ, 64
979 4/Nisâ, 65
980 4/Nisâ, 165
981 5/Mâide, 67
982 6/En’âm, 90
983 10/Yûnus, 47
984 16/Nahl, 36
985 21/Enbiyâ, 25
≈ 323 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
rinde, ‘işittik ve itaat ettik’ demek, sadece mü’minlerin söyleyeceği sözdür.
İşte asıl bunlar kurtuluşa erenlerdir. Kim Allah’a ve Rasûlü’ne itaat
eder, Allah’a saygı duyar ve O’ndan sakınırsa, işte asıl bedbahtlıktan kurtulanlar
onlardır.”986
“O gün, zâlim kimse ellerini ısırıp şöyle der: ‘Keşke o peygamberle
birlikte bir yol tutsaydım! Ne yazık bana! Keşke falancayı dost edinmeseydim.’
Çünkü zikir (Kur’an) bana gelmişken o, hakikaten beni ondan saptırdı.
Şeytan, insanı (uçuruma sürükleyip, sonra) yapayalnız ve yardımcısız
bırakmakta.”987
“Andolsun, size, Allah’ı ve âhiret gününü umanlara ve Allah’ı çokça
zikredenlere Allah’ın rasûlü’nde güzel bir örnek vardır.”988
“O peygamberler ki Allah’ın emirlerini insanlara tebliğ ederler, Allah’tan
korkarlar ve O’ndan başka kimseden korkmazlar.”989
“Muhakkak ki Biz, peygamberlerimizi açık delillerle/mûcizelerle gönderdik.
İnsanlar, aralarında adâleti hâkim kılsınlar diye, o peygamberlere
kitap ve ölçü/nizam indirdik. Biz demiri de indirdik ki onda büyük bir
kuvvet ve insanlar için faydalar vardır. Bu, Allah’ın, dinine ve peygamberlerine
görmeden yardım edenleri belirlemesi içindir. Şüphesiz Allah
kuvvetlidir, daima üstündür.”990
Nebî, “değeri Allah tarafından yükseltilmiş kişi” anlamına gelir. Nebî olmak
insanın elinde değildir. Allah bu makama getirdiklerine Kitap ve hikmet verir.
En’âm 83 ve devamı ayetlerde Nuh’tan İsa’ya kadar 18 nebînin991 adı
sayılmış, sonra şöyle buyrulmuştur:
“Bunların babalarını, soylarını ve kardeşlerini de seçtik; onlara doğru yolu
gösterdik.”
Sayıları 124 bin olarak rivayet edilen992 nebîlerden her biri, âyette
adı geçen 18 nebînin ya babalarından ya kardeşlerinden ya da soy-
986 24/Nûr, 51-52
987 25/Furkan, 27-29
988 33/Ahzâb, 21
989 33/Ahzâb, 39
990 57/Hadîd, 25
991 Ayetlerdeki sıralama şöyledir: “İbrahim, İshak, Yakub, Dâvûd, Süleyman, Eyyub, Yusuf, Musa,
Harun, Nuh, Zekeriya, Yahya, İsa, İlyas, İsmail, Elyesa, Yunus ve Lut. (aleyhimusselâm).
992 Ahmed b. Hanbel, Müsned V. S. 266.
≈ 324 ≈
Ahmed Kalka n
larındandır. Böylece kendine işaret edilmemiş nebî kalmamaktadır.
Allah Teâlâ daha sonra şöyle buyurmuştur:
NEBÎLERE KITAP VERILMIŞTIR
“Seçilenlerin hepsi, kendilerine kitap, hikmet ve nebilik verdiğimiz
kimselerdir.” 993
Gelenekte dört ilahi kitabın indiği kabul edilir. Bunlar Tevrat, İncil, Zebur
ve Kur’an’dır. Nebîmize dayandırılan bir rivayette Âdem’e 10 suhuf, Şît’e 50
suhuf, İdris’e 30 suhuf ve İbrahim aleyhimusselama 10 suhuf olmak üzere
100 suhufun indiği de iddia edilir.994 Böylece toplam sekiz nebîye kitap verilmiş
olur. Hâlbuki yukarıdaki âyetler, bütün nebîlere kitap ve hüküm verildiğini
açıkça bildirmektedir. Onlara verilen hüküm, diğer âyetlerde hikmet diye
ifade edilmiştir.995 Buradaki hüküm kelimesinin ne anlama geldiğini şu âyet
açıklamaktadır:
“İnsanlar tek bir toplumdu. Allah, onlara müjde veren ve uyarılarda
bulunan nebîler gönderdi; onlarla birlikte, gerçekleri içeren
kitap da indirdi ki ayrılığa düştükleri konularda insanlar arasında o
kitap hükmetsin. Kendilerine kitap verilenlerden başkası ayrılığa düşmedi.
Açık belgeler geldikten sonra birbirlerine hâkimiyet kurmak istedikleri
için böyle oldu. Sonra anlaşamadıkları konuda, Allah, müminleri,
kendi onayıyla doğruya ulaştırdı. Allah, doğruları tercih edeni doğru yola
yöneltir.” 996
Kitaba göre verilecek hüküm, hikmet olur.
İsmail (a.s.) şu âyete göre o, hem nebî hem de resuldür:
“Bu Kitap’ta İsmail’i de anlat. O, sözünü tutmuştu; nebi olan(resul) elçiydi.
997
993 6/En’âm, 89
994 Ebu Cafer Muhammed b. Cerîr et-Taberî (310 h.), Tarih’ul-Umem ve’l-Mülûk (Tarih’ut-Taberî)
Beyrut 1407, c. I s. 187, ez-Zemahşerî (467-538 h.), el-Keşşaf, A’lâ Suresinin tefsiri.
995 Bkz. 3/Al-i İmran, 81
996 2/Bakara, 213
997 19/Meryem, 54
≈ 325 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Muhammed aleyhisselâm da hem nebî, hem rasul olarak zikredilir:
“Onlar, yanlarındaki Tevrat’ta ve İncil’de yazılı buldukları bu rasûle, bu
ümmî nebîye uyanlardır. O, onlara marufa uymayı emreder, münkeri yasaklar.
Temiz şeyleri helal, pis şeyleri haram kılar. Isr’larını, üzerlerindeki
bağları/yükü kaldırır/söküp atar. Ona güvenen, onu destekleyen, ona yardımcı
olan ve onunla birlikte indirilen nûra (Kur’ân’a) uyanlar umduklarına
kavuşacak olanlardır.” 998
Muhammed aleyhisselam’dan sonra nebî gelmeyecektir. Allah
Teâlâ şöyle buyurur:
“Muhammed, içinizden her hangi bir erkeğin babası değildir, ama Allah’ın
elçisi ve nebîlerin sonuncusudur. Allah her şeyi bilir”.(999)
Bundan sonra kim, Allah’tan vahiy aldığını iddia eder veya kendi
kitabını, bir şekilde Allah’ın kitabı gibi göstermeye çalışırsa şu âyetin
kapsamına girer:
MÜTENEBBÎLERE BÜYÜK AZAP VARDIR
Uydurdukları bir yalanı Allah’a mal eden veya kendisine bir şey vahiy edilmediği
içine bir şey doğmadığı halde “Bana bildirildi” diyen yahut “Allah’ın indirdiği
gibisini ben de indireceğim” diye bir söz söyleyen kişinin yaptığından
daha büyük yanlışı kim yapabilir? Ölümün bütün etkileri ortaya çıktığında
yanlışlar içindeki o kimseleri bir görsen! Melekler ellerini uzatıp şöyle derler:
“Çıkarın ruhlarınızı! Bugün alçaltıcı bir ceza ile karşılanacaksınız. Bu ceza,
Allah’a karşı gerçek dışı şeyler söylemiş olmanıza ve büyüklük taslayarak
âyetlerinden uzaklaşmanıza karşılıktır.”1000
PEYGAMBERLERIN ÖZELLIKLERI
Peygamberler, “nübüvvet/peygamberlik” kurumunu hayata geçiren elçilerdir.
Onlar, Allah’tan aldıkları dini, insanlara öğretirler. Her türlü zorluğa
998 7/A’râf, 157
999 33/Ahzab, 40
1000 6/En’am, 93
≈ 326 ≈
Ahmed Kalka n
katlanarak insanları tevhîde, kurtuluşa dâvet ederler. Bu dâvetleri için insanlardan
hiç bir karşılık beklemezler. Kendilerini dinlemeyen inkârcıların ve
haddi aşanların kınama ve eziyetlerine aldırmazlar. Peygamberleri, insanı ve
insanla ilgili her şeyi bilen Allah seçer. İnsanlar kendi istekleriyle peygamber
olamazlar. Peygamberleri insanlar kendi aralarından seçselerdi, şüphesiz en
uygununu değil; belki en kuvvetlisini, kendilerine hoş geleni veya makam
sahiplerini, üstünlük taslayan zorbaları seçerlerdi.
İnsanlara önderlik etmeye kalkışan nice bilginler, filozoflar, nice sultanlar,
onları bölmüşler, onları lâyık olmadıkları halde kendilerine itaate çağırmışlar,
hatta zorlamışlardır. Üstünlük ölçüsü olarak renkleri, zenginliği, sosyal statüleri
temel almışlardır. Peygamberler ise insanları yalnızca Allah’a ve takvâya
çağırmışlardır. Allah (c.c.) bütün insanlara peygamberler göndermiştir. Bütün
peygamberler de, insanlara tevhid dinini anlatmıştır. Hiç bir peygamber diğer
nebîleri yalanlamamış; bir sonra gelen bir öncekini doğrulamıştır.
Peygamberler insanları en doğru yola, ahlâka, şerefe, insanlığa, dünya ve
âhiret mutluluğuna dâvet etmişlerdir. Kendileri en yüce ahlâka sahip oldukları
gibi, insanları da o üstünlüğe çağırmışlardır. Onlar, insanların hayatına güzellikleri,
adâleti, yardımlaşmayı hâkim kılmaya çalışmışlardır. Zulmü, haksızlığı,
sömürüyü, cehaleti, düşmanlığı, ahlâksızlığı kaldırmaya gayret etmişlerdir.
Onlar, peygamber olarak gönderildikleri toplumun öncüsü idiler. Kavimlerine
hem vahyi öğretiyor, hem de din ve dünya işlerine ait sorunlarını çözüyorlardı.
Peygamberler birer beşer/insandırlar. Hepsi de Allah’ın kullarıydı.
Ancak onların peygamber olmalarına sebep olacak üstün özellikleri vardı.
Bu özellikleri (sıfatları) sebebiyle, diğer insanlardan farklılaşıyorlar ve risâlet
(peygamberlik) görevini yükleniyorlardı.
Nübüvvet kurumu Allah’a aittir. Rabbimiz, yarattığı insanın tüm ihtiyaçlarını
ve zayıf taraflarını bildiğinden dolayı, onun için gerekli İlâhî bilgileri, şeriatleri
ve prensipleri nübüvvet yoluyla göndermiştir. Bu kurum, Rab ile O’nun
kulları arasında haberleşmenin yoludur. Bu haberleşme Allah’tan insana
doğru “vahy” ile; insandan Allah’a doğru “duâ ve ibâdet” ile olmaktadır.
≈ 327 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
BÜTÜN RASÛLLER, TOPLUMLARININ EN ÇOK YOZLAŞTIĞI KONUYU ÖNE
ÇIKARARAK MESAJLARINI GÜNDEMLEŞTIRMIŞLERDIR
Her ümmete bir Rasûl gönderildiğinde, o Rasûl tevhidi daveti götüreceği
toplumun öne çıkan sapma noktasına dikkat çekip uyarmakta ve topluma
tebliğ yaparken bu ağırlıklı sapma noktasını hedef yaparak mesajını aktarmaya
özen göstermektedir. Çünkü toplumun hevasını ilahlaştırıp şeytana
uyarak yaşadığı sapma bu noktadan bütün toplumu kuşatmış bulunmaktadır.
Tevhid, teoride kalmakla yetinilecek bir düşünce değil; değil hayatın
içinde her an yaşanan ve yaşanması gereken bir inançtır. Toplumsal sorunlardan
ve toplumsal pratikten soyutlanmış teorik bir tevhide davet, hayat
içindeki fesada dikkat çekmeden, toplumun sapma noktalarına itiraz edip
eleştirmeden yapılacak teorik bir tebliğ, hiçbir peygamberin mücadelesiyle
örtüşmemektedir.
Kur’an’dan birkaç örnek verecek olursak: Mesela Lût kavmi, ağırlıkla cinsel
sapkınlık ve ahlaksızlık konusunda isyan etmiş, cahiliye bu zaviyeden
toplumu kuşatmıştı. Bu sebeple Lût (a.s.) Bu sapma konusunda uyarılarda
bulunup bu ahlaksızlığı hedef yaparak toplumuna tevhidi mesajı götürmüştür.
“Lût’u da Peygamber olarak gönderdik. Hani o kavmine şöyle demişti:
‘Sizden önce âlemlerden hiçbir kimsenin yapmadığı çirkinişi mi (hayâsızlığı/
ahlaksızlığı mı) yapıyorsunuz?”1001 “Hakikaten siz kadınları bırakıp, şehvetle
erkeklere yaklaşıyorsunuz. Hayır, siz haddi aşan bir toplumsunuz.”1002
Medyen kavmi ise, adaleti çiğneyip insanların mallarını haksızlıkla sahiplendiler,
ölçüyü tartıyı tam yapma ilahi emrini çiğneyip haksız kazanç peşine
düştüler. Onların azgınlığı, tuğyanı da bu konuda ortaya çıkmıştı ve bu sebeple
tevhidi davet de bu konu öne çıkarılarak gündemleştirildi. Hz. Şuayb
(a.s.) ise, “İnsanların mallarını ve haklarını kısanlara” karşı mücadeleyi tevhid
bağlamında öne çıkarmıştır.
“İnsanların mallarını ve haklarını eksiltmeyin. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak
karışıklık çıkarmayın.” 1003
“Medyen halkına da kardeşleri Şu’ayb’ı peygamber olarak gönderdik.
Dedi ki: ‘Ey kavmim! Allah’a kulluk edin. Sizin için O’ndan başka hiçbir ilâh
1001 Â’raf, 7/80.
1002 Â’raf, 7/81.
1003 Şuara, 26/183.
≈ 328 ≈
Ahmed Kalka n
yoktur. Rabbinizden size açık bir delil gelmiştir. Artık ölçüyü ve tartıyı tam yapın.
İnsanların mallarını eksiltmeyin. Düzene sokulduktan sonra yeryüzünde
bozgunculuk etmeyin. İnananlar iseniz bunlar sizin için hayırlıdır.”1004
“Dediler ki: ‘Ey Şuayb, atalarımızın taptığı şeyleri bırakmamızı ya da mallarımız
konusunda dilediğimiz gibi davranmaktan vazgeçmemizi senin namazın
mı emrediyor? Çünkü sen, gerçekte yumuşak huylu, aklı başında (reşid
bir adam)sın.”1005
Musa (a.s.) da, kardeşi Harun ile birlikte Firavun’un karşısına dikildiğinde,
“biz âlemlerin Rabbi’nin elçileriyiz” diyerek öz bir tevhîdi tebliğden hemen
sonra “zulmün durdurulmasını”, Firavun tarafından köleleştirilmiş olan
İsrailoğullarının “köleliğinin sona erdirilmesini” öne çıkarmış ve onların serbest
bırakılıp kendileriyle birlikte gönderilmesini istemişti. Üstelik “Âlemlerin
Rabbi’nin elçisi” oldukları hatırlatması dışında henüz kapsamlı bir tebliğ bile
yapmadan kölelik sorununu gündeme getirip Allah’ın hükmü gereği bu zulme
son vermesini istemiştir.
“Mûsâ dedi ki: ‘Ey Firavun! Şüphesiz ki ben âlemlerin Rabbi tarafından
gönderilmiş bir peygamberim.” “Bana, Allah’a karşı sadece gerçeği söylemem
yaraşır. Ben size Rabbinizden açık bir delil (mucize) getirdim. Artık İsrailoğullarını
benimle gönder.”1006
“Firavun’a gidin ve deyin: ‘Şüphesiz biz âlemlerin Rabbi’nin elçisiyiz’, İsrailoğullarını
serbest bırakıp bizimle birlikte göndermen için (sana geldik).”1007
Hayattan kopuk soyut kelâmî tartışmalar yerine, ezilen, zulüm ve işkence
gören, köleleştirilen insanların, Allah için ve ancak O’nun adına kurtarılması,
mücadelenin merkezini oluşturmuştur. En büyük ve şüphesiz en tesirli tebliği
de, pratikte, hayatın içinde, haksızlığa ve zulme karşı adalet mücadelesi
vererek peygamberler yapmışlardı. En tesirli, en güçlü tebliğ; pratiğin içinde
yapılan, en verimli bilgilenme ve bilgilendirme de bu şekilde hayatın içinde
yaşanarak elde edilendir. Bu sebeple Kur’an, ilk inen ayetlerden itibaren
tevhide davet ettiği insanları, toplumsal hayat içinde İslami kimliği tezahür
ettirecek eylemlere ve toplumsal, siyasal, sosyal olaylar, durumlar karşısında
imanın gerektirdiği tavırları almaya da yönlendirmiştir. İnsanların arasında
1004 Â’raf, 7/85.
1005 Hud, 11/87.
1006 Â’raf, 7/104-105.
1007 Şuara, 26/16-17.
≈ 329 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
ve toplumsal sorunların tam ortasında yer alarak ve ilgilenerek, paylaşarak
vahyin şahidliğini yapmak, şüphesiz fildişi kuledeki seyircinin teori üretmesinden
daha üstün, tesirli, verimli ve başarılıdır. Allah’ın rızasına da daha
uygun olandır.
Şuayb (a.s.) kavminde öne çıkan “ekonomik ifsad”a, Lût (a.s.) kavminde
yaygın olan “cinsel-ahlâkî ifsad”a, Musa (a.s.) ise kavminde egemen olan
“kölelik ve insanın temel hakları konusundaki ifsad”a karşı çıkmak suretiyle,
yani kavimlerindeki ifsadın en temel ve en yaygın noktasına dikkat çekip
ıslah mücadelelerini gündemleştirmiş ve tevhîdî mesajı muhataplarına yaymaya
çalışmışlardır. Bütün bu ifsad örneklerinin hepsinin birlikte ve ilaveleriyle
geçerli olduğu Mekke’de ise, Rasûlullah (s), davetinin ilk muhatabı olan
Mekke cahiliye toplumunda tevhide çağrısını gündemleştirirken, bir yandan
o günün geleneksel cahiliyesi olan ve ataları İbrahim’e nispet ettikleri “Atalar
dini”ne karşı çıkarak mesajını aktarmaya çalışmıştır. Mekke müşriklerinin bu
dini, tıpkı bugün bid’at ve hurafelerle tahrif edildiği halde Hz. Muhammed’e
nispet edilip “İslam” olduğu iddia edilen geleneksel din gibi, Hz. İbrahim’in
(a.s.) tevhîdî mesajını ürettikleri bid’at ve hurafelerle tahrif ederek, gaybı bilme,
insanlara zarar ya da fayda verme ve şefaat etme yetkisini Allah’tan gayrı
ilah edindikleri bazı varlıklara tanıyan, onlardan yardım ve medet umarak
dua eden, hem İbrahim’in dininden bazı unsurları hem de putperestliğe dair
unsurları sentez etmek suretiyle oluşturdukları bir şirk dinidir. İşte Rasûlullah
(s), bir yandan bu geleneksel cahiliye dinine karşı çıkıp İbrahim’in dininin de
kendi tebliğ ettiği “İslam” olduğunu vurgulayarak tevhid dinini, Hak mesajı
gündemleştirmekte ve uydurulmuş bid’at ve hurafelere eleştiri getirmektedir.
Diğer yandan da, o günün modern cahiliyesi olarak nitelenebilecek “kabilecilik
taasubuna dayalı çatışma kültürü”, “kölelik zulmü”, “müstekbirlerin, mutaz’af
(zayıf bırakılmış) kesimlere yönelik sömürü ve adaletsizliklerine”, “yetimin
itilip kakılması, hakkının, malının gasbı”, “birbirlerinin malını haksız yere
yemeleri, ölçü ve tartının tam yapılmaması, faizle sömürü”, “kız çocuklarının
diri diri toprağa gömülmesi” vb. haksızlıklara, zulümlere ve putların arkasındaki
“tağutlara” “müstekbirlere” karşı mücadele gibi hususlarda eleştirel bir
tutum ve ıslah çabasıyla vahyin mesajını yaymaya çaba sarf etmiştir. Ama en
temelde o günün bâriz ve yaygın sapması olan “putperestliğe” karşı çıkarak
tevhidi mesajı yaymaya çalışmıştır. Ayrıca, Rasûl’ün, toplum içinde “emin,
güvenilir, adil ve insanlara hayırlı” bir tutumla “Muhammedü’l Emin” kimliğini
daha vahiy öncesi hayatından beri kazanmış olduğu da unutulmamalıdır.
≈ 330 ≈
Ahmed Kalka n
Bugün de Toplumun En Yaygın Sapma Alanı Olan Sekülerleşme
ve Demokratikleşmeyi Hedef Alarak Tevhidi Gündemleştirmeliyiz
Bizler de, öncelikle Rasûlullah’ın “emin” kimliğinin nasıl oluştuğunun bilincine
vararak, o kimliği, o tavrı ve onun güvenilir, adil, emin şahsiyetini çağımıza
taşımayı başarmalıyız. Müslümanlar olarak bilmeliyiz ki, İslami kimliğimizin
imajını oluşturacak olan, hayat ve onun sorunları karşısında koyacağımız
tavırlardır. İnsanlar için yapmakla yükümlü olduğumuz “şahid”lik, ancak bu
şekilde verimli, tesirli ve fonksiyonel olabilecektir. Bu sebeple, tıpkı Mekke’de
inen sûre ve ayetlerden anlaşıldığı, Rasûlullah’ın (s) ve bütün peygamberlerin
örnekliğinde görüldüğü gibi, tüm toplumsal sorunlarla ilgilenmek de
gerekmektedir.
O halde bizler de, tevhidi davet, eğitim ve yanlış din anlayışlarını ıslaha
yönelik çalışmalarımızın yanında, Allah rızası için, tevhidi ve adaleti ikame
yükümlülüğümüzün bir gereği olarak ve ibadet bilinciyle tüm toplumsal sorunlarla
yakından ilgilenmeliyiz. Zalimleri ifşa edip, mağdurlarına sahip çıkıp
haklarını savunmak, gücümüz yettiği kadar yardım etmek sorumluluğumuzu
idrakle, gereğini en güzel biçimde ve Kur’an ölçüleri içerisinde yerine
getirmeliyiz. En önemlisi de, içinde bulunduğumuz toplumun en çok hangi
noktalarda saparak vahye aykırı konumlara sürüklendiği hususunu doğru
teşhis edip tevhîdî davetimizin zemini haline getirmeliyiz. Tıpkı bütün Rasûllerin
yaptıkları gibi, öncelikle bu temel sapma konularında net bir muhalif
ve eleştirel tutum takınarak, bu zemin üzerinden topluma vahyin mesajını
götürmeye çalışmalı ve ıslah mücadelemizi de işte bu temel sapma konuları
üzerinden gerçekleştirmeliyiz.
Özellikle Türkiye toplumunda ve bugünkü tüm Müslüman halklardaki bozulma
ve ifsad, temelde iki kanaldan toplumları kuşatmış ve İslam’ın akıdevi
ve ameli istikametinden sapmalarına yol açmıştır. Bunlardan birincisi, yüzyıllar
boyunca Kur’an ve sünnet terk edilerek üretilen ve aktarıla gelen “bid’at
ve hurafelere dayanan, tasavvuf ve saltanat kültürünü de içeren” “geleneksel
cahiliye”dir. İkincisi ve bugün toplumu en yaygın biçimde ifsad etmiş
olan ise, “sekülerleşme ve protestanlaşma, laikleşme ve rasyonalizm,
ulusçuluk ve ulus devletçilik, kapitalistleşme ve demokratikleşme” olarak
özetlenebilecek “modern cahiliye”dir. Rasûlün davetine muhatap olan
toplumda var olan bütün sapmalar bugünün toplumlarında da yaygın olarak
vardır. Günümüz toplumlarında, geleneksel ve modern sapmaları kuşatan
≈ 331 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
en temel ve en yaygın sapma noktası ise, hevayı ilah edinen sekülerleşme,
laiklik ve demokrasi putperestliğidir.
Geleneksel muhafazakâr kitleleri ve hatta Müslüman kesimleri demokratikleştirme
ve laikleştirmede en etkili iktidar, suret-i haktan görünmesinden
dolayı AKP iktidarı olmuştur. Bunu bizzat kendileri de itiraf etmiş bulunmaktadırlar:
AKP kurucusu ve milletvekili Mehmet Ali Şahin’in “Dindarları biz
laikleştirdik” dediği gibi bir sonuç oluşmuş ve “dindar muhafazakâr
kitleler (büyük oranda) laikleştirilmiştir”. İşte M. Ali Şahin’in o sözleri:
“Bir kere laiklik, devletin, herhangi bir dinin kurallarıyla yönetilmemesidir.
Zaten İslam dininin muhatabı devlet değil, insandır. İslam insanı olur ama
İslam devleti olmaz… Artık halkımızın cumhuriyetle, başta laiklik olmak
üzere onun temel ilkeleriyle hiçbir sorunu yoktur… Büyük Atatürk, arkadaşlarıyla
birlikte cumhuriyeti kurarken ve onun temel niteliklerini belirlerken
son derece isabetli hareket etmiştir…” “Benimki ‘tahkiki laiklik’tir,
‘taklidi’ değil. Tahkik ederek devletin laik karakter taşıması gerektiği sonucuna
vardım ve bunu her yerde, en radikal uçların bulunduğu yerde
söylerim. İtiraz eden olursa ona derim ki ‘söylediğin tipte bir toplumda
herkes din adına birbirini keser. Yakın bölgemizde bunu görüyoruz. Bırak
bunları.’ Genel Başkanım başta olmak üzere tüm arkadaşlarımın da bu
düşüncede olduğunu görmekten memnuniyet duyuyorum.”1008
AKP Genel Başkan Yardımcısı ve Parti Sözcüsü Mahir Ünal da 10. 08.
2017 tarihinde “Kılıçdaroğlu’nun CHP’sinin ve kendisinin Mustafa Kemal
Atatürk’le uzaktan yakından bir ilgisi yoktur… Atatürk’ün ortaya koyduğu
ideali kim gerçekleştirmiştir diye dönüp bakın, AK Parti gerçekleştirmiştir.”
“Cumhurbaşkanımız devletin uzun yıllar mağdur ettiği Müslümanları,
dindarları, öfkesi ve kızgınlığı artmış bir kesimi, sorunsuz bir şekilde rehabilite
etti, sisteme dâhil etti.”1009 Zaten Tayyip Erdoğan’ın, bölgeyi Batı
seküler kültürü, küresel kapitalizm ve laiklik ile uyumlu “ılımlı İslam” anlayışı
istikametinde dönüştürmek amacıyla uygulamaya konan BOP’un (Büyük
Ortadoğu Projesinin) eşbaşkanı yapılmasının sebebi de, ülkede sağladığı bu
dönüşümü Türkiye modelliği üzerinden bölgeye de yaymaktı. Filistin, Mısır,
Tunus ve Libya başta olmak üzere bütün ülke ve bölge müslümanlarına laikleşmeyi
“İslam ile bağdaştığı” iddia ve tahrifiyle ve “laikliğin demokrasinin
güvencesi olduğu” yani “laiklik olmadan demokrasinin olamayacağı” doğru
1008 Haksözhaber.net. http://www.haber7.com/siyaset/haber/175647-bakan-sahin-dindarlarilaiklestirdik.
- http://www.gazetevatan.com/-dindarlari-biz-laiklestirdik--83315-gundem/
1009 http://www.milliyet.com.tr/yazarlar/serpil-cevikcan/-ataturk-un-idealini-ak-parti-2499341/
≈ 332 ≈
Ahmed Kalka n
beyanıyla yaymaya çalışan AKP iktidarı bu konuda epey başarılı olmuş görünmektedir.
O halde, bugün kendini İslam’a nispet eden, ancak geleneksel ve modern
iki ifsad kaynağı tarafından kuşatılarak İslâmî kimlik, değer, ölçü ve
ilkelerden saptırılıp uzaklaştırılmış bulunan iyi niyetli ama bilmeyen topluma,
Kur’an ve sünnete dayalı sahih İslam’ın tevhîdî mesajını, Allah’ın yardımını da
hak ederek etkili biçimde ulaştırabilmek için, mutlaka iki ifsad kaynağından
da, geleneksel ve modern cahiliyeden de açıkça ve net bir biçimde berî
olmak, ayrışmak ve asla ikisiyle de yakınlık kurmamak, uzlaşmamak gerekmektedir.
Davetçi mü’minler, bu iki ifsad kaynağına karşı da aynı derecede
mesafeli, muhalif ve açık biçimde karşıt tutum içinde olmadıkça, kendilerince
ürettikleri birtakım maslahatlarla birine ya da diğerine yakınlık kurmanın
sağlayacağı kirlilikten uzaklaşıp arınmadıkça, bugünün toplumunun tevhîdî
mesajla buluşmasına asla vesile olamazlar, olamamaktadırlar.
Ancak maalesef, günümüzde tevhidi uyanış süreci bakıyesi grupların ve
şahsiyetlerin çok büyük ekseriyeti bu bağımsız İslami kimlikli duruşu koruyamamışlardır.
Büyük çoğunluk, kendilerince ürettikleri birtakım maslahatlar
ve abarttıkları bazı “kazanım”lar uğruna ve İslâmi ölçülere aykırı bir duygusallıkla;
bizzat kendisi laik-demokratik, ulusçu neo-kemalist ve kapitalist
olan AKP iktidarının yanında yer almışlardır. Kimisi “demokrasiden başka
çaremiz mi var?” diyerek, kimisi “demokrasiyi ödünç alıp kullanacağız”
diyerek, kimisi de “demokrasi seçim yöntemidir ya da şûradır”
hakikate aykırı söyleminin arkasına gizlenerek demokratik siyasete destekçi
bir konuma savrulmuşlardır. Hâlbuki, demokrasi ideolojik boyutu olan bir
kavram olarak, vahyin mutlak belirleyiciliğini reddederek insanın ve toplumların
kendi hayatları üzerinde nihâi belirleyici olduğuna inanan, yani heva ve
hevesi ilahlaştıran bir hayat tarzıdır. Müslüman zihin, siyasal alanda demokratikleşip
hevayı nihai belirleyici yaptığında, zihne giren demokrasi kavramının
dönüştürme etkisiyle, zamanla diğer hayat alanlarında da heva ve hevese
tabi olmaya yönelir ve bütün hayat alanlarından vahyi dışlayıp hevasına
tâbi olarak tam anlamıyla sekülerleşip yozlaşır. Yaşanan büyük yozlaşmanın
sebebi, işte öncelikle bu zihinsel değişim, sonra da ahlaki dönüşüm ve bâtıla
benzemedir.
≈ 333 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Hâlbuki, Rasûlullah (s) Müslüman olmayanlara benzeme konusunda şöyle
uyarmıştır: “Her kim, bir topluluğa benzerse o da onlardandır.”1010 “Kâfirlere
benzeyen, onları yüceltmiş, onlardan olmuş olur.”1011 “(İnançta ve
amelde) Bizden başkasına benzeyen Bizden değildir.”1012 Kur’an’da birçok
âyette vurgulandığı üzere, Hak din olan İslam, bâtıla benzemek ve bâtıl ile
iç içe geçen yönetimlerle birlikte olmak için değil, bâtılı zâil etmek, Hakk’ı
bâtıla üstün kılmak, bâtılı yok edip Hakk’ı ikame emek üzere gelmiştir. “De
ki: ‘Hak geldi, batıl yok oldu. Şüphesiz batıl, yok olmaya mahkûmdur.”
1013 “Müşrikler istemese de O dini (İslam’ı) bütün dinlere üstün
kılmak için elçisini hidayetle ve hak dinle gönderen O’dur.”1014
AKP iktidarı ise, bir yandan geleneksel kesimleri, “tasavvuf ve Osmanlı
saltanat kültürüne” dayalı geleneksel cahiliye ekseninde yeniden inşa eden
ve diğer yandan da toplumu geçmişe göre en fazla sekülerleştirip kapitalist
tüketim kültürüyle yozlaştıran, laikleştirip demokratikleştirerek ve Hak ile
bâtılı karıştırıp Hak diye sunarak bireyi, aileyi ve toplumu ifsad etmede zirveyi
yakalayan bir iktidar olmuştur. Böyle olmasına rağmen, bu müfsid iktidara
sözde tevhidî uyanış süreci bakıyesi olan bu kesimler, yukarıda belirtilen
mesnetsiz ve delilsiz uyduruk düşünce ve “maslahat”larla yıllarca “aktif
destekçilik” yapmışlardır. Bu sebeple de, Rasûllerin örnekliğinden kopmak
suretiyle hem tevhîdî daveti yayma inisiyatifini kaybederek istikamet krizine
sürüklenmişlerdir, hem de AKP yandaşı görünerek yıpranmaları sebebiyle
davetin muhataplarının yaşanan büyük ifsaddan korunmalarına vesile olmak
yerine tam tersine bu ifsadın daha etkili olmasına ve yaygınlaşmasına sebep
olarak büyük bir vebalin altına girmişlerdir.
Böyle bir fecaatin gerçekleştiğini, söz konusu kesim içinde yer alan birçok
öncü şahsiyet ve yazar da artık itiraf ve şikâyet etmeye başlamışlardır.
Ama olan olmuş ve büyük bir yozlaşma Müslümanları kuşatmıştır. Mesela,
uzun yıllar AKP destekçisi Anadolu Platformu çevresinin bir yazarı olan ve
şimdi de AKP’ye eklemlenmiş çevrelere yakın duran, “İslamcı”lığı olumlu tanımlamadığı
halde hâlâ AKP’yi de “İslamcı” olarak niteleyecek kadar İslam
konusunda netlikten uzak olan Abdülaziz Tantik bile itiraf etmiştir: “İslamcılık
muhalif bir hareketti ve devletle çok fazla örtüşmezdi. Ve hep eleştirel
bir tavır takınırdı. O yüzden de sürekli kavgalıydı. AK Parti süreç içerisin-
1010 İmam Ahmed, hadis no: 2/50. Ebu Davud, hadis no: 4/314.
1011 Tirmizî, hadis no: 2696.
1012 Tirmizî, hadis no: 2696; Mişkâtu’l-Mesâbih, hadis no: 5347.
1013 İsra, 17/81.
1014 Tevbe, 9/33; Fetih, 48/28.
≈ 334 ≈
Ahmed Kalka n
de devletle İslamcılığın psikolojisini uzlaştırdı. Psikolojik olarak uzlaşınca
devlet meşru bir zemine geldi. Devlet meşru bir zemine geldiyse ve ben
de devlette artık görev alıyorsam, devleti de zihnimde meşrulaştırmışsam,
doğal olarak o imkânları kullanmak gibi bir meşruiyet de kendiliğinden
geliyor. Modernizmle birlikte zaten bir yozlaşma vardı. İslamcılık ya
da bizim İslami davet dediğimiz gruplar, bu yozlaşmaya karşı panzehir
olarak faaliyet gösteriyorlardı, ulaşabildikleri insanları o tip şeylerden koruyorlardı.
Sonra bu gruplar da siyasal olana eklemlenince, bu sefer daha
iyiye, daha güzele daha ahlaklı olana davet edecek bir zemin kalmadı.
Yozlaşma diyelim ki yüzde 50 olacaksa, yüzde 80-90’a çıktı.”1015
Abdülaziz Kıranşal ise, yaşanan büyük yozlaşmayı ibret verici bir içerikle
özetlemiş. Son derece isabetle vakıayı yansıtan bu doğru tespitleri olduğu
gibi alıntılamak istiyorum:
“Uzun bir nöbetti bizimkisi… Ümmetin umudu olmak için çıkılan uzun
ve zorlu bir yolculuğun nöbeti… Şehir şehir, mahalle mahalle, ev ev tutulacak
bir nöbet... Kimimiz terk etti tepeyi, ganimetlerin peşinden koşup
gittik. Ne zafere ulaşabildik, ne de ganimet toplayabildik… Ne evlerimizi
koruyabildik, ne şehirlerimizi, ne de nesillerimizi... Tüm tepeleri kaybettik…
Kimimiz karaya çıkınca Allah’ı unuttu... Ne gemide verdiğimiz sözü
tutabildik ne de karada adam gibi durabildik… Kimimiz bahçe sahiplerinin
imtihanına tutuldu… Kimse görmeden toplayacaktık mahsulümüzü.
Büyük bir musibete duçar olduk. Ne mahsul toplayabildik, ne de kimse
gördü bizi… Her şeyimizi kaybettik… Kimimiz amansız bir “vehn” hastalığına
yakalandı bu yolda… Dünya sevgisi ve ölüm korkusu kapladı yüreklerimizi.
Yürürken mal, makam, şan, şöhret, güç, kuvvet ne varsa topladık
yoldan. AVM’lerin, lüks İslami otellerin, milyarlık iftar sofralarının pençesinde
tükenip gittik… Dünya selinin önünde sürüklenen çer çöp gibi olduk…
Allah düşmanımızın kalbinden söküp aldı korkumuzu… Dünyalık
kazanımlarımızı kaybetmeme adına, ahiretimizi kaybettik…
“Kimimiz Tâlut ordusunun imtihan edildiği nehirle imtihan edildi yolda…
Bir avuç içmemiz gereken nehirden kana kana, tıksıra tıksıra içtik...
Ne sabit kalabildi ayaklarımız, ne de gökten sabır yağdı üzerimize… Dizlerimizin
bağı çözüldü… Bizim bu zalimlerle, bu kalabalıklarla başa çıkacak
takatimiz yok, biz bu medeniyet karşısında yenildik demekten başka bir
1015 Abdülaziz Tantik, “İslamcılar Nereye Koşuyor”, Sevda Dursun Röportajı, Gerçek Hayat Dergisi,
Ekim 2018.
≈ 335 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
şey gelmedi elimizden… İzzetimizi kaybettik… Onurumuzu kaybettik…
Kimimiz Samiri’lerle karşılaştı yolda… Buzağıların peşine takılıp gittik…
Sahte böğürtülerin, göz kamaştıran parıltıların büyüsüyle yoldan çıktık.
Yola çıktıklarımızı, yolda bulduklarımızla değiştirdik. Düşmanlarımızı yakın,
dostlarımızı uzak tuttuk. Yakınlaşan düşman dost olmadı amma uzaklaşan
dostlarımızı düşman ettik sonunda… Kardeşliğimizi kaybettik…
“Kimimiz Züleyha’lara rastladı yolda… Nefsimizin ardına düşüp gittik. Ne
Yusuf olabildik ne de ben Allah’tan korkarım dedik… Zindanlar bize göre
değildi, yırtılmasına bile fırsat vermeden çıkarıp attık gömleklerimizi…
Apart dairelerin tek odalarında, gizli nikâhlarla ve sonu gelmez yalanlarla
tükenip gittik… Ahirete bir şey bırakmadan ne varsa yaşadık bu dünyada…
İffetimizi kaybettik…
“Kimimiz Salebe’lere katıldı yolda… Dava için çıktığımız yolda davarların
peşine takılıp gittik. Vadi dolusu mallar doyurmadı gözümüzü…
Tırnaklarımızla kazanmıştık her şeyi… Allah’ın verdiğini itinayla esirgedik
onun yolundan… Daha çok biriktirdik, biriktirmekten vakit bulamadık dağıtmaya,
her şeyi anladığımız zaman dağıttığımızı kabul edecek kimse
kalmamıştı yanımızda… Şuurumuzu kaybettik… Kimimiz Kuzman’lara
dönüştü yolda… Nice Uhud’lar gördük amma, desinler, görsünler, bilsinler,
sevsinler, övsünler diye savaştık… Reklamcılık kapladı tüm benliğimizi…
Şan ve şöhretin ardında eriyip gittik… Canımız dâhil her şeyimizi verdik
ancak ne şehit olabildik sonunda, ne de kimse övdü bizi… İhlâsımızı
kaybettik… Allah’ın rızasından başka kaybedecek bir şeyi olmayanlardık
yolun başında… Şimdi ellerimizde kaybetmekten korkacağımız çok şey
var amma her şeyimiz olan “o bir şeyi” kaybettik sonunda…”1016
İşte bu büyük yozlaşma, dünyevileşip sekülerleşerek, hevayı esas alıp
demokratikleşme sürecinde zihnî ve ahlâkî dönüşüm yaşayarak, zevklerin,
hazların, hırsların, servet, şöhret ve servetin, makam, mevki sahibi olmanın,
mal, mülk biriktirmenin peşinde savrularak İslami kimlik ve ilkeleri terk edenlerin
serüvenidir. Topluma Kur’an mesajını tebliğ edecek mü’min davetçilerin,
demokrasi ve laik siyaset karşısında net bir karşı tavır ve bağımsız İslami
kimlikli muhalif bir duruş sergilemek konusunda zaaf göstermeleri, üstelik
laik demokratik siyasete aktif destekçi olmaları, hem demokratik siyasete
toplum nezdinde meşruiyet sağlayarak toplumun en fazla şirke sürüklendik-
1016 https://www.milligazete.com.tr/makale/1223049/abdulaziz-kiransal/okcular-tepesini-terk-edenlere
≈ 336 ≈
Ahmed Kalka n
leri sapma alanında daha da mutmain olarak kalmalarına yol açmıştır. Hem
de tevhîdî uyanış süreci kesimlerinin de bir kısmının zamanla yaşadıkları gibi
inanmaya başlayarak sapmalarına, büyük çoğunluğun da en azından kirlenmelerine
sebep olmuştur.
İNSANLARIN PEYGAMBERLERE İHTIYACI
Nübüvvet, insanın yeryüzündeki konumunu, görevlerini, geliş yerini ve
varacağı yeri, gücünü ve kapasitesini gösterir, öğretir. Bu durum, insanlık
için bir okul gibidir. Hayatın nasıl yaşanacağını insan bu okulda öğrenir. Nübüvvet,
insanlar için bir “örneklik” kurumudur. İnsanın Allah karşısındaki konumunu
bu kurum tanıtır. İnsanın nasıl olması gerektiğini bu kurum canlı
örnekler halinde ortaya koyar. Vahy, insanları hayal olan bir hayata değil,
önlerinde canlı olarak kendi cinslerinden (beşer) peygamberlerin gösterdiği
somut örneğe dâvet eder.
İnsan, fıtrattan/yaratılıştan getirdiği birtakım duygulara sahiptir. İrâdesiyle
bu duygularını istediği gibi yönlendirir. Kendisine verilen nefis, iyi şeyleri de
isteyebilir; kötü şeyleri de. Toplu olarak yaşayan insanlar belli kurallara bağlı
olmazsa; huzur olmaz, haklar yerini bulmaz. İnsan, tutkularının esiri olarak
haddi aşabilir, mal ve dünyalığa haksız yere sahip olmak isteyebilir, diğer
insanlara hükmetmek, onları sömürmek isteyebilir. Bu aşırı davranışlar ise
insanlar arasında düşmanlığa ve huzursuzluğa sebep olur. Bu karışıklığın
çaresi topluma adâletin yerleştirilmesidir. Peki bu nasıl olacaktır ve bunu kim
gerçekleştirecektir?
Adâletin sağlanması için birtakım ölçülere, kurallara ve prensiplere ihtiyaç
vardır. Bu ölçüleri koyan, insan mı olmalı, yoksa insandan daha farklı bir üstün
güç mü? Bu ölçüleri insan kendisi koyarsa, şu ihtimaller akla gelebilir: Bu
ölçüleri koyan, diğer insanlar üzerinde haksız, bazen de sınırsız otorite kurar.
Ölçüyü koyanlara, kendi koydukları ölçü genellikle uygulanmaz. Konulan
ölçülere uymak zorunda olanlar arasından daha güçlü birisi çıkar, o ölçüleri
tanımaz ve kendisi yeni ölçüler koymak ister. İnsanlar hiç bir zaman mutlak
adâlet ölçülerini bulamazlar. Çünkü insanın zayıf tarafları ve kapasitesinin
yetersizliği söz konusudur.
İnsanlar için ölçü koyan öyle birisi olmalı ki, bütün bu sorunlar olmasın. O,
insanı tamamen bilen ve insandan güçlü biri olsun. Ölçüye uyanlara mükâ≈
337 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
fat, uymayanlara ceza verebilsin. Gücü ve kudreti tartışılmaz ve hükmünde
asla yanılmasın. Hiçbir noksanı bulunmasın, mutlak ve gerçek adâlet sahibi
olsun. Böyle birisi elbette insanlar arasından çıkmaz. Bu sıfatları ancak
âlemlerin rabbi Allah taşımaktadır. O Allah, insanın dünya ve âhiret mutluluğunu
sağlayacak İlâhî prensipleri, yeryüzünün halifesi olarak yarattığı insanlar
arasından seçtiği peygamberleri aracılığıyla bildirmektedir.
Peygamberlik kurumu olmasaydı, şüphesiz insanlar doğru yolu bulamazlardı.
İnsan, beşer olması dolayısıyla kendi aklı ve irâdesiyle nasıl hareket
edeceğini, nasıl kulluk yapacağını bilemez. Üstelik zayıf tarafları vardır, hırs
ve aşırı isteklere sahiptir. Bu şekilde yaratılan insanın sürekli “irşâd” edilmesi
gerekir. Kendisine doğru yol gösterilmeli, iyi ve kötü şeyler anlatılmalı, fenalıklardan
sakındırılmalı, hayırlı olan şeylere ve kulluğa teşvik edilmeli. İnsana,
hiç şaşırmayacağı, mutlak doğru olan prensipler verilmeli. Peygamberler bu
anlamda insanları irşâd eden mürşidlerdir. Öyleyse nübüvvet, İlâhî irşâd kurumudur.
Risâlet veya nübüvvet, Allah’ın insana olan rahmetinin bir tecellisidir. Başıboş
bırakılan insan tek başına, ne hidâyeti ne de güzel davranışları bulabilir.
İnsan, kendi kendine İlâhî güzelliklere ulaşamaz. Yaratılışı gereği bir rehbere,
üstün nitelikli bir imama/öndere muhtaçtır. Peygamberler, bu mânâda
insanların önderleridir.
Peygamberler, yeryüzünde canlı vahiylerdir. Allah’ın kullarından istediği
insan tipinin somut örnekleridir. Risâlet/peygamberlik görevi çalışılarak,
okuyarak elde edilebilecek bir makam değildir. Allah (c.c.) kulları içerisinden
üstün niteliklere sahip kimseleri elçi olarak seçer ve onlar vasıtasıyla insanlara
mesajını gönderir. Elçilerinin diğer insanları vahiyle terbiye etmesini ister.
Son Rasûl de diğer şerefli elçiler gibi, yalnızca mektup getiren postacı
benzeri, yani sadece mesajı (vahyi) getirip haber veren kimse değildir. O,
vahyi getirip haber verir, onu tebliğ etmek için çaba sarf eder ve o vahyi
bizzat uygular. Daha doğrusu vahyin hedefini bizzat yaşayarak gösterir.
Mü’minler O’na bakarak müslümanlığı nasıl yaşayacaklarını ve Allah’ın kendilerinden
ne istediğini öğrenirler. Rasûl, Allah’ın mesajını insanlara ulaştırırken
her türlü eziyet ve sıkıntıya göğüs gerer. Gerekirse vahyin düşmanları ile
mücâdele de eder.
≈ 338 ≈
Ahmed Kalka n
Peygamberler, insanlar arasında en emin/güvenilen insanlardır. Ahlâk ve
davranış bakımından üstün özellikleri vardır. Onlarda herhangi bir ahlâk düşüklüğü,
çirkin bir davranış veya günah işlemek yoktur. Onlar Allah’ın vereceği
mükâfâtın müjdecisi, azgınlara vereceği cezanın da korkutucusudurlar
(beşîr ve nezîrdirler).1017İnsanların sorunları ancak onların getirdiği ölçülerle
çözülebilir. İnsanlık ancak onların getirdiği mesaj ile gerçek huzura, insanlığa
ve kurtuluşa ulaşabilir.
Dünya hayatını nasıl yaşayacağımız konusundaki prensipler Allah tarafından,
peygamberleri ile bize bildirilmeseydi, insanların hepsi bugünkü İslâm
dışı görüşlere sahip olanlar gibi; kendi kafalarına, yani kendi hevâlarına uyacaklar
ve sayısız uydurma dinlerin peşinden gitmek zorunda kalacaklardı.1018
PEYGAMBERLERIN GÖNDERILIŞ GÂYELERI
1- Allah’a Dâvet:İnsanoğlunun dünyaya gönderilmesindeki asıl gâye,
Kur’an’ın da bize bildirdiği gibi, Yaratıcı’sını tanıyıp O’na hakkıyla kulluk etmektir.
“Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk/ibâdet etsinler diye yarattım.”
1019 İşte peygamberlerin gönderiliş sebeplerinin başında, bu kulluğun
nasıl yapılacağı, en açık bir şekilde insanlara öğretmek gelmektedir. Aslında
Allah’a inanmak, her doğan insanın fıtratında var olan bir gerçektir.1020 Her
insan, fıtratında, kendinden yüce, güçlü ve kuvvetli birine inanmayı ihtiyaç
olarak hisseder. Bazıları bu yüce varlığı, “tabiat güçleri” olarak algılarken,
diğer bazıları, kendi elleriyle yapıp taptıkları “put” olarak telakki eder. Gönderilen
her peygamber, kendi kavmini bu yüce gerçeğe dâvet etmiş, onlara,
inanılması gerekli olan Zât’ı bildirmiştir. “Senden önce hiçbir peygamber
göndermedik ki, ona; ‘Benden başka ilâh yoktur; o halde Bana kulluk
edin’ diye vahyetmiş olmayalım.”1021; “Andolsun Biz, ‘Allah’a kulluk edin,
tâğuttan sakının’ diye (emretmeleri için) her kavme bir peygamber gönderdik.”
1022
Tarih de açıkça ortaya koymuştur ki, insan, tek başına doğru bir şekilde
Yaratıcı’sını tanıyamamakta, O’na kulluk yollarını bilememektedir. Gönderilen
1017 6/En’âm, 48
1018 Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, Beyan Y., s. 487-489; 506-508
1019 51/Zâriyât, 56
1020 Buhâri, Cenâiz 92; Ebû Dâvud, Sünnet 17; Tirmizî, Kader 5
1021 21/Enbiyâ, 25
1022 16/Nahl, 36
≈ 339 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
peygamberler arasındaki devrede bile insan, pek çok bâtıl ve hurâfelere tapmış,
herhangi bir fayda ve zararı olmayan putlara, cansız varlıklara, yıldızlara
vs. ibâdet etmiştir. Gönderilen her peygamber, ümmetini Allah’a dâvet etmiş,
bu konuda büyük gayretler sarfetmiş, onlara gerçek Mâbud’u anlatmıştır.
Bütün peygamberler, hayatları boyunca bunun mücâdelesini vermiştir. Hz.
Nûh’un 950 sene gece-gündüz, gizli-açık bir şekilde, bütün yolları deneyerek
kavmini hidâyete çağırdığını, ancak toplumun buna yanaşmadıklarını1023
örnek verebiliriz.
2- Allah’ın Emirlerini Tebliğ: Peygamberlerin gönderiliş amaçlarından
bir diğeri, dini tebliğdir. Eğer onlar gelmeseydi biz, ibâdete ait meseleleri
bilemez, Allah’ın emir ve yasaklarını hiçbir zaman alamaz ve mükellefiyetlerimizi
kavrayamazdık. Namaz, oruç, zekât, hac gibi görevlerimizi; içki, kumar,
zina, ihtikâr/karaborsa ve faiz gibi haramları bilemezdik. Bütün bunları ve
bunlara benzer birçok meseleleri peygamberler vâsıtasıyla öğrenmiş bulunuyoruz.
Hayat ve medeniyetle beraber insan düşüncesinin de ilerlediği öne sürülür.
Asırlar içerisinde ve nesiller boyunca insanda meydana gelen değişikliğe
rağmen, ilk insanla bugünkü insan, insan olma bakımından müşterek, hatta
aynı mâhiyete sahiptir. İlk insanlarla günümüz insanının ortak ihtiyaçları ve
ortak kaderleri vardır. İnsanda değişmeyen bu ihtiyaçların çözümü için, insanlığın
ebedî kurallara bağlanması ve öyle tanzim edilmesi bir zarûrettir. Bu
ihtiyacın, durmadan değişen ve olgunlaştığı kabul edilen akıl ve ilim yoluyla
değil; mutlak ve ebedî esaslara sahip olan din yoluyla tanzim edilmesi gerekmektedir.
İlâhî emir ve yasakları insanlara ulaştıracak bir insana ihtiyacın varlığı inkâr
edilemez. Ve aynı zamanda bu elçinin bir insan olması da gereklidir. Allah
da bu elçileri insanlardan seçmiştir. Seçilen bu peygamberler, bu yüce görevi
tamamen yerine getirmiş, hiçbiri insanları Allah’a dâvetten geri kalmamışlardır.
“O peygamberler ki Allah’ın emirlerini insanlara tebliğ ederler,
Allah’tan korkarlar ve O’ndan başka kimseden korkmazlar.”1024; “Ey Rasûl!
Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O’nun elçiliğini
yapmamış olursun. Allah seni insanlardan koruyacaktır. Doğrusu Allah,
kâfirler topluluğunu hidâyete erdirmez.”1025
1023 29/Ankebût, 14; 71/Nûh, 9, 21
1024 33/Ahzâb, 39
1025 5/Mâide, 67
≈ 340 ≈
Ahmed Kalka n
3- İnsanları Doğru Yola Dâvet: İnsan, kendisinde bulunan birtakım
özelliklerden dolayı, zaman zaman “sırât-ı müstakim” dediğimiz, doğru yoldan
sapabilir. Ancak ona, bu sapmasını haber vererek, onun yeniden
fıtratına dönmesine, iyilikleri yakalayıp onları işlemesine yardımcı olacak birtakım
uyarıcılar gelmiştir. İşte bunlar, Allah’ın kendilerini seçip görevlendirdiği
peygamberlerdir. Evet, gelen her peygamber, etrafındaki insanları uyarmış,
yanlış yolların kötülüğünü izah etmiş, onları sırât-ı müstakime yönlendirmeye
çalışmıştır. “Elif Lâm Râ. (Bu Kur’an,) Rablerinin izniyle insanları karanlıklardan
nûra/aydınlığa, yani her şeye gâlip (ve) övgüye lâyık olan Allah’ın
yoluna çıkarman için sana indirdiğimiz bir kitaptır.”1026
4- İnsanlara Örnek Olmak: Peygamberlerin gönderiliş gâyelerinden
birisi de, her konuda insanlara örnek olmalarıdır. Nebîlerin fıtratları temiz,
rûhî yönden pek yüksek, irâdeleri ise, çok güçlüdür. Kur’an da Rasûlullah’a,
diğer peygamberlerin yolunu takip etmesini emretmekle, aynı zamanda diğer
insanları da bu konuda uyarmıştır. “İşte o peygamberler, Allah’ın hidâyet
ettiği kimselerdir. Sen de onların yoluna uy!”1027 Buradan da, her
konuda peygamberlere uymanın ve onları örnek almanın, insanlar için bir
emir olduğunu anlıyoruz.
Her şeyden önce, peygamberlerin kendi hayatları, hakikaten çok büyük
bir ahlâkî temizlik ve dürüstlük örneğidir. Bunlar, insanlara dinî ve ahlâkî
hakikatleri bildirmekten, onlara her bakımdan faydalı olmak ve hizmet etmekten
başka bir şey düşünmemişler, hiçbir menfaat hırsı gütmemişlerdir.
Onların hayatlarını ve davranışlarını düşünürken, insan gerçekten heyecan
duymaktadır. Sonra onların din ve ahlâk namına getirdikleri ölmez prensiplerin
doğruluğu, asırlar sonra dahi meydandadır. Kur’an, “onların hepsi de
sâlih kimselerdendi.”1028 demekle, peygamberlerin bütünü hakkında değer
hükmünü bildirmiştir.
Allah, olgunluk ve fazilette, onları birer örnek ve numûne kılmıştır. Çünkü
onlar, akıl yönüyle mükemmel, hedef ve yöneliş yönüyle tertemiz, şeref ve
rütbe yönüyle de bütün insanlardan üstündürler. “Andolsun, size, Allah’ı ve
âhiret gününü umanlara ve Allah’ı çokça zikredenlere Allah’ın rasûlü’nde
güzel bir örnek vardır.”1029 Peygamberler, bütün insanlık için, en güzel birer
1026 14/İbrahim, 1
1027 6/En’âm, 90
1028 6/En’âm, 85
1029 33/Ahzâb, 21
≈ 341 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
önder, en güzel birer örnektirler. Herkes, onlara uymak ve onların metodlarını
tâkip etmekle yükümlüdür.
5- İnsanları Bâki Âleme Yönlendirme: İnsanoğlu, yaratılışı gereği
dünyaya karşı aşırı bir şekilde sevgi beslemektedir. Hz. Peygamber’den rivâyet
edilen şu hadiste de, onun bu yönüne dikkat çekilmiştir: “Şâyet insanoğlunun
bir vâdi dolusu altını olsa, yine o, iki vâdi dolusu olmasını
arzu eder. İnsanoğlunun ağzını (aç gözlülüğünü) topraktan başkası doyurmaz.”
1030 Âhiret hayatı, peygamberler olmaksızın aklın hakikatini anlayamayacağı,
gaybe âit işlerdendir. İşte peygamberler, devamlı olarak dünyaya
meyilli olan insanları, bu âleme doğru yönlendirmeye çalışmışlardır.
Kur’ân-ı Kerim’in pek çok âyetinde, dünya hayatının bir aldanma metâı olduğu,
1031insanlar için çok süslü gösterildiği,1032 oyun ve oyalanmadan ibaret
olduğu,1033 dünyadaki nimetlerin geçici olup asıl bitmeyen ve tükenmeyenlerin
âhiret yurdunda olacağı1034 üzerinde durulmuştur.
Günümüzde şu gerçeğin görülmemesi mümkün değildir: Âhiret inancının
olmadığı toplumlarda, huzur ve mutluluktan söz etmek hiç de kolay değildir.
Zira insanoğlunun hemen yarısını teşkil eden çocuklar, yalnız cennet fikriyle,
onlara dehşetli ve ağlatıcı görünen ölümlere karşı dayanabilirler ve bu ümitle
sevinçli bir şekilde yaşayabilirler. İnsanlığın azımsanamayacak bir bölümünü
teşkil eden ihtiyarlar, uhrevî hayatla yakınlarında bulunan kabre karşı
tahammül gösterebilirler. Toplumun önemli bir kesimini oluşturan gençler,
delikanlılar aşırı bir şiddette olan duygularını, nefislerini, hevâ ve isteklerini;
tecavüzlerden, zulüm ve haksızlıklardan, ancak cennet düşüncesi ve
cehennem korkusuyla dizginleyebilirler. Böyle mutlu bir toplumu da ancak,
getirmiş oldukları prensiplerle insanları istikamete götüren peygamberler kurabilmişlerdir.
6- Dünya-Âhiret Dengesini Sağlama: Peygamberler, dünya ve ukbâ
dengesini kurmak için gelmişlerdir. Onların getirdiği muvâzene/denge ile insanoğlu,
ifrat ve tefritten kurtulacak ve istikameti bulacaktır. Ne papazlar ve
ruhbanlar gibi bütün bütün dünyayı terkedip manastırlara çekilme, ne de
her şeyiyle dünyaya dalıp ona kul-köle olma değil; sürekli orta yolu bulma
1030 Buhârî, Rikak 10; Tirmizî, Menâkıb 32, 64
1031 3/Âl-i İmrân, 185; 13/Ra’d, 26; 31/Lokman, 33
1032 2/Bakara, 212; 3/Âl-i İmrân, 14; 57/Hadîd, 20
1033 6/En’âm, 32; 29/Ankebût, 64; 47/Muhammed, 36
1034 4/Nisâ, 77; 16/Nahl, 96; 35/Fâtır, 5
≈ 342 ≈
Ahmed Kalka n
ve yaşama ki, bu da ancak vahyin aydınlık dünyasında elde edilebilecek bir
nasiptir. Yoksa akıl ve vicdanla böyle bir denge kurulamaz.
İslâm’da insanın dünyadan tamamen çekilmesi ve kendini sadece namaza
oruca vermesi istenmediği gibi; aynı zamanda kendini tamamen maddeye
kaptırıp onun arkasından devamlı koşması da tavsiye edilmemiştir. Bilakis,
dünya-ukbâ uygunluğu, dünyanın âhirete bir tarla kılınması tavsiyesinde
bulunulmuştur. Mü’minin dünya ve âhiret mutluluğunu beraber istemesi,1035
Karun gibi sadece dünyaya takılıp kalınmaması,1036 ama bununla birlikte,
çeşitli nimetlerden istifade edilebilmesi1037 de, yine İslâm’ın, dolayısıyla bütün
peygamberlerin prensipleri arasındadır.
7- İtiraz Kapısını Kapatma: Peygamberlerin gönderiliş sebeplerinden
biri de, insanların âhirette Allah’a karşı herhangi bir itirazlarının olmasını önlemektir.
“Müjdeleyici ve sakındırıcı olarak peygamberler (gönderdik) ki, insanların,
peygamberlerden sonra Allah’a karşı bir bahaneleri olmasın. Allah
azizdir, hakimdir.”1038 Yani iman ve itaat edenlere, âhirette ecir ve sevap
ile müjde vermek; küfür ve isyan edenlere, cehennem azâbını haber verip
çekindirmek üzere elçiler gönderilmiştir ki, azâbı gördükleri zaman mâzeretleri
kalmasın: “Eğer Biz, bundan önce onları helâk etseydik, muhakkak ki
şöyle diyeceklerdi: ‘Ey Rabbim! Bize bir peygamber gönderseydin de, şu
aşağılığa ve rüsvaylığa düşmeden önce âyetlerine uysaydık!”1039 Peygamber
gönderilmemiş olsaydı, demek ki insanlar, bunu bahane edeceklerdi:
“Vaktiyle bize bunları bildirseydin, hükümlerini, şeriatını, kanunlarını bildiren
bir peygamber gönderseydin de, bilmediklerimizi öğrenip onlara tâbi olsaydık
ve felâketler başımıza gelmeseydi ne olurdu; bize bir elçi gönderseydin
de böyle alçak ve rezil olmadan önce, senin âyetlerine uysaydık” diyebileceklerdi.
İşte bu mâzeret kapısını Allah, peygamber göndermekle kapatmıştır.
Kıyâmet gününde Allah, bütün insanları toplayacak, her peygamberi de
aynı zamanda kendi ümmetine tebliğde bulunduğuna dair şâhit olarak getirecektir:
“Kıyâmet gününde, her ümmete bir şâhit getirdiğimizde halleri
ne olacaktır? O gün, inkâr edip peygambere isyan edenler, yerle bir ol-
1035 2/Bakara, 200-201
1036 28/Kasas, 81
1037 7/A’râf, 31-32, 157
1038 4/Nisâ, 165
1039 20/Tâhâ, 134
≈ 343 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
mayı isterler. Allah’tan hiç bir sözü gizleyemezler.”1040 Yine onlar, kıyâmet
gününde, cehenneme atılmadan önce, o korkunç âkıbete götürülürken,
kendilerine işlemiş oldukları suçlardan sorulur da, onlar, bunu itiraf ederler:
“Cehennem, öfkeden parçalanacak bir hale gelir. Cehenneme her
topluluk atıldığında, zebâniler onlara: ‘Size bir uyarıcı gelmemiş miydi?’
diye soracaklardır. Onlar da: ‘Evet, uyarıcı gelmiş, fakat biz yalanlamıştık
ve Allah hiçbir şey indirmedi; siz ancak büyük bir sapıklık içindesiniz’
demiştik diye cevap verirler. ‘Eğer dinlesek veya düşünseydik, alev alev
yanan cehennemin ehlinden olmazdık’ derler. İşte böylece günahlarını
itiraf ederler. Kahrolsun alev alev yanan o cehennem ehli!”1041
Her peygamber, insanları inandırmak ve inanmayanların da bahanelerine
meydan vermemek için bazı mûcizelerle gelmiştir. Artık bundan böyle
kimsenin itiraza hakkı yoktur. Allah, inanmamızı istediği hakikatleri, peygamberleriyle
gâyet açık bir şekilde gözler önüne sermiştir. Zaten bu da, onların
gönderiliş gayelerinden biridir. Ayrıca önemli bir nokta da, Allah, “Biz, peygamber
göndermedikçe azab edici değiliz.”1042 buyurmaktadır. Demek ki,
peygamberler gönderildiği için mizan ve terazi kurulacak ve kimsenin mâzeretine
(daha doğrusu bahanesine) bakılmadan herkesin hesabı sorulacaktır.
8- İnsan Fıtratına Uygun Olan Gerçek Din Duygusunu Öğretme:
İlk insanla beraber ortaya çıkan Hak din, çağlar boyunca inanların rûhunu
tatmin etmiş, meraklarını gidermiştir. Dinin bu vasfı, kaynağının sağlamlığındandır.
Günümüz dünyasında da, bütün eski dönemlerde olduğu gibi, insanların
büyük çoğunluğu Allah’a inanmakta ve tüm varlıkları O’nun eseri
olarak kabul etmektedir. Din, insanlığın en önemli gereksinimlerindendir.
İnsanlar, İlâhî ve uhrevî hakikatleri, kendi akıllarıyla idrâk edemezler. Zira
aklın kapasitesi sınırlıdır. Akıl, insanları çeşitli yollara götürebilir. Büyük hakikatlere
dair söz söylemek iddiasındaki filozofların, insanlığa ne kadar değişik,
hatta birbirini yalanlayan, zıt yollar çizdikleri bilinir ve bilinmesi gerekir.
Allah, lütfu ile zaman zaman yeryüzünün çeşitli bölgelerinde, İlâhî tebliği alıp
kavimlerine ulaştıracak insanlar seçmiştir. Zira, hayatın, yaşayış tarzının, İlâhî
tâlimata göre tanzim edilmesi gerekmektedir. İnsan fıtratı da, bu evreni var
eden bir yaratıcıya ibâdet etmekle donatılmış gibidir ki, bunu, Kur’ân-ı Kerim,
şu âyetiyle kullara ifade etmektedir: “Sen, yeryüzünü, hanîf (tevhid eri,
1040 4/Nisâ, 41-42; 16/Nahl, 89
1041 67/Mülk, 8-11
1042 17/İsrâ, 15
≈ 344 ≈
Ahmed Kalka n
Allah’ı birleyici) olarak dine, yani Allah insanları hangi fıtrat üzere yaratmış
ise o fıtrata çevir. Allah’ın yaratışında değişme yoktur. İşte dosdoğru din
budur; fakat insanların çoğu bilmezler.”1043İnsanlar, fıtraten sağlam, fikir
ve düşünce yönüyle düzgün oldukları müddetçe, dine yönelmeleri devam
edecektir. Çünkü insanın duygu ve düşüncelerinin yöneldiği en kıymetli şey,
dindir. Aynı zamanda onu, diğer yaratıklardan ayıran en belirgin öge de din
ve onu yaşamadır. İşte peygamberler de, insanların muhtaç oldukları gerçek
dini getirerek, onların bu ihtiyaçlarını en güzel bir şekilde karşılamışlardır.
9- İnsanlara, Doğru Kuralları Gösterme: Nübüvvet görevlerinden birisi
de, Allah’tan almış oldukları dosdoğru kurallar vasıtasıyla, hem bu, hem
de öbür dünyada insanları saâdete götürecek, faziletli davranışlara yönlendirmektir.
İnsanların tek başlarına, iyi şeylerin tamamını kavrayıp onların gerektirdiği
doğrultuda hareket etmeleri söz konusu değildir. Zira insanların
arzu, istek ve menfaatleri farklı farklıdır. Buna en büyük delil, bugünkü dünyanın
içinde bulunduğu durumdur. Pek çok zulüm işlenmesine, haksızlıklar
yapılamasına, insan hakları çiğnenmesine rağmen birçokları, medeniyetin
zirvesinde olduğunu pek rahat bir şekilde söyleyebiliyorlar. İşte bundan dolayıdır
ki, peygamberlerin risâleti, toplumu düzeltip insanları Allah’a kul olma
noktasına getirecek kuralları açıklamak ve yine toplumu felâkete sürükleyip
Allah’ın gazabını gerektirecek, kötü hareketlere dikkat çekmektir.
Kur’ân-ı Kerim’i incelediğimizde, her peygamberin, kendi dönemindeki
insanları doğruya sevk edip, kötü şeylerden sakındırdığını görürüz. Hz.
Nûh, insanları putlara tapmaktan sakındırmış, tutmaları gereken yolu göstermiş,
1044 Hz. İbrahim, kavmiyle büyük mücâdeleler vermiş, akıl yönünden
değişik metodlar kullanarak doğruları göstermeye çalışmış,1045 Hz. Sâlih,
kavmini kötü şeylerden ve kötü kimselere uymaktan sakındırmış,1046 H z.
Lût, kavmi arasında yaygın olan livâtadan (homoseksüellikten) vazgeçirmeye
çalışmış ve bu uğurda çetin mücâdeleler vermiş,1047 Hz. Şuayb, ölçü ve
tartıda eksiklik yapan kavmini bu davranışlarından caydırmaya uğraşmıştır.
1048 N etice i tibariyle h er p eygamber, k avmiyle b una b enzer n ice m ücâdelelerde
bulunmuştur. “Şüphesiz her ümmete bir peygamber gelmiştir.
Peygamberleri geldiğinde, aralarında adâletle hümolunur. Onlara asla
1043 30/Rûm, 30
1044 7/A’râf, 59-64; 10/Yûnus, 71-73...
1045 6/En’âm, 76-79, 80-83; 21/Enbiyâ, 58-67...
1046 7/A’râf, 73-79; 11/Hûd, 61-68...
1047 7/A’râf, 80-82; 11/Hûd, 77-80...
1048 7/A’râf, 85-86; 11/Hûd, 84-85...
≈ 345 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
zulmedilmez.”1049”Muhakkak ki Biz, peygamberlerimizi açık delillerle/mûcizelerle
gönderdik. İnsanlar, aralarında adâleti hâkim kılsınlar diye, o
peygamberlere kitap ve ölçü/nizam indirdik.”1050
10- Ahlâk Eğitimini Gerçekleştirme: İnsan için hem iyilik, hem de
kötülük yolu açıktır. “Biz, ona her iki yolu da (hayır ve şerri) göstermedik
mi?”1051; “Gerçekten de nefis, kötülüğü emreder.”1052 Ancak insan, arzu
ve isteklerini yönlendirme, sınırlama ve frenleme gücüne sahiptir. “Rabbinin
azametinden korkup kendini şehevî arzulardan koruyana gelince, onun
da varıp kalacağı yer mutlaka cennettir.”1053
Fakat her insan, nefsine hâkim olamayabilir. Demek ki insanda, bir şeyi
emreden veya yasaklayan gizli bir güç vardır. Kötülüklere karşı insanı dizginleyen
en önemli faktör, Allah’a inanma ve yaptıklarının hesabını verme düşüncesidir.
Ahlâk eğitimi de diyebileceğimiz bu davranışları en iyi, peygamberler
vermiştir. Onlar, getirdikleri kanunlarla,insanlar arası münasebetleri en
iyi bir şekilde ayarlamaya çalışmışlar, onları güzel ahlâka yönlendirmişler ve
bu konuda en güzel birer örnek olmuşlardır. Kur’ân-ı Kerim de, peygamberimizin
bu yönüne dikkatleri çekmiş, O’nun yüce bir ahlâkla yaratıldığını vurgulamıştır.
1054 Ayrıca peygamberimiz de, kendisinin, “güzel ahlâkı tamamlamak
için gönderildiğini”1055 ifade etmiştir.1056
PEYGAMBERLERIN DÂVETLERININ ÖZELLIKLERI
1- Rabbânîlik: Kur’an’da peygamberlik, Allah’ın kulları arasından seçtiği
şahıslara verdiği bir lütuf ve rahmet olarak takdim edilir. İnsanların kendi istek
ve çabalarıyla bu unvânı elde etmeleri mümkün değildir. Peygamberlerin,
Allah tarafından bu görev için tercih edildiğini,1057 onların seçkin1058 kişiler olduğunu
belirten âyetlerin yanında; Allah’ın, peygamberliği dilediği kimselere
vereceğini ifade eden âyetler de vardır.
1049 10/Yûnus, 47
1050 57/Hadîd, 25
1051 90/Beled, 10
1052 12/Yûsuf, 53
1053 79/Nâziât, 40-41
1054 68/Kalem, 4
1055 Ahmed bin Hanbel, II/381; Muvattâ, Hüsnü’l-Hulk 8
1056 Muhittin Akgül, Kur’ân-ı Kerim’de Peygamber, Işık Y., s. 28-36
1057 3/Âl- İmrân, 33; 7/A’râf, 144...
1058 27/Neml, 59; 38/Sâd, 47
≈ 346 ≈
Ahmed Kalka n
Hiçbir peygamber, düşünüp taşınıp kendi aklına göre, “şöyle bir sistem
ortaya koyayım” diyerek işe başlamamıştır ve başlamaz. Doğrudan doğruya
Allah, insanlar içinden bir kimseyi peygamber yapmayı diler. Vakti gelince,
tamamen peygamberlik için yaratılmış bu seçkin insana, peygamberlik vazifesini
duyurur, o da peygamberliğini ilân eder. Nübüvvet, Allah’ın istediğine
verdiği bir görevdir. O, ne akıl, ne çalışma, ne çok ibâdet ve ne de verâset
yoluyla ulaşılacak bir şeydir. Onların getirmiş olduğu her şey, vahiyden ibarettir.
Onlardan her biri, şöyle der: “Ben yalnızca bana vahy olunana uyuyorum.”
1059
Bulundukları çevre şartları, ekonomik ve sosyal hâdiseler, onların konumlarını
asla değiştiremez. Onlar, bildikleri yolda hedeflerine varmaya çalışırlar.
Vazifelerini yaparlarken de, muhâtaplarının kabul veya reddi onları pek bağlamaz.
Onların vazifesi, sadece tebliğ edip anlatmak ve İlâhî emirleri tatbik
etmekten ibarettir. Muhâliflerin dedikleri, söyledikleri veya yaptıkları, onların
tavırlarını değiştirmez. Mesajlarını, çarpıtmadan, eğip bükmeden net bir şekilde
toplumlarına iletirler. Dâvâları adına tâviz vermeleri, kat’iyyen düşünülemez.
“Ayı bir eline, güneşi diğer eline koysalar, peygamberler, bu dâvâlarından
kesinlikle vazgeçmezler.”
2- Tevhide Çağrı: Bütün peygamberlerin tebliğ ettiği din olan İslâm’da
temel nokta, tevhid bayrağı altından toplanmaktır. Bunun da esası, kelime-i
tevhiddir. “...Yalnız Allah’a kulluk edelim ve O’na hiçbir şeyi şirk/ortak koşmayalım...”
1060 Bütün peygamberlere baktığımızda, hepsinin temel gayeleri
olan, insanları Allah’ın varlığına ve birliğine çağırdıklarını görürüz. Her
peygamber, çevresindekilere şunları söylemiştir: “Ey kavmim! Allah’a kulluk
edin. Sizin için O’ndan başka ilâh yoktur.”1061
Bütün peygamberlerin dâvetlerindeki esas tema, temel vurgu, insanları
sadece Allah’a kulluğa ve O’na inanıp teslim olmaya yöneliktir. “Andolsun
Biz, her ümmet/millet içinde; ‘Allah’a kulluk edin; tâğuttan (ona itaatten)
kaçının’ diyen bir rasûl gönderdik.”1062 Bunlardaki söz birliği ve hepsinin
tevhid hakikatiyle gelmesi de, yine peygamberlik kurumuna ait bir özelliktir.
Onun içindir ki, Allah Rasûlü: “Ben ve benden evvel gelen bütün peygamberlerin
söylediği en faziletli söz: ‘Lâ ilâhe illâllahu vahdehû lâ şerîke
1059 6/En’âm, 50; 7/A’râf, 203...
1060 3/Âl-i İmrân, 64
1061 5/Mâide, 72, 117; 7/A’râf, 59, 65, 73, 85...
1062 16/Nahl, 36
≈ 347 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
lehû”(Bir tek olan ve hiç ortağı bulunmayan Allah’tan başka ilâh/tanrı yoktur)
sözü veya bu anlama gelen sözdür.”1063 buyurmuştur.
3- Ücret İstememe: Peygamberlerin, yaptıkları hizmetler karşılığında
insanlardan hiçbir beklentileri yoktur. Diğer insanların böyle bir şeyi arzulamaları
mümkün olabilir. Ancak Kur’an, peygamberlerin böyle bir istekte
bulunmadıklarını söylemektedir. Onlardan her birinin, bu konudaki yegâne
sözü: “Ben sizden hiçbir ücret/karşılık istemiyorum. Benim ücretim/
mükâfatım ancak Allah’a aittir.”1064 cümlesi olmuştur. Onlar, bunun karşılığını
Allah’tan beklerler. Nasihatleri ve irşadları karşılığında, insanlardan bir
övgü de beklemezler. Yegâne istekleri, Allah rızâsı ve âhiret sevabıdır.
4- Kavimlerinin Diliyle Gelme: Allah, insanlara olan merhametinden
dolayı, gönderdiği her peygamberi, insanlar ondan, anlaşılması gerekli olan
şeyleri kolaylıkla kavrayabilsinler ve anlasınlar diye, kendi kavminin diliyle
göndermiştir. Allah’ın âdeti, sünneti böyledir. Öteden beri, her peygamber,
gönderildiği ümmetin ve özellikle içlerinde oturduğu topluluğun dili ile gönderilmiştir.
Tâ ki, tebliğine emredilmiş olduğu şeyleri kavmine anlatsın, anlattırsın.
Çünkü bir peygamberin peygamberliği, gerek kavmine ait olsun ve
gerek daha başkalarını da kapsasın, mutlaka o peygamber, öncelikle kavmini
dâvet edecek ve ilk işi onlara peygamberliğini anlatmak olacaktır. Bu
ise, onların en iyi, en kolay anlayabilecekleri kendi dilleriyle açıklamaya bağlıdır.
Şâyet Kur’an, başka bir dille indirilseydi, peygamberin de içlerinde bulunduğu
ve ilk önce hitap edeceği kavmi anlamayacaktı. Kur’an, bu durumu
şöyle dile getirir: “Eğer Biz bu Kur’ân’ı, yabancı bir dille indirseydik, iman
etmeyenler, mutlaka diyeceklerdi ki, ‘âyetleri uzun uzadıya açıklamalı değil
miydi? Arap bir peygambere yabancı dil, öyle mi?”1065 Peygamberler,
içinden çıktıkları toplumlarının diliyle gönderilmeseydi, diğer kavimlere tebliğ
etmek ve mesajı umûmileştirmek için, ilk neşredenler yetişmeyecek ve bundan
dolayı, hiçbir topluluk hakkında Allah’ın kesin delili gerçekleşmeyecekti.
“Allah, her peygamberi kendi kavminin diliyle göndermiştir.”1066
5- Hedef ve Gâyenin Açıklığı: Bütün peygamberler, insanların fıtratlarına
uygun bir şekilde hareket eder, onlara akıllarının alabileceği sadelikte
hitap ederlerdi. Çünkü dâvetçinin, konuşmalarında, sohbetlerinde sözünün
1063 Muvattâ, Kur’an 32, Hacc 246
1064 10/Yûnus, 72; 11/Hûd, 29, 51...
1065 41/Fussılet, 44
1066 Ahmed bin Hanbel, V/158
≈ 348 ≈
Ahmed Kalka n
muhâtapları tarafından anlaşılır netlikte ve sadelikte olması gerekir. Aksi takdirde
dediği anlaşılmaz, sözleri hedefini bulamaz. “(Ey peygamber!) Sen,
insanları Rabbinin yoluna hikmet ve güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel
şekilde mücâdele et.”1067
İnsanlar, çoğu hususta birbirinden farklıdır. Zekâ ve ilimleri farklı olduğu
gibi, karakter ve duyguları da farklıdır. Ayrıca düşünce ve tasavvurlarında
farklı oldukları gibi, eğilim ve yönelişlerinde de farklılık gösterirler. Bütün bu
farklılıklar, dâvet ve dâvetçilerin, onları etkileyecek ve karakterlerine münasip
düşecek bir şekilde giriş yapmalarını mecburi kılmaktadır. Bu noktayı çok iyi
bir şekilde bilen peygamberler, gâyet açık ve net bir şekilde, aktaracakları
şeyleri aktarmış, insanların anlamakta güçlük çekecekleri bir metottan uzak
durmuşlardır. Tekellüfe/zorluğa girilmemiş,1068 en kolay ve açık deliller ileri
sürülmüş,1069 anlatılacak şeylerde bir kapalılık bırakılmamıştır.1070
6- İhlâs ve Samimiyet: İhlâsı, “yapılan bir şeyi Allah için yapma ve bunu
Allah’tan başkasının görmesini istememe” şeklinde tanımlayabileceğimiz
gibi, “yapılan bir harekette, diğer insanların değerlendirmelerini göz ardı
etme ve onların düşüncelerinden kaçınma” diye de tarif edebiliriz. İşte peygamberler,
bütün işlerinde ihlâsa erdirilen şahsiyetlerdir. İhlâs ve samimiyetin
zirvesini onlar tutmuştur. Kur’an, onların bu yönlerini bazı peygamberlerin
şahsında şöyle anlatmaktadır: “Kitab’da Mûsâ’yı da an! Gerçekten o, ihlâsa
erdirilmiş bir rasûl, nebî idi.”1071 Hz. Yusuf için: “Şüphesiz o, ihlâsa erdirilmiş
kullarımızdandır.”1072 Ve Hz. Peygamber’e ise: “Şüphesiz ki Kitab’ı
sana hak olarak indirdik. (O halde sen de) dini O’na has kılarak, ihlâs ile
Allah’a kulluk et!”1073; “De ki: ‘Ben dinimde ihlâs ile (dini O’na has kılarak)
ancak Allah’a ibâdet ederim.”1074
SON PEYGAMBER
Allah son peygamber olarak Hz. Muhammed (s.a.s.)’i göndermiştir. Ondan
sonra artık peygamberlik kapısı kapanmıştır. Yani, bir daha peygamber
gelmeyecektir. Peygamberlerin en üstünü ve en faziletlisi Hz. Muhammed’dir.
1067 16/Nahl, 125
1068 38/Sâd, 86
1069 2/Bakara, 258
1070 12/Yûsuf, 108
1071 19/Meryem, 51
1072 12/Yûsuf, 24
1073 39/Zümer, 2
1074 39/Zümer, 14; Muhittin Akgül, a.g.e., s. 37-40
≈ 349 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
“Biz Seni âlemlere rahmet olarak gönderdik.”1075 “Şüphesiz Allah ve melekleri
Peygamber Muhammed’i överler/salât getirirler). Ey iman edenler!
Siz de O’nu övün (O’na yardım edin), O’na salât ve selâm getirin.”1076
Müslümanların örnek alması gereken kişi, tek önderimiz Hz. Muhammed’dir.
Müslümanlar yaşayış tarzını, en ufağından en büyüğüne bütün hal
ve hareketlerini O’nu örnek alarak düzenlerler. Allah Kur’an’da şöyle buyuruyor:
“Ey inananlar! And olsun ki, sizin için, Allah’a ve âhiret gününe
kavuşmayı umanlar ve Allah’ı çok zikredenler için Rasûlullah en güzel
örnektir.”1077
Peygamber’e itaat Allah’a itaattir. Allah Kur’an’da şöyle buyuruyor: “(Ey
Muhammed) de ki, Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki, Allah da sizi ve
günahlarınızı bağışlasın. Allah affeder ve merhamet eder. De ki Allah’a ve
Peygamber’e itaat edin. Yüz çevirirlerse bilsinler ki Allah, inkâr edenleri
sevmez.”1078
MÜTENEBBÎ/SAHTE PEYGAMBER
Mütenebbî: Son peygamber olarak Hz. Muhammed (s.a.s.)’in gelmesi
ve O’ndan sonra başka peygamberin gelmeyecek olmasına rağmen, Hz.
Muhammed (s.a.s.)’den sonra peygamberlik iddiasında olan kimselere verilen
isimdir. Bunlara yalancı peygamber de denir. Bu kişiler; ya deli, ya şöhret
düşkünü veya basit çıkar peşinde koşan insanlardır.
İlk mütenebbi, Peygamberimiz zamanında ortaya çıkan Müseylimetü’l-
Kezzab’tır. Bu yalancı peygamber, Hz. Ebu Bekir’in halifeliği zamanında
yapılan savaşta öldürülmüştür. Son zamanların sahte peygamberlerinden
Hindistan’da Sör Seyyit Ahmet nice fitnelere sebep olmuş bir İngiliz ajanıdır.
Yine 20. asrın mütenebbîlerinden Reşad Halife de, Amerika’daki bir mescidde
meçhul birisi tarafından öldürülmüştür. Ankara’daki İskender Evrenesoğlu
(İskender el-ekber) gibi, içinde Demirel’den, bazı bakanlardan isim isim
bahseden Allah’tan “kitap” getirdiğini iddia eden meczup insanlar da câhil
halkı kandırarak bu tür komik iddialarda bulunabilmektedir.
1075 21/Enbiyâ, 31
1076 33/Ahzâb, 56
1077 33/Ahzâb, 21
1078 3/Âl-i İmrân, 31-32
≈ 350 ≈
Ahmed Kalka n
PEYGAMBERLERIN SIFATLARI
1-) S ıdk; Doğruluk demektir. Peygamberler, hem sözlerinde hem de
işlerinde doğru sözlüdürler. Asla yalan söylemezler. “Kitapta İbrahim’i de
an. O, dosdoğru (sıddîk) bir nebî idi.”1079 Yine bütün peygamberlerin doğru
olduklarını, örneklendiren benzer âyetlerde, Hz. İsmâil,1080 Hz. İdris,1081 Hz.
Yusuf1082 için sıdk sıfatı verilir; diğer peygamberlerin de sâdık oldukları başka
ifadelerle anlatılır.
2-) Emanet; Güvenilir olmak demektir. Peygamberler güvenilir insanlardır.
Peygamberler asla emanete hıiânet etmezler. “Bir peygamber için,
emanete hiyanet etmek olur şey değildir.”1083 Mekke müşrikleri Peygamberimize
“Muhammedü’l-emîn” diyorlardı. Peygamberimizin en azılı düşmanı
olan bu müşrikler, en değerli eşyalarını Peygamberimize emanet ediyorlardı.
3-) Fetânet; Peygamberler, insanların en zekileri ve en akıllılarıdır.
4-) İsmet; Günah işlememek demektir. Peygamberler küçük veya büyük
günah işlemezler. Ancak, insan olduklarından dolayı “zelle” denilen çok
küçük hatalar yaparlar. Bu küçük hatalar derhal Allah tarafından düzeltilir.
5-) Tebliğ; Bildirmek demektir. Peygamberler Allah’tan almış oldukları
emirleri mutlaka insanlara bildirmişlerdir. Hiçbir şeyi gizlememişler; hiçbir şey
ilave etmemişlerdir. “O peygamberler ki Allah’ın emirlerini insanlara tebliğ
ederler, Allah’tan korkarlar ve O’ndan başka kimseden korkmazlar.”1084
Bütün peygamberler, tebliğ görevini yapmak için büyük meşakkat ve çilelere
göğüs germişlerdir. Hatta bazıları bu uğurda canlarını feda etmişlerdir.
Peygamberler, gördükleri tüm kötülükleri mutlaka elleriyle veya dilleriyle düzeltmeye
çalışmışlardır.
Peygamberler âdil kimselerdir. Adâlete ters hiçbir iş yapmazlar. Peygamberler,
görevlerinden azl olunmazlar. Peygamberlik çalışmakla elde edilmez.
Allah, onu dilediğine vermiştir. Peygamberler seçilmiş, seçkin insanlardır;
soyları temizdir. Güzel ahlâk sahibidirler. Yaratılışları ve sûretleri de güzeldir.
1079 19/Meryem, 41
1080 19/Meryem, 54
1081 19/Meryem, 57
1082 12/Yusuf, 46
1083 3/Âl-i İmrân, 161
1084 33/Ahzâb, 39
≈ 351 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Allah’tan başkasından korkmazlar. Bütün bunlarla birlikte, peygamberler,
beşerdir, yani bizim gibi insandırlar. İnsanlar için tabii olan yeme-içme, evlenme,
uyuma, yanılma, unutma, hastalanma... gibi hususlar peygamberler
için de mümkündür. Fizikî bünye ve ihtiyaçları itibariyle diğer insanlardan
farksızdırlar.1085
KUR’AN’DA İSMI GEÇEN PEYGAMBERLER
Peygamberlik makamı Hazreti Adem ile başlayıp Hazreti Muhammed
Mustafa ile son bulmuştur. Bu iki peygamber arasında ne kadar peygamber
gelip geçtiğini Allah’tan başka hiç kimse bilemez. Bütün peygamberler
Kur’an-ı Kerim’de açıklanmamıştır. “Bir kısım peygamberleri sana anlattık,
bir kısmını ise anlatmadık.”1086 Fakat, her ümmete (topluma) peygamber
gönderildiği ifade edilmektedir. Kur’an’da ismi geçen 25 peygamber vardır.
Bu peygamberler şunlardır:
Âdem, İdris, Nuh, Hud, Sâlih, Lut, İbrahim, İsmail, İshak, Yakub, Yusuf,
Şuayb, Harun, Mûsâ, Davud, Süleyman, Eyyub, Zülkifl, Yunus, İlyas, Elyasa,
Zekeriyya, Yahya, İsa, Muhammed Mustafa (s.a.s.).
Ayrıca Kur’an-ı Kerim’de ismi geçtiği halde peygamber olup olmadıkları
hakkında bilgi bulunmayanlar vardır. Bunlar: Uzeyir, Lokman ve Zülkarneyn’dir.
PEYGAMBERLERE İMAN
Bilindiği gibi, peygamberlere inanmak imanın esaslarından biridir. Peygamberlerin
birini bile inkâr eden kişi dinden çıkar. Yüce Allah, her topluma
İslâm’ı tebliğ için peygamberler göndermiştir ki, Allah’ı bilsinler ve O’ndan
başkasına kulluk etmesinler. Allah, kendilerine peygamber göndermediği
bir topluma azab etmez. “Biz bir peygamber göndermedikçe azab etmeyiz.”
1087 Peygamberlere imanla alâkalı olarak Kur’an-ı Kerim’de birçok âyet
vardır. “Allah’a ve peygamberlerine iman eden ve peygamberlerden hiç
birisi arasında (kendisine iman etme bakımından) fark gözetmeyen kim-
1085 bak. 25/Furkan, 20; 13/Ra’d, 38
1086 4/Nisâ, 164
1087 17/İsrâ, 15
≈ 352 ≈
Ahmed Kalka n
selere gelince, işte onların mükâfatını Allah kıyâmette verecektir. Allah
çok bağışlayıcı ve merhametlidir.”1088
“O kimseler ki, Allah’ı ve peygamberlerini inkâr ederek kâfir olurlar. Allah
ile peygamberlerinin arasını açmak isterler. Ve ‘peygamberlerden bir
kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz!’ derler. Böylece iman ile küfür
arasında bir yer tutmak isterler.”1089 Peygamberlere imanla ilgili çok sayıda
âyet vardır.1090 Peygamberlere itaat etmeyenlere azâbın ulaşacağı konusunda
Kur’an uyarıda bulunur.1091
Kendilerine peygamber gönderilen toplumların çoğu, peygamberlerini
yalanlamış ve onlara uymamışlardır. Bugün olduğu gibi, geçmişte de peygamberlerine
tâbi olan insanlar çok az olmuştur. Meselâ Hz. İsa’ya on iki
kişilik “havâriler” dediğimiz kimseler inanıp tâbi olmuştur. Diğer insanlar, tâbi
olmadığı gibi onu öldürmek istemişlerdir.
Bütün peygamberlerin getirdiği dinin adı İslâmiyet idi. Ne Hz. İsa’nın dini
hıristiyanlık; ne de Hz. Mûsâ’nın dini yahudilikti. Hz. İsa’nın da Hz. Mûsâ’nın
da, bütün peygamberlerin de dini ancak İslâm idi ve bütün peygamberler
müslüman idiler. Bu gerçek, Kur’an’ın dilinden şöyle ifade edilir: “İbrahim ne
bir yahudi, ne de bir hıristiyandı. Fakat Allah’ı bir tanıyan gerçek bir müslümandı.
Ve müşriklerden de değildi.”1092“Mûsâ da kavmine şöyle dedi:
Ey kavmim, siz gerçekten Allah’a iman ettiyseniz O’nun birliğine teslim olmuş
müslümansınız. Artık Allah’a tevekkül edin.”1093“Hani havarilere (Hz.
İsa’ya bağlı olanlara): ‘Bana ve peygamberlerime iman edin’ diye ilham
etmiştim de onlar, ‘iman ettik, bizim hakiki müslümanlar olduğumuza şâhid
ol’ demişlerdi.”1094
Görüldüğü gibi, Allah tarafından gönderilen bütün dinlerin adı İslâm, peygamberlerinin
ve onlara tâbi olanların da adı müslüman idi. Fakat sonradan,
bu saf ve temiz olan isim (İslâm), çeşitli isimler adı altında değiştirilmiştir.
İslâm, her asır ve her peygamberin dinidir. Fakat çoğu peygamberin şeriatı
1088 4/Nisâ, 152
1089 4/Nisâ, 150
1090 Bu konudaki âyetler için bak. 2/Bakara, 4-5; 4/Nisâ, 14-15, 59, 80; 7/A’râf, 35
1091 Bu konu ile ilgili bak. 6/En’âm, 11; 13/Ra’d, 32; 5/Mâide, 33; 3/Âl-i İmrân, 32.
1092 3/Âl-i İmrân, 67
1093 10/Yunus, 84
1094 5/Mâide, 112
≈ 353 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
ayrıdır. Buna göre din (İslâm) geniş, şümullü bir kavram; şeriat ise, bu dinin
içerisinde her bir peygamberin tâkip ettiği yoldur.
Bu ümmet ile geçmiş ümmetlerin şeriatları ayrı olabilir; fakat bizim ile
onlar arasında müsavi (aynı) olan bir kelime vardır ki o özdür, temeldir, hiç bir
zaman ve hiç bir şarta göre değişmez. Bu gerçeği Yüce Allah şöyle beyan
ediyor: “De ki, ey ehl-i kitap, hepiniz bizimle sizin aranızda müsavi olan bir
kelimeye gelin; şöyle diyerek: Allah’tan başkasına kulluk etmeyelim; O’na
hiç bir şeyi ortak koşmayalım. Allah’ı bırakıp da kimimiz kimimizi rabler tanımayalım.”
1095; “Senden önce gönderdiğimiz her peygambere: ‘Benden
başka ilah yoktur, Bana kulluk edin’ diye vahyetmişizdir.”1096; “Andolsun
ki her ümmete; ‘Allah’a ibâdet edin ve tâğutlardan kaçının’ diye peygamberler
gönderdik.”1097
İşte, Hz. Adem’den kıyâmete kadar her insanın ve her cinnin, hatta bütün
kâinatın uyması gereken kural ve gerçek budur. Mü’min bilir ve inanır ki,
geçmişte ne kadar nebî ve rasûl varsa, onlara uyanlarla beraber müslüman
idiler. Onlar Allah’tan başkasına kulluk etmiyorlardı.
Tevhid dininin (İslâm’ın) son halkasını Hz. Muhammed (s.a.s.) teşkil etmektedir.
Artık Rasûlullah gönderildiğinden itibaren, Rasûlullah’sız bir din,
Rasûlullah’sız bir akîde ve inanç olamaz. Öyleyse, yeryüzünde Allah’a bağlanmak
isteyenlerin ve müslüman olarak kalmak isteyenlerin rehberi, kılavuzu
Rasûlullah’tan başkası olamaz. Zira Rasûl’e itaat Allah’a itaattır. Bu
konuda Yüce Allah şöyle buyuruyor: “Kim Rasûl’e itaat ederse, muhakkak
ki Allah’a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, bu seni üzmesin. Zira seni
onlara koruyucu ve gözetici olarak göndermedik (ancak tebliğci olarak
gönderdik).”1098
Allah Teâlâ bu âyet-i kerimede Rasûlüne itaat edenin Allah’a itaat etmiş olduğunu,
Rasûl’e isyan edenin de Allah’a isyan etmiş olduğunu haber veriyor.
Bunun sebebi, Rasûlullah (s.a.s.)’in kendi hevâ ve hevesinden konuşmaması
ve Allah’ın dinini tebliğ etmesidir.1099 Rasûlülah, hiç bir zaman Allah adına
kendi kafasından bir şey konuşmaz; kendisine vahyedileni bildirir. Onun için
Allah ile Rasûlü’nün hükümleri arasında ayrılık, zıtlık, farklılık olamaz.
1095 3/Âl-i İmrân, 64
1096 21/Enbiyâ, 25
1097 16/Nahl, 36
1098 4/Nisâ, 80
1099 Bak. 53/Necm, 3-4
≈ 354 ≈
Ahmed Kalka n
İslâm akîdesi açısından peygamberlik kurumu gerçekten büyük değer
taşır. Bu müessese, akîdenin ikinci yarısıdır. Peygambere iman, tevhid kelimesinin
ikinci kısmıdır. Peygamberlik inancının tezahürleri pratik hayatta
mutlaka görülmelidir. Normalde her insan, peygamberlere inandığını söyleyebilir.
Fakat bu akîde gerçeklere dayandırılırsa görülür ki, mü’min olduklarını
iddia eden pek çok insan bu bağdan kopmuştur. Rasullere iman olsun,
diğer iman esaslarına iman olsun, her zaman kulluk ve itaat gerektirir. İtaat
ve kullukla beslenmeyen bir iman, iman olarak kalamaz. Günün birinde tamamen
söner veya yön değiştirir. Bunun içindir ki, itaat imana bağlı kılınmıştır.
Böylece, Allah’a inanan kimse, Rasûl’e bağlanmak zorundadır. Rasûl’e
bağlanmayanlar, Allah’a da bağlanmamışlardır.
Kur’an-ı Kerim, peygamberler ve itaat konusunu şöyle açıklıyor: “Ey
iman edenler, Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve sizden olan
ülü’l-emre (emir sahiplerine) de. Eğer bir hususta çekişirseniz, onu Allah’a
ve Rasûlüne götürünüz. Eğer Allah’a ve âhiret gününe inanmışsanız;
bu hem hayırlı ve hem de netice itibariyle en güzeldir.”1100;“Hayır, Rabbine
and olsun ki, aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin edip, sonra
haklarında verdiğin hükümden dolayı içlerinde bir sıkıntı duymadan (onu)
tam mânâsıyla kabullenmedikçe iman etmiş olamazlar.”1101; “Biz peygamberleri
ancak itaat olunsunlar diye gönderdik.”1102; “Allah’a ve O’nun
rasûlüne itaat edin ve onların emirlerine ve yasaklarına aykırı hareket etmekten
sakının. Eğer itaat etmekten yüz çevirirseniz, bilin ki, Peygamberimiz’e
düşen sadece açık bir tebliğdir.”1103
Bu âyetlerde mü’minlerin, Allah ile beraber Rasûlü’ne de itaat etmeleri
şart koşuluyor. Rasûl’e itaat etmeden İslâm yaşanamaz. Zira, “Rasuller
sadece kendilerine itaat edilsin diye izn-i İlâhî ile gönderilmişlerdir.”1104
İtaat, imanın ve İslâm’ın şartı ve hudududur. İman edip de Allah’a ve Rasûl’e
itaat etmemek boş bir iddiadan başka bir şey değildir. Bu yalan, tâğutla
hükmetmek isteyen her yalancının iddiasıdır. Çünkü, münâfıkların alâmeti,
devamlı sûrette itaatten kaçınmaktır. Zira Yüce Allah münâfıklar hakkında
şöyle buyurur: “Onlara Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin denildiği
zaman, senden büsbütün kaçtıklarını görürsün.”1105 İtaat, bir akîde mese-
1100 4/Nisâ, 59
1101 4/Nisâ, 65
1102 4/Nisâ, 64
1103 5/Mâide, 92; Ve yine bak. 3/Âl-i İmrân, 132; 47/Muhammed, 33.
1104 4/Nisâ, 64
1105 4/Nisâ, 61
≈ 355 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
lesidir. Mü’min, akîdesini sağlam temeller üzerine oturtmalıdır. İslâm’ın ve
imanın hududunu çok iyi bilmelidir.
PEYGAMBERLERE İMAN, ONLARI ÖRNEK VE ÖNDER KABUL EDIP
ONLARA İTAAT ETMEK İÇINDIR
Peygamberlerin en büyük ve en önemli görevleri, insanların, hakkında
ihtilâfa düşerek kendi imkânlarıyla hakkı bulamayacakları alanlarda ihtilâflarını
çözümleyici hükümler getirmeleridir: “İnsanlar (aslında) bir tek ümmet
(millet) idi. Bu durumda iken Allah, müjde verici ve uyarıcı olarak peygamberleri
gönderdi. İnsanlar arasında anlaşmazlığa düştükleri hususlarda
hüküm vermeleri için, onlarla beraber hak yolu gösteren kitapları
indirdi.”1106 İşte bunun için Yüce Allah, her bir kavim için bir nezîr/uyarıcı
göndermiştir.1107 Peygamberlere iman, onların çağrısını kabul etmek, onların
izinden gitmek, “olsa da olur, olmasa da” kabilinden insanların tercihine
bırakılmış bir tutum değildir. İnsanlar, peygamberlere iman etmekle, onların
izinden gitmekle yükümlüdürler. Aksini yaptıkları takdirde her peygamberden
ümmeti hakkında şâhitlik etmesi de istenecek ve bu şehâdet, onların
kesinleşmiş ceza ve azaplarını daha bir pekiştirici anlam taşıyacaktır. “Allah
yolunda hakkıyla cihad edin. O, sizi seçti. Dinde size güçlük vermedi.
Babanız İbrahim’in milletine/dinine (uyun). Sizi daha önceden ve bunda
(Kur’an’da) ‘müslümanlar’ diye adlandırdı ki Peygamber size şâhit olsun;
siz de insanlar üzerine şâhitlik edesiniz. O halde namazı dosdoğru kılın,
zekâtı verin ve Allah’a güvenin. O’dur sizin Mevlânız. O, ne güzel mevlâ ve
ne güzel yardımcıdır.”1108 Böylece peygamberler, ümmetlerine karşı, peygamberlere
iman edenler de diğer insanlara karşı şâhitlik edecek ve hakkında
şehâdet ettikleri kimselerin peygamberlerin gösterdikleri yoldan gidip gitmedikleri
hususunda beyanda bulunacaklar; ya da bulunmaları istenecektir.
Peygamberlere uymakla yükümlü olmanın yanında, insanın başka sorumlulukları
da vardır: Peygamberlerin mesajını yaymak, bu mesajı insanlar
arasında uygulanan yegâne din ve şeriat haline getirmek yolunda, peygamberî
metod istikametinde cihad etmek, gereken gayreti gösterip hakkıyla
mücâdele vermek.
1106 2/Bakara, 213
1107 35/Fâtır, 24
1108 22/Hacc, 78
≈ 356 ≈
Ahmed Kalka n
Peygamberlerin gösterdiği yoldan başka yolda gitmenin, dünya hayatında
sayılamayacak kadar çok olumsuz sonucu ve cezasından ayrı olarak,
âhirette de büyük bir cezası vardır. Bu ceza o kadar büyük olacaktır ki, kâfirler
dünyada iken peygamberlerin izinden gitmediklerinden, kendilerinden
farklı hiçbir meziyetleri olmayan, haktan uzak sapık önderlere uyduklarından
dolayı, -faydasını göremeyecekleri bir zamanda) pişman olacaklar ve pişmanlıklarını
dile getireceklerdir. Bu durumu Yüce Rabbimiz şöyle tablolaştırmaktadır:
“...O gün kâfirlere çok zordur. O günde zâlim, ellerini ısırıp:
‘Keşke peygamberle birlikte yol almış olsaydım!’ der. ‘Eyvah bana, keşke
filanı dost edinmeseydim. Andolsun ki o, bana geldikten sonra beni haktan
saptırdı.’ Şeytan insanı yardımsız ve zelil bırakandır.”1109 İşte bu dünyada
şeytanın ardından giderek peygamberlerin yolunu terk edenler, âhirette
bu dünyada iken uydukları kimselerden uzaklaşmak isteyecekler; böylelikle
azaptan kurtulmayı deneyeceklerdir. Ancak bunun da kendilerine bir faydası
olmayacaktır.1110
Allah, insanlara insan olarak, kendi aralarından peygamberler göndermiş
ve onların yolundan gitmelerini, peygamberlerine her hususta itaat etmelerini
emretmiştir. Peygamberlerin izinden gitmeyenlere uymak, ya da onların
izinden gidilmeyen hallerde baştakilere, ileri gelenlere itaat, Allah’ın yolundan
sapmak için gösterilecek geçerli bir mâzeret değildir. Yüce Rabbimiz,
peygamberlerin yolundan sapmak için gösterilecek hiçbir mâzereti kabul
etmeyecektir. Peygamberlerin getirdikleri yola aykırı yol izleyenlere itaat,
-kim olursa olsunlar- meşrû bir itaat değil; “Yaratan’a isyanı gerektiren hususlarda
yaratılmışa itaat yoktur”1111şeklindeki nebevî düstur ile ve “mârufu
emredip münkeri nehyetmek” ilkesi gereğince böylelerini hizaya getirmek
gerekir; Onların sapıklıklarının peşinden gitmek değil. Peygamberlerin dışında,
uyulan kimsenin büyük yanılgılara düştüğü önemli bir husustur. Uyulan
kimselerin peygamberlerin yolundan gitmemeleri halinde kimlikleri, sıfatları,
nitelikleri, makamları, yakınlıkları ne olursa olsun, uyanlara âhirette hiçbir
fayda sağlayamayacakları, ebedî azaptan kurtaramayacakları herkes tarafından
gâyet açık ve net bir şekilde bilinmelidir. “Yüzleri ateşte (bir taraftan
bir tarafa) çevrileceği o günde diyeceklerdir ki: ‘Ne olaydı, biz Allah’a ve
Rasûl’e itaat etseydik!’ Ve diyecekler ki: ‘Rabbimiz, gerçekten biz baş-
1109 25/Furkan, 26-29
1110 Bak. 2/Bakara, 165-167
1111 Müslim, İmâre 38-40, hadis no: 1839; Buhârî, Cihad 107, Ahkâm, 4; İbn Mâce, Cihad 40, hadis
no: 2863-2865
≈ 357 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
kanlarımıza, efendilerimize itaat ettik de, onlar da bizi saptırdılar. Rabbimiz,
onlara azaptan iki kat ver ve onları en büyük lânet ile lânetle!”1112
İşte âhirette durum böyle olacaktır; peygamberlerden başkalarının yolunu
izleyenler için. Dünyada her iki tür önderliğin ve bu önderliğe tâbi olmanın
farklı sonuçları olduğu gibi; âhirette de aynı farklılık sözkonusu olacaktır;
hatta daha da geniş boyutlarda...
Gerçekten akıl sahibi olanlar, peygamberlerden başkalarının yolundan
gitmeyi düşünmek, akıllarının en ücra köşesinden geçirmek şöyle dursun;
bu hayırlı ve biricik doğru yoldan gitmeyenleri gafletlerinden uyandırmak için
peygamberlerin açtıkları yolda, gösterdikleri istikamette ve onların metoduyla
mücâdele eder, cihad ederler...
Peygamberlerin ve -günümüz için söyleyecek olursak- son peygamber
Hz. Muhammed (s.a.s.)’in getirmiş olduğu şeriate aykırı bir hüküm ya da
hükümleri, düzen ya da düzenleri, kurum ya da kurumları, değer ya da değerleri
alternatif olarak göstermek, kabul etmek, onlara çağırmak; bunlar insanlara
hükmetmekte iseler, bunları kabul edip rızâ göstermek, izâleleri için
çalışmamak, onlara gereken tepkiyi göstermemek; bütün bunlar peygamberin
getirdiği şeriatı reddetmek anlamına geleceğinden, iman ile bağdaşamaz.
Yani, böyle bir tutum, anlayış ve davranış küfürdür. Çünkü İslâm’ın ve
Kur’an’ın üzerinde hassasiyetle durduğu “peygamberlere iman” ilkesine ve
kelime-i şehâdetin ikinci bölümü olan “Muhammed (s.a.s.)’in Allah’ın Rasûlü”
olduğunu kabul ve ikrar etmeye aykırıdır.
Peygamberlere iman, onlara karşı belli bir edeple edeplenmeyi de gerektirir.
Onların dâvetlerini kabul etmek, onların izinden gitmek, uymakla yükümlü
olduğumuz bütün hususlarda, yani peygamberlik makamları gereği,
kendilerine has olan hususlar dışında kalan bütün alanlarda onlara uymak,
bu edebin en önemli yanıdır.
Peygamber Efendimiz’e karşı -hayatta iken- ümmet fertleri seslerini yükseltmemekle1113
y ükümlü o ldukları g ibi, v efatından s onra d a k ayıtsız
şartsız ona uyarak, hükmüne teslim olarak, önüne geçmemekle yükümlüdürler.
1114 Hiçbir zaman kendilerini ona tercih edemezler. O kendilerine öz
1112 33/Ahzâb, 66-68; ve yine bak. 7/A’râf, 38
1113 49/Hucurât, 2
1114 49/Hucurât, 1
≈ 358 ≈
Ahmed Kalka n
canlarından daha yakındır. Onun zevceleri, mü’minlerin anneleridir.1115 Bu
bakımdan onun hanımları, mü’minler için bir kadının saygı ve ihtiram noktasının
en zirvesindedirler. Mü’min bir kimsenin onlara annelik nazarından
başka türlü bakması mümkün değildir.1116
Mü’minin Allah’ın peygamberlerine ve özellikle de son peygamber Hz.
Muhammed Mustafâ’ya (s.a.s.) karşı konumu şudur: Katıksız, şeksiz, şüphesiz
tam bir tasdikin yanında; ona tam anlamıyla uymanın mutlak bir farz
olduğunu kabul etmeli; hükümlerini tam bir tasdik ve teslimiyetle karşılayarak
dünyada hidâyet üzere olmanın, âhirette de vaad olunan cennete girmenin
onun sünnet-i seniyyesine tâbi olmakla mümkün olacağına tam bir yakîn
ile inanmalı ve bunu amelî hayatında da ortaya koymalıdır. Onun dışında
hiçbir yol gösterici ve önder aramamalı; kendisini, kendisine emir verenleri,
emri ve sorumluluğu altındakileri hep onun gösterdiği yol ile, getirdiği şeriat
ile, uyguladığı ve söylediği sünnet ile ölçüp değerlendirmelidir. Kendisinde
ve çevresinde bu ölçülere aykırı gördüklerini ilk fırsatta ve en güzel yolla
düzeltme yoluna gitmelidir.1117
RASULULLAH’IN HÜKÜM KOYMASI
Sünnet, Allah Rasûlü’nün, ümmetine örnek olmak üzere ortaya koyduğu
uygulama, dini doğru anlama ve yaşamada örnek alınacak davranışlar
bütünüdür. Sünnet, Kur’an’ın yaşanmış en doğru tefsiri, İslâm’ın pratik ve
örnek tatbikidir. Peygamberimiz tefsir olunmuş canlı bir Kur’an’dı, yaşayan
bir İslâm’dı. Hz. Âişe (r.a.) anamızın meşhur sözünü hatırlayalım. Ona Hz.
Peygamber’in ahlâkından sorulunca şöyle cevap vermişti: “O’nun ahlâkı
Kur’an’dı.”1118 Kur’an ve sünnet bir bütünlük arzetmektedir. Sünnet bir taraftan
delil olma özelliğini Kur’an’ın onayından almakta, öbür taraftan da
Kur’an’ın beyânı, onun açılımı, fiilî hayata geçirilişi olmaktadır.
İnsanlar arasından seçilmiş rasûllerin görevleri, diğer elçilerden farklıdır.
Şu âyet onların işlevini en güzel bir şekilde açıklamaktadır: “Nitekim, kendi
içinizden size âyetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden (temizleyen), size Ki-
1115 33/Ahzâb, 6
1116 33/Ahzâb, 53
1117 M. Beşir Eryarsoy, İman ve Tavır, Şafak Y., s. 59-91
1118 Müslim, Müsâfirûn 139; Ebû Dâvud, Salât 316; Nesâî, Kıyâmu’l-Leyl 2; Ahmed bin Hanbel,
VI/54, 111
≈ 359 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
tabı ve hikmeti öğreten ve size bilmediklerinizi öğreten rasûller gönderdik.”
1119 Rasûller, açık deliller ile gelirler. Yanlarında İlâhî adâletin ölçüsü vardır.
Kitab’ı ve onunla gelen gerçekleri mü’minlere öğretirler. Gücün, kuvvetin
ve malın nasıl kullanılacağını bildirirler. Allah (c.c.), bu anlamda insanlardan
kimin peygambere tâbî olup ona yardım edeceğini, kimin onun dâvetine
uyup uymayacağını imtihan etmektedir.1120
Mü’minler, peygamberlerin tümüne iman ederler. Peygamberlere itaat
etmek Allah’a itaat etmektir.1121 Peygamberler bir şeye hüküm verdikleri zaman
mü’minler “işittik ve itaat ettik” derler. Son Peygamber’e iman eden
mü’minler, O’nun herhangi bir konuda verdiği hükme itirazda bulunmazlar
ve O’nun verdiği hükme teslimiyetle rızâ gösterirler.1122
Mü’minler, Allah’ı sevdikleri için son Peygamber’e uyarlar, onu tâkip ederler.
1123 Peygamberler, insanlar için seçilmiş en güzel örneklerdir.1124 Mü’minler,
Peygamber’in getirdiği her şeyi almak, yasakladığı her şeyden de kaçmak
zorundadırlar.1125
Kur’an’ın Peygamberimiz’e yüklediği görevlerden biri vahyi/mesajı okuma
ve beyan/açıklamadır “Ve Biz sana da bu Kitabı indirdik ki, kendilerine indirdiğimiz
mesajı onlar(ın anlaması, yaşaması) için beyan edesin ve onlar
da böylece belki düşünürler.”1126 Peygamberimiz, beyan görevini ya eyleme
dönüştürülerek açıklanması gereken mesajları eylemle açıklamak veya eylemi
desteklemek amacıyla veya farklı konularda söylemle açıklayarak eksiksiz
yerine getirmiştir.
Bazı insanlar, Kur’an’cılık/mealcilik yaparak Kur’an adına sünneti reddetmeye
kalkmışlardır. Bu tavır, öncelikle Kur’an’ın reddettiği bir tavırdır. Son
Rasûl de diğer şerefli elçiler gibi, yalnızca mektup getiren postacı benzeri,
yani sadece mesajı (vahyi) getirip haber veren kimse değildir. O, vahyi getirip
haber verir, onu tebliğ etmek için çaba sarf eder ve o vahyi bizzat uygular.
Daha doğrusu vahyin hedefini bizzat yaşayarak gösterir. Mü’minler O’na ba-
1119 2/Bakara, 151
1120 57/Hadid, 25
1121 4/Nisâ, 59, 64
1122 24/Nûr, 51; 33/Ahzâb, 36
1123 3/Âl-i İmrân, 31
1124 33/Ahzâb, 21
1125 59/Haşr, 7
1126 16/Nahl, 44
≈ 360 ≈
Ahmed Kalka n
karak müslümanlığı nasıl yaşayacaklarını ve Allah’ın kendilerinden ne istediğini
öğrenirler.
Sünnet nedir? Bu konuda da ifrat ve tefrit olarak iki aşırı yaklaşım sözkonusudur.
Peygamberimizin her davranışının sünnet olduğunu savunmak
veya sünnet denilince birkaç davranış ve şekilsel özelliği anlamak, ya da
daha ileri giderek sünneti dışlamak. Peygamberimiz, kendisinin her davranışının
sünnet sayılmaması gerektiği ile ilgili açıklamalar yapma ihtiyacını duymuştur.
1127 Peygamberimiz de bizim gibi bir insandı. Onun da beşer olarak,
Arap toplumunun miladî 7. asırda yaşayan bir ferdi olarak yediği, giydiği ve
yaşadığı bazı şeyler vardı ki, bunlar dinî bir amaçla yapılmamıştı. Meselâ
Peygamberimiz sıcak iklimde yaşayan bir kimse olarak kavminin diğer insanları
gibi hiç çorap giymemiştir. Çorap giymemek sünnet olarak kabul
edilemez. Bir eş olarak hanımlarının bazı tavırlarına gücendiği için, bir kimsenin
eşine gücenmesi sünnet olarak değerlendirilemez.
Rasûlullah’ın hüküm koyması ve o hükümlere uyulması gerektiğiyle ilgili
âyetleri görelim:
“Allah ve Rasûlü bir konuda hüküm verdiği zaman artık mü’min bir
erkeğin veya kadının o işi kendi isteklerine göre seçme yapmaya (farklı bir
alternatif arama) hakkı yoktur. Zira kim Allah’a ve Rasûlüne karşı gelirse
apaçık bir dalâlete/sapıklığa düşmüş olur.”1128
“Aralarında hükmetmesi için Allah’a ve Rasûlüne dâvet edildikleri zaman
mü’minlerin cevabı “işittik ve itaat ettik” sözünden başka bir şey
olmaz. Kim Allah’a ve Rasûlüne itaat eder, Allah’tan korkar ve O’nun
azâbından korunursa, işte sonunda kazanacak olanlar onlardır. Kim Allah’a
ve Rasûlüne itaat eder, Allah’a saygı duyar ve O’ndan sakınırsa, işte
asıl bunlar kurtuluşa erenlerdir.” 1129
“Hayır! Rabbine andolsun ki, onlar aralarındaki ihtilâflı konularda seni
hakem yapıp, sonra da içlerinde hiçbir hoşnutsuzluk duymadan senin
verdiğin hükme boyun eğip tam anlamıyla teslim olmadıkça iman etmiş
olmazlar.” 1130
1127 Bu konuyla ilgili bkz. Müslim, Edâhî 35/5; Ebû Dâvud, Salât 90, Hacc 50; İbn Mâce, Hacc 81 vb.
1128 33/Ahzâb, 36
1129 24/Nûr, 51-52
1130 4/Nisâ, 65
≈ 361 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
PEYGAMBERIMIZIN HÜKÜMLERI, KUR’AN’DAN BAĞIMSIZ MIDIR?
Peygamberimizin hükümleri, sünneti, Kur’an’dan bağımsız değildir. Ya
Kur’an’daki hükümlerin izahı veya Kur’an’daki hükümlere kıyasla, Kur’an’dan
yola çıkarak Rasulullah’ın ortaya koyduğu uygulamalardır. Yönetimle ilgili olarak;
“Allah’ın indirdiğiyle hükmetmeyenler”in hükmü Kur’an’da vurgulanır.1131
Diğer hükümler câhiliyye hükmü olarak damgalanır. Rasulullah da Kur’an
kanunlarına tâbi olmuş, o kanunları uygulamıştır. Rasulullah’ın hükümleri/
kanunları da Kur’an’dan direkt veya endirekt alınmadır. Peygamberimizin
hükümleri/kanunları Kur’an kanunu (onun açılımı, onun günlük hayata yansıması)
olduğundan, Kur’an başka kanunlara kapısını tümüyle kapatır: “O, hiç
kimseyi hükmüne (kanunlarına) ortak yapmaz.”1132; “Hüküm (kanun koyma
yetkisi), ancak Allah’ındır.”1133; Bu iki âyet, mutlak olarak hüküm hakkına
sadece Allah’ın sahip olduğunu bildirir. “İnsanlar arasında Allah’ın sana
gösterdiğine göre hükmedesin diye hakkı içeren kitabı sana indirdik; hainlerden
taraf olma!”1134 Bu âyet, Kur’an’ın ve Rasulullah’ın temel fonksiyonlarını
belirtir. Bu âyet, Rasûlullah’ın nasıl hükmettiğini açıklıyor. Rasul, Allah’ın
Kitapta gösterdiği şekilde hükmetsin diye Allah, Kitabını göndermiştir.
Bu ayet, mutlak hüküm koyma hakkının son tahlilde yalnızca Allah’a ait
bir hak olduğunu gösteriyor. Peygamberimiz “sünnet” dairesinde hüküm
koyma yetkisine sahip ise, bu, Allah’ın ona verdiği bir yetkidir ve Allah’ın ona
gösterip öğrettiği gibi hükmetmek zorundadır. Hüküm konusunda Peygamberimizin
(s.a.s.) durumu bu iken, diğer insanların durumu, kendi başlarına
hüküm koymaya kalkışmaları ne ile izah edilebilir.
PEYGAMBERLERE VÂRIS OLABILMEK
İnsanları ıslahın bedeli ağır, fiyatı çok yüksektir. Bu yüksek fiyatı ödeyecek
bir varlık vardır ki o da Yüce Allah’tır (c.c.). Rabbi ile irtibatı zayıflamış veya
kopma noktasına gelmiş yahut da tamamen kopmuş olan insanları tebliğ
ve dâvetleriyle irşad eden bu güzel insanlar, ücretsiz gönül erleridir. Ücretleri
tamamen Rabbimiz’e aittir.
İlk peygamber Hz. Âdem’den, son peygamber Hz. Muhammed (s.a.s.)’e
kadar gelmiş olan peygamberler bugün yine tüm tazelikleriyle insanları irşad
1131 5Mâide, 44, 45, 47
1132 18/Kehf, 26
1133 12/Yusuf, 40
1134 4Nisâ, 105
≈ 362 ≈
Ahmed Kalka n
etmekte, onları Yüce Allah’ımızla barıştırmanın mücâdelesini vermektedirler.
Gerek hayatları ve gerekse temiz sicilleri bizzat Rabbimiz tarafından açıklanmış
olan bu gönül erleri kitabımız Kur’ân-ı Kerim’de sık sık anlatılır ve tüm
insanlığa numune olarak gösterilir.
Her biri Allah’ın yolu dediğimiz sırât-ı müstakimin kenarlarında bir nevi
nöbet tutmakta ve bu mübarek yoldan çıkmak ve sapmak isteyenlere güzel
usulleriyle, temiz tavırlarıyla engel olmaktadırlar.
Gün olmuş insanlar kendi içlerinden bazı büyükleri rab edinmişler, bu
sapıtmış kimselere Hz. Nuh gönderilmiş... Gün olmuş insanlar dünyaya
meyletmiş, köşk ve saraylarda, yüzme havuzları olan villalarda zevk ve sefaya
dalmışlar, Rabbimiz Hz. Sâlih’i görevlendirmiş. Yine gün olmuş insanlar
cinsî sapıklığa düşmüş, nikâh yoluyla meşrû olan kadın ve kızları dışlayarak
hemcinsleriyle düşüp kalkmaya başlamışlar, derhal Hz. Lut görevlendirilmiş.
Saltanat ve müstekbir yaşayışlarıyla yoldan çıkmış olanlara Hz. Süleyman;
Allah’a göklerin hâkimiyetini verip yeryüzü egemenliğini vermeyen Firavun’a
Hz. Mûsâ; ölçü, tartı ve adâlet mekanizmasını tahrip eden bir topluma Hz.
Şuayp; köleliğin, insanı sömürmenin ve sınıfsal bir toplumun yapısını ortaya
koymanın zirvesini yaşayan bir topluma Hz. Yusuf; akla ve hayale gelebilecek
tüm kötülükleri hayatlarına geçirmiş olan bir başka topluluğa ve hak yol
arayışında olan tüm insanlığa ise Hz. Muhammed (s.a.s.) gönderilmiştir.
Gönderilmiş olan tüm peygamberler, sırât-ı müstakimde yürüyen yolcuları,
Allah adına kollamak ve sapmalara karşı ikaz ve irşad görevlerini noksansız
olarak ifa etmişlerdir. Allah’ın selâmı hepsinin üzerine olsun.
Batının kendi toplumsal problemlerini çözmek için geliştirdiği formül ve
çözüm yollarını olduğu gibi aynen müslüman bir ümmete uygulamak için
baskıcı ve dayatmacı zihniyete karşı çıkmak, bir iman borcudur. Bu borcu
ödemek durumunda olan her İslâm tebliğcisi ve dâvetçisi bir peygamber
vârisidir/olmalıdır.
Sözgelimi, fâize yenik düşmüş bir toplumu, kapitalist sisteme karşı reaksiyoncu
bir seviyeye getirmeye çalışan, İslâm’ın bölünmez bir bütün olduğunu
söyleyerek bunu icabında hayatıyla ödeyen bir müslüman, peygamber
vârisidir.
≈ 363 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
“Âlimler peygamberlerin vârisleridir.”1135 buyuran Rasûlullah Efendimiz’e
tam mânâsı ile vâris olmak meselesine gelince; Kur’ân’ı öğrenip öğreten,
insanları İslâmî yaşayış esasları üzerinde eğiten, nefisleri şirkten ve diğer
hastalıklardan temizlemek mücâdelesini sürdüren, bütün bunları gerçekleştirmek
için ilim, amel, kesin tavır ve numûne olmayı ihmal etmeyen, tefsir, hadis,
fıkıh halkaları kurarak, insanları sohbet ve dersleriyle yetiştiren insanlar,
peygamberin vârisleridir.1136
Örnekleri çoğaltmak mümkün. Kur’ân-ı Kerim, peygamberlerin hayatından
bazı enstantaneler, kesitler sunar. Bundaki temel amaç, o örnekleri
müslümanlar güncelleştirsin, benzer konumdaki örnekleri yaşayışlarına geçirsinler;
böylece peygamberlerin bıraktığı mirası bölüşsünler. O miras, öyle
büyük bir hazinedir ki, o birikimle hem dünyanın hem âhiretin tüm güzel
kapıları açılacak, her hastalığa nebevî reçeteler şifâ verecek, her probleme
nebevî çözümler çare olacaktır. Nu mutlu peygamber vârislerine!
SÜNNET’E YAKLAŞIMIMIZ
Sünnet; Yüce Peygamber’in Kur’ân-ı Kerim’i hayata aktarış pratiğidir.
Sünnet; evrensel nitelikte bir model, bir yaşayış tarzı, bir dünya görüşüdür.
Sünnet; Kur’an’ın amaç ve ilkeleri istikametinde, Hz. Peygamber’in ortaya
koyduğu uygulamaların bütününü teşkil eder. Sünnet; İslâm’ı sadece fert
planında Hz. Peygamber gibi yaşamak olduğu kadar, aynı zamanda -hem
de daha önemli olarak- toplumsal bir var oluş modelidir. Sünnetin temel
amacı; sadece iyi ahlâklı birer Müslüman birey yetiştirmek değildir. Çünkü
Hz. Peygamber’in (s.a.s.) bütün gayretleri, Kur’an’ın ilkelerini esas alan,
Kur’an’a dayalı bir toplum oluşturma gayesine yönelikti. Âşikârdır ki, bu gayenin
günümüzde gerçekleşmesi, sadece Müslümanların bireysel düzeyde
iyi birer Müslüman olmalarıyla mümkün değildir. Bilâkis Müslümanların oluşturduğu
bir toplum; siyasî, ictimaî, iktisadî, hukukî vb. gibi alanlarda, yani
toplumsal planda da Hz. Peygamber’in göz önünde bulundurduğu ilkeleri
esas almadıkça ve bu ilkelere dayanarak onun gerçekleştirdiği hedefleri gerçekleştirmedikçe,
o toplumun ve toplumu oluşturan fertlerin “sünnet”e tâbî
olduklarından bahsetmek mümkün değildir.
1135 Keşfü’l-Hafâ, hadis no: 1751
1136 Abdullah Büyük, Müslümana Mesajlar, Suffe Y., s. 79-80
≈ 364 ≈
Ahmed Kalka n
SÜNNETIN BAĞLAYICILIĞI
Sünnetin mü’minleri bağlayıcı olduğu, genel olarak kabul edilmekle birlikte,
sünnete uymaktan kasıt, Hz. Peygamber’den gelen her şeyi, hiçbir
ayrıma tâbi tutmaksızın ve bağlayıcılık açısından hepsini aynı düzeyde görerek,
harfi harfine ve âdeta robot gibi taklit etmek değildir. Sünnetin, bağlayıcı
olan ve olmayan türleri bulunduğunu göz önünde bulundurmak ve bunları
birbirinden ayırt etmek büyük bir önem arzetmektedir. Sünnet, aslında, Hz.
Peygamber’in “farz, mendup, mubah, mekruh, haram” türünden davranış
ve hükümlerini içeren bir şemsiye kavramdır. Dolayısıyla sünnetin uyulması
kesin gerekli olan farz ve haram kısımları yanında, yapılması zorunlu olmayan
“mendup, müstehap, mubah,” kısımları da bulunmaktadır.
Sünnet; Hz. Peygamber’in (s.a.s.) akîde, ibâdet, tebliğ, eğitim, ahlâk, hukuk,
siyaset, ekonomi gibi hayatın her alanında, kısacası bireysel, toplumsal,
evrensel olmak üzere bütün hayatta, yönlendirip yönetmede esas aldığı ilkelerin
oluşturduğu bir dünya görüşüdür. Sünnet, sadece bir şekil, lafız değil;
şekil ve lafzın altında yatan mânâ, ruh, ilke, hikmet ve amaçtır.
ŞEKILCI SÜNNET ANLAYIŞINA ÖRNEK
Meselâ, Hz. Peygamber’in (s.a.s.); zekâtın sadece buğday, arpa, hurma
ve kuru üzümden alınmasını emrettiğine dair bir rivâyetin zahirî anlamına
takılarak, tarım ürünlerinden zekât sadece bu dört hububata hasredilmiştir.
Oysaki, zekâttan maksat, üreticilerin elde ettikleri ürünlerin bir kısmını fakirlere
dağıtmalarıdır. Durum bu olunca; Hz. Peygamber’in buğday ve arpa
üreticilerine zekâtı vâcip kılıp da, pirinç, nohut, mercimek gibi diğer ürünlerden
üreticileri bu farziyetten muaf tutması düşünülemez.
Günümüzdeki işçi hakları, asgarî ücret, çalışma şartları gibi konularda
sünnetin öngördüğü ilkeler nelerdir? Bu soruya benzer nice güncel konuların
sünnetle, sünnetin güncel hayatla bağlantı kurulup sünnetin güncellenmesi
hususunda ilkesel rehberliğe büyük ihtiyaç duyulduğu kesindir.
HADISLER
Hadislerin, sünneti bize aktaran araç olarak güvenilir olanlarının tespiti
meselesi, ümmetin en çok tartışa geldiği alanlardan birisini oluşturur. Hadis
≈ 365 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
ilminin başta gelen amacı, hadislerin, Peygamber’e aidiyet sorununu çözmektir.
Bu konuda ifrat ve tefrit olarak iki uca kaymalar olmuştur. Bazı illetli
hadislerden hareketle bütün hadisleri toptan reddetmek uçlardan birini, sahih-
zayıf ayırt etmeksizin hepsini Peygamber’e söylettiren taraf da diğer bir
tarafı teşkil etmektedir.
Âhad hadis, zannî bilgi ifade eder. Onun için Akaid’de delil olmaz. Bununla
birlikte, akaid hükümlerinde Kur’an’dan delili olan bir konunun açıklanması
ve yorumu hususunda âhad haberlerin birinci derecede önceliği
ve önemi vardır. Mütevâtir hadislerin dışındaki hiçbir hadis’e “bu rivayet, bu
lafızlarla kesinlikle, hiç şüphesiz Peygamber’in sözüdür” denilemez. Ancak
Peygamberin sözü olma ihtimali vardır denilebilir, ihtimaller de inanca esas
teşkil etmeyeceğine göre1137 hadislere ancak yararlanma amacıyla gidilmelidir.
Bu anlayış, sünneti ve hadisi dışlayıcı bir anlayış değil; tam aksine onlara
gerçek anlamlarını, işlevlerini kazandıran bir anlayıştır.
Amelî konularda şâz bir durum yoksa, bu hadislerle amel edilebilir. Âhad
haberlerin Peygamber’e âidiyetinde tam bir kesinlik bulunmaması, bu haber
ya da hadislerin toptan reddine yol açmamalıdır.
Haber-i vâhidin toptan reddini kabul etmediğimiz gibi, herhangi bir ilmî
gerekçe olmadan herhangi bir hadisin ulu orta ya da sadece basit gerekçelerle,
delilsiz, mesnetsiz reddini de hoş görmemekteyiz.
KUR’AN-SÜNNET İLIŞKISI
Klasik bazı tanımlarda Kur’an ve Sünnet, birbirinden ayrı ve müstakil iki
ayrı kaynak gibidir. Hatta Sünnet teşrîde müstakil (bağımsız) bir delil olarak
gösterilmektedir. Oysa bizce doğru olan; Kur’an ve Sünnet’in iç içe olduğu,
daha doğrusu, Sünnet’in merkezinde, çekirdeğinde Kur’an’ın yer aldığı ve
Kur’an merkezli bir hayat tarzı, dünya görüşü ve yaşam biçimi olduğu yönündedir.
Diğer bir deyişle Sünnet, kendisinin çekirdeğini oluşturan Kur’an’ın
yaşanan hayatta açılımı, pratik bir tezâhürüdür.
Kur’an’ı Sünnetsiz, Sünneti Kur’ansız anlamaya çalışmak, yanlışlara götürür.
Dinin teorik kaynağı Kur’an, pratik kaynağı da Hz. Muhammed’dir
(s.a.s.). Kur’an’la Peygamberimizin sünnetini birbirinden ayırmaya kalkmak,
1137 10/Yûnus, 36; 53/Necm, 28
≈ 366 ≈
Ahmed Kalka n
dinin sadece teori sistemi halinde kalıp hayata yansımasına engel olmak
demektir. Kur’an’la sünnet, insan açısından etle kemik gibidir. Sünnete karşı
tavır, Kur’an’ın hayata geçirilmesine karşı olmak demektir.
Kur’an, bütünüyle bir hükümler manzûmesidir; hükümlerin hayata geçirilmesi,
uygulanır hale gelmesi Sünnet’le mümkündür. Çünkü, eğer hükmün
uygulanması, hayata geçirilmesi her ferdin kendi anlayışına bırakılmış olsa
idi, bu durumda Kur’an’ın uygulanmasında birçok farklı biçimler, birçok sünnetler
çıkardı ki, bu durum da İslâm toplumunda vahdet oluşması mümkün
olmazdı. Kur’an, vahdeti öngörmekte ve emretmektedir. O halde, pratiklerde
de, uygulamalarda da bir vahdet örnekliği gerekir. İşte, Sünnet, herkesin
kendi Kur’an yorumuyla gittiği anarşik bir toplum değil; Kur’an’ın ortak bir
yaşama modeli olarak fonksiyon gördüğü homojen bir toplum kurmanın da
teminatı olmaktadır. 1138
Bazı insanlar, mealcilik yaparak Kur’an adına sünneti reddetmeye kalkmışlardır.
Bu tavır, öncelikle Kur’an’ın reddettiği bir tavırdır. Son Rasûl de diğer
şerefli elçiler gibi, yalnızca mektup getiren postacı benzeri, yani sadece
mesajı (vahyi) getirip haber veren kimse değildir. O, vahyi getirip haber verir,
onu tebliğ etmek için çaba sarf eder ve o vahyi bizzat uygular. Daha doğrusu
vahyin hedefini bizzat yaşayarak gösterir. Mü’minler O’na bakarak müslümanlığı
nasıl yaşayacaklarını ve Allah’ın kendilerinden ne istediğini öğrenirler.
Kur’an, Hz. Peygamberin (s.a.s.) hükümlerine boyun eğmeyi emreder.
1139
Kur’an, Hz. Peygambere isyan etmemeyi, ona karşı çıkmamayı emreder.
Sünnete karşı çıkan azâbı hak eder.1140
KUR’AN ADINA SÜNNETI İNKÂR EDENLERE, ÖNCELIKLE KUR’AN KARŞI
ÇIKIYOR
Dinin iki temel kaynağından biri Kitab, diğeri Sünnet’tir. Sapık sayılanlar
dışındaki bütün İslâm mezhepleri dinin iki temel kaynağının Kur’ân ve Sünnet
olduğu görüşünde ittifak halindedir. Dinin teorik kaynağı Kur’an, pratik
kaynağı da Hz. Muhammed’dir (s.a.s.). Kur’an’la Peygamberimizin sünnetini
1138 33/Ahzâb, 21
1139 4/Nisâ, 59; 33/Ahzâb, 36; 24/Nûr, 51-52; 4/Nisâ, 65
1140 4/Nisâ, 13-14; 4/Nisâ, 115; 8/Enfâl, 13
≈ 367 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
birbirinden ayırmaya kalkmak, dinin sadece teori sistemi halinde kalıp hayata
yansımasına engel olmak demektir. Kur’an’la sünnet, insan açısından
etle kemik gibidir. Sünnete karşı tavır, Kur’an’ın hayata geçirilmesine karşı
olmak demektir. Sünnet, Kur’an’ın öz kardeşidir. Sünnet, şer’î hükümleri
beyan bakımından Kitab’ın/Kur’an’ın yardımcısıdır. Peygamberimiz Kur’an’ı
en güzel şekilde hayata dönüştüren örnek şahsiyettir, canlı vahiydir. O, yok
sayıldığı zaman, vahyin hayata yansıması, her şahsın kendi anlayışına göre
olacağından, dinde anarşi ve kaos ortaya çıkacaktır. Peygamberin sünneti
devreden çıkınca, Kur’an’ın doğru anlaşılması ve hayata doğru şekilde geçirilmesi
nasıl gerçekleşir? İster istemez, bu boşluk doldurulacak; sünnet görevi
üstlenmeye kalkan anlayışlar ve peygamberlik/örneklik görevi yapmaya
kalkan insanlar ortaya çıkacaktır. Gerçeğini reddedince sahtelerine davetiye
çıkarılacaktır. Sünneti reddeden zihniyet, kendi anlayış ve pratiğini sünnet
yerine koymaya kalkacak; bilinçli veya bilinçsiz, hevâsını sünnetleştirecek,
kendini de önder ve örnek olarak sunmuş olacaktır.
Sünnet, Allah Rasûlü’nün, ümmetine örnek olmak üzere ortaya koyduğu
uygulama, dini doğru anlama ve yaşamada örnek alınacak davranışlar
bütünüdür. Sünnet, Kur’an’ın yaşanmış en doğru tefsiri, İslâm’ın pratik ve
örnek tatbikidir. Peygamberimiz tefsir olunmuş canlı bir Kur’an’dı, yaşayan
bir İslâm’dı. Hz. Âişe (r.a.) anamızın meşhur sözünü hatırlayalım. Ona Hz.
Peygamber’in ahlâkından sorulunca şöyle cevap vermişti: “O’nun ahlâkı-
Kur’an’dı.”1141 Kur’an ve sünnet bir bütünlük arzetmektedir. Sünnet bir taraftan
delil olma özelliğini Kur’an’ın onayından almakta, öbür taraftan da
Kur’an’ın beyânı, onun açılımı, fiilî hayata geçirilişi olmaktadır.
KUR’ÂN-I KERIM’DE PEYGAMBERLERIN KONUMU
Peygamberler, insanları cennet ve Allah’ın nimetleriyle müjdelemek, cehennem
ve Allah’ın azabıyla korkutmak için gönderilmişlerdir.1142 En güzel biçimde
yaratılan insan,1143 irâde sahibidir. Tüm davranışlarından mes’uldür. Allah’ın
verdiği nimetlere karşı, şükretmek ve O’na ibadet etmekle yükümlüdür. İnsan,
tek başına, nasıl şükredileceğini, nasıl kulluk yapılması gerektiğini bilemez; bu
görevlerini yerine getirme noktasında birçok engelle ve zorluklarla karşılaşır. O
1141 Müslim, Müsâfirûn 139; Ebû Dâvud, Salât 316
1142 5/Mâide, 19; 7/A’râf, 184, 188; 11/Hûd, 2, 12; 4/Nisâ, 165
1143 95/Tîn, 4
≈ 368 ≈
Ahmed Kalka n
yüzden insanın bir mürşide, rehber ve kılavuza ihtiyacı vardır. İşte bu mürşid
ve rehber, peygamberdir.1144
İnsanlar arasından seçilmiş rasûllerin görevleri, diğer elçilerden farklıdır. Şu
âyet onların işlevini en güzel bir şekilde açıklamaktadır: “Nitekim kendi içinizden
size âyetlerimizi okuyan, sizi tezkiye eden (temizleyen), size Kitabı
ve hikmeti öğreten ve size bilmediklerinizi öğreten rasûller gönderdik.”
1145 Rasûller, açık deliller ile gelirler. Yanlarında İlâhî adâletin ölçüsü vardır.
Kitab’ı ve onunla gelen gerçekleri mü’minlere öğretirler. Gücün, kuvvetin ve
malın nasıl kullanılacağını bildirirler. Allah (c.c.), bu anlamda insanlardan kimin
peygambere tâbî olup ona yardım edeceğini, kimin onun dâvetine uyup uymayacağını
imtihan etmektedir.1146
Mü’minler, peygamberlerin tümüne iman ederler. Peygamberlere itaat etmek
Allah’a itaat etmektir.1147 Peygamberler bir şeye hüküm verdikleri zaman
mü’minler “işittik ve itaat ettik” derler. Son Peygamber’e iman eden mü’minler,
O’nun herhangi bir konuda verdiği hükme itirazda bulunmazlar ve O’nun verdiği
hükme teslimiyetle rızâ gösterirler.1148
Mü’minler, Allah’ı sevdikleri için son Peygamber’e uyarlar, onu tâkip ederler.
1149 Peygamberler, insanlar için seçilmiş en güzel örneklerdir.1150 Mü’minler,
Peygamber’in getirdiği her şeyi almak, yasakladığı her şeyden de kaçmak zorundadırlar.
1151 Son peygamber olan Hz. Muhammed (s.a.s.), mü’minleri sever,
onların üzerine titrer, sıkıntıya düşmelerinden dolayı üzülür.1152 Bütün peygamberler
rahmet; Son Peygamber de âlemlere rahmettir.1153
Bazı insanlar, Kur’an’cılık/mealcilik yaparak Kur’an adına sünneti reddetmeye
kalkmışlardır. Bu tavır, öncelikle Kur’an’ın reddettiği bir tavırdır. Son
Rasûl de diğer şerefli elçiler gibi, yalnızca mektup getiren postacı benzeri, yani
sadece mesajı (vahyi) getirip haber veren kimse değildir. O, vahyi getirip haber
verir, onu tebliğ etmek için çaba sarf eder ve o vahyi bizzat uygular, vahyin
1144 5/Mâide, 16
1145 2/Bakara, 151
1146 57/Hadid, 25
1147 4/Nisâ, 59, 64
1148 24/Nûr, 51; 33/Ahzâb, 36
1149 3/Âl-i İmrân, 31
1150 33/Ahzâb, 21
1151 59/Haşr, 7
1152 9/Tevbe, 128
1153 21/Enbiyâ, 107
≈ 369 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
hedefini bizzat yaşayarak gösterir. Mü’minler O’na bakarak müslümanlığı nasıl
yaşayacaklarını ve Allah’ın kendilerinden ne istediğini öğrenirler.
Sünnet nedir? Bu konuda da ifrat ve tefrit olarak iki aşırı yaklaşım sözkonusudur.
Peygamberimizin her davranışının sünnet olduğunu savunmak veya
sünnet denilince birkaç davranış ve şekilsel özelliği anlamak, ya da daha ileri
giderek sünneti dışlamak. Peygamberimiz, kendisinin her davranışının sünnet
sayılmaması gerektiği ile ilgili açıklamalar yapma ihtiyacını duymuştur.1154
Peygamberimiz de bizim gibi bir insandı. Onun da beşer olarak, Arap toplumunun
miladî 7. asırda yaşayan bir ferdi olarak yediği, giydiği ve yaşadığı bazı
şeyler vardı ki, bunlar dinî bir amaçla yapılmamıştı. Meselâ Peygamberimiz
sıcak iklimde yaşayan bir kimse olarak kavminin diğer insanları gibi hiç çorap
giymemiştir. Çorap giymemek sünnet olarak kabul edilemez. Bir eş olarak hanımlarının
bazı tavırlarına gücendiği için, bir kimsenin eşine gücenmesi sünnet
olarak değerlendirilemez.
Sünneti reddedenlere karşı çıkan genel yaklaşım, aynı tavrı sünneti birkaç
şekilsel özelliğe indirgeyen anlayışa maalesef göstermemiştir. Takvâ sahibi
kabul edilenlerin sünnet adına savunup diğer insanları dâvet ettikleri şeyler
iki elin parmağını geçmeyecek şeylerdir ve din açısından da özü, Kur’an’ın
hayata geçirilmesi cinsinden olmayan tâlî (sünnet olup olmadığı tartışılabilecek
olan Kur’an’ın önemsemediği) şeylerdir. Sünnet diye çoğu insanın ısrarla yapıp
başkalarına tavsiye ettiği şeyler: Yemeğe tuzla başlamak, yedikleri şeyleri tek
sayıya uygun düşürmek, sakal, sarık, çarşaf, bazı nâfile namazlar ve ilâve edilebilecek
bunlara benzer bir-iki şeydir; ha bir de erkek çocukların küçük yaşta
hıtan denilen operasyon yani sünnet etmek ve yemek tabaklarını sıyırmak yani
yemekleri sünnetlemek. Halk açısından sünnet denilince akla gelen ya sünnet
düğünüdür, ya yemekleri sünnetlemek veya farz namazların öncesinde
veya sonrasındaki sünnet namazlar, bir de (belki) sakal. Kur’an’ın hayata hâkim
kılınması için gayretler, putlarla ve putçularla cihad, İslâmî devlet oluşturma
çabaları, Kur’an hükümlerinin topluma hâkim kılınması için nebevî tavırlar,
Kur’an’ın şirke karşı nasıl tavır alınması gerektiğine ilişkin emirlerinin hayata
geçirilmesi, toplumun hayra doğru değiştirilip dönüştürülmesi gibi hususlar hiç
de “sünnet” kavramı içinde değerlendirilmez ve insanlar bunlara dâvet edilmez.
Hâlbuki sünnet, Peygamberimizin ahlâkî, amelî, şahsî, siyasal ve sosyal
davranışlarının tümünü kapsar. Peygamberimizin sîreti, hayatın her safhasını
içerir. Bütün hayata şâmildir. Hz. Peygamber’in din olarak ortaya koyduğu her
1154 Bu konuyla ilgili bkz. Müslim, Edâhî 35/5; Ebû Dâvud, Salât 90, Hacc 50; İbn Mâce, Hacc 81 vb.
≈ 370 ≈
Ahmed Kalka n
şey demek
olan Sünnet, Allah’ın kitabıyla gönderdiği dinin hayata yansıması,
Kur’an’ın pratize edilip uygulama alanına Nebevî metodla uygulama alanına
çıkmasıdır. Sünnet anlayışının, hayatı bir bütün olarak kucaklaması gerekir.
Dolayısıyla ‘’sünnet” kavramı: “Rasûl-i Ekrem’in Kur’an’da Allah tarafından emredilen
hususları nebevî tarzıyla hayata geçirmesi, davranış ve sözleriyle ortaya
koyduğu örnek/model” diye en geniş mânâsıyla kullanılmalıdır.
Bugün çekilen bütün problem ve sıkıntıların sebebi, Kur’an ve sünnetin bireysel,
sosyal ve siyasal hayatımıza yeterince hâkim olmayışıdır. Kur’an’ı temel
ölçü ve Peygamber’i de model ve örnek almadığı için toplum bin bir problemle
karşı karşıyadır. Bir peygamber sadece kurye vazifesi gören bir postacı değil,
fakat kâmil bir modeldir. Kur’ân’da Hz. Peygamber’e birtakım görevler verildiği
anlaşılmaktadır.
Bu görevler: Şâhit olma, uyarıcı olma, müjdeleyici olma, öğüt
verme, dâvet etme, tebliğ etme, tilâvet etme, ta’lim etme, beyan etme, tezkiye
etme şeklinde sayılabilir.1155 Bu görevleri kendisine yükleyen de Allah’tır. Zira,
görevlendirmenin olduğu yerde, görevlendirenin varlığını görmemek mümkün
değildir.
Dinin yaşanmasında, bir modelin, bir sünnetin varlığı gereklidir. Peygamberlere
iman, onlara itaat etmek içindir.1156 Müslümanlığın özü ve esası kelime-
i tevhidle ifade edilir. Tevhid kelimesinin ikinci bölümü, Hz. Muhammed’in
(s.a.s.) Allah’ın rasûlü/elçisi olduğunu kabul etmektir. Bu inanç, bizi peygamberin
örnek ve önderliğinin kabulüne götürür.
Peygamberlere iman, onları örnek ve önder kabul edip onlara itaat etmek
içindir. Kur’an’da mü’minlerin, Allah ile beraber Rasülü’ne de itaat etmeleri şart
koşuluyor. Rasül’e itaat etmeden İslâm yaşanamaz. Zira, “Rasüller sadece
kendilerine itaat edilsin diye Allah’ın izniyle gönderilmişlerdir.”1157 Kur’an’a
ve sünnete itaat, imanın ve İslam’ın ilkelerindendir. İman edip de Allah’a ve Rasül’e
itaat etmemek boş bir iddiadan başka bir şey değildir. Bu yalan, tâğutla
hükmetmek isteyen her yalancının iddiasıdır. Çünkü münâfıkların alâmeti, devamlı
sûrette itaatten kaçınmaktır. Zira Yüce Allah münâfıklar hakkında şöyle
buyurur: “Onlara Allah’ın indirdiğine ve Peygamber’e gelin denildiği zaman,
senden büsbütün kaçtıklarını görürsün.”1158 Kur’an ve Sünnete itaat, bir akîde/
inanç meselesidir. Mü’min, akîdesini sağlam temeller üzerine oturtmalıdır.
1155 2/Bakara, 125, 129; 3/Âl-i İmrân, 164; 5/Mâide, 67; 16/Nahl, 44; 62/Cum’a, 2 vb
1156 4/Nisâ, 64
1157 4/Nisâ, 64
1158 4/Nisâ, 61
≈ 371 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
Peygamberlerin gösterdiği yoldan başka yolda gitmenin, dünya hayatında
sayılamayacak kadar çok olumsuz sonucu ve cezasından ayrı olarak, âhirette
de büyük bir cezası vardır. Bu ceza o kadar büyük olacaktır ki, kâfirler
dünyada iken peygamberlerin izinden gitmediklerinden, kendilerinden farklı
hiçbir meziyetleri olmayan, haktan uzak sapık önderlere uyduklarından dolayı,
-faydasını göremeyecekleri bir zamanda- pişman olacaklar ve pişmanlıklarını
dile getireceklerdir. Bu durumu Yüce Rabbimiz şöyle tablolaştırmaktadır: “...O
gün kâfirlere çok zordur. O günde zâlim, ellerini ısırıp: ‘Keşke peygamberle
birlikte yol almış olsaydım!’ der. ‘Eyvah bana, keşke filanı dost edinmeseydim.
Andolsun ki o, bana geldikten sonra beni haktan saptırdı.’ Şeytan
insanı yardımsız ve zelil bırakandır.”1159 İşte bu dünyada şeytanın ardından giderek
peygamberlerin yolunu/sünnetini terk edenler, âhirette bu dünyada iken
uydukları kimselerden uzaklaşmak isteyecekler; böylelikle azaptan kurtulmayı
deneyeceklerdir. Ancak bunun da kendilerine bir faydası olmayacaktır.1160
Allah, insanlara insan olarak, kendi aralarından peygamberler göndermiş
ve onların yolundan gitmelerini, peygamberlerine her hususta itaat etmelerini
emretmiştir. Peygamberlerin izinden gitmeyenlere uymak, ya da onların
izinden gidilmeyen hallerde baştakilere, ileri gelenlere itaat, Allah’ın yolundan
sapmak için gösterilecek geçerli bir mâzeret değildir. Yüce Rabbimiz,
Peygamberimizin yolundan sapmak için gösterilecek hiçbir mâzereti kabul
etmeyecektir. Peygamber’in getirdiği yola aykırı yol izleyenlere itaat, -kim
olursa olsunlar- meşrû bir itaat değildir. “Yaratan’a isyanı gerektiren hususlarda
yaratılmışa itaat yoktur”1161 şeklindeki nebevî düstur ile ve “mârufu
emredip münkeri nehyetmek” ilkesi gereğince böylelerini hizaya getirmek
gerekir; onların sapıklıklarının peşinden gitmek değil. Peygamberlerin dışında,
uyulan kimselerin büyük yanılgılara düşme ihtimali büyüktür. Uyulan
kimselerin peygamberlerin yolundan gitmemeleri halinde kimlikleri, sıfatları,
nitelikleri, makamları, yakınlıkları ne olursa olsun, uyanlara âhirette hiçbir fayda
sağlayamayacakları, ebedî azaptan kurtaramayacakları herkes tarafından
gayet açık ve net bir şekilde bilinmelidir.
“Yüzleri ateşte (bir taraftan bir tarafa) çevrileceği o günde diyeceklerdir
ki: ‘Ne olaydı, biz Allah’a ve Rasûl’e itaat etseydik!’ Ve diyecekler
ki: ‘Rabbimiz, gerçekten biz başkanlarımıza, efendilerimize itaat ettik de,
1159 25/Furkan, 26-29
1160 Bkz. 2/Bakara, 165-167
1161 Müslim, İmâre 38, hadis no: 1839
≈ 372 ≈
Ahmed Kalka n
onlar da bizi saptırdılar. Rabbimiz, onlara azaptan iki kat ver ve onları en
büyük lânet ile lânetle!”1162
Gerçekten akıl sahibi olanlar, Peygamber’den başkasının yolundan gitmeyi
düşünmek, akıllarının en ücra köşesinden geçirmek şöyle dursun; bu
hayırlı ve biricik doğru yoldan gitmeyenleri gafletlerinden uyandırmak için
peygamberlerin açtıkları yolda, gösterdikleri istikamette ve onların metoduyla
mücadele eder, cihad ederler...
Peygamberlerin ve -günümüz için söyleyecek olursak- son peygamber
Hz. Muhammed’in (s.a.s.) getirmiş olduğu şeriate aykırı bir hüküm ya da
hükümleri, düzen ya da düzenleri, kurum ya da kurumları, değer ya da değerleri
alternatif olarak göstermek, kabul etmek, onlara çağırmak; bunlar
insanlara hükmetmekte iseler, bunları kabul edip rızâ göstermek, yok edilmeleri
için çalışmamak, onlara gereken tepkiyi göstermemek; bütün bunlar
Peygamber’in getirdiği şeriatı reddetmek anlamına geleceğinden, iman ile
bağdaşamaz. Yani, böyle bir tutum, anlayış ve davranış küfürdür. Çünkü
İslâm’ın ve Kur’an’ın üzerinde hassâsiyetle durduğu “peygamberlere iman”
ilkesine ve kelime-i şehâdetin ikinci bölümü olan “Muhammed’in (s.a.s.) Allah’ın
Rasûlü” olduğunu kabul ve ikrar etmeye aykırıdır.
NEBÎ İLE RASÛL ARASINDA FARK VAR MIDIR?
(Geleneğin Yanlışından Modern Küfre/Sahte Peygamberliğe)
Nebî ve Rasûl kavramları müteradif, yani eşanlamlı ifadelerdir. Kur’an’da
“nebî” ve “rasûl” kelimeleri peygamberler için kullanılmıştır. Ancak klâsik
anlayışa göre, ikisi arasında şöyle bir fark olduğu belirtilir: Rasûl, kendisine
kitap ve şeriat gönderilen peygambere denir. Nebî ise, kendisine kitap ve
şeriat gönderilmeyip, kendisinden önceki rasûlün kitap ve şeriatını insanlara
tebliğ eden peygambere denir. O halde her rasûl aynı zamanda nebîdir,
ama her nebî rasûl değildir. Çağımızda bazı yalancı peygamberler ve onları
savunanlar da bu farkları tersine çevirirler.
Modern mütenebbiler, sahte peygamberliklerinin dine ters düşmediğini
güya kanıtlamak için, nebî ile rasûl kavramı arasında olduğunu kabul ettikleri
farktan yola çıkarlar. Nebî, kitap verilenlere; rasûl ise, bu mesajı taşıyanlara
verilen ad olduğunu ileri sürerler. Hindistan’da Sör Seyyit Ahmet’in başını
1162 33/Ahzâb, 66-68 ve yine bkz. 7/A’râf, 38
≈ 373 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
çektiği modernist akım, bunu iddia eder. Bunlara göre, her nebî aynı zamanda
rasûldür; fakat her rasûl nebî değildir. Nebî, hem kendinden önceki
kitapları doğrulayıcı, hem de aldığı yeni kitabı insanlara ulaştırıcıdır. Her kitap
verilen nebî bir elçidir/rasûldür; fakat her elçiye/rasûle kitap verilmemiştir.
Kur’an’dan uydurma deliller bulmaya çalışan bu sahtekârlar, Peygamberimiz
(s.a.s.)’in “hâtemu’l enbiyâ/nebîlerin sonuncusu”1163 olduğunun kesin
biçimde ifade edildiğini görüp bir teville bunu çürütemedikleri için, sahte
peygamberlerini, nebî değil de rasûl olarak isimlendirirler. Nebî ve rasulle ilgili
geleneksel yanlışı, tersinden başka bir yanlışla sürdüren bu kimseler, yalancı
peygamberlik kurumunu yeniden işletmeye çalışırlar. Hâlbuki Kur’an, nebî ile
rasûl arasında bir fark gözetmiyor.
Kur’an’a Göre Nebî ile Rasûl Arasında Fark Yoktur. Nebî, peygamberlerin
haber alma, vahiy alma vasıflarına, rasûl ise, alınan mesajın elçiliğini
yapma, aktarma vasıflarına işaret etmektedir. Tıpkı adâletli davranmayı ve
takvâlı olmayı şahsında birleştiren mü’min gibi. Yani nasıl bir mü’minin aynı
anda âdil ve muttakî olması, çelişki arzetmiyorsa, bir peygamberin de aynı
anda nebî ve rasûl olması da tenâkuz teşkil etmez. Nebî ile rasûl arasındaki
fark, sadece kelime anlamları itibariyledir. Yoksa, şeriat alıp almaması, kitap
getirip getirmemesi açısından aralarında anlam farkı yoktur. Geleneksel bazı
iddialara göre, Hz. İsmail gibi peygamberler sadece nebîdir; kendilerinden
önceki rasûlü tekrar ederler. Oysa Kur’an, Hz. İsmail için, hem rasûl, hem
de nebî sıfatlarını kullanmaktadır: “Kitap’ta İsmail’e dair anlattıklarımızı da
an. Çünkü o sözünde duran rasûl nebî idi.”1164 Hz. Hârun için de Kur’an,
Hz. Mûsâ ile beraber her ikisine rasûl demektedir: “Fir’avn’a giderek (ona)
deyin ki: ‘Biz âlemlerin Rabbinin rasûlüyüz.”1165
Geleneksel görüşün nebî’yi önceki kitabın ve rasûlün mukallidi durumuna
indirgemesi çok yanlıştır. Çünkü birçok âyette nebî kavramına kitap nispet
edilmiştir. “Allah, nebîlerden şöyle söz almıştı: ‘Bakın, size kitap ve
hikmet verdim, şimdi yanınızda bulunanı doğrulayıcı bir rasûl geldiğinde,
ona mutlaka yardım edeceksiniz; bunu kabul ettiniz mi? Ve bu hususta
ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?’ demişti. Kabul ettik dediler. O halde
şâhit olun, Ben de sizinle beraber şâhit olanlardanım dedi.”1166 Bu âyetten
kesin olarak anlaşılmaktadır ki, nebî, kitap ve şeriatı olmayan biri değildir.
1163 33/Ahzâb, 40
1164 19/Meryem, 54
1165 26/Şuarâ, 16
1166 3/Âl-i İmrân, 81
≈ 374 ≈
Ahmed Kalka n
Yine Kur’an’da kendilerine kitap verildiği muhkem olarak Kur’an’da anlatılan
peygamberleri nebî olarak vasfetmektedir. “Nebîlerden söz almıştık. Senden,
Nuh’tan, İbrâhim’den, Mûsâ’dan, Meryem oğlu İsâ’dan sağlam bir
söz (misak) almışızdır.”1167 Dolayısıyla Kur’an, nebî ile rasûl arasında kitap
alıp almamak açısından bir ayrım yapmamaktadır. Kur’an, bazı nebîlere kitap
verildiğini belirttiği gibi, rasullere de kitap verildiğini açıklar: “Andolsun
Biz rasullerimizi açık delillerle gönderdik. Ve onlarla beraber Kitab’ı, mizan’ı/
nizâmı indirdik ki, insanlar adâleti yerine getirsinler.”1168 Görüldüğü
gibi âyet-i kerimede rasûl kavramına kitap nispet edilmiştir. Bu da gösteriyor
ki, Kur’an, nebî ile rasûl arasında kavramsal fark gözetmemektedir. Fakat
peygamberlerin genel Kur’anî tanımı nebîdir; rasûl, gönderilmekle (irsâl) ve
tebliğle, görevin icrâsıyla ilgili bir kavramdır.
Kur’an, Hz. İsmail, Hz. Mûsâ ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’e aynı âyetlerde
hem nebî, hem rasûl demektedir.1169 Hâtemiyetin (son nebî olmanın) sadece
nebîlik için söz konusu olduğunu, rasûllük için söz konusu olmadığını
iddia etmek, hastalıklı kalplere sahip olanların bir tahrif çabasından ibarettir.
Kur’an nebî ile rasûl arasında bir ayrım gözetmediği gibi, şu peygamberler
nebî; şunlar da rasûldür diye Kur’an’ın bir beyanı da yoktur. Nebî, genellikle
peygamberlerin haber alma, vahiy alma yönünü, rasûl ise genellikle, alınan
vahyin elçiliğini yapma yönünü ifade eden kavramlardır. Her peygamber vahiy
almıştır (nebî); ve aldığı vahyi tebliğ etmiştir (rasûl). Bu iki vasfı bünyesinde
bulundurmayan birine de peygamber denemez. Yani kalbine indirilen vahyin
elçiliğini (rasûllüğünü), insanlara iletimini üstlenmeyen birine nebî denemeyeceği
gibi, vahiy almayan (nebî olmayan) birine de rasûl denemez. Hz.
Muhammed (s.a.s.)’den sonra bir insan, kavramsal anlamda ister rasûl olduğunu,
isterse nebî olduğunu iddia etsin, yalancı peygamberdir, müseylimetü’l
kezzâbtır. Çünkü nebî de rasûl de ıstılahî açıdan peygamberliğe delâlet
etmektedir. Her nebî rasûldür; her rasûl de nebîdir.1170
NEBÎ’YE İTAAT GEREKMEZ GÖRÜŞÜ
Bu başığın açılımı olarak değerlendirmemizi birinci cildin ilk ünitesi Akaidin
Usûlü başlığında işledik. Oraya bakılabilir
1167 33/Ahzâb, 7
1168 57/Hadîd, 25
1169 19/Meryem, 54, 51; 7/A’râf, 157; 33/Ahzâb, 40
1170 Fevzi Zülaloğlu, Nebî İle Rasül Arasındaki Fark, Haksöz, sayı 66
≈ 375 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
SORULAR
1- Nebî, Rasûl ve mütenebbî kavramlarını açıklayabilmek.
2- Peygamberlerin gönderiliş amaçları nelerdir?
3- İnsanlar içerisinden peygamberleri kim seçer?
4- Nebî ile Rasûl arasındaki fark nedir?
5- Peygamberlerin sıfatları nelerdir?
6- Son peygamber kimdir ve özellikleri nelerdir? Onun hakkında doyurucu
bilgiler veriniz.
7- Kur’an’da ismi geçen peygamberlerin isimlerini sayınız.
8- Kur’an’da ismi geçtiği halde peygamber olup olmadıkları şüpheli olanlar
kimlerdir?
9- Tarihte ve günümüzde sahte peygamberler çıkmış mıdır? Çıktıysa
bunlara örnekler veriniz.
10- Peygamberleri örnek almanın nasıl olacağını ve peygamberlere nasıl
vâris olunacağını açıklayınız.
11- Aşağıdakilerden hangisi peygamberlerde bulunması gereken sıfatlardandır?
a) Tebliğ b) Yalan söylemek
c) Günah işlemek d) Emânetlere riâyet etmemek
12- Aşağıdakilerden hangisi peygamberlerin gönderiliş amacı olamaz?
a) İnsanları Allah’ın dinine dâvet etmek
b) İnsanlara Allah’a nasıl ibâdet edeceklerini göstermek
c) İnsanların eski inanç, adet ve geleneklerini devam ettirmek
d) İnsanlara ahlâki yönden güzel örnek olmak
13- “Peygamberler insanların en zeki ve en akıllılarıdır.” Bu ifâdede geçen
özellik, peygamberlerin hangi sıfatıdır?
a) sıdk b) emânet c) fetânet d) ismet
≈ 376 ≈
Ahmed Kalka n
≈ 377 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
22. Ünite
ÂHİRETE İMAN
• Âhiret; Anlam ve Mâhiyeti
• Kur’an-ı Kerim’de Âhiret
• Âhirete İman
• Âhiretin Gerekliliği ve Âhirete İnanmanın Faydaları
• Yakînî Bilgi; Kesin İnanç
• Kıyâmetin Zamanı
• Amel Defterleri
• Mizan
• Cennet ve Cehennem
• Âhirete İmanın İnsan Hayatındaki Yeri
• Âhiret Şuuru
• Yaratılışa İnanan, Yeniden Yaratılmaya da İman Eder
• Âhiret Anlayışı Bizi Dirilişe Ulaştırır/Ulaştırmalıdır
• Gündüz Yaşıyor, Gece Ölüyor, Sabah Diriliyoruz
• Her Kış Bir Ölüm, Her Bahar Bir Diriliştir
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdakiamaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Âhiretin gerekliliğini ve âhirete inanmanın fayda ve hikmetlerini dillendirebilmek.
• Kıyâmetle ve kopma zamanı ile ilgili Kur’an’ın temel vurgularını özetleyebilmek.
• Kur’an’ın âhirete iman konusunu niçin yakîn kelimesi ile ifade ettiğini açıklayıp
yakînî bilgi ve inancı açıklayabilmek.
• Âhiret inancının insan hayatındaki önemini dillendirebilmek.
• Yeniden dirilmenin akla ters düşmediğini örneklerle açıklayabilmek.
• Ölümü ve ölüm sonrasını Kur’an’ın nasıl değerlendirip bizi nasıl ölüm ötesine
hazırladığını izah edebilmek.
• Ölüm sonrası, yeniden dirilişle birlikte başlayacak olan haşrin, mizanın ve amel
defterlerinin mâhiyetleri hakkında bilgi verebilmek.
• Cennet ve cehennem hakkında doyurucu açıklamalarda bulunabilmek.
• Âhiret şuuruna sahip olup bu bilinçle hayatına çeki düzen verecek şekilde nefis
muhâsebesinin nasıl yapılabileceğini izah edebilmek.
≈ 378 ≈
Ahmed Kalka n
ÂHIRET; ANLAM VE MÂHIYETI
Âhiret, kelime olarak Arapçada son, diğer, sonra gelen demektir. Âhiret,
dünya hayatını takip eden, ona benzeyen yönler olduğu kadar, benzemeyen
yönlerin de olduğu daha değişik ve ölümsüz bir hayattan, ebediyet âlemine
ait çeşitli merhaleler ve hallerden ibarettir. “Yakîn” ise, gerçeğe uygun ve
herhangi bir şüphe ile ortadan kalkmayacak şekilde şek ve şüpheden uzak
olan sabit ve kesin bir inanış, şüphe karışmayan kesin bilgi demektir.
Âhiret inancı, Allah’ın varlığını kabul eden hemen hemen bütün din ve düşünce
sistemlerinde (tabii bu arada hıristiyanlık ve yahudilikte de) mevcuttur.
Kur’an’da Hz. Nuh, İbrahim, Yusuf, Mûsâ, İsa ve diğer peygamberlerin kendi
ümmetlerine âhiret akidesini telkin ettikleri ifade edilir.1171
KUR’AN-I KERIM’DE ÂHIRET
Âhiret kelimesi, Kur’ân-ı Kerim’de 115 yerde geçer. Kur’an’da son gün
anlamında yevmü’l-âhir şeklinde, dünya ile karşılaştırmalı olarak veya yalın
halde geçer. Yalın halde el-âhire şeklinde kullanıldığı yerlerde ed-dâru’l-âhire
tamlaması, yani “âhiret yurdu”, “diğer ülke” anlamında olduğu veya âhiret
hayatı demek olduğu kabul edilir. Bu kullanılış şekillerinden de anlaşılacağı
gibi âhiret kavramı ile dünya kavramı arasında sıkı bir münasebet vardır.
Kur’ân-ı Kerim’de yüzden fazla terim ve deyim kullanılarak âhiret akidesi
işlenir. Âhiretle ilgili âyetler hem Mekkî, hem de Medenî sûrelerde sık sık
tekrarlanmaktadır. Bu tekrarın, konunun önemini vurgulamak, sorumluluk
duygusunu pekiştirmek, dünya ile âhiret arasındaki psikolojik mesafeyi kısaltarak
mü’minin ruhunu yüceltmek ve hayatını ebedîleştirmek gibi hedeflere
yönelik olduğunu söylemek mümkündür. Birçok sûrede kâinatın, özellikle
insanın yaratılışından ve hayatın akışından bahseden âyetlerle âhiret hayatını
tasvir eden âyetler yan yana yer almıştır. Kur’an’ın tasvirine göre dünya
hayatı bir “oyun ve eğlence”1172 bir “süs ve öğünüş”tür;1173“mal, evlât ve
nüfuz yarışı”dır.1174 N etice i tibariyle o g eçici b ir f aydalanış v e a ldanış v esilesidir.
Asıl hayat, âhiret hayatıdır. Gerçek anlamda huzur ve sükûn sadece
ölümsüz âlemdedir.1175 Her ne kadar ölüm, geride kalanlar için acı ve hasret
dolu bir olay ise de, imanlı gönüller için fânîlikten ebedîliğe geçişi sağlayan
1171 Bak. 12/Yûsuf, 101; 19/Meryem, 33; 20/Tâhâ, 55; 26/Şuarâ, 81-102; 71/Nuh, 17-18
1172 6/En’âm, 32; 29/Ankebût, 64; 47/Muhammed, 36; 57/Hadîd, 20
1173 57/Hadîd, 20
1174 57/Hadîd, 20
1175 Bak. 29/Ankebut, 64 ; 40/Mü’min, 39; 57/Hadîd, 20
≈ 379 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
bir vasıtadır. O yüzden birçok âyette ölüm ve âhiret hayatı “buluşmak, sevdiğine
kavuşmak” anlamındaki “lika (likaullah, likau’l-âhire)1176 kelimesiyle
ifade edilmiştir.
Asıl hayatın ikinci âlemde başlayacağına iman edenler, ölümün ebedî yokluk
olmadığını kabul ederler. Henüz hayattayken, bu gerçek vatanın, baba
yurdunun, sonsuz mutluluk hayatının özlemini duyar ve ona göre yaşarlar.
Kur’an-ı Kerim’in âhireti ispat metodu, “nereden geldim, nereye gidiyorum?”
sorusuna tatminkâr bir cevap bulmaya dayanır. Düşünen her insanın
sormaya mecbur olduğu bu sorunun birinci kısmında, kendisine ve içinde
yaşadığı tabiata hâkim, mutlak kudrete sahip bir yaratıcının varlığına inanan
kimse, sözkonusu sorunun ikinci kısmında da aynı düşünce tarzını devam
ettirerek öbür âlemin ölümsüzlüğünü kolaylıkla benimser. Bundan dolayı Allah’a
imanla âhiret gününe iman Kur’an’da sık sık ve birlikte zikredilmek
sûretiyle bunun ne kadar önemli bir ilke olduğuna dikkat çekilmiştir.
Dünyaya ilk gelişinde pek âciz bir canlı olan insan, hayatının daha sonraki
devrelerinde fizyolojik ve psikolojik yönden gelişip tabiat içindeki en mükemmel
yaratık haline gelir. Ondaki ruhî ve fikrî gelişme devam ederek, fıtratındaki
özellik ortaya çıkarak kendisinde ebediyet duygusu meydana getirir.
İnsanın, iyi düşünmeden, ilk bakışta yok oluş (fenâ) gibi telakki ettiği ölümden
korkması veya öbür âleme inanmayanlarla ona hazırlıklı olmayanların
ölümden ürkmesi de bu ebediyet duygusuna bağlanabilir. O halde daha
mükemmel ve ölümsüz bir âlem olan âhiretin varlığını benimsemek insanın
tabii yaratılışında, fıtratında bulunan bir özelliktir. Ancak, dünya hayatının câzibesi,
kişinin fıtratındaki ölümsüzlük duygusunu unutturup tabiatındaki seyri
durdurabilir.
ÂHIRETE İMAN
Mü’minlerin akîdelerini teşkil eden iman esaslarından birisi de “âhiret gününe
inanmak”tır. Kur’an, bizden gaybî olan âhiret âlemine yakînen, (kesin
inançla) inanmamızı istemektedir. İsrâfil (a.s.) birinci defa sura üfürdüğünde
kıyâmet kopacak, her şey yok olacaktır. İkinci defa üfürdüğünde ise herkes
dirilecektir. İnsanların tekrar dirilmesiyle başlayan ve ebediyyen devam
edecek olan zamana âhiret denir. “Sonra siz kıyâmet gününde muhakkak
1176 6/En’âm, 31; 7/A’râf, 147…
≈ 380 ≈
Ahmed Kalka n
diriltileceksiniz.”1177; “Onlar sana indirilene de, senden önce indirilenlere
de inanırlar, âhirete de kesin inanç ile inanırlar.”1178
Âhiret gününde, dünyada kim ne işlemişse karşılığı tam olarak verilecektir.
Bir âyet-i kerimede şöyle buyuruluyor: “Kâfirler öldükten sonra hiç
dirilmeyeceklerini zannederler. Ey Muhammed! De ki, Hayır! Rabbime
yemin ederim ki öldükten sonra yeniden dirileceksiniz. Sonra da yaptıklarınız
size bildirilecektir. Bu Allah’a çok kolaydır.”1179
Her şey gibi dünyanın da bir sonu vardır. Bir gün gelecek her yaratılan
şey gibi dünya da yok olacaktır. Her şey yok olduktan sonra insanlar Allah’ın
emriyle tekrar dirilecektir. Herkes dünyada işlediğinden sorguya çekilecek,
her yaptığının karşılığını görecektir. O gün insana iman ve sâlih amelden
başka hiç bir şey fayda vermeyecektir. İslâm’ı seçen ve gereklerini yerine
getirenler cennete; bâtılı seçenler ise cehenneme gidecektir.
“Güneş dürülüp ışığı kalmadığı zaman;
Yıldızlar düşüp söndüğü zaman;
Doğurması yaklaşmış develer başıboş bırakıldığı zaman;
Yabani hayvanlar bir araya toplatıldığı zaman;
Denizler kaynatıldığı zaman;
Canlar bedenlerle birleştirildiği zaman;
Kız çocuğun hangi suçtan ötürü öldürüldüğü kendisine sorulduğu zaman;
Amel defterleri açıldığı zaman;
Gök yerinden oynatıldığı zaman;
Cehennem alevlendirildiği zaman;
Cennet yaklaştırıldığı zaman;
İnsanoğlu ne yaptığını görecektir.”1180
Âhiret âlemine iman, Kur’an’da çoğunlukla Allah’a imandan hemen sonra
zikr edilmektedir. Yani Allah’a iman ile âhirete iman birbirine bağlı olarak ifâde
edilmiştir. Biri başlangıç, öbürü ise sonuç. Çünkü yapılan her amel, her
iyilik, işlenen her suç, çiğnenen her emir ve reddedilen her hükmün karşılığı
ancak o âdil mahkemede hallolunacaktır. O mahkemede hiç bir şey karşılık-
1177 23/Mü’minûn, 16
1178 2/Bakara, 4
1179 64/Teğâbûn, 7
1180 81/Tekvîr 1-14
≈ 381 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
sız bırakılmayacaktır. “Kim zerre miktarı bir hayır işlerse, onun mükâfatını
görecek; kim de zerre miktarı bir kötülük işlerse, onun cezâsını görecektir.”
1181
Evet, dünya bir imtihan yeri, âhiret de o imtihanın değerlendirileceği bir
başka yerdir. O yerde Allah’tan başka hiç bir yardımcı, O’nun izni olmadan
hiç bir şefaatçı bulunamaz. Artık bütün işlemler bitmiş ve bütün hesaplar neticelendirilmiştir.
Kur’ân-ı Kerim bu manzarayı şöyle dile getirmektedir: “Bir
de öyle bir azâb gününden sakının ve korunun ki, o günde (Kıyâmette) hiç
bir kimse, hiç bir kimse adına bir şey ödeyemez. Kimseden şefaat da kabul
edilmez. Azâbdan kurtulmak için kimseden bedel ve karşılık alınmaz.
O kâfirlere yardım da yapılmaz.”1182
Mü’minler bilmelidir ki, o gün mesuliyet ferdîdir, hesaplar şahsîdir. Herkes
kendi nefsinden sorumludur. Hiç kimse başkasının günahını taşıyamaz. Hiç
kimse kimseyi kurtaramaz.
Âhirete iman, mü’mine, mutlak adâlete dayanan ferdî mesuliyeti yükler.
Bu prensip, mü’mine, kendi değerini öğreten ve iç âleminde uyanıklığı hâkim
kılan en kuvvetli bir prensiptir. Âhirette mü’mini kurtaracak, onu himaye edecek
ancak sahih imanı ve sâlih amelidir. Hiçbir fidye onu küfür ve masiyetinin
cezâsından kurtaramaz. Bunun içindir ki, âhirete imanın, mü’minin hayatında
büyük bir etki yapacağı kaçınılmazdır. Öyle ise mü’min, bütün hazırlık ve
çalışmasını âhirete yönelik yapmalıdır. İslâmî çalışma ve ibâdet hayatında
bunun dışında hiç bir menfaat beklememelidir. Çünkü, icraatında başkasını
ortak eden (yani, Allah’tan başkası için ibâdet edip, başkaları takdir etsin
diye kulluk yapan) âhirette de kimi ortak yapmış ise, ecrini ondan isteyecektir.
Âhirette Allah’tan başkası mükâfat ve cezâ veremeyeceğine göre, o
halde mü’min Allah’tan başkası için kulluk yapamaz.
Âhirete iman, insanoğlunun başıboş olmadığını, lüzumsuz yere yaratılmadığını,
kendi hevâ ve hevesiyle baş başa bırakılmadığını insana öğretir. Bu
akîde, ameli karşılığı ile birleştiren bir inançtır. Bu inanç, insanoğluna kesin
olarak bildiriyor ki, mutlak bir adâlet kendisini beklemektedir. Mü’min bu
inanç sayesinde hesap ve adâlet gününe kendini hazırlar.
Bu inanç, mü’min ile kâfiri birbirinden yaşantı itibariyle de ayırır. Mü’min,
1181 99/Zilzâl, 7-8
1182 2/Bakara, 48
≈ 382 ≈
Ahmed Kalka n
âhirete inandığı için dünyayı bir imtihan yeri olarak kabul eder ve çalışmasını
da ona göre yapar. Kâfirler ise, âhirete inanmadıkları için, hayatı sadece bu
dünyadan ibâret sayar ve çalışmasını da hep bu dünyaya ait kılar. Böylece
onlar, âhirete eli boş olarak gider ve orada onlara sadece ateş arkadaşlık
eder. Başka yardımcıları yoktur onların.
Âhirete iman, onun için çalışmayı da beraberinde getirir. Yani âhirete inandığını
iddia eden herkes, çalışmasını ona göre yapmalıdır. Allah’a ve âhirete
inanıp mü’min olduğunu iddia eden kimse, karşısındaki kim olursa olsun,
onun sevgisi Allah’adır, Rasûlünedir ve mü’minleredir. Kalbinde diğerlerine
en ufak bir sevgi besleyemez. Allah’ın mü’minlerden istediği budur.1183
İnsanın, bir şeyin kârını ve zararını düşünmesi fıtrattandır. Bu âlemden
başka âlem tanımayan kimse, yalnızca bu dünyadaki kârı ve zararı düşünür;
dünyevî faydalar beklemediği hiç bir işe yanaşmaz. Fakat, âhiret gününe
inanan kimse, dünyevî fayda ve zararlara pek aldanmaz. Çünkü onun bütün
kazancı âhirete yöneliktir. O mükâfatını sadece Allah’tan bekler. Ona
hayırlı bir iş götürüldüğünde, madden kaybedeceği bir şey olsa bile onu
kaçırmamaya çalışır. Karşısına kötü bir iş çıktığında da, maddî faydası ne
kadar olursa olsun ondan kaçınır. Kısaca mü’min âhirete yönelik çalışmalarda
bulunarak, geçici dünya menfaatinin para, servet, mal, mülk, mevki,
şöhret gibi aldatıcı meta’larına aldanmaz. O bilir ki, dünya üzerinde bulunan
bütün varlıklar, tüm dünyevî faydalar geçicidir; günün birinde hepsi yok olup
gidecektir.
Yine insan, günün birinde, güneşin soğuyup bütün enerjisini kaybedeceğini,
yıldızların dökülüp yok olacağını ve bütün kâinatın altüst olacağını yakinen
bilmelidir. Kıyâmetten sonra da insana yeni baştan hayat bahşedileceği,
insanların bu dünyadaki fiillerinin kayıtlar altında tutulup, kıyâmet gününde
ortaya konulacağı, kıyâmette herkesin Allah tarafından hesaba çekileceği,
bir kısım insanların (iman ve amel-i sâlih sahiplerinin) Cennet’e; bir kısım
insanların (isyankârların) da Cehennem’e gireceğini yakinen bilir ve inanır.
Kur’ân-ı Kerim’de Cennet ve Cehennem ehlinin tasviri şöyle yapılmaktadır:
“Kıyâmet gününde birtakım yüzler ak, birtakım yüzler de kara olacak.
O vakit yüzleri kara olanlara şöyle denilecek: ‘İmanınızdan sonra küfrettiniz
ha! İşte o küfrün cezâsı olarak tadın azâbı.’ Ama yüzleri ak olanlar
1183 Bak. 58/Mücâdele, 22
≈ 383 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
Allah’ın rahmeti içindedirler. Onlar orada (Cennet’te) ebedî olarak kalacaklardır.”
1184
Mü’min âhirete iman ederken, bunu sözde bırakmayarak âhiret için ne
gerekirse onu yapar, âhiret mutluluğunu kazanabilmek için önceden âhirete
yönelik gayret ve çalışmalarda bulunur. Çünkü Alah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
“Kim de mü’min olduğu halde âhireti ister ve çalışmasını da onun
için yaparsa, işte bunların çalışmaları makbuldür.”1185
ÂHIRETIN GEREKLILIĞI VE ÂHIRETE İNANMANIN FAYDALARI
1-) Dünya insan için bir imtihan yeridir. İnsan akıl ve irâde sahibidir. Allah,
gönderdiği peygamberler ve kitaplarla insanlara hakkı ve bâtılı açıklamıştır.
İnsan imtihan olunmaktadır, eğer İslâm’ı seçerse cennete girecektir, yok
bâtıl bir din seçerse cehenneme girecektir. “Hanginizin daha iyi amellerde
bulunacağını denemek için, ölümü ve hayatı yaratan O’dur.”1186
İnsana kendisine verilen nimetleri nerede kullandığı mutlaka sorulacaktır:
“Sonra, yemin olsun ki, o gün (Kıyâmet günü) mutlaka nimetlerden sorulacaksınız.”
1187
2-) Dünyada birçok haksızlıklar yapılmaktadır. Yapılan zülumlerin hesabı
âhirette, dünyadan çok daha ağır bir şekilde görülecektir.
3-) Yaptığı amellerin hesabını vereceğine inanan kimse hareketlerine dikkat
eder. Çünkü, bilir ki yaptığı işlerden mes’uldür, âhirette hesap verecektir.
Bu yüzden kendisi ve insanlık için iyi amellerde bulunur.
4-) Âhirete inanmak insanlık için bir huzur ve teselli kaynağıdır. İnsan da
her canlı gibi ölecektir. Bu yüzden insan için öldükten sonra dirileceği inancı
büyük bir nimettir.
1184 3/Âl-i İmran, 106 - 107
1185 17/İsrâ, 19
1186 67/Mülk, 2
1187 102/Tekâsür, 8
≈ 384 ≈
Ahmed Kalka n
YAKÎNÎ BILGI, KESIN İNANÇ
Yakînî bilgi, kendisinde şüphe olmayan bilgidir. Müttakiler, âhireti gözleriyle
görmemişlerdir ama gözlerini yaratan Allah, âhiretin varlığını haber verdiği
için şüphesiz iman ederler. Gözün görmesinde yanılma ve yanlışlık olabilir,
fakat Allah’ın verdiği haberde yanlışlık olmaz. Çölde su görüp de ona doğru
koşan insan, çoğu zaman su yerine serapla karşılaşabiliyor. Bu sebeple
biz Allah’ın haberine gözlerimizle gördüğümüzden daha fazla inanırız. “Bu
dünya hayatından başka hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız. Biz, diriltilecek
değiliz.”1188 diyen insanlar, mevsimlik böcekler gibi hiç görmedikleri baharı
inkâr etmekteler. Ama, bu kışın bir baharı, bu dünyanın da bir âhireti var.
Ana rahmindeki bebeğe “buradan daha geniş bir dünya var” deseniz,
gülüp geçebilir. Bu dünya da, âhiretin ana rahmidir. Bu toprak ana üzerinde
yaşar, büyür ve ölerek âhirette doğarız. Baharda doğan, yazın gençliğini
yaşayan, güz mevsiminde ölen, kardan kefenlerle toprağa gömülen çekirdeklerin
baharda İsrâfil’in surunu andıran ılık rüzgârlarla çiçeğe dönüşmeleri,
âhiretin varlığını bize hatırlatan âyetlerdir.1189
Âhiret konusu, İslâm’ın olmazsa olmaz ilkelerinden biridir ve sanıldığından
çok daha fazla pratik değerlere sahiptir. Müslümanın arz üzerinde küçük
ve büyük günahlardan kaçınabilmesi, dünyayı gözünde küçültüp, şehid
cesâretini elde edebilmesi, dünya müstekbirlerine meydan okuyabilmesi
ancak bu inancın sağlamlığı ölçüsünde mümkündür. Âhiret inancı, kesin bir
kanaat, bir bilinç, bir şuurdur. Yani, insan hayatına yön veren yerleşik bir
idrak etmedir. Bu yüzden âhiret kelimesinin geçtiği ilk âyet olan 2/Bakara
sûresi 4. âyette “yûkınûn (yakînen iman)” ifâdesi yer almış; Kur’an’ın hidâyetine
erip kurtuluşa erecek muttakîlerin özellikleri arasında “âhirete yakînî
iman” şartı aranmıştır.
Bir bilginin, ya da fikrin insanda, yakînen iman olması, şuur/bilinç haline
gelmesi, o düşüncenin kişi gözüyle görüyor, şâhid oluyor gibi konuyla kendi
arasında yakınlık kurmasıyla, o düşüncenin kişiye mal olmasıyla mümkündür.
Bir konu hakkında yakîne, şuura sahip olan kişi, o konu hakkında fikrî
üretkenliğe ulaşabilir, bunu rahatlıkla başkalarına aktarabilir. Bundan da
önemlisi, bundan elde ettiği bakış açısı ve yönelişi kendini ilgilendiren diğer
1188 6/En’âm, 29; 23/Mü’minûn, 39; 45/Câsiye 24
1189 Mahmut Toptaş, Şifâ Tefsiri, Cantaş Y., 1/87
≈ 385 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
alanlara da taşıyabilir. Öyleyse, çoğu insan tarafından ilme’l- yakîn olarak
bilinen âhiret konusunun ayne’l- yakîn seviyesine taşınması gerekir.
Hayata birkaç damla su ile başlayıp ölümden sonra sonsuzluğa uzanan
biz insanların ölüm sonrası hakkında ciddi endişelerimiz yoksa; bu, hem
dünyevî hayatımız, hem de uhrevî hayatımız için büyük bir tehlikedir. Bugün
insanların kafalarında taşıdıkları endişelerine bakın; tamamının veya tamamına
yakınının dünyevî endişeler olduğunu göreceksiniz. Kalabalık bir şehrin
en yoğun noktasında durun ve oradan geçen binlerce insandan her birine
şu soruyu yöneltin: “Şu anda neyi düşünüyordunuz?” Hiçbir insanın, “şu
anda, bir gün öleceğimi ve yaşadığım hayatın hesabını vereceğimi düşünüyordum”
dediğini kolay kolay duyamayacaksınız. İnsan, başına yüzde yüz
gelecek ölüm olayını ve hesaba çekilmeyi düşünmeden nasıl yaşar? Fakat,
maalesef yaşıyorlar; buna yaşamak denirse.
Müslüman, hayata tevhid penceresinden bakmak zorundadır. Tevhid,
birlemek demek olduğuna göre, laik bir anlayışla dünya ile âhiret arasını
ayırmak bu inanca zıt olacaktır. Âhiretten ayırdığımız dünyayı, tekrar âhiretle
birleştirmek zorundayız. Sadece ölüme kadar olan süre olarak algıladığımız
istikbal (gelecek) kavramını, ölümden sonrasını da içine alacak şekilde anlamaya
ve bu anlayışı gündelik yaşayışa geçirmek, kulluk görevimizdir.
Bir ayağımız âhirette; bir ayağımız dünyada, bir gözümüz âhirette; bir gözümüz
dünyada ve bir kulağımız İsrâfil’in surunda; bir kulağımız dünyada
olarak yaşarsak dünya-âhiret dengesini kurmuş oluruz. Yoksa hem kendimiz,
hem de bizden etkilenen her şey fesada uğrayacaktır. “Öyle binalar
ediniyorsunuz ki, sanki içinde ebedî kalacaksınız!”1190
KIYÂMET VE KIYÂMETIN ZAMANI
Kıyâmetin ne zaman kopacağı, bu düzenin ne zaman bozulacağı konusu
insanları çokça meşgul etmiştir. Bu zamanı bilebileceğini tahmin ettikleri
kişilere her zaman sormuşlardır. Ama kıyâmetin zamanı, sadece Allah’ın bileceği
bir sırdır.
1190 26/Şuarâ, 129
≈ 386 ≈
Ahmed Kalka n
“Sana kıyâmeti sorarlar: ‘Gelip çatması ne zamandır?’ (derler.) Sen
onu nereden bilip bildireceksin? Onun nihâî ilmi yalnız Rabbine aittir. Sen
ancak ondan korkanları uyarırsın. Kıyâmet gününü gördüklerinde (dünyada)
sadece bir akşam vakti ya da kuşluk zamanı kadar kaldıklarını sanırlar.”
1191
“(Ey Muhammed!) Sana, kıyâmet saatinin ne zaman gelip çatacağını
soruyorlar. De ki, onu ancak Rabbim bilir, onun vaktini O’ndan başka belirtecek
yoktur. Göklerin ve yerin, ağırlığını kaldıramayacağı o saat, sizlere
ansızın gelecektir.”1192
AMEL DEFTERLERI
Âhirette insanlara yapmış olduğu ameller, yazılmış bir defter/kitap halinde
verilir. Bu defterler Kirâmen Kâtibîn melekleri tarafından yazılmış kitaplardır.
Benzetme yerindeyse, dünyada her yaptığımız amel bu melekler tarafından
kamerayla videoya çekilmektedir. D efter veya kitap denilen bu filmler âhirette
cennetlik olanlara sağdan, cehennemlik olanlara ise soldan ve arkalarından
verilecektir.
Cennetlik olanlar büyük sevinç yaşayacaklar ve herkese kitabını göstermek
isteyeceklerdir. Cehennemlik olanlar ise elindeki kitaplarda her şeyin
yazıldığını görüp hayret edecekler ve pişman olacaklardır. Bu defterlerde;
insanın dünyada yaptığı her şey büyüğüyle, küçüğüyle eksiksiz olarak yazılmış
olacaktır. “Kitap ortaya konmuştur: Suçluların, onda yazılı olanlardan
korkmuş olduklarını görürsün. ‘Vay halimize! Derler, bu nasıl kitapmış?
Küçük-büyük hiçbir şey bırakmaksızın (yaptıklarımızın) hepsini sayıp dökmüş!’
Böylece yaptıklarını karşılarında bulmuşlardır. Senin Rabbin hiç
kimseye zulmetmez.”1193
MIZAN
Mizan: Âhirette, amellerin tartılması için Allah’ın kıyâmet günü ortaya koyacağı
terazilerdir. Âhirette hesaptan sonra insanların amellerini tartacak
1191 79/Nâziât, 42-46
1192 7/A’râf, 187
1193 18/Kehf, 49
≈ 387 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
olan İlâhî adâlet ölçüsü demektir. Her insanın yapmış olduğu ameli bu terazide
tartılacak, sevâbı ağır gelenler cennete; hafif gelenler ise cehenneme
girecektir.
Mizan, her ne kadar terazi ve ölçü âleti demek ise de mizan, bu dünyadaki
ölçü âletlerine benzetilemez. Nasıl olduğunu kavramamız mümkün
değildir. Mizan tam mânâsıyla doğru bir terazi olacaktır. Birilerinin hakkının
yenmesi veya birilerinin kayırılması asla olmayacaktır. Çünkü, o terazinin sahibi,
âdil olanların en adâletlisi Allah (c.c.)’tır. Allah Teâlâ bir âyet-i kerimede
şöyle buyurmaktadır: “Biz kıyâmet gününe mahsus adâlet terazileri koyacağız.
Artık hiç bir kimse, hiçbir şeyle haksızlığa uğramayacaktır. O şey
bir hardal tanesi de olsa onu getirir, mizana koyarız. Hesap görücü olarak
Biz yeteriz.”1194
Allah, âhiret günü tartının hak olduğunu,1195 kimin tartılan ameli ağır gelirse
onun râzı edecek bir yaşayış içinde olacağını,1196 kurtuluşa ereceğini;1197
ameli hafif olanların ise hâllerinin yaman olacağını, 1198 bunlar Allah’ın âyetlerini
inkâr ettikleri için kendilerini ziyana soktuklarını,1199 amellerinin boşa
gittiğini, kıyâmet gününde onlar için hiçbir ölçünün tutulmayacağını bildirmektedir.
1200
CENNET VE CEHENNEM
Cennet: Allah’ın iman edenleri ve imanlarının gereklerini yerine getirenleri
mükâfatlandıracağı yerdir. Cehennem ise Allah’a isyan edenlerin cezâlarını
görecekleri mekândır.
Cennet ebedîdir (sonsuzdur). Cennetin nimetleri hiç sona ermeyecektir.
Kur’an âyetlerinden cennetin ve cehennemin sonsuz olduğu ve girenlerin bir
daha çıkmayacağı anlaşılmaktadır.
1194 21/Enbiyâ, 47
1195 7/A’râf, 8
1196 101/Karia, 6-7
1197 7/A’râf, 8
1198 101/Karia, 8-9
1199 7/A’râf, 9; 23/Mü’minûn, 103
1200 18/Kehf, 105
≈ 388 ≈
Ahmed Kalka n
KUR’AN’DA CEHENNEM TASVIRI
Cehennem: Ateşten ve azaptan bir dünyadır. Orada her insan azap yönüyle
eşit değildir. Sekiz ayrı cehennem tabakası vardır. Her insan suçunun
büyüklüğüne göre farklı seviyede farklı azap görecektir.
Cehennem ve oradaki hayat, Kur’an-ı Kerim’de şu şekilde tasvir edilir:
Suçlular cehenneme vardıklarında, cehennem onlara büyük kıvılcımlar
saçar,1201 uzaktan gözüktüğünde onun kaynaması ve uğultusu işitilir.1202
İnkârcılar için bir zindan olan cehennem,1203 ateşten örtü ve yataklarıyla,1204
cehennemlikleri her taraftan kuşatan,1205 yüzleri dağlayan ve yakan,1206 deriyi
soyup kavuran,1207 yüreklere çöken,1208 kızgın ateş dolu bir çukurdur.1209
Yakıtı insanlarla taşlar olan cehennem,1210 kendisine atılanlardan bıkmayacaktır.
1211İnsanın içine işleyen bir sıcaklık ve kaynar su içinde, serin ve hoş olmayan
bir kara dumanın gölgesinde bulunacak cehennemliklerin1212 derileri,
her yanışında, azabı tatmaları için başka derilerle değiştirilecektir.1213 Onların
yiyeceği zakkum ağacı,1214içecekleri kaynar su ve irindir.1215 Orada serinlik
bulamadıkları gibi, içecek güzel bir şey de bulamayacaklardır.1216
Allah’ı görmekten mahrum kalacak kâfirlere1217 Allah rahmet edip bağışlamayacak,
1218 cehennem azabı onları kuşatacaktır. “Küfre sapanlar grup
grup cehenneme sürülmüştür. Nihâyet oraya gelince kapıları açılmıştır.
Onun (cehennemin) bekçileri onlara: ‘İçinizden Rabbinizin âyetlerini size
okuyan ve bu gününüze kavuşacağınız hakkında sizi uyaran peygamberler
gelmedi mi?’ derler.”1219
1201 77/Mürselât, 32-33
1202 25/Furkan, 12
1203 17/İsrâ, 8
1204 7/A’râf, 40-41
1205 18/Kehf, 29
1206 14/İbrahim, 50; 23/Mü’minun, 104
1207 70/Meâric, 16
1208 104/Hümeze, 7
1209 101/Karia, 9-11
1210 66/Tahrim, 6; 2/Bakara, 24
1211 50/Kaf, 33
1212 56/Vâkıa, 42-44
1213 4/Nisâ, 56
1214 37/Saffat, 64-66
1215 56/Vâkıa, 53-55; 78/Nebe’, 25
1216 78/Nebe’, 24
1217 83/Mutaffifin, 15
1218 4/Nisâ, 137, 168
1219 39/Zümer, 71
≈ 389 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
CENNETIN TASVIRI
Cennette ise mutluluğun her türlüsü vardır. Orada sıcak ve soğuk yoktur,
ebedî yeşilliklerle devamlı ilkbahar mevsimi hüküm sürer. Evler, köşkler, saraylar
ve meyvelerin her türlüsü vardır. Orada korku, üzüntü ve keder yoktur.
“Rablerinin azâbından sakınanlar da grup grup cennete sevkolunmuşlardır.
Nihâyet oraya geldiklerinde ve kapıları açıldığında cennetin bekçileri onlara:
Selâm size! Tertemiz geldiniz. Artık sonsuz kalmak üzere oraya girin derler.”
1220; “İman edip sâlih ameller işleyenlere, içinden ırmaklar akan cennetler
olduğunu müjdele! O cennetlerdeki bir meyveden kendilerine rızık olarak yedirildikçe:
‘Bundan önce dünyada bize verilenlerdendir bu, derler. Bu rızıklar
onlara (bazı yönlerden dünyadakilere) benzer olarak verilmiştir. Onlar için
cennette tertemiz eşler de vardır. Ve onlar orada ebedî kalırlar.”1221
Genel olarak İslâm âlimlerinin cennet tasviri hakkında benimsedikleri görüş,
onun mahiyetinin bilinemeyeceği şeklindedir. Çünkü Kur’an, mü’min kullar
için âhiret hayatında hazırlanmış mutluluk vesilelerinin hiç kimse tarafından
tahayyül edilemeyeceğini ifade eder: “Yaptıklarına karşılık olarak, onlar için
ne mutluluklar saklandığını hiç kimse bilemez.”1222 Yine, bir hadiste, Allah’ın,
sâlih kullar için, hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın duymadığı ve hiçbir
beşer zihninin tasavvur edemeyeceği mutluluklar hazırladığı.”1223 bildirilmiştir.
Dünya hayatında beş duyu ve akıl alanlarındaki idrâkler, tabiat şartlarıyla kayıtlı
olduğuna göre naslarda geçen tasvirleri aynı şartlar çerçevesinde veya hayal
gücüyle değiştirerek algılamak gerekir. Nitekim bazı âyetlerde, cennet ve nimetleriyle
ilgili dünya ve âhiret idrakleri arasında benzerliklerin bulunduğu ifade
edilmiştir.1224
Cennetin sekiz kapısının olduğu ilk dönemlerden beri kabul edilegelmiştir.
Ancak, cehenneme ait yedi kapının mevcûdiyeti Kur’ân-ı Kerim’de açıkça zikredildiği
halde1225 cennetin sadece kapılarının (ebvâb) bulunduğu ifade edilmiş
ve sayıları hakkında herhangi bir işarette bulunulmamıştır. Ancak, bazı hadis-i
şeriflerde cennetin sekiz kapısı olduğu belirtilmektedir.
Cennet, sadece bağ ve bahçelerden ibaret olmayıp bunların yanında kendilerine
has maddelerden oluşan nesneleri ve tesisleri de mevcuttur. İman ve sâ-
1220 39/Zümer, 73
1221 2/Bakara, 25
1222 32/Secde, 17
1223 Buhâri, Tefsir 1; Müslim, Cennet 2-5
1224 2/Bakara, 25; 47/Muhammed, 6
1225 15/Hıcr, 44
≈ 390 ≈
Ahmed Kalka n
lih amel sahibi kimselerin ebediyet âleminde ravzâtü’l-cennâtta (cennetlerin has
bahçelerinde) yaşayacaklarını ifade eden ayette1226 yer alan ve sözlük anlamları
bakımından her ikisi de bahçe anlamına gelen ravzât ile cennât kelimelerinden
ikincisine “tesis” manasını vermek gerekir. Birçok ayette sâlih mü’minlere vaad
edilen cennetin çoğul şekliyle kullanıldığına bakılırsa, birden fazla tesisin bulunduğu
ve her mü’mine bir mesken hazırlandığı anlaşılır. Cennetin, göklerin ve
yerin “arz”ı/genişliği kadar olduğunu ifade eden ayetlerin1227 tefsiri için şu farklı
görüşler ileri sürülmüştür: 1- Cennetin tasavvur edilemeyecek kadar geniş olduğunu
ifade eden bir benzetmedir. Buna göre arz; en, yani genişlik demektir.
Bir alanın dar cephesini genellikle onun genişliği oluşturduğuna göre cennetin
uzunluğu bu teşbih çerçevesinde çok daha fazla olacaktır. 2- Cennet, dünya
hayatında insanoğlu tarafından kavranabilen kâinat kadar değerlidir. 3- Madde
âleminin insan idrâkine sunuluşu gibi cennet de onun bilgi ve idrâkine sunulmuştur.
Bu yorumlar içinde en çok tercih edilen, birinci görüştür.
Kur’an-ı Kerim’de cennet için “güzel meskenler”1228, “üst üste kurulmuş
konaklar”1229 ve “ev”1230 kavramları kullanılmak sûretiyle onun maddî mânâda
eleman ve tesislerden oluştuğu belirtilmiştir. Cennet hayatıyla ilgili bazı
tasvirler de bu gerçeği vurgulamaktadır. Naslardan anlaşıldığına göre cennet
ehli için çadırlar da kurulacaktır.1231
Rahmân suresinde, “Rabbinin huzuruna suçlu olarak çıkmaktan korkan
kimseler için iki cennet (cennetân) vardır.”1232 denildikten sonra, bu
cennetlerin imkânlarından bahsedilmekte, ardından, o iki cennetten başka
(veya onların altında) iki cennet daha bulunduğu1233 belirtilerek bunların da
benzer imkânları tasvir edilmektedir. Müfessirler, bu iki (veya dört) cennet
hakkında cin ve insan türlerine verilecek cennetler, iyiliklerin yapılması ve
kötülüklerin terkedilmesine karşılık verilecek iki cennet, iman ve sâlih amel
için verilecek cennet ile lutf-ı İlâhî olarak fazladan ikram edilecek cennet gibi
bazı yorumlar yapmışlardır.
1226 42/Şûrâ, 22
1227 3/Âl-i İmran, 133; 57/Hadîd, 21
1228 9/Tevbe, 72; 61/Saff, 12
1229 39/Zümer, 20
1230 66/Tahrim, 11
1231 55/Rahman, 72; Müslim, Cennet 23-25
1232 55/Rahmân, 46
1233 55/Rahmân, 62
≈ 391 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
Dünya hayatında mü’minlerin Allah’a itaat ve bağlılıklarının aynı derecede
olmadığı bilinmektedir; bunun sonucu olarak ceza ve mükâfat derecelerinin
de aynı olmayacağı haber verilmektedir.1234
ÂHIRETE İMANIN İNSAN HAYATINDAKI YERI
İnsanlara bakıyorsunuz, sulu ve yeşillik bir yer görünce, hemen hafta
sonu orada birkaç saat zevkli anlar geçirmek için piknik programları yapıyorlar.
Ama nice insan, Allah’ın, altından ırmaklar akan yeşillik mekânında
(cennette) ebedî piknik yapmanın programını yapmıyorlar. Veya yazın sıcak
günlerinde 40-50 derecelik sıcağa dayanamayıp kaçan insanlar, o dehşetli
günün ve yerin (cehennemin) bilmem kaç bin derecelik sıcağından korunmuyorlar.
Şu hayatta apartmanlar ve villalar yaptırmaya kalkan insanlar, öbür
tarafta bir gecekondu olsun yapmaya kolay kolay kalkışmıyorlar. Sanki bir
gün oraya gitmeyeceklermiş gibi. Yine bu insanlar, şu hayatta, boğazlarından
kısarak kooperatiflere yazılıyorlar. Yazıldıkları daireyi elde edip içinde
rahat bir şekilde oturmak için canları çıkarcasına yıllarca taksit ödüyorlar. İyi,
olsun, ev dünyada bir ihtiyaçtır, ama aynı kişiler cennet kooperatifinden bir
köşke talip olup da “taksitlerini düzenli bir şekilde ödeyeyim; günü gelince
bana anahtarı teslim edilsin” diye düşünmüyorlar. Yine bu insanlar, mahkemeye
düştüklerinde berat etmek için ellerinden geleni yapıyorlar. En iyi avukatı
tutuyorlar, hâkimi görmek gerekiyorsa görüyorlar... Ama aynı insanlar,
birgün kurulacak olan İlâhî mahkemede berat etmek için pek de fazla bir
çaba harcamıyorlar.
Biz birine iyilik yapsak, adam karşılığında teşekkür etmeden çekip gitse
“ne karaktersiz bir adam; o kadar iyilik yaptım, bir teşekkür bile etmedi.
Nankör, sen bundan sonra görürsün!” deriz. Ama biz aynı şeyi Allah’a karşı
yapmıyor muyuz? Evet, bütün meseleler gelip âhirete ve dirilişe ciddi mânâda
iman (yakînî bir bilgi ve kesin bir inanç) noktasında düğümleniyor. “O
(Allah), hanginizin daha güzel amel işleyeceğini denemek için ölümü ve
hayatı yarattı.”1235 Bu âyetin ifadesiyle hayata baktığımızda sanki bir terslik
varmış gibi görebiliriz. Çünkü biz insanlar, önce yaşar sonra ölürüz; ama
âyette önce ölüm, sonra hayat denilmiş. Burada Allah bize şunu ima ediyor:
“Hayatı anlamak ve doğru yaşamak istiyorsanız, önce ölümü anlamalısınız.”
İnsanın hayatı nasıl anladığı, her şeyden önce ölümü nasıl anladığına bağlıdır.
Eğer siz ölümü bir bitiş ve yok olma şeklinde anlarsanız, hayatı da “nasıl
1234 4/Nisâ, 96; 8/Enfâl, 4
1235 67/Mülk, 2
≈ 392 ≈
Ahmed Kalka n
olsa ölüm var; o halde ölmeden önce ne yaparsam kârdır” şeklinde anlar
ve öyle yaşarsınız. Ama ölümü bir bitiş değil de, aksine bir diriliş ve gerçek
hayat olarak anlarsanız, o zaman hayatı; “en ince teferruatına kadar hesabının
verileceği bir olay” olarak anlar ve o şekilde yaşarsınız. Herhangi bir
şey yapmadan önce, onun hesabını yapar, hesaba çekileceğiniz bilinciyle
hesaplı ve ölçülü davranırsınız.
ÂHIRET ŞUURU
Kur’an’ın, üzerinde en fazla durduğu konuların başında âhirete iman gelir.
İnsanların İslâm’a girmeleri, Allah’ın dinine teslim olmaları ancak bu iman ile
mümkündür. Bunun için âhiret konusunun en fazla işlendiği sûreler Mekkî
sûrelerdir. Bunun böyle olması kaçınılmazdı. Çünkü müşrik, kâfir ya da
putçu her ne olursa olsun, insanların her tür şirk, küfür ve cahiliyye düşüncesinden
temizlenmeleri ve hayatlarının bütününde İslâm’ı kendilerine bir
yaşam biçimi edinmeleri, bu iman ile mümkündür. Her şeyden önce Allah’a
ve bu dünyadan sonra gelecek ebedî âhiret hayatına inanmayan bir insanın,
yeryüzünde şeytanın oyunlarına karşı sebat etmesi, canı ve malı pahasına
mustaz’afların haklarını savunup zâlimlere karşı durması beklenemez. Bu
insanlar, yaşadıkları hayat gereği, tüccarca bir felsefeyi kendilerine rehber
edinmişlerdir. Yaptıkları her tür iyilik ya da yardımın karşılığını bu dünyada ve
dünyanın geçer akçesiyle almak isterler. Oysa İslâm, müslümanlara böyle
bir şey va’detmez. Aksine insan, akidesi için sadece malını ve dünyevî zevklerini
değil, canını bile feda etse, bunun karşılığını yalnızca âlemlerin Rabbi
olan Allah’tan beklemek zorundadır. Allah’a teslimiyet, dünyevî zevk,
rahat ve menfaatlerden ferâgat anlamına geldiğine göre sağlam bir
âhiret inancı, mü’minde olmazsa olmaz bir özellik demektir.
Sağlam bir âhiret inancına sahip olmayan bir insanın, cahilî düşünce
ve yaşayışlardan uzak durması, imkân hâricindedir. Bu yüzden
Kur’an, her konuda olduğu gibi, bu konuda da en doğru yolu takip etmiş ve
yeryüzünde Allah’ın hilâfetini yüklenecek ve İlâhî adâletini arz üzerinde tesis
edecek insanları somut haram ve helâllerden uzaklaştırmadan önce, yakînî
bir âhiret (ceza-mükâfat) inancına dâvet etmiştir. Nitekim Mekke’de de böyle
olmuş ve namaz, oruç, hac, içki, zina gibi konularla ilgili hükümler gelmeden
önce bu inancın sağlamlaştırılmasına uğraşılmıştır.
≈ 393 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
İnsanın fıtratından uzaklaşıp, gittikçe artan bir hızla nefsini, dünyevî ve
hayvanî zevkini öne çıkartan bir anlayışla gücü yettiği her şeye hükmetme
istemesi her yerde fesadı artırmıştır. Bunun sonucu olarak, İslâm’dan uzak
anlayış ve yaşayış; insandan tabiata, felsefeden bilime, dinden siyasete hemen
hemen her şeyin dengesini altüst etmiştir. İşin garibi, modern insan,
bu altüst olmuş dengenin hâlâ en iyi olduğunu ve ilerleme felsefesi gereği
daha da iyi olacağını söylüyor. Bu dengenin bozulması sonucu adâletin arz
üzerindeki tesisi de ortadan kalkmıştır. Ve artık yeryüzünde suç işleyen, zulmeden,
milyonlarca mustaz’af insanı sömüren müstekbirler, emperyalistler,
çağdaş firavunlar cezalandırılmadan bu dünyadan ayrılıyorlar. İşte bunların
nihaî cezasını Allah, âhirete saklamıştır. Adâlet konusu, sadece kâfir ve mücrimlerin
suçlarıyla değil, aynı zamanda müslümanların ecirleriyle de ilgilidir.
“Göğü, yeri ve ikisi arasındakileri boş yere yaratmadık; bu, inkâr edenlerin
bir zannıdır. Bu yüzden o inkâr edenlere ateşten helâk vardır. Yoksa biz,
iman edip iyi işler yapanları yeryüzünde bozgunculuk yapanlar gibi mi
tutacağız? Yoksa muttakîleri, yoldan çıkaranlar gibi tutacağız?”1236
Bu dünyada sırf Rabbinin rızâsını gözeterek her tür meşakkate katlanan,
Allah’ın dâvâsı için işkence, hapis, kınanma, işinden edilme gibi her tür zorluğa
göğüs geren insanların, Allah’ın bir lütfu olarak âhirette bir karşılığının
bulunması gerekir. Gerçi bir müslüman, dünyadasırf Rabbine olan bağlılığından
dolayı gördüğü eza ve cefalarla hiçbir zaman alçalmaz; aksine O’nun
katında daha fazla yükselir.
MÜ’MINLER ÂHIRETE KESIN BIÇIMDE İMAN EDIP HAYATI BU İNANÇ
EKSENINDE YAŞARLAR
Mü’min olanlar, âhiret gününe iman eden kimselerdir. Âhiret gününe
iman, hesap kitap konusuna iman demektir. Âhirete inanan kişi, hesap
kitap konusunda korku sahibi olan kişi demektir. İnsanlar
neden korkarlarsa
ona karşı titiz davranırlar. İşte mü’min, böyle bir korkuyu sürekli diri
tutan kişidir. Her adım atışında, her duruşunda, yâni olumlu ve olumsuz her
eyleminde, Allah’a verilecek hesabı dikkate alarak korku ile umut arasında
dengede duran kişidir. Yani mü’min, “Ya bu konuda hesaba çekilirsem!
Ya
bu amelim yarın karşıma bir dosya olarak çıkarsa, ya bu hareket
yarın hesaba
çekilirken aleyhime
çıkarsa, ya bu duruşum, tutumum beni cehenneme
1236 38/Sâd, 27-28
≈ 394 ≈
Ahmed Kalka n
sürüklerse”
diye sürekli
bir duyarlılık içinde bulunur. Herkes kendisini sorgulamalı,
böyle bir korkumuz var mı, yok mu diye. Müslümanım diyenlerin
büyük çoğunluğunda, âhirette verilecek hesap korkusundan daha fazla ve
daha çok belirleyici olan, “aç kalma korkusu,
borcumuzu ödeyememe
korkusu, ele âleme rezil olma korkusu, dünyevi imkânlarımızın
elimizden alınma korkusu, polis korkusu, maliyeci korkusu, hapse
girme korkusu, çek-senet protesto korkusu, işten atılma, statümüzü
kaybetme korkuları” değil mi?
Hâlbuki Allah, kitabının başka bir âyetinde müttakıleri anlatırken:
“Onlar,
kesinlikle Rablerine kavuşacaklarını ve O’na döneceklerini düşünen
ve bunu kabullenen kimselerdir.”1237 buyurmuştur. Her ân Allah’la karşı
karşıya gelivereceğine inanan
insanlar. Çünkü samimi ve kesin bir âhiret
inancı Allah’la beraber olmayı, her an Allah’la karşı karşıya gelmeyi gündeme
getirecektir. Böylece kişi sürekli Allah’la beraber olduğunu hissederek, kendini
kontrol edebilme imkânı bulacaktır. Çünkü âhirete iman bunu sadece
söz planında söylemek değil, hayat programını
bu inancı belirleyici kılarak
yapmak demektir. Ancak, Allah korusun da bugün müslümanım diyenlerin
çoğunluğu, diliyle âhirete imanı gündeme getirirken, hayat programlarıyla
onu yalanlamaktan çekinmemektedir. Dünyevi hesap, hırs, hedef ve beklentiler,
âhiret eksenli hesap ve duyarlılıkları yok etmiş ve âhirete iman iddiasını
çürütmüş bulunmaktadır. Maalesef çoğunluk Müslümanlar, âhiret ve
hesaba imanı dilleriyle
ikrar ederken, hayatlarıyla yalanladıkları halde, bunun
farkında bile değiller. Âhirete gerçek anlamda yakîn bir imanın varlığından
söz edilebilmesi için, hem diliyle hem de hayat programıyla âhirete inanmak,
hem sözlü hem de fiilî manada imana sahip olmak gerekir. Rabbimiz hepimize
bu imanı nasip etsin inşaAllah.
Bu mesele en önemli mesele olup, âhirete iman konusunu, öncelikle kendimiz,
sonra da davetimizin muhatabı çevremizdeki tüm insanlar için sürekli
gündemde tutmak zorunda olduğumuzu, asla ve hiçbir sebeple unutmamalı
ve ihmal etmemeliyiz.
YARATILIŞA İNANAN, YENIDEN YARATILMAYA DA İMAN EDER
Yaratılış olarak da âhiretin varlığında şüphe edilemez. Müşriklerin kesin
inkârlarına getirdikleri en büyük delil; yok olan, toprağa karışan insan bir
1237 Bakara, 2/46.
≈ 395 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
daha nasıl diriltilebilir? Oysa âlemlerin rabbi olan Allah’ın buna gücü elbette
yeter. “Elbette gökleri ve yeri yaratmak, insanları yaratmaktan daha
büyük (bir şey)dir. Fakat insanların çoğu bilmezler. Kör ile gören bir olmaz.
İnanıp sâlih ameller yapanlarla kötülük yapan bir olmaz. Ne kadar az
düşünüyorsunuz! (Kıyâmet) saat(i) mutlaka gelecektir. Bunda asla şüphe
yoktur. Fakat insanların çoğu inanmazlar.”1238”Yaratılışça siz mi daha çetinsiniz,
yoksa gök mü? (Allah) onu yaptı. Kalınlığını (tavanını) yükseltti,
onu düzenledi.”1239; “De ki: ‘Allah sizi yaşatıyor, sonra sizi öldürüyor, sonra
sizi kendisinde şüphe olmayan günde toplayacaktır. Fakat insanların
çoğu bilmezler.”1240
Öldükten sonra dirilme; bir de insanın yaratılış felsefesi ile ilgilidir. Peygamberimiz:
“insanın dünyada bir yolcu, dünyanın da ağaç altında bir
solukluk dinlenme yeri”1241 olduğunu söylemiştir. Yani başı O’ndan gelen
ve sonu yine O’na ulaşacak olan bir yolculuk (İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn).
1242 Bu yolculukta insan başıboş bırakılmamıştır. “İnsan, başıboş bırakılacağını
mı sanır?”1243; “Bizim sizi boş yere, bir oyun ve eğlence olarak
yarattığımızı ve sizin bize döndürülüp getirilmeyeceğinizi mi sandınız?”1244
Allah, insanı boş yere yaratmadığına göre, helâkını da boş yere yapmayacaktır.
Bu dünyada kendisine bu kadar nimet ve hasletler verilen, mahlûkatın
en şereflisi kılınan ve tüm bunların karşılığında sadece Allah’a kulluk etmesi
istenen insanın, tüm bu imkân ve lütufları boş yere harcaması, ya da sırat-ı
müstakim doğrultusunda kullanması karşılıksız kalmayacaktır.
“...(O müttakiler) âhirete yakîn olarak iman ederler. İşte onlar, Rablerinden
bir hidâyet üzeredirler ve kurtuluşa erenler de onlardır.”1245 Âyette
geçen yakînen iman önemlidir. İslâm’ın temel özelliklerinden birisi, insanları,
gaybe imana dâvet etmesidir. Bu gaybın varlığı, bizim duyularımızla müşahede
edilmez; aklî çıkarsamalar ya da mantıksal önermelerle de bilinmez.
Aksine gaybe imanın en sağlam teminatı, sadık habere duyulan güvendir.
Kur’an gibi sadık bir haberde herhangi bir yanlışlık ya da tezatlık olmayacağına
göre, gaybin varlığı da kesindir. Âhiret gaybî olduğuna göre, ona yakînî
iman da ancak Allah’a olan imanla mümkündür. Çünkü gerçek yakîn, biza-
1238 40/Mü’min, 57-59
1239 79/Nâziât, 27-28
1240 45/Câsiye, 26
1241 İbn Mâce, Zühd 3, hadis no: 4109; Tirmizî, Zühd 44, hadis no: 2377
1242 2/Bakara, 156
1243 75/Kıyâme(t), 36
1244 23/Mü’minûn, 115
1245 2/Bakara, 1-5
≈ 396 ≈
Ahmed Kalka n
tihi müşahede iledir. Oysa âhiret konusunda böyle bir imkân yoktur. Dolayısıyla
konu, Allah’ın sözüne iman ile alâkalıdır.
ÂHIRET ANLAYIŞI BIZI DIRILIŞE ULAŞTIRIR/ULAŞTIRMALIDIR
Bugün yaşadığımız toplumda âhiret inancı, bir mit ve hurâfeler yığını olarak
yaşamaktadır. İnsanlar bu inancın getirdiği her tür dinamizm, coşkunluk
ve gayretten fersah fersah uzaktadırlar. Bu avamî anlayış, tevhid bilincine
sahip mücâdeleci müslümanlar için geçerli değildir. Avamdan, ya da ehl-i
dünyadan birisi yaşadığı hayat ve sahip olduğu hayat felsefesince âhirete
inanmaktadır ve büyük bir ihtimalle de kendini cennette görmektedir.
Gerçek müslümanlar için durum çok farklıdır. Çünkü müslümanlar ‘dünyadadırlar’
ama, ‘dünyadan ve dünyevî’ değildirler. Dünyada, bütün ömürleri
boyunca bir yolcu ya da garip gibidirler. Yani onlar, niçin yaratıldıklarını,
nasıl yaşayacaklarını ve buna bağlı olarak sonlarının nereye ulaşacağını bilen
insanlardır. İnsan, şu anda yaşadığına göre, öncelikle bilmesi gereken; nasıl
yaşayacağı ve sonunun ne olacağıdır. Aslında son dediğimiz şeye, fazla
uzak gözüyle bakılmamalıdır. Çünkü “Dünya” kelimesi, denâ’dan gelir ve
‘yakınlaştırılmış şey’ demektir. Demek ki dünya, insanın akıl ve idrak tecrübesine
ve bilincine yakınlaştırılmış bir şeydir. Yakına getirilen şeyin (dünyanın)
tabir câizse bizi kuşatması ve etkilemesi gerçeği, bilincimizi, son varış
yerimizden (âhiretten) başka yöne çevirir. Bu son gidilecek yer, ‘daha sonra’
geldiğinden; bize ‘uzak’ gibi gelir. Hâlbuki bu, ‘yakın’ olanın (dünyanın) sebep
olduğu yanılsama ve şaşırtmacadan dolayı böyledir. Yani, son, âhiret
bize o kadar uzak değildir. Uzak sanmamız, duyularımızın bizi yanıltması
nedeniyledir. Öyleyse yaşadığımız ile ulaşacağımız sonu düşünmek ve her
ânımıza bir muhâsebe yapmak durumundayız.
Müslüman birey, kendi bilinç ve dimağını devamlı diri tutmak zorundadır.
Bir taraftan cahilî yaşamın, diğer taraftan nefsin/şeytanın öne sürdüğü zaaf
ve oyalanmalar arasında kalan birey, cihadın her şeyden önce bunlara karşı
verilmesi gereken bir mücâdele olduğunu bilmelidir. Bunun sağlanabilmesi
ise ancak yaşanılan dünyadan ve hayattan daha yüksek, yüce ilkelere, hedeflere
bağlanmakla mümkündür. Bu ilke ya da hedef, günlük yaşamadan
ve denîlikten uzak ve yüce olduğu ölçüde bu hayatı anlamlı kılabilecektir.
Hangi düzeyde olursa olsun, müslüman birey için mücâdele zorunlu olduğundan,
mücâdeleye liyakat için fertlerin dimağlarını her zaman diri tutacak
donanımlara, eskimeyen kaynaklara ihtiyacı vardır. İşte bu kaynakların ba≈
397 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
şında âhiret inancı gelir. Kişi, dünyanın geçici zevklerinden, korku ve umutsuzluktan,
hedef sapmalarından ve hilâfet görevini unutmaktan, ancak bu
inanç ile uzaklaşabilir. İnsanoğlu nisyâna (unutmaya) meyillidir ve nisyan
arttıkça i syan v e s apma d a a rtar. D ahası, i nsanın g önlünde i ki ayrı
(üstelik zıt) ilkenin, idealin ya da duygunun bulunması mümkün değildir. Bir
yandan hilâfet görevini yerine getirmeye çalışmak, özgürlük ve adâlet için
mücâdele etmek, bir yandan da dünyanın ve şeytanın geçici oyunları, hileleri
karşısında aldanmak, korkmak ve zavallı yaşam biçimlerine istek duymak,
bir müslümanın şahsında birleşemez. “Dünya hayatını âhiret hayatı karşılığında
satanlar, Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da
öldürülür ya da galip gelirse, biz ona yakında büyük bir mükâfat vereceğiz.”
1246 Allah’ın yolunda mücâdele, -alanı ve biçimi ne olursa olsun- ancak
dünya hayatının satılmasından sonradır. Sağlam bir irâde ve direnme duygusuna
sahip olmayan insanların, düşmanın güç ve oyunları karşısında kısa
zamanda umutsuzluk ve korkuya düşmesi mümkündür. Hâlbuki sorgulama,
tahkir edilme, işkence görme ve nihâyet şehidlik ile kaybedecek hiçbir şeyi
olmadığını; aksine cennetlere ve bunun ötesinde temiz ve özgür bir ruha
sahip olacağını ve Rabbinin huzuruna bu tertemiz haliyle çıkacağını bilen bir
insan için, korku son derece ârızî bir şeydir.
GÜNDÜZ YAŞIYOR, GECE ÖLÜYOR, SABAH DIRILIYORUZ
“Niçin varsın?” şeklindeki soruya “yok olmak için” şeklinde cevap vermek,
var olan ve yaşanılan her şeyi bir anda anlamsız kılmak demektir. Öyle
ya, siz bir şey icad eder, bir şey var edersiniz; ardından size sorarlar: “Bunu
niçin var ettin?” Cevap verirsiniz: “Var etmiş olmak için var ettim!” Neticede
her iki cevap da oldukça anlamsız olup, kişinin kendisini, hayatı ve varlığı tanımadığını,
olup bitenlerden gaflet içinde yaşadığını gösterir. “Onlar, ayakta,
oturarak ve yanları üzerine yatarken Allah’ı anarlar. Göklerin ve yerin yaratılışı
üzerinde düşünürler. Rabbimiz! Bunu boş yere yaratmadın (derler).
Sen yücesin, bizi ateş azabından koru.”1247
Her şeyin bir anlamı vardır. Hayatın, ölümün, ağaçların, dağların, insanların,
hayvanların... Ölümü anlamlandırdığımız zaman, her şey bir anlam kazanacaktır.
Ölüm, bir yok olma değil; yeni bir hayatın başlangıcıdır. Ölümlü,
fani sıkıntılarla dolu bir diyardan, ölümün olmadığı, ebedî, mükâfatlarla dolu
zahmet ve sıkıntının bulunmadığı, sevdiğimiz her şeyin bulunduğu bir diyara
1246 4/Nisâ, 74
1247 3/Âl-i İmran; 191
≈ 398 ≈
Ahmed Kalka n
yolculuktur. Onun için müslüman ölümden korkmaz; sadece ona hazır olur.
Hatta, yeri geldiğinde seve seve canını verir, âhiret karşılığında dünyayı satar.
“Ölüm yok olmak değil; bir diriliştir, yeni bir hayata geçiştir” cümlesinden
hareketle, yaşadığımız hayatı ve varlıkları seyredelim:
Her gece bir ölüm, her sabah bir diriliştir. Gece olur uyuruz. Uyku,
ölümün kardeşidir, ölmenin provasıdır. Bir müddet sonra uyanırız. Yani
ölümden dirilişe geçeriz. Bunu her gün tekrarlarız. Gündüz yaşar, gece
ölür, sabah diriliriz.
HER KIŞ BIR ÖLÜM, HER BAHAR BIR DIRILIŞTIR
Güneşin her batışı bir ölüm, her doğuşu bir diriliştir. Her gün tekrarlanan
bu batış ve doğuş gösterileri, bize şu gerçeği fısıldar: Ey insan!
Tıpkı benim gibi sen de bir gün böyle batıp sonra tekrar doğacaksın, yani
öleceksin ve dirileceksin. Bu gerçeği unutturmamak için Rabbimiz hergün
bu manzarayı bize seyrettiriyor. Bakmasını bilenler, baktıklarında görenler
için güneşin doğuş ve batışı da âhirete imanı içeren bir âyettir.
Mevsimler de bize ölüm ve ardından dirilişi anlatır. Her kış bir ölüm, her
bahar bir diriliştir. Kış geldiğinde toprağı ve hayatı ölü görürüz. O yeşil
yeşil canlı bitkiler ve toprağın üstünde kaynaşan, devinen, gezinen böcekler,
hayvanlar yoktur artık. Ama baharın gelip yağmurların inmesiyle birlikte
toprağın dirilişe geçtiğini görürüz. Kışın, nice sineklerin kaybolması bir
ölüm, baharla ortaya çıkması bir diriliştir. Kışın odun haline gelen
ağaç için bu bir ölüm, baharla çiçek açıp meyve vermesi bir diriliştir.
Tabiat, kendi diliyle haykırır: “Ey insan! Bir gün sen de böyle ölecek ve
dirileceksin!” Rabbimiz, kış ve bahar mevsimlerini yaşatırken aynı zamanda
ölümleri ve dirilişleri de aylarca seyrettirir. Tohumların toprağa atılışı bir
ölüm, günler sonra topraktan çıkışı bir diriliştir. Tohumun toprağın
içinde yok olduğunu zannederiz; hâlbuki yokluk yoktur. O, toprağın altında
diriliş sürecini yaşamaktadır. Nihâyet bir müddet sonra, bahar rüzgârı borusunu
öttürecek, tohum, kıyâmeti yaşayarak kıyam edecek, yeşillikler içinde
yeni bir hayata kalkacaktır. İnsan da böyle bir tohum gibidir. Yaşarken bir
gün toprağın altına düştüğünü görürüz. İnsanın düştüğü yer, onun kabridir.
Tohum gibi o da bir gün düştüğü yerden kalkacaktır. Kıyâmet günü, zaten
kalkış günü demektir. “Gökten bereketli bir su indirdik. Kullara rızık olmak
≈ 399 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
üzere onunla bahçeler, biçilecek taneli ekinler, küme küme tomurcukları
olan hurma ağaçları yetiştirdik. O su ile ölü yeri dirilttik. İşte insanların
diriltilmesi de böyledir.”1248; “O (Allah), ölüden diri, diriden ölü çıkarır;
yeryüzünü ölümünden sonra o canlandırır. Ey insanlar! İşte siz de böyle
diriltileceksiniz.!1249
Doğum da bir diriliştir. Doğum, ölü gibi olan bebeklerin ana rahminde
dirilişe geçip dünyaya adım atmasıdır. Bakmasını ve görmesini bilenler için bir
damla suyun (atılan pis suyun milyonlarca parçasından birinin) dirilişe geçmesidir.
“Allah’ı nasıl inkâr edersiniz ki, siz ölüler idiniz; O sizi diriltti. Yine
öldürecek, yine diriltecek, sonra O’na döndürüleceksiniz.”1250; “İnsan görmez
mi ki, biz onu meniden yarattık. Bir de bakıyorsun ki, apaçık düşman
kesilmiş. Kendi yaratılışını unutarak bize karşı misal getirmeye kalkışıyor ve:
‘şu çürümüş kemikleri kim diriltecek?’ diyor. De ki: ‘Onları ilk defa yaratmış
olan diriltecek. Çünkü O, her türlü yaratmayı gâyet iyi bilir.”1251
İçinde yaşadığımız hayatın kuruluş düzeni de ölümden sonra dirilişin
ve hesaba çekilmenin gerçekleşeceğine başlı başına bir delildir.
Çünkü yaşadığımız hayatta güçlü ve zalim insanlar var. Çoğu kez bunlar, “ben
istediğimi yaparım ve kimseye hesap vermem!” havası içinde yaşıyorlar. Diğer
taraftan zavallı, güçsüz, her türlü haksızlığa maruz kalıp hakkını alamayanlar
var. Günün birinde, zalim cezasını, mazlum da hakkını alamadan ölüp gidebiliyor.
Hayat, bu kadar dengesiz ve anlamsız, zâlimlerin yaptıklarının yanına
kâr kalacağı adâletsiz olamaz. Hemen insanın aklına şu geliyor: “Ölümden
önce haklıya hakkı, suçluya cezası tümüyle verilmediğine göre, demek
ki ölümden sonraya bırakılıyor.” İşte ancak bu değerlendirmeden
sonra hayat anlam kazanıyor. İnsan, dirilişin sancılarını çekmektedir. Vicdan
azabının da temelinde “öldükten sonra bir gün dirilme ve yaşanılan
hayatın hesabını vermenin getirdiği endişeler” vardır.
Sadece bu dünyada yaşayacağınızı düşünerek yaşarsanız ölü yaşarsınız.
Ama öleceğinizi düşünerek yaşarsanız diri yaşarsınız. Çevremizdeki
insanlar hep dirilişin etkisiyle, âhiret şuuruyla yaşasalar!.. Seyredin o zaman
hayatın güzelliğini. İkinci asr-ı saadet olur çağımız. İnanın, iman ettiğimiz cenneti
daha burada iken yaşamaya başlarız. Fakat biz, tüm yatırımlarımızı bu
1248 50/Kaf, 9-11
1249 30/Rûm, 19
1250 2/Bakara, 28
1251 36/Yâsin, 77- 79
≈ 400 ≈
Ahmed Kalka n
dünyaya yönlendirerek yaşadığımız hayatı ve yeri sahte cennet haline getirmeye
koyulunca cenneti de unuttuk. Özlemez olduk. Nasıl özleyebiliriz ki;
lüks, israf demeden yaşadığımız hayatı, materyalistlerin uydurma cenneti gibi
yapmak için bir ömür boyu gece gündüz koşturunca. Sahabe, cenneti öyle
bir özlüyordu ki! Enes bin Nadr, Uhud savaşında “cennetin kokusunu Uhud’un
arkasından duyar gibi oluyorum” diyordu. Bilirsiniz, insan çok acıkınca yemeğin
kokusunu çok uzaktan duyar. Sahabe de cennete öyle acıkıyordu ki,
daha dünyada iken kokuları geliyordu cennetin.
İmam Gazali diyor ki: “Mezardakilerin pişman oldukları şeyler yüzünden
dünyadakiler birbirlerini kırıp geçiriyor.” Ölüm öncesindeki
kavgaların ölümden sonra pişmanlık getireceğini hissederek yaşayan insan,
hiç pişman olacağı şeyin kavgasını verir mi? Hırsla hayatın ve eşyaların, burada
kalacak şeylerin ardına bir ömür boyu düşer mi? “Onlar, geride nice şeyler
bıraktılar; bahçeler, çeşmeler, ekinler, güzel makamlar ve zevk ü sefa
sürecekleri nice nimetler. İşte böyle oldu ve biz onları başka topluma miras
verdik.”1252; “Ey iman edenler, size ne oldu ki: ‘Allah yolunda topluca savaşa
çıkın’ denildiği zaman yere çakılıp kaldınız? Âhirettense dünya hayatına
mı râzı oldunuz? Ama dünya hayatının geçimi (zevki), âhiret yanında pek
azdır.”1253
Gerçek özgürlük, Allah’a koşmakta ve Allah’a yakın olmaktadır. İnsan, Allah’a
ne kadar yakın olur, O’na ne kadar bağlanırsa o kadar özgür sayılır.
Allah’tan uzak yaşayan insanlar köle insanlardır. Meselâ; mobilyalarının ve
arabalarının çizilmesine hiç dayanamazlar. Çünkü o çizilen şeylerin kölesi durumundadırlar.
Efendilerinin zarar görmesinden rahatsız olurlar. Ama her gün
dinleri, imanları, şerefleri, namusları çizilir, hiç rahatsız olmazlar. Başörtüsüne
uzanan ellere kızmaz; yeter ki o el, kendi putlarına, efendilerine zarar vermesin.
Menfaatine dokunulduğunda etrafı velveleye boğanlar, dinlerine ve âhiretlerine
yapılan hücumdan hiç rahatsızlık duymamaktalar. Böyle insanların
özgürlükten bahsetmeleri, kölelerin özgürlük dersi vermesine benzer.
Peygamberimiz’in tavsiyesi şöyle idi: “Bu dünyada, sanki gurbete gitmiş,
birgün yuvasına tekrar dönecek biri gibi ol veya gelip geçici bir yolcu gibi
yaşa.”1254 Hayatın geçiciliğini kalbine ve kafasına oturtmuş bir müslüman geçici
şeylere sevgi beslemez ve kendini bağlamaz. Zaten şu bir gerçektir ki;
1252 44/Duhân, 25-28
1253 9/Tevbe, 38
1254 Buhârî, Rikak 2; Tirmizî, Zühd 25, hadis no: 2334
≈ 401 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
Allah’ın dışındaki şeylere olan ilgi ile Allah’a olan ilgi arasında ters
orantı vardır. Bir kimsenin Allah’ın dışındaki varlıklara, eşyaya ilgisi
ne kadar fazla ise, Allah’a olan ilgisi o kadar azdır. Böyle bir durumda
ilgi duyulan şeyler Allah ile kul arasında engel t eşkil ederler. Bu yüzden İslâm,
insanın duygularını âhirete yönetmek için Kur’an’da çok sık şekilde ölüm,
âhiret, kıyâmet, hayatın geçiciliği üzerinde durur. Mekkî sûrelerin aşağı yukarı
tamamında, diğer sûrelerin de genelinde bu havanın verilmeye çalışıldığını
görürsünüz. “Bilin ki, dünya hayatı bir oyun, eğlence, süs, kendi aranızda
övünme, mal ve evlat çoğaltma yarışıdır. (Bu) tıpkı bir yağmura benzer ki,
bitirdiği ot ekincilerin hoşuna gider, sonra kurur, onu sapsarı görürsün,
sonra çerçöp olur. Âhirette ise çetin bir azab; Allah’tan mağfiret ve rızâ
vardır. Dünya hayatı aldatıcı bir zevkten başka bir şey değildir.”1255
Kur’an’a baktığımız zaman âdeta tüm azgınlık, isyan ve başkaldırıların
sebeplerinin tek sebebe bağlandığını görürüz. O da âhireti
hesaba katmadan ve âhiretten korkmadan yaşamak. “Hayır, doğrusu
onlar âhiretten korkmuyorlar.”1256 Kur’an, terbiye etmeye çalıştığı insanda
ilk etapta âhiret endişesi oluşturmaya çalışır. Bu endişe belli bir boyuta
ulaştığı zaman insanların hayatlarında inkılabların gerçekleştiğine şâhit oluruz.
Meselâ; içki Medine döneminde ve yaklaşık Uhud savaşı yıllarına kadar
yasaklanmamıştır. Fakat o tarihlerde içkiyi kesin olarak yasaklayan âyet inince
evdeki şarap küplerinin kırılarak içkili hayata son verildiğini görürüz. Peki,
bu neden kaynaklanıyor? Tabii ki âhiret ve Allah korkusundan. O insanlar o
güne kadar öyle eğitilmiş ki, yaptıkları işin âhirette kendilerine çok pahalıya
malolacağı söylendiği anda hemen o işten vazgeçiyorlar.
Âhirete imanı, âhiret endişelerini, cennet ve cehennem mefhumlarını ortadan
kaldırdığınızda insanları gerçek anlamda motive edemezsiniz. Yani iyi
şeyleri kendiliklerinden yaptırıp, kötülüklerden de kendiliklerinden vazgeçiremezsiniz.
Âhirete iman; en büyük ve gerçek anlamda tek otokontrol mekanizmasıdır.
Âhiret ve Allah korkusu olmadan insanları neye göre ahlâklı
ve dürüst olmaya sevkedeceksiniz? Eğer bir insan, yaptığı bir kötülüğün
cezasını görmeyeceğini bilse, niye o kötülükten vazgeçsin veya yapacağı bir
iyiliğin karşılığında mükâfat yoksa niçin o iyiliği yapsın? Denilebilir ki; insanlık
için. Ben ölür ölmez bu insanlar çok kısa bir süre içinde beni unutacaklar.
Unutmasalar bile, öldükten sonra bana ne faydaları dokunabilecek ki?
1255 57/Hadîd, 20
1256 74/Müddessir, 53
≈ 402 ≈
Ahmed Kalka n
Ama düşünün ki “bir varlık” var ve “bir gün” var. O varlık, o günde yaptığınız
tüm iyiliklerin karşılıklarını kat kat fazlasıyla verecek ve yaptığınız kötülüklerin
de cezasını verecek. O varlık ki, hiçbir iyiliği unutmaz, adâletli, kimseye
zerre kadar zulmetmez, hiçbir şeye ihtiyacı yok. Her şeyin yaratıcısı ve sahibi,
çok merhametli, çok affedici. İnsan, böyle bir varlığa iman edip sadece
O’nun rızâsını kazanmak idealiyle yaşadığı zaman artık siz bu insanları “Allah’ın
rızâsını kazanma” amacıyla iyi şeylere kolayca yönlendirebilir ve kötü
şeylerden de kolayca sakındırabillirsiniz. Aksi takdirde bütün çabalarınız sonuçsuz
kalır. Âhiret korkusu olmadan insanlar, fırsat bulduklarında kötülük
yapabilecekleri için kimsenin kimseye güveni olmaz.
İnsanın ve insanlığın kemali, âhirete iman olmadan mümkün olamazdı.
Toplumsal huzurun ve ferdin saadetinin âhiret inancına bağlı olduğunu bize
saadet asrının örnek toplumu öğretti. Hiçbir ahlâkî kural tanımayan, fuhşun
alenen işlenip suç sayılmadığı, birçok insanın babasının tombala usulü belirlendiği,
kokuşmuş gelenek dışında kanun ve nizamın bulunmadığı, hak
ve hukukun değil; gücün egemen olduğu, güçlünün hep haklı olduğu, kız
çocuklarının diri diri toprağa gömüldüğü, faizin ve her türlü haksız kazancın
normal sayıldığı, ezmeyene ezilmekten başka bir seçenek tanınmadığı cahiliyye
toplumundan dünya tarihinin ender şâhid olduğu faziletli bir toplum
çıkarılmasında, âhiret inancının payı sanıldığından da daha büyüktür.
Kur’an ve Sünnette Allah’a iman ile âhirete iman birlikte zikredilir.
Zaten ikisini birbirinden ayırmak mümkün değildir. Ayırdığımız
zaman bir anlamı kalmaz. Örneğin, laiklerin inandığı gibi bir Allah’a inanıyorsunuz.
Yani Allah’ın, kendi varlığınızı ve her şeyi yarattığını kabul ediyorsunuz.
Fakat Allah’ı hayatınıza karıştırmıyorsunuz. Kötülük yaptığınızda ceza
vermiyor; iyi ve dürüst davrananlara da ödül vermiyor. Allah aşkına bana
söyler misiniz böyle bir Allah’a inanmakla inanmamak arasında ne fark var?
Hiçbir fark yok. Ama Allah’ın iyileri mükâfatlandıran, suçluları cezalandıran
bir varlık olduğuna iman eden, ayrıca zalimin cezasını görmediği, mazlumun
da hakkını şu hayatta alamadıklarını gören bir insan, elbette ölümden sonra
bu işlerin tamamlandığı bir günün olduğuna zorunlu olarak iman eder. Zaten
âhiret gününün bir başka adı da “din günü”dür. Din’in sözlük anlamlarından
birisi de mükâfat ve ceza olduğuna göre din günü; yapılan işlerin karşılıklarının
verileceği gün mânâsına gelir.
≈ 403 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
İki insan düşününüz. Birincisi hep onun bunun hakkını gasbetmiş, başkalarının
alın teri ve emeği üzerinde keyif çatmış, ikincisi, başkalarının hukukuna
tecavüz etmediği gibi bir ekmeğini ikiye bölerek tasadduk etmiş.
Birincisi zulmetmiş, ezmiş, sömürmüş ve semirmiş. İkincisi yardım etmiş,
gönül yapmış, onarmış ve mazlumu kollamış. Birincisi cana, mala, ırza tecavüz
etmiş; ikincisi canı, malı, ırzı aziz ve muhterem bilmiş v e k orumuş.
Birincisi her türlü ahlâkî kurallardan ve insanî faziletlerden uzak, arzularının
ve tutkularının esiri olarak yaşamış; ikincisi Allah’ın kendisi için çizdiği sınırları
yine O’nun sevgisi ve korkusuyla çiğnememiş ve hep ahlâkî, insanî değer ve
faziletleri koruyarak kuralları yaşamış.
Evet, şimdi bu iki kişinin de öldükten sonra aynı sonuçla karşılaşıp yaptıklarının
yanlarına kalacağını düşünmek hangi akla, hangi vicdana ve hangi
adâlete sığar?1257
Dünyanın; ekolojik anlamda tabii dengenin bozulması sınırından; ahlâkî,
kültürel, siyasi, ekonomik vb. anlamlarda da toplumsal dengenin deformasyonu
sınırına kadar, İlâhî olan her tür dengenin, tabiiliğin, sünnetullahın sınırlarını
zorlayıcı bir sona doğru hızla yaklaştığını gördüğümüz bu dünyanın her
şeye rağmen “halifesi” olarak seçilmişleri olan insanlarının, bu İlâhî misyonlarını
yerine getirebilmeleri için hâlâ bir fırsatları, bir şansları var.
Batı uygarlığının; insanı ve tabiatı tahrip eden, baş döndürücü bir ilerleme-
kalkınma yarışı ile büyüleyici çağdaşlık, modernlik sendromu ile ifsad
edici iletişim-medya hegemonyası, iğfal edici gayri ahlâkî yaşam tarzı ile artık
âşina olduğumuz bu şeytanî uygarlığın sağına, soluna, ortasına bakmaksızın
bütün yorumları, uzantıları ve sonuçları ile dünyayı ve insanlığı tehdit
etmesine son verebilmek için hâlâ insanlığın en erdemlilerinin yapacakları
bir şeyler var.
Bu erdemlilerin ve daha doğrusu insana üflenen İlâhî ruhun bütün erdemlerini
temsil eden İslâm inancının insanlığa sunacağı İlâhî hikmetin bir
ayağını tevhid; diğer ayağını âhiret bilinci oluşturuyor. Batının şeytanî hegemonyasına
alarak İlâhî olana yüz çevirttiği, hikmeti ve İlâhî bilgiyi unutturduğu,
insanî olan, tabii olan, hak olan her şeye sırtını döndürdüğü insanlık,
içine düştüğü şeytanî bataktan ancak tevhid ve âhiret ayaklarına
basarak doğrulabilir. Bu gerçek, yeryüzünün her yöresinde her gün her
1257 Mustafa İslâmoğlu, İman Risalesi, Denge Y., s. 287-288
≈ 404 ≈
Ahmed Kalka n
saat her an kendini gösteren trajik âkıbetin farkına varan, farkında olan müslümanlar
için üstlenilmesi gereken ağır sorumluluklar mânâsına geliyor.
Dünya ve içindekilerin gelip geçici olduğunu, bir sınama ve imtihan aracı
olduğunu bilen ve böyle inanan İslâm insanı, bu bilgisini ve bu imanını, kuru
ve şematik, içi boş ve vicdanî inanç kofluğundan çıkartıp, olması gereken
yere, âlemlerin rabbi olanın, dünya ve âhiretin sahibi olanın istediği yere,
hayatın tam ortasına oturtmak zorundadır.
Âhiret inancını hayatın tam ortasına oturtmak ne demektir? Ve bu, nasıl
olabilir? Bu sorulara müslümanın, her müslüman topluluğun âhiret inancını
gözden geçirmesi, içi boş bir inanç olmaktan çıkartıp, hayatına yön veren bir
şuur/bilinç düzeyinde ele alması ve müslüman insanın dünyevî yaşantısının
bu bilinçle nasıl şekilleneceğini ortaya koyması ile cevap verilebilir. Bu da,
elbette ki dünyaya değer vermeyerek, bir oyun ve eğlence gözüyle görerek
dünyevî olana itibar etmeyerek, gelip geçici değerlerden yüz çevirip, o büyük
gün için, Rabbimiz’in karşısına tek tek çıkacağımız, titreyerek ya da açık
alınla çıkacağımız hesap günü için yaşamakla mümkündür. Bu mümkünü,
hayatın tam ortasına oturmuş bir gerçekliğe dönüştürebilmek, yani gerçekten
hesap günü için, hesap gününe ayarlanmış bir biçimde yaşayabilmek
için de âhiretin bilincine varmış olmak gerekiyor.
Ufukları ölümle sınırlı, ölüme kadar uzanabilen bir yaşam felsefesine inanan,
ölüm öncesini de Allah’sız, âhiretsiz, ed-Din’siz beşerî ideolojilerin yaşam
projeleriyle tasarlayan şeytanın kemalist ve batıcı dostlarının egemen
olduğu bir toplumda hem bu bilince ulaşabilmek, hem de bu bilincin gerektirdiği
tarzda yaşayabilmek -işin doğrusu- o kadar da kolay değil. Çünkü iki
yüz yıldır ümmetin başına bela olan batı işbirlikçisi egemen güçlerin, ezerek,
zulmederek, hile, dolap ve desiseler kurarak, batı batağına sürüklemeye
çalıştığı ümmetin ve bir parçası olan yaşadığımız toprakların insanlarını,
inkârın, şirkin, sapmanın, yüz çevirmenin, yalanlamanın, küçümsemenin,
hor görmenin anaforundan baktığı İlâhî değerlere, ed-din gerçeğine, felah
(kurtuluş) yoluna yeniden, bıkmaksızın, usanmaksızın çağırmak ve bununla
birlikte işbirlikçilerin, satılmışların, sömürücülerin, insanlık düşmanlarının,
Allah düşmanlarının düzenlerine karşı bitmez tükenmez bir kin pınarından
beslenerek savaşmak, bir ve en büyük olan Allah’a, âhiret gününe yakînen
iman edenlerin mesleğidir. Âhiret bilincinin gerektirdiği tarzda yaşayabilmek
bu mesleği icra etmektir ve onun için kolay değildir.
≈ 405 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
Yaşadığımız toplumda bir asra yakın ifsad ve inkâr kaynaklı zulüm düzeninin,
pozitivist ve modernist paradigmalar temelinde ürettiği kemalist, sağcı,
solcu, milliyetçi, kapitalist vb. ideolojilerin kıskacında bulunan insanların
arasından çıkan müslümanların, bu kıskacın etkilerini tamamen silebildiğini
söyleyebilmek çok zordur. Şu veya bu şekilde tevhid bilincine erişmiş insanların
aynı oranda ve önemde âhiret bilincine de ulaşabildiklerini ne yazık ki
iddia edemiyoruz. Eğer tevhid bilinci insanlara beyinlerdeki ve kalplerdeki
putları, tâğutları yıktırıyorsa; âhiret bilinci de hayattaki putları
ve tâğutları yıkma mücâdelesine sevkeder. Dünyayı değiştirmenin,
toplumu değiştirmenin, insanı değiştirmenin en doğal, en sıradan faturası
ve bedeli olan ölümü göze almanın, ölüme atılabilmenin, ölümden korkmamanın
insanı dâvâsı uğruna mücâdeleye sevkeden en güçlü sâik olduğunu
görürüz.
Eğer insanlar tevhid bilinciyle yorumlayabildikleri dünyayı değiştirebilmek
için kıllarını dahi kıpırdatmıyorlarsa, ya da sadece kıllarını, ya da dillerini kıpırdatıyorlarsa,
işte o zaman insanların iç dünyalarına inip oradaki tortuyu,
toplumun kültüründen kalmış gizli kalıntıları, yani o çıplak ölüm korkusunu,
o açık dünya sevgisini bulup çıkarmak gerekir; zira insanları, tevhide ulaştığı
halde yerinde tutacak olan, hâlâ yaşamaya, yalnızca yaşamaya sevkedecek
olan tek sebep, bütün teorik, ilmî, fikrî izahların, yorumların, anlayışların aldatıcı
perdesi arkasına gizlenen tek sebep; dünya sevgisi ve ölüm korkusudur.
İslâmî bilincine rağmen bu içgüdüsel tortuyu barındıran insanların ölüm
korkusu diğer insanlardan daha fazla, dünya sevgisi diğer insanlarınkinden
daha yoğun ve kalıcı olur. Çünkü, bir içgüdü olarak, bilinçaltında sürekli beyin,
kalp ve dildeki gerçeklerin perdesiyle örtülüp, bir biçimde bu gerçeklere
inanıyor olmanın rahatlatıcı, yeterli gördürücü, tatmin edici işleviyle oyalanıyor
olarak dünyayı sevmek daha meşrû, ölümden korkmak daha doğal hale
gelir ve bu insanlar âhiretin bilincine daha uzak bir noktaya düşerler. Çünkü
bu bilinci de taşıdıklarını var saymakta ve kendilerini de başkalarını da buna
inandırabillmektedirler. Oysa âhiret bilincini sıradan bir insana kavratabilmek
daha kolay; bu tür insanların yeniden kavrayabilmeleri daha zordur.
“Lâ ilâhe illâllah”ın bütün bir tarihi, bütün bir dünyayı, bütün bir toplumu
izah eden esprisini kavrayıp da, yeryüzünde işlenen bunca zulme, bunca
haksızlığa, bunca iğrençliğe şâhid olup da, içinde yaşadığı toplumda ne
yapmasını ve ne yapmamasını açık ve net bir şekilde kavrayıp da, hiçbir
şey yokmuş gibi yaşamanın, hiçbir şey bilmiyormuş gibi davranmanın, hiç
≈ 406 ≈
Ahmed Kalka n
bir sorumluluğa sahip değilmiş gibi ömür tüketmenin başka bir izahı yoktur.
Mücâdelesiz, kavgasız, çilesiz, hapissiz, işkencesiz, kansız, şehidsiz geçen
günlerin; daha fazla küfür, daha fazla zulüm, daha fazla tuğyan, daha fazla
zillet demek olduğunu bilen insanların, bilmesi gereken insanların hâlâ
yerlerinde durabilmeleri, hâlâ mücâdeleye atılmamaları, hâlâ kavgayı yarınlara
erteleyici çözümlere sarılmaları, hâlâ kolay ve rahat yolları bayraklaştırabilmeleri,
başka bir şeyle izah edilemez. Mücâdelenin, kanın, şehidin
olmadığı yerde âhiret bilinci de gereği kadar yoktur demektir. Âhiret
bilincinin gereği kadar olduğu bir yerde insanlar günlerini meydanlarda,
sokaklarda, karakollarda, mahkemelerde, cezaevlerinde, mezarlarda ya da
mezar başlarındaki şehâdet andlarında doldururlar.
Oysa düşmanın açık seçik belli olduğu, kavganın bütün yakıcılığıyla kendini
dayattığı, inancın kan, ter ve gözyaşı ile ispat istediği bir zamanda, insanlar
hâlâ kaybetmekten korkacakları şeyleri biriktirmekle meşgullerse,
hâlâ sıradan bir vatandaş olarak yaşamak için çaba gösteriyorlarsa, hâlâ
hayatın yutucu gerçekleri hesap gününün ürpertici gerçeğinin önüne geçebiliyorsa,
hâlâ şerefsizce yaşamanın sermayesi olan dünyalık şeyler peşinde
koşmak, âhiret kazanma çabasına girmemenin mazereti olabiliyorsa, o zaman
Allah’ın ipine tutunarak ayağa kalkabilmenin bir ayağı yani âhiret bilinci
eksik demektir. Zaten yüce Rabbimiz de Kur’an-ı Kerim’de sık sık “Allah’a
ve âhiret gününe iman edenler” diyerek, iki ayağın kopmaz birliğini vurgulamıyor
mu?
Her gün ve her gece, namaz sonlarında, işimizin arasında özellikle
ölümü, dirilişi, kıyâmeti, mahşeri, cenneti, cehennemi, günahlarımızı,
Allah’ın nimetlerine teşekkürdeki kusurlarımızı derin derin
düşünelim. Bunu kendimize görev edinelim. Bu dünyadaki rahatımızdan
fedakârlık yapalım. Hem burada tam bir rahat etme, hem de orada rahat
etme gibi imkânsız ve gülünç olan sevdadan vazgeçelim. Sahâbeler, Hz.
Peygamber’e, biraz rahatına bakması, kendini fazla yormaması yolunda birtakım
şeyler söyleyince, Önder ve Örneğimiz’den şu cevabı alırlar: “Nasıl
refah ve nimetin tadını bulurum ki, boynuz sahibi (İsrâfil) boynuz (sur)u
ağzına koymuş, alnını eğdirmiş ve kulağını vermiş, ne zaman üfleyeceğine
dair emir bekliyor.”1258
1258 Tirmizî
≈ 407 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Ahİrete İman
Kabirlere, hele gece karanlığında gidip, oralarda ölümle kolkola yaşayacağımız
günleri düşünelim. Ölüm ve şehâdet râbıtası yapalım. Allah’ın
dinini yaşayamıyor, müslümanca hayat süremiyorsak müslümanca
ölmenin de zor olduğunun bilincine varalım. Mezarlarda ve hayalinde
düşünerek canlandırdığın kabir hayatında düşün ki, bir-iki metrelik çukur,
içinde birkaç kemik parçası ve mezar taşında da senin adın, evet senin adın,
benim adım yazılı. Artık Rabbinle karşı karşıyasın. Büyük kıyâmetin kopmasını
bekliyordun veya beklemiyordun. Ama öldün, yani senin kıyâmetin
koptu. İşte bu kıyâmete hazırlandın mı? Yaptın mı yapacaklarını? Sakındın
mı yapmaman gerekenlerden? Hazır mısın ölüme? Borçların-harçların,
ümitlerin, beklentilerin, yatırımların... neresi için? Ölüm... Ne zaman?
Evet ey insan! Tohumun toprağın üstüne yeni bir hayatla çıktığı gibi bir gün
kabrinden çıkartılacağını, Rabbinin huzuruna gidip yaptıklarının ve yapmadıklarının
hesabını vereceğini düşün ve hayatını ona göre düzenle: Çünkü,
ölüm bir yok oluş değil; diriliştir. Ölüm uzakta değil; çok yakınımızdadır.
Âhirete iman etmiş olmak, âhiret bilincine erişmiş olmak, yalnızca kafalarda
âhiretle ilgili bilgileri arttırmakla, kalplerde âhirete olan inancı tazelemekle
gerçekleşmez. Çünkü âhiret bilinci kafa ve kalpte başlayıp biten işlevsiz
bir olgu değil; insan hayatının bütün boyutlarını ve ömrünün bütün
anlarını belirleyen canlı ve dinamik bir olgudur. O yüzden Bakara
sûresi 4. âyette Kur’an’ın doğru yola kılavuzluk edeceği muttakîlerin vasıfları
sayılırken “âhirete inananlar” değil; “âhirete yakînen (şuurlu / bilinçli olarak)
iman ederler.” denilir. O yüzden âhiret bilincinin varlığını ve derecesini
ölçebilmenin bir yolu sürekli olarak kafa ve kalbi gözden geçirmekse,
bir diğer yolu da bizatihi yaşanan hayatı gözden geçirmek
ve hesap günündeki İlâhî sorguya uyup uymadığının muhâsebesini
yapmaktır. Bu muhâsebe de, dünya ve içindekilere bağlılık, dünyevî zevk
ve değerlere iltifat, ölüm duygusu ve gerçeğinden uzaklaşmak olumsuz;
âhirete ve hesap gününe ayarlı bir hayat yaşamaya çalışmak, dünyadan,
içindekilerden, geçici zevk ve değerlerden -Allah’ın istediği vasatın dışında)
uzaklaşabilmek ve hayatı, enerjiyi, yetenekleri, bilgiyi, gücü, bedeni, kafayı
Allah’ın dâvâsı için harcamak olumlu olarak değerlendirilmelidir. Birey olarak
muhâsebesinde olumsuz hanesi ağır basanlar istedikleri kadar tevhid
bilincine ulaştıklarını iddia etsinler, yaşadıkları hayatın yüzlerine çarpılacağını
unutmamak zorundadırlar.
≈ 408 ≈
Ahmed Kalka n
Muhâsebesinde olumlu hanesi ağır basanlar ise, zaten içiçe yaşadıkları
ölümle gerçek hayata geçtikleri andan itibaren Rablerine kavuşmanın
mutluluğunu tadarlar. Ne mutlu onlara! Ne mutlu, ölümden korkmayan,
ölümü sevebilen, ölümü arzulayabilen, ölümle dostluk kurabilen,
ölümün koynunda ömür tüketebilen Allah erlerine! “Rabbinizin mağfiretine
(bağışına) ve takvâ sahipleri için hazırlanmış olup genişliği gökler
ve yer kadar olan cennete koşun!”1259Âhiret bilinci; ölümü sevmek,
ölümle bir yaşamak ve nasıl gelirse gelsin, ama müslümanca yaşayış
üzerine gelsin, müslümana yakışır şekilde ölüme, yani cennete
koşabilmektir.1260
SORULAR
1- Âhirete imanın faydaları, insan hayatındaki önemi ve hikmetleri nelerdir?
2- Kıyâmet ne zaman kopacaktır? Bu konuda kim veya kimler bilgi sahibidir?
3- Amel defterleri ve mizan hakkında bilgi veriniz.
4- Cennet ve Cehennemi âyetlerle açıklayınız.
5- Kur’an, âhirete iman konusunu niçin yakîn kelimesi ile ifade etmiştir?
Bunun hikmeti ne olabilir? Yakîni bilgi ve yakînen inanmak ne demektir?
6- Yeniden dirilmenin akla ters düşmediğini örneklerle açıklayınız.
7- Ölümü ve ölüm sonrasını Kur’an nasıl değerlendirip bizi ölüm ötesine
nasıl hazırlamaktadır? Âyet mealleriyle izah ediniz.
8- Ölüm sonrası, yeniden dirilişle birlikte başlayacak olan haşr, mizan ve
amel defterlerinin mâhiyetleri hakkında bilgi veriniz.
9- Cennet ve cehennem hakkında Kur’an’dan âyet mealleri ışığında doyurucu
bilgi veriniz.
10- Âhiret şuuruna sahip olup bu bilinçle hayatına çeki düzen verecek
şekilde nefis muhâsebesinin nasıl yapılabileceğini açıklayınız.
1259 3/Âl-i İmran, 133
1260 Bu konunun son bölümü, Hüseyin Özhazar (Bengisu Y.) ve Hasan Eker’in (Denge Y.) Âhiret
Bilinci adlı eserlerinden kısmen yararlanılıp birkaç sayfası yer yer özetlenerek oluşturulmuştur.
≈ 409 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Peygamberlere İman
≈ 410 ≈
Ahmed Kalka n
23. Ünite
KADER
• Kader
• Kader ve Kaza Kavramlarının Anlamı
• İnsanın Fiilleri
• Tevekkül; Anlam ve Mâhiyeti
• Hayır ve Şer Kavramı
• Kur’ân-ı Kerim’de Hayır ve Şer
• Her Şeyi Yaratan Allah’tır; Fakat Şer İnsanlardandır
• Kur’ân-ı Kerim’de hiçbir âyette “şer” Allah’a nispet edilmez
• Merhametli Allah’a Rağmen Dünyada Şerlerin Bulunması
• Hayrın İki Yönü
• Müslümanın Hayatında Hayır ve Şer
• Tevekkül ve Kader
• Bir kimse Başkasının Rızkını Yiyebilir mi?
• Rızık, Azalıp Çoğalabilir mi?
• Kısmetimde Varsa, Rızkım Ayağıma Gelir Diyebilir miyiz?
• Rezzâk (Rızık Veren) Allah’tır; Kader ve Rızık
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Kader ve kaza kavramlarını açıklayabilmek.
• İnsanın ihtiyârı (tercihi) yönüyle fiillerini sınıflandırabilmek.
• Tevekkül kavramını açıklayabilmek, azimle ilgisini açıklamak.
• Tevekkülle kader arasındaki ilişkiyi izah edebilmek.
• İnsanın tevekküle ihtiyacını açıklayabilmek.
• Hayır ve şerrin mâhiyetini açıklayıp, bunların yaratma ve kesbetme yönünden
kimlere ve niçin nisbet edilmesi gerektiğini açıklamak.
• Allah’ın niçin şerlere müsaade ettiğini, bunun imtihan ve rızâ kavramlarıyla ilişkilerini
izah edebilmek.
• Müslümanın hayatında hayır ve şerrin ne gibi roller oynadığını örneklerle açıklayabilmek.
• Rızık kavramının mâhiyetini açıklamak ve Kur’an’da rızık konusundaki önemli
vurguları izah edebilmek.
• “Rızık azalıp çoğalabilir mi?”, “bir kimse başkasının rızkını yiyebilir mi?” gibi
sorulara doğru cevaplar verebilmek.
• Çalışmadan rızkın ayağına gelmesini beklemenin doğru olmadığını açıklamak.
• Rızıkla kader arasındaki ilişkiyi izah edebilmek.
• Ecelin ne demek olduğunu ve kısımlara ayrılıp ayrılmadığını izah ederek kaderle
ilişkisini anlatabilmek.
• Kur’ân-ı Kerim’de ecel ve ölümle ilgili önemli vurgulara örnekler verebilmek.
≈ 411 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
KADER
“Biz her şeyi bir kader ile (bir ölçüye göre) yarattık.”1261
Kur’ân-ı Kerim’de “kader” kelimesi, iman esasları içinde sayılan hepimizin
bildiği anlamıyla kullanılmamaktadır. Kur’an, bu kelimeyi, evrenin Allah tarafından
belirlenmiş kurallar ve ölçüler içerisinde yarattığı; rastgele ve tesadüfî
bir şekilde yaratılmadığı anlamında kullanmaktadır. Bu arada Kur’an’ın, kaderi
imanın bir prensibi olarak sunmadığı da kabul edilmelidir. Ancak, bu,
Kur’an’da kader konusunun yer almadığı anlamına gelmez.
Kur’an’da, hadis rivâyetlerinde iman esasları içinde sayılan kaderin reddedildiğine
rastlanmaz; aksine, kaza ve kader inancı ile ilgili çok sayıda âyetler
vardır. Bu âyetlerin toplamından, Allah’ın insanlar için bir kaza ve kader
tayin ettiğini ve bu takdire iman edilmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla
sadece Kur’an’dan yola çıkılınca bile, vahyin belirttiği şekilde kadere
iman etmek gerekmektedir. Kaza ve kader konusunda temel esas, Allah’ın
bir kaderi, kazâsı ve takdiri olduğuna iman’dır. Fakat, bu kaza ve kaderin ne
olduğu ve nasıl cereyan ettiği konuları, tarihten beri tartışılagelmiştir.
Kur’an’da kader konusunun yer alışı, olayların anlatım akışı içerisinde sözkonusu
edilmektedir ve bu nedenle anlatım içerisindeki bağlamları gözardı
edilmeden, konuyla ilgili bütün âyetler bir araya getirilmek ve onları dikkatli
bir değerlendirmeye tâbi tutmak sûretiyle ancak Kur’an’ın kader konusundaki
bakış açısı tespit edilebilir. Kur’an’ın değişik yerlerinde kader konusuna
değinilirken kimi âyetlerden cebr, kimilerinden de tam bir özgürlük anlamı çıkarılabilir.
Nitekim kimi mezhepler kader konusunda cebr ifâde eden âyetleri
esas almış ve diğer âyetleri buna göre te’vil etmiş, bazıları tam bir hürriyet
ifâde eden âyetleri esas alarak diğerlerini te’vil etmiş, diğerleri de orta bir yol
takip etmiştir.
Kur’ân-ı Kerim, kâinatta olup biten her şeyin yüce Allah’ın irâdesiyle ve
takdiri ile olduğunu beyan etmekle birlikte; insanın kendi irâdesiyle yaptıklarından
yine kendisinin sorumlu olduğunu açıkça belirtmektedir. Kur’an, iman
etmek ve inanmamak, iyi ameller işleyip cennete girmek, ya da yaptıkları
kötü amel sonucu cehenneme girmeyi bir kader olarak ileri sürmemektedir.
Kişinin iman etmesi de, etmemesi de kendi hür seçimine bağlıdır. “De ki:
‘Gerçek, Rabbinizdendir.’ Dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin. Şüp-
1261 54/Kamer, 49
≈ 412 ≈
Ahmed Kalka n
hesiz zâlimler için, duvarları çepeçevre onları içine alacak bir ateş hazırladık.
Onlar yardım istediklerinde, erimiş maden gibi yüzleri kavuran bir
su kendilerine sunulur. Bu ne kötü bir içecek ve cehennem ne kötü bir
duraktır! İyi hareket edenin ecrini zâyi etmeyiz. Doğrusu iman edip sâlih
iş yapanlara, İşte onlara, içlerinden ırmaklar akan Adn cennetleri vardır.
Orada altın bilezikler takınırlar, ince ve kalın ipekliden yeşil elbiseler giyerek
tahtları üzerinde otururlar. Ne güzel bir mükâfat ve ne güzel yaslanacak
yer!”1262
Âyetlerde iman etmenin de, inkâr etmenin de insanın hür irâdesine bırakıldığı
ve cennete girmenin de, cehennemi hak etmenin de, kişinin yaptıklarının
sonuçları olduğu açık bir şekilde anlatılmaktadır. Allah’ın, yaptıklarımızı
önceden bilmiş olması, bizi, o yaptıklarımızı yapmaya zorladığı anlamında
değildir. Bilakis Allah’ın bilgisindeki o mâlumat, yaptıklarımız sebebiyledir.
KADER VE KAZA KAVRAMLARININ ANLAMI
Kader: Ezelden sonsuza kadar olmuş veya olacak şeylerin hepsinin zamanının,
yerinin ve nasıl olacaklarının Allah tarafından bilinmesidir. Her şey
bu bilgiye göre Allah tarafından takdir edilir.
Kader, Allah’ın ilim ve irâde sıfatı ile ilgilidir. Allah ilim sıfatı ile olmuş ve olacak
şeyleri bilir. İrâde sıfatı ile şöyle veya böyle olmasını tercih ve takdir eder.
Kazâ: Ezelde Allah tarafından bilinen ve takdir edilen şeylerin, zamanı ve
yeri geldiğinde Allah tarafından ortaya çıkarılmasıdır.
Kâinatta her şey kaza ve kadere bağlıdır. Allah’ın takdir ve irâdesinin dışında
hiçbir şey olmaz. O’nun takdiri ve irâdesi olmadan bir yaprak bile yerinden
kımıldayamaz.
Allah Teâlâ, bu âlem için kanunlar, esaslar ve düzenler koymuştur ve
bütün eşya bu kanun ve esaslara göre hareket etmektedir. Bunlar hiçbir zaman
zorlama anlamına gelmez. Kaderde icbar (zorlama) diye bir şey yoktur.
Kader, kulun işleyeceği şeyleri Yüce Allah’ın ezelde bilmesi ve hayrı yarattığı
gibi, insanların şerre dönüştüreceği şeyleri de O yaratmıştır. Meydana gelecek
şeyleri Allah’ın bilmesi ve bu bilmeye göre o şeylerin meydana gelme-
1262 18/Kehf, 29-31
≈ 413 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
sinin insan üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Çünkü bilme (ilim), tesir (etki) sıfatı
değil; meçhul olan şeyleri açığa çıkarmanın sıfatıdır. Meselâ, güneş veya ay
tutulmasının çok önceden astronomi ilmiyle uğraşanlarca bilinip takvimlere
yazılması, güneş veya ay tutulmasının sebebi değildir. Bu bilginler bilmeseydi,
bu takvimler yazmasaydı güneş veya ay tutulmayacaktı denilemez.
Allah sonsuz ilmi ile, dünyaya gelen ve gelecek insanların, iyiyi mi yoksa
kötüyü mü seçeceklerini bilir. Ancak insanlar, kendilerinin Allah’ın ne şekilde
hareket edeceklerini bildiği ve takdir ettiği için hareket ediyor değillerdir.
İnsan hak ile bâtılı seçme durumundadır. Hakkı seçerse cennete girecektir;
Bâtılı seçerse cehenneme girecektir. Bu kararı imtihan için Allah insana bırakmıştır.
İnsan sonucuna katlanmak şartıyla, seçiminde hürdür.
Kadere iman, insana kâinatta her şeyin yüce bir hikmete göre cereyan
ettiğini gösterir. Mü’min, kendisine bir zarar geldiği zaman feryadı basmaz.
Başarı ve iyilik dokunduğu zaman da her şeyi unutarak sevinip şımarmaz.
Böylece mü’min kadere inanmakla dengeli ve mutedil bir olgunluk kazanır.
Dünyada da mutluluğun ve üstünlüğün zirvesine ulaşır. Bu konuda Yüce
Allah şöyle buyurur: “Gerek yeryüzünde, gerek nefislerinizde meydana
gelen hiçbir musibet yoktur ki, bizim onu yaratmamızdan evvel bir kitapta
yazılmış olmasın. Şüphesiz bu, Allah’a göre kolaydır. Allah bunu, elinizden
çıkana üzülmeyesiniz ve O’nun size vereceği ile sevinip şımarmayasınız
diye yazmıştır. Allah kendini beğenen kibirli kimseleri sevmez.”1263
Kaza ve kadere inanmak insanın körü körüne kendini olayların akışına
bırakması ve kurtuluş çaresi aramaması değildir. İnsan her şeyin bir sebebe
bağlı olduğuna inanarak, sebepleri uygulamalıdır. Meselâ; bir deprem
sonrasında, insanlar evsiz kalsa bu durumdan kurtulmanın çarelerini aramalıdırlar.
Rasûlullah (s.a.s.) her zaman kaderi yanlış anlayanlara karşı konulmasını
istemiştir. Kader, hiçbir zaman tembelliğin sebebi, masiyetlerin vesilesi ve
mecburiyetin varlığını iddia etmenin yolu yapılamaz. Aksine büyük işlerin ardında
büyük gayelerin gerçekleştirilmesi için bir yol kabul edilmesi lâzımdır.
Hz. Ömer (r.a.)’in karşısına hırsızın biri getirildiğinde ona niçin hırsızlık yaptığını
sorar. Hırsız: “Allah böyle takdir etti, kaderimde hırsızlık yapmak varmış,
1263 57/Hadîd, 22 - 23
≈ 414 ≈
Ahmed Kalka n
ne yapayım” deyince, Hz. Ömer: “Buna otuz kamçı vurun ve elini kesin.” diye
emir verir. Sebebi sorulduğunda da şöyle cevap verir: “Hırsızlık yaptığı için eli
kesilir, Allah’a iftira ettiği için de kamçı vurulur.”
Kader, ancak kader ile önlenir. Meselâ, açlık kaderi, yeme kaderiyle giderilir.
Susuzluk kaderi, su içme kaderiyle önlenir. Hastalık kaderi, tedavi ve
sağlık kaderiyle önlenir. Tembellik kaderi, çalışma ve gayret kaderiyle önlenir.
Dolayısıyla kaderin baskı aracı olması söz konusu olamaz. Mü’min,
kaderi bahane ederek tembellik edemez. Mü’min; fakirliğe karşı çalışma ile,
cehâlete karşı ilim ile, hastalığa karşı ilaç ve tedavi ile, küfür ve isyana karşı
cihad ile karşı koymasını bilen insandır. Mü’min, keder ve hüzünden, âcizlik
ve tembellikten her türlü nifak ve şirkten Allah’a sığınır.
Ebû Ubeyde bin Cerrah, veba hastalığından kaçan Hz. Ömer’e şöyle sordu:
“Allah’ın kaderinden mi kaçıyorsun?” Bu soruya Hz. Ömer: “Evet, Allah’ın
kaderinden yine Allah’ın kaderine sığınıyorum.” diye cevap verdi. “Bulaşıcı
veba hastalığından, yine sıhhat ve afiyet kaderine kaçıyorum” demek istemiştir.
Sonra, çorak arazi ile verimli araziyi örnek verdi ve develerinin otlaması
için çorak araziden verimli araziye geçmesiyle bir kaderden diğer bir
kadere intikal ettiğini ifâde etti.
Kader konusunda, bir mü’min için, bunları bilmek yeterlidir. Bunun dışında
kader konusunda çatışıp çekişmek, münakaşalar yapmak câiz değildir.
Çünkü mutlak kader Allah’ın bir sırrıdır, sınırlı kapasitesi olan insan aklının bu
konudaki tüm sırları idrâk etmesi mümkün değildir.
Ebû Hüreyre’nin şöyle dediği rivâyet olunur: “Biz kader konusunda tartışırken
Rasûlullah (s.a.s.) yanımıza çıkıp geldi. Kaderi tartıştığımızı görünce,
öfkelendi ve yüzü kızardı, sonra şöyle buyurdu: “Size bununla mı gönderildim?
Sizden önceki kavimler bunu tartışma konusu yaptıkları için helâk
oldular. Bu konuda tartışmanızı istemiyorum.”1264
İNSANIN FII LLERI
İnsanın fiilleri 2’ye ayrılır:
a) Gayri ihtiyârî (Kendi isteği dışında) yaptığı fiiller: İnsanın elinde
olmadan meydana gelen hareketlerdir. İnsanın açlık hissetmesi, vücu-
1264 Tirmizî, Kader 1, Hadis no: 2216; İbn Mâce, Mukaddime 85
≈ 415 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
dundaki kanın dolaşımı, saçlarının uzaması v.s. gibi işler böyledir. İnsanlar
bunlardan ne sevab kazanır, ne de günaha girerler. Dolayısıyla insan bu tür
fiillerinden sorumlu değildir.
b) İhtiyârî (İsteği ile yaptığı) fiiller: İnsanın yapıp yapmaması kendine
kalmış fiillerdir. Burada insanın nasıl bir harekette bulunacağını seçme şansı
vardır. İyi amellerde bulunursa sevab kazanır; kötü amellerde bulunursa
günah kazanır. Meselâ, namaz kılmak. Kişi namaz kılarsa Allah’ın rızâsını
kazanır, namaz kılmazsa günaha girer. Namaz kılmaya karar vermek insanın
kendi isteğine kalmıştır.
TEVEKKÜL
Tevekkül: Bir iş için gerekli olan maddî, mânevî sebeplerin hepsini yaptıktan
ve başka yapılacak hiçbir şey kalmadıktan sonra, neticeyi Allah’a bırakmak
demektir.
İnsan işini götürebileceği noktaya götürdükten sonra, işinin sonunu Allah’a
bırakacaktır. Çünkü Allah istemedikten sonra hiçbir şey olmaz. Meselâ;
Bir çiftçi tarlasını güzelce sürer, tohumunu eker, gerektiğinde sular,
yapabileceği her şeyi yapar, ondan sonra da Allah’a tevekkül eder. Çünkü
bilir ki, Allah istemedikten sonra, ne yaparsa yapsın ekin bitmez. Allah Teâlâ
Kur’an’da şöyle buyuruyor: “Bir kere azmettin mi artık Allah’a tevekkül
et.”1265 Bu âyet-i kerimede görüldüğü gibi, Allah’a tevekkül etmeden önce
azmetme (çalışma, o işin gereklerini yerine getirme) şarttır.
HAYIR VE ŞER KAVRAMI
Hayır
Türkçe’de “hayır” ve “şer” olarak kullandığımız kelimelerin Arapça asılları
“hayr” (noktalı hı ile) ve “şerr”dir. “Hayr” taşıdığı özellik dolayısıyla istenilen,
arzu edilen, değerli, dünya ve âhirette faydalı, yarayışlı olan her şeydir. Hayr,
ister bir davranış, ister bir ibâdet, ister mal, yani dünyalık yönünden olsun;
dünya ve âhirete ait meselelerde faydalı olan, arzu edilen şeyleri ifade eder.
Hayır; istenilen, kötü karşılanmayan, kendisine rağbet edilen bir değerdir.
“Hayr”ın karşıtı “şerr”dir. Hayr, iyi ve faydalı, rağbet edilen tercihleri ifade ettiği
1265 3/Âl-i İmran, 159
≈ 416 ≈
Ahmed Kalka n
için; ibâdet, iyilik etmek, Allah yolunda harcamak, faydalı mal, kişiye sevap
veya şeref kazandıran şeyler hakkında da kullanılmaktadır.
Aynı kökten gelen ‘hayrât’, beğenilen özellikler, davranışlar, sevap amacıyla
yapılan iyilikler ve sadaka-i câriye (devam eden sadaka) olan şeyler
demektir. Yine aynı kökten gelen ‘ihtiyar’, seçmek, dilemek, irâdesini kullanmak;
‘muhtar’, özgür iradeyle seçilen, beğenilen şey; ‘istihâre’, hayırlı bir işi
dilemek; ‘hıyare (çoğulu ahyâr)’, hayırlı kimseler, seçilmişler demektir.
Kur’an’ın geniş kapsamlı kavramlarından biri, hayır kelimesidir. Bu kelimenin
hem dünya işlerini, hem de âhiretle ilgili değerleri anlatan birkaç boyutu
bulunmaktadır. Hayır ve onun karşıtı olan şer meselesi İslâm tarihinde
üzerinde çokça tartışılan konulardan biridir. İslâm ıstılahında “ma’rûf”, her
türlü hayrı; “münker” de her türlü şerri ifade eder.
Şer
‘Şerr’ sözlükte, istenmeyen, arzu edilmeyen, her açıdan kendisinden
kaçınılan şey demektir. Bunun yanında fesat, bozukluk, kötülük, kötü şey,
zulüm, cezayı gerektiren iş anlamında da kullanılmaktadır. Bazen de sıkıntı,
belâ ve musîbet mânâsına gelir. ‘Şerr’in çoğulu “şurûr” ve “eşrâr”dır. Şer her
türlü hayrın ve iyiliğin karşıtıdır.
Hayır ve şer ölçüleri, ya mutlak olur, ya da izafi (göreceli) olur. Meselâ,
akıl, adâlet, iyilik duygusu her zaman mutlak olarak hayırdır. Zulüm, kötülük,
hırsızlık gibi şeyler de mutlaka şerdirler. Bazı şeyler bazıları için geçici olarak
hayır veya şer olabilir. Meselâ, mal sahibi olmak şer olmadığı halde, bazıları
için şer olabilir. Birisi mal ile kötülük veya zulüm yapıyorsa mal o insan için
hayır değildir. Şer, istenmeyen, arzu edilmeyen durumları anlattığı gibi, kötü
olan ve insana zararı dokunan şeyleri de ifade etmektedir. Kur’an, akletmeyen
sağır ve dilsizleri (inkârcıları) yerde debelenen varlıkların en şerlisi
saymaktadır. 1266 Çünkü onların yaptıkları hayır olmaz, tuttukları yol yanlıştır.
Azgınlıkları yüzünden yeryüzünde hep fesat ve şer olmaktadır.
Şer, bir yönüyle insanın kendisine isâbet eden kötülüktür, yani mutsuzluk
veya talihsizlik halidir. İnsan sürekli kendine göre iyi şeyleri ister; ancak, kendisine
bir şer (kötülük) dokunursa ümitsizliğe düşer. Biraz rahata kavuşunca
1266 8/Enfâl, 22, 55
≈ 417 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
da nimetin kimden geldiğini unutur, nankörlük yapar.1267 Hayır, Allah rızâsı
düşünülmüş ve takvâya uygun bütün davranış ve işlerdir. Şer ise, Allah’ın
rızâsına uymayan bütün işlerdir. Birisi mü’minin halini ortaya koyarken, diğeri
de günahı ve kâfirin amellerini nitelendirmektedir. Şirk, küfür, nifak, zulüm
gibi tavırların hepsi de şerdir. Bunun sonucu olarak kim zerre miktarı hayır
işlerse onun karşılığını, kim de zerre miktarı şer işlerse onun karşılığını görecektir.
1268
Şer, bazen sû’ yani günah işleme duygusunu anlatır. Hayır ve şer kavramları
iman ve küfür, itaat ve isyan yerine de kullanılır. Âmentü’de hayrın da
şerrin de Allah’tan geldiğine, yani her ikisinin de Allah (c.c.) tarafından yaratıldığına
iman ettiğimizi söyleriz. Burada akla şöyle bir soru gelebilir: Hayır ve
şer Allah’tan geldiğine göre bizim çabamız ne işe yarar? İnsan, hür irâdeyle
yaratılmış ve dünyaya gönderilmiştir. Hayrı da şerri de seçme yeteneği vardır.
Allah (c.c.) onu başıboş bırakmamış, hayrı ve şerri anlatan peygamberler de
göndermiştir. Bundan sonra dileyen hayır işler, dileyen şer işler. Ancak hayrı
da şerri de yaratan Allah’tır. Bu bir anlamda denemek için Allah’ın insana izin
vermesi ve onu hareketlerinde serbest bırakmasıdır.
Allah (c.c.) insanı hayır ve şer konusunda denemektedir.1269 Cimrilik edip
de mallarını Allah yolunda harcamayanların bu yaptıkları kendileri hakkında
bir hayır değil, şerdir.1270 Bazı insanlar mü’minlerden hoşlanmazlar. Allah onlara
bundan daha şer olan bir sonucu haber veriyor; Allah’ın lânet ettiği, kızdığı,
başka şekillere çevirdiği, tâğuta tapanlar yaptığı kimselerin durumu1271
daha kötüdür. Cehenneme gidecek olanlar, halk arasında en şerli kimselerdir.
1272 Mü’minler, şeytanın şerrinden, yaratıkların, gecenin, düğümlere üfleyenlerin,
hasetçilerin, vesvese verenlerin şerrinden Allah’a sığınırlar. 1273
Çevremizde olup bitenlere ve insanların işledikleri fillere hayır ve şer hükmünü
verebilmemiz için elimizde sağlam bir ölçü olmalıdır. Bu ölçü de ancak
Allah tarafından bütün insanlara gönderilen son din İslâm’dır. İnsanların aklı
ve tarihsel tecrübeleri bu konuda kesin bir ölçü olamaz. Ancak hayır ve şer
hükümleri akılla anlaşılır ve uygulanır.1274
1267 41/Fussilet, 49-50
1268 99/Zilzâl, 7-8
1269 21/Enbiyâ, 35
1270 3/Âl-i İmrân, 180
1271 5/Mâide, 60
1272 98/Beyyine, 6
1273 113/Felâk ve 114/Nâs Sûreleri
1274 Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, s. 623-624
≈ 418 ≈
Ahmed Kalka n
KUR’ÂN-I KERIM’DE HAYIR VE ŞER
“Hayr” kelimesi, Kur’ân-ı Kerim’de 176 yerde, türevleriyle birlikte ise toplam
196 yerde geçer. “Şerr” kelimesi ise 31 yerde zikredilir. Kur’ân-ı Kerim’de
hayır kavramı, “iyi, güzel, değerli, faydalı ve mal mülk gibi arzulanan
şeyler” anlamlarında kullanılır. Hayır, kavram olarak bazen hem mal, hem de
o malı Allah yolunda sarf etme iyiliğini veya infak anlayışını ifade etmektedir.
Allah’ın insana verdiği mal, -her ne kadar bazıları için şer olsa da) bizzat
hayrın kendisidir. Meselâ, Kur’an, Hz. Süleyman’a (a.s.) verilen atlara “hayır”
demektedir. Bir başka yerde, ölen birisinin geride bir hayır/mal bırakması
durumunda onunla ilgili vasiyette bulunması gerekir denilmektedir. 1275
Mü’minler, Allah yolunda hayırdan ne infak ederlerse; bu, kendileri içindir.
Onlar hayır olarak infak ettiklerinin karşılığını tastamam alacaklardır.1276 Görüldüğü
gibi burada hayır, hem sahip olunan mal, hem de bu maldan Allah
yolunda infak edilen pay, sadaka anlamına gelmektedir. Bir başka âyette
ise ‘hayr’ yine ikili bir anlam ifade ederek hem sahip olunan şey, hem takvâya
bağlı olarak yapılan amel (iş) yerinde kullanılmaktadır: “Sana neyi infak
edeceklerini soruyorlar. De ki: ‘Hayır olarak infak edeceğiniz şey, ana-babaya,
yakınlara, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışadır. Hayır olarak
ne yaparsanız, Allah onu şüphesiz bilir.”1277 Hayır, yine maddî anlamlarda
refah, bolluk, zenginlik gibi anlamlarda kullanılır. 1278
Hayır kavramı Kur’an’da şu anlamlarda da kullanılmaktadır:
a) Allah’ın sayısız (maddî ve mânevî) nimeti anlamında,1279
b) Bütün hayırların kaynağı olan vahy ve peygamberlik anlamında, ki vahye
uyan mü’minler birçok nimetlere, güzelliklere, sağlam bir inanca ve aralarında
kardeşlik duygularına sahip olurlar. Bütün bunlar hayrın ta kendisidir, 1280
c) Gerçek iman, ya da iman etme eğilimi, samimiyet ve iyi niyet anlamında,
1281
d) İman etmenin güzel sonucu, imanın olumlu etkisi anlamında,
e) Sâlih amel, hayırlı iş, kulluk ve sonucu güzel olan işler anlamında, 1282
f) İslâm,1283
1275 2/Bakara, 180
1276 2/Bakara, 272-273
1277 2/Bakara, 215
1278 6/En’âm, 17; 10/Yûnus, 107; 21/Enbiyâ, 35; 70/Meâric, 21
1279 3/Âl-i İmrân, 26
1280 2/Bakara, 105 ayrıca Bk. 16/Nahl, 30
1281 8/Enfâl, 70
1282 2/Bakara, 110; 5/Mâide, 48; 21/Enbiyâ, 90
1283 3/Âl-i İmrân, 104; 68/Kalem, 12
≈ 419 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
g) hikmet1284 anlamında “hayır” kavramı kullanılır. Bütün bu açıklamalardan
sonra, hayır kelimesinin Kur’an’da “ma’rûf (iyilik)”, şer kelimesinin de “münker
(kötülük)” anlamında kullanıldığını söyleyebiliriz.
Hayır ve karşıtı olan şer, şu âyette birlikte kullanılmıştır: “İnsan, hayrı istediği
gibi şerri de ister (Hayra duâ eder gibi şerre de duâ etmektedir). İnsan
pek acelecidir.” 1285 Âyette aceleci olan insanın, hayrı ister gibi şerri istediği;
hayra duâ eder gibi şer için duâ ettiği belirtilmektedir. İnsanın hayrı ister
gibi şerri istemesi, üç anlama gelebilir:
1) Bundan kasıt, Kur’an’a inanmayan kişilerin: “Allah’ım, eğer bu hak ise
başımıza taş yağdır” gibi sözlerle Hz. Peygamber’le alay edip azap istemelerini
kınamaktır. Allah Teâlâ, o insanların Kur’an’a inanıp doğru yola gelecekleri yerde
bu hayrı bırakıp şerri istedikleri anlatılmakta, böyle doğru yoldan ayrıldıkları
için türlü azaplara, sıkıntılara uğrayan yahûdilerin sonlarına benzer bir cezaya
çarpılacaklarını îmâ etmektedir. Âyetlerin söz akışına en uygun mânâ budur.
2) İkinci ihtimale göre, insanın şer istemesi, bunaldığı zaman kendi aleyhine
duâ (bedduâ) edip lânet okumasıdır. Bazı insanlar bunalınca “ölsem de kurtulsam!”
gibi sözler söyler. Veya çoluk çocuğuna bedduâ eder. Hâlbuki o istediği
şey, kendi lehine değil; aleyhinedir, yani şerdir. Hz. Peygamber (s.a.s.): “Canınız
ve malınız aleyhine duâ (bedduâ) etmeyin. Sonra Allah’ın kabul saatine
(zamanına) rastlarsınız da duânızı kabul eder.” 1286 buyurmuştur.
3) Üçüncü ihtimale göre insan, bazen aleyhine olacak bir şeyi hayır sanarak
ister, olması için duâ eder, yalvarır, olmayınca üzülür. Gerçekten onun olması,
kendi aleyhinedir, şerdir; olmaması hayırdır. Ama insan, işlerin içyüzünü bilmediği
için farkına varmadan aleyhine olacak şeyleri ister. Hayrı istediği gibi o şerli
şeyi de hayır sanarak ister. Âyette bu üç anlam da muhtemeldir. Daha doğrusu,
âyet, bu mânâların hepsini kapsar; fakat siyak ve sibaka göre daha uygun
ve temel anlam, birincisidir.1287“Eğer Allah, insanlara, onların hayrı çabukça
istemeleri gibi şerri de acele verseydi, elbette onların ecelleri bitirilmiş olurdu
(ve hepsi de helâk olurlardı). Fakat Biz, Bize kavuşmayı beklemeyenleri
azgınlıkları içinde bocalar bir halde (kendi başlarına) bırakırız.” 1288
1284 2/Bakara, 269
1285 17/İsrâ, 11
1286 Müslim, Zühd 74; Ebû Dâvud, Salât
1287 Süleyman Ateş, Kur’an Ansiklopedisi, c. 8, s. 29-30
1288 10/Yûnus, 11
≈ 420 ≈
Ahmed Kalka n
“Hoşunuza gitmediği halde üzerinize savaş yazıldı (farz kılındı). Olur ki
hoşunuza gitmeyen bir şey, sizin için hayırlıdır ve olur ki sevdiğiniz bir şey
de sizin için şerdir. Allah bilir de siz bilemezsiniz.”1289 Bu âyette, hoşlarına
gitmese de savaşın, mü’minlere farz kılındığı; hoşlarına gitmeyen bazı şeylerin
yararlarına; hoşlarına giden bazı şeylerin de zararlarına olabileceği, işlerin
içyüzünü ancak Allah’ın bildiği belirtilmektedir. Evet, insan ne kadar bilgili olsa
da, onun bilgisi, ancak duyuların verilerine bağlıdır. Duyulara çarpan olaylardan
gelir. Yargısı da görünüşlere göredir. İnsan, olayların iyi veya kötü olduğu,
bunlardan doğacak yarar veya zararları deney ile bilir. Çoğu kez bir olayı
denemeye imkân olmaz. Denemeye kalkıldığı zaman da iş işten geçmiş olur.
İnsan, olayların ancak dışyüzünü bilir; hâlbuki Allah, her şeyi yaratan kendisi
olduğundan, her şeyin dışını da içini de bilir. Bu bilgisi uyarınca insanın yararına
olan şeyleri emreder, zararına olan şeyleri de yasaklar. O’nun emrettiği her
şey, zâhiren hoş görünmese de gerçekte hoştur, hayırdır.
Savaş da görünüşte hoş değildir; çünkü insanın ölümüne sebep olabilir.
Ama birkaç kişinin ölümüyle bir toplumun hürriyeti, şeref ve nâmusu kurtarılır.
Ölenler de cennette ebedî diriliğe ve mutluluğa erişirler. Peygamberlere arkadaş
olmak şerefine ererler. Gerçekten, cihad eden İslâm toplumları yükselmişler,
cihadı bırakınca dünya haritasındaki yerleri küçülmeye başlamış, sonunda
güzelim ülkeleri yabancılar ve onların güdümündeki yerliler tarafından sömürülmüştür.
Cihadı bırakmak, yalnız cepheye gitmemek değildir. Düşmana karşı
kuvvet hazırlamayı ihmal etmek, düşman atom bombası yaparken piyade
tüfeğiyle yetinmek de cihadı bırakmak demektir.
Âyetten çıkarılacak birinci hüküm, birinci ders cihada katılmak ve cihadı
sürdürmektir. İkinci ders de, bazı hoşumuza gitmeyen şeylerin hakkımızda
hayırlı olabileceğidir. Nice üzüldüğümüz şeyler vardır ki, sonunda bizim için
çok hayırlı olmuş ve nice sevdiğimiz şeyler vardır ki, bizim için kötü sonuç doğurmuştur.
O halde, biz elimizden geldiği, gücümüzün yettiği kadar yararlı işler
yapıp durumumuzu düzeltmeğe, kötü sonuç doğuracak işlerden kaçmaya,
tehlikelerden sakınmaya çalışmalıyız. Fakat Allah’tan başımıza bir olay geldiği,
hoşumuza gitmeyen, bizi üzen bir olayla karşılaştığımız zaman da kendimizi
üzüntü girdâbına atmak yerine sabretmeli, işin sonunu beklemeliyiz. Bir babanın,
küçük çocuğunu bazı şeylerden men etmesi, çocuğun zoruna gitse
de onun yararınadır. Doktorun verdiği ilâç acı da olsa hastanın şifasına sebep
olabilir. Doktor, zulmünden değil; şefkatinden ötürü o ilâcı hastasına vermek-
1289 2/Bakara, 216
≈ 421 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
tedir. Her arzu ettiğini vermek, hastayı ölüme sürükleyebilir. Şâyet Yüce Allah
da sana istediğin bir şeyi vermiyorsa, seni yoksul yaşatıyorsa, seni çocuksuz
yapmışsa veya çok sevdiğin bir şeyi elinden almışsa üzülme, sabret; bu hoşuna
gitmeyen işlerin içinde senin için kim bilir nice faydalar, hayırlar olabilir. Ya
bu vesile ile Allah sana ileride çok yararlı şeyler verecek yahut seni bu olaylarla
deneyip ruhunu olgunlaştıracak, mânevî dereceni yükseltecektir.
Biz Rabbimizin her an, her nefes bin türlü nimetiyle besleniyoruz. Bir nefes
alış, vücuda oksijen götürür; nefes veriş, vücutta biriken zehirli gazı dışarı atar.
Bir nefes alış verişte Allah’ın bize iki lütfu, iki nimeti var. Bir vakit de O’ndan bir
sınavla karşı karşıya kalırsak elbette sabretmemiz gerekir. Sabredersek acı
olaylar tatlılaşır, Allah olayları hikmetle örmüştür. Bazen hayırlı sonuçları görünüşte
insanın hoşuna gitmeyen olaylara bağlamıştır. Şerri hayır yapacak yine
O’dur. “Allah tevbe edip güzel iş yapanların kötülüklerini iyiliklere çevirir.”
1290 Meyveler güneşin karşısında dura dura tatlılaşır. Hakkın rızâsına boyun
eğenler de rûhen olgunlaşır, iki cihan mutluluğuna ererler. 1291
HER ŞEYI YARATAN ALLAH’TIR; FAKAT ŞER İNSANLARDANDIR
Her şeyi yaratan ancak Allah’tır. Fakat hayra rızâsı olduğu halde, şerre yoktur.
Kaldı ki hayır ve şer dediğimiz, yapılan işin, işlenen fiilin Allah’ın emir ve
rızâsına uygun olup olmamasıyla ilgili. Yani, fiilin kendisiyle değil; sıfatıyla alâkalı.
Konuşma, görme, işitme, yürüme... hepsi birer fiil; Hayır olsun şer olsun
bütün bu fiilleri yaratan Allah’tır. İşlenen fiil, İslâm’a uygun ise hayır; aksi halde
şer olur. Zaten Allah’ın birliğine iman eden bir insan, O’nu bütün bu işlerin, bu
fiillerin tek yaratıcısı olarak bilmiş olmuyor mu?
İnsan bir işi yapmayı sadece arzu eder ve cüz’î irâdesini o işi yapmaya sarfeder.
Neticeyi yaratan ise Allah’tır. Hakikat böyle bilinmezse ortaya şöyle bir
tezat çıkar: Aynı fiil hayır olunca Allah tarafından yaratılır, aksi halde... Görme fiilinin
yaratıcısı Allah’tır. Göz fabrikası O’nun. Işık ham maddesi O’nun. Görülen
bütün eşya da O’nun. O halde bir insan neye bakarsa baksın görmeyi yaratan
Allah’tır. Baktığı helâl ise, bu bakış hayır olur, haramsa şer.
Gerek fenalık ve kötülük anlamında olsun; gerek musîbet, belâ, felâket ve
1290 25/Furkan, 70
1291 S. Ateş, Kur’an Ansiklopedisi, c. 19, s. 308-309
≈ 422 ≈
Ahmed Kalka n
sıkıntı anlamlarında olsun insanların şerre dönüştüreceği şeyleri de yaratan
Allah’tır. Çünkü her mümkini ve her işi yaratan Allah’tır. O’ndan başka yaratıcı
yoktur. Zâtı ekmel olup mutlak kemal sıfatlarıyla muttasıf olduğu için Allah’ın
zat, esmâ (isimler), sıfat ve fiillerinde hiçbir şer yoktur. Şer, insanlarda, insanların
işlerinde ve insanın zannına göre yaratıklardadır. Allah insanların şerre
dönüştüreceği şeyleri de hikmet ve İlâhî adâletin bir gereği olarak yaratmıştır.
Yüce Allah, insanı bu dünyaya akıl ve irâde vererek imtihan etmek için getirmiştir.
Bu sınav âleminde şerrin bulunmaması, dünyanın ve içindeki insanın
yaratılış hikmetine aykırı düşerdi. Allah bu evrende insanlara, içlerinden
peygamberler göndererek doğru yolu göstermiştir: “Biz ona (insana) iki yol
gösterdik.”1292 Üstelik insanın ruhuna şerden sakınmanın ve şerri tanımanın
bilgilerini koymuş ve ilham etmiştir: “Her nefse (insan ruhuna) ve onu düzenleyene,
sonra da ona kötülüğü (n ne olduğunu) ve bundan sakınmayı ilham
edene and olsun ki onu (nefsini/ruhunu günah ve şerden) temizleyen felâha
ermiştir.”1293
Allah, insanlara şer ve kötülük yaptırmasaydı, zorlasa ve şer için fırsat
vermese, onların hepsini kendisine iman eden, tâat ve hayırda/iyilikte bulunan
kimseler yapsaydı, daha iyi olmaz mıydı? Allah, böyle yapsaydı, insanın
sözgelimi arıdan veya başka herhangi bir hayvandan farkı kalmazdı. Arı, Allah’ın
nefsine (canına) koyduğu bir ilham (içgüdü) ile baldan başka bir şey
yapamaz. Onun ne aklı ne de hür bir irâdesi vardır. Fakat Allah, insana akıl,
şuur, bilgi edinme ve irâde özellikleri olan bir ruh vererek onu hayvanlardan
üstün kılmış ve yeryüzüne halife yapmıştır. İyilik ve hayrın kıymeti, zorlayarak
ortaya çıkarılan değildir; şuur ve serbest bir tercih ile yapılmayan hayrın/
iyiliğin kıymeti yoktur. “Eğer Rabbim dileseydi, yeryüzünde bulunan bütün
insanların hepsi iman ederlerdi.”1294 Allah böyle yapsaydı, insanlar akıllarını
kullanarak, vicdanlarına tâbi olarak serbest irâdeleriyle hürriyet içinde iman
ve hayrı seçmeselerdi, imanın küfre karşı ne değeri olurdu? Küfür ve şer
olmasaydı, irâde ve istekle iman ve hayır uğrunda çekilen meşakkatin ne
kıymeti kalırdı? Küfrün bilfiil varlığı olmasaydı iman ve kelimetullah nasıl bu
kadar yüce ve değerli olurdu? Her şeyin kıymeti, zıddı ile bilinir. Eğer Nuh
kavminin küfrü olmasaydı Tûfan mûcizesi meydana gelmezdi. Diğer peygamberlere
iman etmeyen kavimlerde helâk âyetleri kendini göstermezdi.
1292 90/Beled, 10
1293 91/Şems, 7-9
1294 10/Yûnus, 99
≈ 423 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
İnsanların şerre dönüştüreceği şeyleri yaratmak şer değildir. Fakat şerri
kazanıp şer ile vasıflanmak şerdir. İnsan, aklını kullanarak irâdesini şerre
yöneltip kudretini buna sarf ederse, Allah da bunu yaratır. Her şey, Allah’ın
dileyip yaratmasıyla vukua geldiği için, kulun irâdesini yöneltip kudretini sarf
ederek işlediği işi de sırf husûle gelmesi ve imtihanın gerçekleşmesi için
yaratır. Ancak, Allah’ın şerre yardımı ve rızâsı yoktur.
Bazen insan, bir şeyi hayırlı bulmayıp şer zanneder. Fakat Allah kula terbiye
olması, aklını başına alması için musîbet verir; günahlarının affolması
veya bir kısmından vazgeçilmesi ve o kişinin ecirler kazanması için hastalık,
musîbet veya bazı sıkıntılar verir. Allah, bize şer şeklinde görünen sıkıntı ve
musîbetleri hayra vesile olması için yaratır. Eşya ve olayların mâhiyet ve kıymetleri,
zıtlarıyla anlaşılır. Hastalık olmazsa sıhhatin, cehâlet olmazsa ilmin
kıymeti anlaşılamazdı. Yağmur ve karın yağmasında, rüzgârların esmesinde,
insanlara zararlı mikrop ve hayvanların yaratılmasında görülen cüz’î şerler,
bunların hayır ve faydaları yanında yok gibidir.
Yüce Allah’ın âhirette kâfirler ve günahkârlara vereceği cezalar da adâlet
ve hayırdır. Çünkü cezaları hak edenlere verir. Cezayı hak eden ve buna lâyık
olan kimselere verilen cezalar, bu kimselere nisbetle şerdir. Çünkü kendilerine
acı ve sıkıntı verir.
Eski İran’da mecûsîler ve zındıklar, “âlemdeki bütün hayırları yaratan âlemin
tanrısı Hürmüz’dür (Ahura Mazda). Kötülüklerin kaynağı/yaratıcısı ise Ehrimen’dir
(Angra Mainyu)” derlerdi. Bunların iddialarına göre, dünyada bu iki
kuvvet mutlak hâkimiyeti sağlamak için sürekli mücâdele halindedirler.1295 Her
şeyin yaratıcısının Allah olduğu unutulan tahrif edilmiş veya uydurulmuş bâtıl
dinlerde hayrı yaratan Allah, şerri yaratmaz denilerek, şer için başka hâlık kabul
edilmiştir. Bazıları da şerri şeytanın yarattığını ileri sürmüşlerdir. Bunlar, şerrin
yaratılmasını Allah’a yüklemenin hata olacağı düşüncesiyle hareket edenlerdir.
Bu yüzden Kur’an, Allah’tan başka yaratıcı bulunmadığını anlatmak için her şeyin
hâlıkı Yüce Allah’tır1296 buyurarak, fiilin kulun eseri olduğu bildirilirken, hâlıkının
Kendisi olduğunu açıklamıştır. “Ona iki yolu (hayrı ve şerri) göstermedik
mi?”1297 buyrulur. Şerri seçenin, kötülüğü yapanın kul olduğu bildiriliyor. O
yüzden şerri meydana getirenin Allah olduğunu söylemek doğru olmaz. Şerri
meydana getirenin insan olduğunu, Allah’ın ise tek yaratıcı olmasından dolayı
1295 Muhiddin Bağçeci, Şâmil İslâm Ansiklopedisi, c. 6, s. 28
1296 13/Ra’d, 16
1297 90/Beled, 10
≈ 424 ≈
Ahmed Kalka n
insanı ve onun fiillerini yaratan olduğu, birbirine karıştırılmamalıdır. Hayır da şer
de kulun fiilidir. Ama imkânları ve fiili meydana getiren kulu, Cenâb-ı Hakk’ın
yaratmış olması yönüyle hâlıkı Allah olur.
Kâinatta olan biten her şey Allah’ın meşîeti (yaratması/dilemesi) dâhilindedir.
Ama Allah şerri irâde etmez, kâinatta şerrin olmasını, insanların şerde bulunmalarını
dilemez. İnsanların hoşuna gitmeyen bazı şeylerin hayır olabileceği
Kur’an’da açıklandığı gibi,1298 şerrin de kesb, yani insanların kazanmalarının/
amellerinin sonucunda var edildiği belirtilir ve “insanın, işlediği zerre miktarı
hayır ve zerre miktarı şerrin karşılığını göreceği”1299ilân edilir. Dolayısıyla Allah’ın,
insanın şerre dönüştüreceği şeyleri yaratması şer değil; tümüyle hayırdır;
fakat kulun şerri kazanması, yani kesbi şerdir. Eğer, kulun şerri kesbi neticesinde
Allah onu yaratmamış olsaydı, bu defa, kul irâde sahibi olmuş olmazdı.
Kâinatta şeytan gibi, mutlak şer olan (insan açısından mutlak şer değil; hayrı
şerrinden fazla olduğundan) yaratıkları da yaratan ve netice itibarıyla onun azmasına
fırsat veren de Allah’tır. Yani, şeytanın azması, Allah’ın meşîeti dâhilindeydi.
İnsan yeryüzüne imtihan için gönderilmiş ve kendisine irâde verilmiştir; o
bu irâdesini kullanarak en alçak bir mevkîye düşebildiği gibi, en yükseğe de çıkabilir.
Ortada yüz yumurta olsa, sadece yüz yumurta olarak değer ifade eder;
ama bir tavuğun altına konulsa ve yirmisi civciv olup sekseni bozulsa, o zaman
yirmi civciv mi daha kıymetlidir; yoksa yüz yumurta mı? Civcivlerin yumurta yanındaki
değerleri bir yana, ileride her civciv tavuk olduğunda belki yüzlerce yeni
yumurta verecektir. İşte, yeryüzünde insanların belki yüzde sekseni şeytana
uyar, ama yüzde yirmisi gerçekten insan olur ve yüceliklere ulaşır; ama hepsi ot
gibi kalsa, o zaman insana ne gerek olacaktır? Bu noktada, şeytan gibi mahzâ
şer varlıkların varlığı tavzîfîdir (görevlendirme icabıdır). Kaldı ki, şeytanı şeytan
yapan, onun kendisidir. Meleklerle birlikte tâbi tutulduğu bir imtihanda bir daha
geri dönüşü ve telâfisi mümkün olmayacak bir kayba uğramıştır. Demek oluyor
ki, Allah’ın yaratması yönüyle her şey, hayırdır; melekût cihetinde şer yoktur; şer
kesb iledir ve mülk cihetindedir.1300
Allah için yapılan her amel hayır; bunun dışındaki ameller ise şerdir. Kul,
Allah Teâlâ’nın yarattığı imkânları, emirlerine uygun olarak kullanırsa, hayır; emrinin
aksine kullanırsa şer olur. Bunlardan herhangi birini seçmek ve yapmak,
kulun yetkisindedir. Eğer kötülüğü yapmak imkânına sahip olmasaydı, elbette
yapamazdı. Şu halde yaratılan, aslında hayır ve şer değil; bunların yapılmasına
1298 2/Bakara, 216
1299 99/Zilzâl, 7-8
1300 Ali Ünal, Kur’an’da Temel Kavramlar, Nil Y. s. 257-258
≈ 425 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
elverişli imkânlardır. Bu sebeple de bu imkânları yaratan, fiilin hâlıkı olur. Çünkü
O’ndan başka yaratan, imkân sağlayan yoktur. Halk etme Allah’a mahsus olduğundan,
kulun fiili için bu tâbir kullanılamaz. Çünkü kul, fiilin meydana gelişini
sağlayan çeşitli sebeplerden yalnız birinin (işi meydana getiren gücün) sahibidir.
Kula fiilin hâlıkıdır demek, işin oluşmasında rol alan diğer bütün âmilleri hesap
dışı bırakmak olur.
Kâinatta, gerçek mânâda “şer” vasfına lâyık olanlar, insanların dalâletleri ve
günahlarıdır. Bu noktada, “kader sırrı” karşımıza çıkıyor. Dalâlet ve günahlarda
insanın fâil ve muhtar olduğunu kabul etmek zorundayız. Bir insan olarak düşündüğümüzde,
vicdânî bir muhâsebeye giriştiğimizde, fiillerimizdeki, bu arada
kötü eylemlerimizdeki rolümüzü idrâk etmekten kendimizi alıkoyamayız. Yani
sorumluluğumuzu ve mahcûbiyetimizi içimizde yaşarız. Fiillerimizin yaratıcısı Allah
Teâlâ olduğuna istinad ederek, kötülüklerimizi O’na izâfe etmeye kalksak
bile, bunu bir suçluluk hissi ile, aşağılık duygusu ve bahane arama anlayışıyla
yaparız.
Kadere inanıyoruz. Ama takdiri önceden bilemediğimize göre ve işlerimizde
güç yetirebileceğimizi hissettiğimize göre, kaderi bahane ederek sorumluluğumuzu
atamayız. Dünyada hiçbir insan, kendisine yapılan haksızlık
ve zulümler karşısında, “ne yapayım, kader böyle imiş!” diye, başına gelene
rızâ göstermez; elinden geliyorsa, hakkını almaya uğraşır. Yani, pratikte kader
inancı kimseyi bağlamamaktadır. Aleyhimize bir hükmü gerektirdiği zaman,
nazar-ı itibara almadığımız bu inancı, Allah’a karşı kullanmak, böylece
mes’ûliyeti atmayı ummak, olsa olsa, insan fıtratındaki bencillik ve haksız
yere nefsini müdâfaa çabasıdır. O yüzden, insanların kâinatta “şer” olarak
isimlendirdikleri keyfiyetler, ya aslında şer değildir; veya, onun sorumlusu insandır.
Bundan dolayı bu şerler ile Cenâb-ı Allah’ın rahmân, alîm, hakîm, kadîr,
mahlûkatına hiç zulmetmez oluşu bir tenâkuz/zıtlık arzetmemektedir.1301
Kur’ân-ı Kerim’de hiçbir âyette “şer” Allah’a nispet edilmez:
“Sana gelen hasene/iyilik Allah’tandır. Başına gelen kötülük ise nefsindendir/
kendindendir…” 1302
“Başınıza gelen herhangi bir musîbet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir.
(Bununla beraber) Allah çoğunu affeder.” 1303
1301 Lütfullah Cebeci, Kur’an’da Şer Problemi, Akçağ Y., s. 307-311
1302 4/Nisâ, 79
1303 42/Şûrâ, 30
≈ 426 ≈
Ahmed Kalka n
“İnsanların kendi elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde (çölde,
kırda ve şehirde) fesat çıkar. Böylece, onlar yaptıklarının bir kısım karşılığını
daha dünya hayatında görürler.”1304
“Bu böyledir, çünkü bir millet kendilerinde bulunanı değiştirmedikçe
Allah onlara verdiği nimeti değiştirmez. Allah işitendir, bilendir.”1305
“İnsanların elleriyle kazandıklarından dolayı karada ve denizde (çölde,
kırda ve şehirde) fesat ortaya çıktı.”1306
“Eğer Allah’ın, insanları bir kısmıyla bir kısmını def edip savması olmasaydı,
yeryüzü fesada uğrardı; ama Allah âlemlere karşı lütuf sahibidir.”1307
“İnsan, hayrı istediği gibi şerri de ister. İnsan pek acelecidir.” 1308
“Öyle bir fitneden sakının ki, o sadece sizden zâlim olanlara isâbet etmekle
kalmaz (herkese sirâyet ve tüm halkı perişan eder). Bilin ki Allah’ın
azâbı şiddetlidir.” 1309
“Sizden önceki nesillerden akıllı kimselerin, (insanları) yeryüzünde
bozgunculuk yapmaktan men etmeleri gerekmez miydi? Fakat onlar arasından,
ancak kendilerini kurtardığımız pek az kişi böyle yaptı. Zulmedenler
ise kendilerine verilen refahın peşine düşüp şımardılar ve suç işleyenler
olup çıktılar. Halkı ıslahatçı kimseler olsaydı, Rabbin o şehirleri haksız
yere helak edecek değildi.”1310
Yine, kötülüğün ve musîbetin insanın kendi yaptığı sebebiyle olduğu konusuyla
ilgili bak. 4/Nisâ, 62, 16/Nahl, 34; 28/Kasas, 27; 30/Rûm, 36; 39/
Zümer, 51; 42/Şûrâ, 48
Allah Güzeldir; Her Yaptığı ve Yarattığı da Güzeldir:Allah’ın isim-sıfatlarından
biri “muhsin” (güzel yapıp eden)dir. Allah muhsin olduğu için her yarattığını
güzel yaratmıştır. O, insanı da güzel, hatta en güzel biçimde yaratmış-
1304 30/Rûm, 41
1305 8/Enfâl, 53
1306 30/Rûm, 41
1307 2/Bakara, 251
1308 17/İsrâ, 11
1309 8/Enfâl, 25
1310 11/Hûd, 116-117
≈ 427 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
tır.1311 İnsanın ürettiği tüm güzelliklerin gerçek sahibi ve yapıp edicisi Allah
olup bu üretimde, insanın beynini, gönlünü, elini, dilini kullanmaktadır.
Allah’tan daima güzellik zuhur eder. Kötü ve çirkin (seyyie), insan nefsinin
ürünüdür.1312 Allah, yaratıcıların en güzelidir.1313 Var ettiklerine e n g üzel b oyayı
vuran da Allah’tır.1314 Allah, aynı zamanda hüküm verme bakımından da
en güzel olandır.1315 Rızkın en güzeli de Allah’tan gelir. O, rızık verme yönüyle
de en güzeldir.1316 Sözün de en güzelini bir kitap halinde indiren O’dur, O’nun
kelâmı da tüm güzellikleri içerir.1317 Bu yüzden insana, indirilen sözün en
güzeline uyması emredilir. İnsana inen sözlerin en güzeli Allah’ın sözüdür.1318
Bu yüzden, güzel insanların bir niteliği, sözü dinleyip onun en güzeline uymaktır.
1319 En güzel din, güzellikler sergileyerek Allah’a teslim olanların dinidir.
1320 Allah, fiil, söz ve hükmüyle en güzelin kaynağı olduğundan, en güzel
isimler (esmâu’l-hüsnâ) da O’nundur. 1321
MERHAMETLI ALLAH’A RAĞMEN DÜNYADA ŞERLERIN BULUNMASI
İnsanlar, bazıları meraklarından, bazıları ateist anlayışları için fırsat ve bahane
kabul ettiklerinden dolayı, şeytana bir kapı açmışlar ve şu soruya cevap
aramaya çalışmışlardır: Merhametli Tanrı’nın şerleri yaratması veya O’na
rağmen kâinattta şerlerin bulunmasını nasıl izah ederiz? Hâlbuki, insanların
çoğunluk itibarıyla bedbaht ve kötü oldukları, şerrin kol gezdiği bir dünyada
yaşıyoruz. Şer, dünyada olanca dehşetiyle vâki olduğuna göre, Allah’ın
mutlak kudretini ve sırf hayır olan iyiliğini nasıl telif edebiliriz? Bazıları, bu kapıdan
şeytana daha fazla dâvetiye çıkararak, şöyle demeye yeltenmişlerdir:
“İnsana Tanrı yokmuş gibi geliyor. Çünkü, eğer iki zıttan birisi mutlak olursa,
diğerinin mevcut olmaması gerekir. Bundan dolayı eğer Tanrı var idiyse, şer
olmamalıydı. Fakat dünyada şer var, öyle ise Tanrı yok mu?” Bu yoldan giderek
bazı insanlar, şerrin varlığının Tanrı’nın yokluğuna delil olduğunu ileri sürmüşler,
Tanrı’nın hayır isteyen ve ancak hayırların menbaı olması gerektiğine
1311 Bk. 32/Secde, 7; 40/Mü’min, 64; 64/Teğâbün, 3; 59/Haşr, 24; 95/Tîn, 4
1312 4/Nisâ, 79
1313 40/Mü’min, 14; 37/Sâffât, 125
1314 2/Bakara, 138
1315 5/Mâide, 50
1316 65/Talâk, 1; 11/Hûd, 88; 22/Hacc, 58; 16/Nahl, 75
1317 39/Zümer, 23
1318 39/Zümer, 55
1319 39/Zümer, 18
1320 4/Nisâ, 125
1321 7/A’râf, 180; 20/Tâhâ, 8; 59/Haşr, 24
≈ 428 ≈
Ahmed Kalka n
kail olmuşlardır. Günümüzün ateist, materyalist, hümanist Batı dünyasında
bu anlayış(sızlık), giderek yayılıyor.
Kur’an, şerri bir vâkıa olarak kabul etmektedir. İster insanların isimlendirmelerine
göre, ister hakikî mânâsında olsun “şer”, birtakım olay ve eşyanın
vasfı olarak Kur’an’da geçmektedir. Fakat Kur’an’ın tenzih esasına dayanan
ulûhiyet telâkkisi, bu gerçekle zıt gibidir. Çünkü rahmeti, kudreti, irâdesi ve
ilmi sonsuz, zerrece zulmetmekten münezzeh olan Allah Teâlâ’nın, kâinattaki
şerleri dileyip yaratmış olması, izaha muhtaçtır. Bu müşkil şu şekilde
çözülür:
Şerlerin bulunduğu mekân kâinattır. Allah, kâinatı insan için yaratmıştır.
İnsan da, Kur’an’ın ifadesiyle, ibâdet etsin diye yaratılmıştır.1322 İbâdet, çok
geniş mânâlara gelmektedir. Bazı âyetlerde, insanın, imtihan içinde olduğu
beyan edilmiştir. “İmtihan” ile “ibâdet” içiçedir. İnsana, ibâdet mükellefiyetinden
önce, kabiliyetler verilmiştir ve böylece, teklifin icaplarını yerine getirmeye
hazırlanmıştır. İnsanın yetenekleri çift yönlüdür; hem hayra, hem şerre
imkân verir. İnsan, bu çift özelliğiyle, bir savaş meydanını andırır. İnsanlara,
Allah, iyilik yapmalarını emretmiş, kötülüklerden de onları nehyetmiştir. Ama
O, iyilik yapmak için, kötülüğe meyilli nefsini ve onun en büyük destekçisi
şeytanın vesveselerini altetmesi gerekmektedir. Bunun için, melek ilhamları
desteğindeki kalbinin, aklının ve ruhunun kuvvetlendirilmesi şarttır. Peygamberlerin
tebliğiyle sınırları belirtilmiş sorumluluklarının îfâsı için Allah’tan istimdât
penceresi açıktır.
İnsan, ibâdet dışında, bazı belâlarla denenerek terbiye edilir. Böylece çeşitli
merhalelerden geçirilip kendisi için mukadder kemâle yöneltilir. Bunda
insanın en büyük silâhı sabırdır. İnsanın terbiyesinde mühim bir yeri olan bu
belâlar, şerrin bir çeşididir. Cenâb-ı Allah, insanı hayırlarla ve şerlerle terbiye
ederek, rubûbiyetinin “terbiye” vechesini en güzel bir biçimde göstermektedir.
Bu, müslümanlar içindir. Her ne kadar buna, insanların perspektifinden
bakılarak “şer” ismi verilmişse de, bu belâlar hakikatte sırf hayırdır. Bu durumda,
imtihanın bitişi demek olan “ölüm”, mühim iki unsur olarak karşımıza
çıkan “nefs” ve “şeytan”, şer olmaktan öte, birçok kemâlâtın tezâhürünü temin
eden, hayırlı vesilelerdir.
1322 51/Zâriyât, 56
≈ 429 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
İnsan, imtihanında ve sorumluluklarında hatalar yapmaktadır. Ya âfâkî ve
enfüsî çeşitli sebeplerle Allah’ı inkâr ederek, yaratılış gâyesinden tamamen
sapmakta veya inanmakla birlikte, mükellefiyetini hakkıyla yerine getirememektedir.
Kur’an’ın telâkkisinde bunlar da “şer”dir. Gerek dalâleti, gerekse
kötü fiilleri yaratan bizzat insan olmayıp, Allah Teâlâ ise de, İslâm âlimlerince
“kesb” ve “irâde-i cüz’iyye” denilen hisse insana aittir. Dolayısıyla insan fâildir
ve yaptıklarından mes’uldür.
Şerrin üçüncü ve sonuncu çeşidi, kötülüklerimizin cezası olarak karşımıza
çıkan ve nefsimize “şer” görünen musîbetlerdir. Allah Teâlâ, kâinattaki
sünneti çerçevesinde, insanların kötü fiil ve fikirlerine, kalbin mühürlenmesi
gibi, aynı cinsten cezâlar vermektedir. Kur’an’da bu kabil “şer”ler, “şu işiniz
sebebi ile”, “bu suçunuzdan dolayı” gibi kalıplarla takdim edilmiştir ki, bunların
birer cezâ olduğu anlaşılsın. Buna göre de, gerek fert, gerek toplum
olarak başımıza gelen felâketler; zelzeleler, kıtlıklar, salgın hastalıklar, seller
ve savaşlar, ya şerle imtihanın bir unsuru veya kötülüklerimizin cezâlarıdır.
Binâenaleyh bunlar aslında şer değillerdir.
Hâdise ve fiillere “hayır” veya “şer” gibi bir vasıf verebilmek için, elimizde
sağlam bir ölçü olmalıdır. Bu ölçü, ancak “din”dir. Bu ölçüye göre, şerrin
ilk ve sonuncusu esasında şer değildir. İşaret ettiğimiz üzere, imtihan ve
özellikle de terbiye vâsıtası olan hiçbir şey, selim akıl sahiplerince “şer” olarak
tavsif edilemez. Adâletin tahakkuku demek olan cezâlandırma da, suçlu
açısından hoş karşılanmadığı için şer olarak nitelendirilmiş olmakla birlikte,
aslında “hayır”dır. Bunların Kur’an’da “şer” diye isimlendirilmesinin, Kur’an’ın
bir üslûp özelliği olarak, Allah’ın “tenezzülât-ı ilâhiyye”lerle, bazı kavramları,
insanların anladığı veya anlayabilecekleri şekillerde beyan etmesinin neticesi
olduğunu söyleyebiliriz. Fakat bunun yanısıra, (kaynağı beşerî olan ve
göreceli hayır ve şer anlayışları açısından) insanların yanılmamaları için, şer
olduğu halde hayır zannedilen, hayır olduğu halde şer zannedilen hallerin
bulunduğu da hatırlatılmıştır.
Bu durumda, kâinatta, gerçek mânada “şer” vasfına lâyık olanlar, insanların
dalâletleri ve günahlarıdır. Bu noktada, “kader sırrı” karşımıza çıkıyor.
Dalâlet ve günahlarda insanın fâil ve muhtar olduğunu kabul etmek zorundayız.
Bir insan olarak düşündüğümüzde, vicdânî bir muhâsebeye giriştiğimizde,
fiillerimizdeki, bu arada kötü eylemlerimizdeki rolümüzü idrâk etmekten
kendimizi alıkoyamayız. Yani sorumluluğumuzu ve mahcûbiyetimizi
≈ 430 ≈
Ahmed Kalka n
içimizde yaşarız. Fiillerimizin yaratıcısı Allah Teâlâ olduğuna istinad ederek,
kötülüklerimizi O’na izâfe etmeye kalksak bile, bu bir suçluluk hissi ile, aşağılık
duygusu ve bahane arama anlayışıyla yaparız.
Kadere inanıyoruz. Ama takdiri önceden bilemediğimize göre ve işlerimizde
güç yetirebileceğimizi hissettiğimize göre, kaderi bahane ederek sorumluluğumuzu
atamayız. Dünyada hiçbir insan, kendisine yapılan haksızlık
ve zulümler karşısında, “ne yapayım, kader böyle imiş!” diye, başına gelene
rızâ göstermez; elinden geliyorsa, hakkını almaya uğraşır. Yani, pratikte kader
inancı kimseyi bağlamamaktadır. Aleyhimize bir hükmü gerektirdiği zaman,
nazar-ı itibara almadığımız bu inancı, Allah’a karşı kullanmak, böylece
mes’ûliyeti atmayı ummak, olsa olsa, insan fıtratındaki bencillik ve haksız
yere nefsini müdâfaa çabasıdır. O yüzden, insanların kâinatta “şer” olarak
isimlendirdikleri keyfiyetler, ya aslında şer değildir veya onun sorumlusu insandır.
Bundan dolayı bu şerler ile Cenâb-ı Allah’ın rahmân, alîm, hakîm, kadîr,
mahlûkatına hiç zulmetmez oluşu bir tenâkuz/zıtlık arzetmemektedir. 1323
HAYRIN İKI YÖNÜ
Hayrın mânâlarına bakarsak onun iki yönü bulunduğunu görürüz: Birincisi,
kaynağı Allah olan hayır; ikincisi, kaynağı insan olan hayır. Bu iki durumda
da hayrın anlamı, İslâm’ın bakış açısıyla faydalı, değerli olduğuna hükmedilecek
bir şeydir.
Hayır ve şer ya mutlaktır (kesin), ya da izâfîdir (göreceli). Sözgelimi, adâlet,
iyilik duygusu, akıl, erdem sahibi olmak gibi şeyler her durumda herkes için
hayır’dır. Zulmetmek, haklara tecavüz, yalan, hırsızlık gibi şeyler de herkes
için her zaman şerdir. İzâfî (göreceli) hayır ve şer nitelemesi, kişilere ve onların
durumlarına göre değişiklik gösterebilir. İzâfî hayrın başında mal sahibi
olmak gelir. Mal, servet, dünyalıklar bazılarına hayır olabilir, bazılarına da
şer. Helâldan kazanılıp helâla harcanmayan bir mal, sahibi için hayır değildir.
Kendisinden İslâm’ın çizdiği sınırlar içerisinde faydalanılmayan mala “hayırlı
mal” denilemez. Meselâ, cimrilik yüzünden Allah yolunda harcanmayan bir
malda, onun sahibi bir hayr olduğunu sanmamalıdır.1324 Demek ki helâldan
kazanılan ve Allah rızâsı uğruna harcanabilen bir mal veya kazanç, az da
olsa, sahibi için hayırdır.
1323 Lütfullah Cebeci, Kur’an’da Şer Problemi, s. 307-311
1324 3/Âl-i İmrân, 180
≈ 431 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
Allah (c.c.) mü’minlere gerektiği zaman kendi yolunda, kendi dini uğruna
cihad etmeyi, savaşmayı emretmektedir. Mü’minlerden bazıları böyle bir
şeyi kendileri için şer (zorluk, meşakkat, ağır bir imtihan, zararlı) sayabilirler.
Ancak Cenâb-ı Hak buyuruyor ki: “…Olabilir ki hoşunuza gitmeyen bir şey,
sizin için hayırlıdır ve olur ki, sevdiğiniz şey de sizin için şerdir. Allah bilir,
siz bilemezsiniz.”1325 Kur’an, kadınlara güzel davranılmasını emrettikten
sonra şöyle ilâve ediyor: “…Şâyet onlardan hoşlanmadınızsa, belki, bir şey
hoşunuza gitmez, ama Allah onda (sizin için) çok hayr yaratır.” 1326
Kur’an’ın ifadesine göre imtihan için yaratılan insan, çeşitli olaylarla, sıkıntı
ve belâlarla imtihan edilir. Başına felâket gelir, zorluğa uğrar, malı elinden
gider, yakını ölebilir, zulme uğrayabilir, baskı ve işkence görebilir, dinini yaşamak
uğruna zorluklarla karşılaşabilir. Hepsi de denemek içindir. O yüzden
insan çoğu zaman kendisi için neyin hayır, neyin şer olduğunu bilemez. Allah
(c.c.) insanları bir sınav olmak üzere hayır ve şer ile denemektedir.1327 Bazı
insanlar kendisi hakkında hayırlı olanı, faydalı olanı durmadan ister. Bir şerle
karşılaştığı zaman ümitsizliğe kapılır. Bir bolluğa ulaştığı zaman da Allah’ın
nimet verici olduğunu unutur ve inkârcılığa kalkışır. 1328
Mutlak hayır insan tarafından bilinebilir. Daha doğrusu Büyük Yaratıcı görevlendirdiği
elçiler aracılığıyla bütün insanlara hayrı da şerri de açıklamıştır.
Bunun dışında olan ve insanların zaman zaman karşılaşacakları olayların,
elde ettikleri şeylerin ve kendilerinden kaynaklanan bazı davranışların hayır
olup olmadığını bilmek zordur. Ancak iman edip, imanın nuruyla basiret sahibi
olan müttakî mü’minler, çoğunlukla kendileri hakkında hayır olan şeyleri
anlarlar. Örneğin, bu gibi mü’minler başlarına gelen bir musibeti şer sayıp
isyan etmezler. Bilakis onu bir imtihan sebebi sayar, sabreder ve o denemenin
gereğini yaparlar.
MÜSLÜMANIN HAYATINDA HAYIR VE ŞER
Mü’minler, kendileri şerre sebep olmazlar, şerri üretmezler. Hayır sayılan
işlerin takipçisi olurlar. Kendi irâdeleri dışında bir şerle karşılaştıkları zaman
sabrederler, ya da şerri hayra çevirmeye çalışırlar. Hayrı ve şerri yaratan Allah’tır.
İnsan, kendi özgür irâdesiyle bunlardan birini isteyerek yapar. Ancak
1325 2/Bakara, 216
1326 4/Nisâ, 19
1327 21/Enbiyâ, 35
1328 41/Fussilet, 49-50
≈ 432 ≈
Ahmed Kalka n
onun tercih ettiği hayır ve şer işlerin yaratıcısı Allah’tır. Bir başka deyişle hayır
ve şer olan işlerin yapılmasına izin veren, bu konuda insana hürriyet veren
Rabbimizdir. Kimilerine göre Allah (c.c.) hayrı yaratır, şerre râzı olmaz. İnsanın
hayır ve şer ile denendiğini, onun yaptığı bütün hareketlerden dolayı
hesaba çekileceğini düşünürsek; insana şer işleme irâdesinin verilmesini
anlarız. Şüphesiz ki mutlak yaratıcı yalnızca Allah’tır.
Hayır, bir anlamda Allah’tan ittika etme (korkup sakınma) şuuruyla işlenen
bütün sâlih ameller, yapılan iyilikler, faydalı işlerdir. Bunun zıddı olan şer
ise, bütün kötülükler, faydasız ve zararlı işlerdir. Bu bağlamda denilebilir ki,
hayır imanın gereği, şer ise, inkârın ve isyânın diğer adıdır. Kur’an şöyle diyor:
“Artık kim zerre ağırlığınca hayır işlerse, onu(n karşılığını) görür. Kim de
zerre ağırlığınca şer işlerse, onu(n karşılığını) görür.”1329
Allah (c.c.) kullarının şer işlemlerine izin verse bile, şer yapılmasını istemez;
buna râzı değildir. O yüzden kullarını sürekli hayra ve hayır işlemeye
dâvet eder. Kullarının yanlışlarını ve hatalarını hatırlatarak hayır olanı onlara
göstermektedir.1330 Kur’an, bazı amelleri, davranışları ve pozisyonları daha
hayırlı saymaktadır. Meselâ, en hayırlı azık, takvâdır.1331 Yetime bakmak,1332
başa kakılan bir sadakadan daha fazîletli olan güzel bir söz,1333 A llah yolunda
tasaddukta bulunmak,1334 inkârcıların hilelerine karşı Allah’ın kurduğu
tuzak, Allah’ın mü’minlere olan yardımı,1335 âhiret hayatı,1336 rızık verici olarak
Allah,1337 eşler arasındaki sulh/barış 1338 ve bunlara benzer birçok şey, daha
hayırlıdır.
İslâm ümmeti insanlar arasından çıkarılmış en hayırlı topluluktur. Çünkü
onlar Islâma iman eder, ma’rûfu emreder, münkerden sakındırırlar.1339
Kur’an, “Sizden, insanları hayra çağıran bir topluluk bulunsun…”1340 buyurmaktadır.
Tefsircilere göre buradaki hayır, İslâm’dır; İslâm’ın ilkeleridir, sâlih
ameldir, faydalı olan her türlü iş ve ahlâktır.
1329 99/Zilzâl, 7-8
1330 2/Bakara, 54, 103, 184, 281; 4/Nisâ, 25; 7/A’râf, 85 vd.
1331 2/Bakara, 198
1332 2/Bakara, 220
1333 2/Bakara, 236
1334 2/Bakara, 280
1335 3/Âl-i İmrân, 150
1336 6/En’âm, 32
1337 5/Mâide, 114
1338 4/Nisâ, 128
1339 3/Âl-i İmrân, 110
1340 3/Âl-i İmrân, 104
≈ 433 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
Kur’an, her türlü hayrın kaynağı olarak vahyi göstermektedir. Hayra
ulaşmak, hayırlı ameller işlemek ve bunların sonunda da hayırlı bir neticeye
ulaşmak isteyen insan, vahyin doğrultusunda hareket etmek zorundadır.
Toplumların işlerinin hayır olması da iş başında hayra gönül vermiş kimselerin
olmasına bağlıdır. En şerlilerin yönettiği toplumlarda hayır barınamaz.
Dünyada da âhirette de gerçek kurtuluşun yolu, hayır sayılan amelleri işlemekle
mümkün olur. Bu anlamda hayır, sâlih amelin ta kendisidir. “Ey iman
edenler! Rukû edin, secdeye varın, Rabbinize ibâdet edin ve hayır işleyin;
umulur ki kurtuluşa erersiniz.”1341
İnsanlar farklı farklı hedeflere yönelirler. Kendilerince önemli buldukları işleri
yaparlar. Birçokları da kendi yaptıklarıyla övünür. İslâm’a göre ise hayat
bir hayır işleme yarışıdır: “Herkesin yüzünü kendisine doğru çevirdiği bir
yön vardır. Öyleyse hayırlarda birbirinizle yarışın…”1342 Mü’minlere düşen
Allah’ın gösterdiği hayrı işlemek, hayırda yarışmak, hayrât sahibi olmak, hayırlı
mal kazanıp hayra sarfetmek, hayırlı evlat yetiştirmek, ölmeden önce
elinden geldiği kadar hayır olan şeyleri tercih etmek ve bütün bu güzel amellerle
beraber Kur’an’ın övdüğü “ahyâr”dan/hayırlılardan olmaktır.1343 Mü’min,
ölüm gelmeden önce hayırlı ameller konusunda acele eder. 1344
Kur’ân-ı Kerim ve hadislerle diğer İslâmî kaynaklarda hayır kelimesinin,
başta mâlî fedâkârlıklar olmak üzere her türlü yardım severliği ifade eden bir
anlamda kullanılması ve müslümanların bu tür faâliyetlere teşvik edilmesi, erken
dönemlerden itibaren müslümanlar arasında güçlü bir dayanışma ruhu
geliştirdiği gibi çeşitli kişi ve kuruluşlarca başta vakıf kurumu olmak üzere,
dâruşşifâ (hastane ve sağlık ocağı), dâruleytâm (yetimler yurdu), dârulaceze
(düşkünler yurdu, huzur evi), dâruşşafaka (şefkat yurdu, öksüz, yetim
ve mağdur çocuklar yurdu ve okulu), imâret (külliye, yoksullara yardım
maksadıyla meydana getirilen kuruluş, fakirlere ve öğrencilere yiyecek
verilen yer), sebil (yol kenarlarında kurulmuş olan Allah rızâsı için su dağıtılan
yapı), köprü, câmi, mektep, medrese, Kur’an Kursu, İmam-Hatip
gibi kamuya hizmet veren birçok hayır eserinin meydana getirilmesini sağlamıştır.
İslâm dünyasının ekonomik, sosyal, kültürel ve siyâsî krizlere mâruz
bulunduğu 20. yüzyılda bu tür faâliyetlerde bir gerileme süreci yaşanmışsa
1341 22/Hacc, 77
1342 2/Bakara, 148
1343 38/Sâd, 47
1344 T irmizî, Z ühd 3 , h adis n o: 2 306, 4 /552; N esâî, C enâiz 123; K ütüb-i S itte,
15/181; Hüseyin K. Ece, a.g.e. s. 259-262
≈ 434 ≈
Ahmed Kalka n
da, yine de hayır faâliyetleri kesilmemiştir. Sosyal yardımlaşma ve dayanışma
vakıfları gibi çağdaş yöntemlerle faâliyet gösteren kurumlar günümüzde de
oluşturulmakta; bunun yanında özellikle sivil toplum anlayışının yaygınlaşmasına
paralel olarak sivil toplum kuruluşu olarak pek çok gayr-ı resmî kişi
ve kurumlarca, başta eğitim ve öğretim olmak üzere pek çok alanda hayır
faâliyetlerinde bulunan vakıf ve dernekler kurulmaktadır. 1345
AZIM VE TEVEKKÜL
Azim (azm); Sözlükte “ısrarla istemek, kasdetmek, karar vermek, kesin
karar, irâde, sabır” gibi anlamlara gelir. Kur’ân-ı Kerim’de beş âyette1346 “iyilikte
sebat ve kararlılık”, dört âyette de1347 fiil şekliyle “kesin karar vermek”
anlamında olmak üzere toplam dokuz yerde geçmekte, bunlardan birinde1348
Hz. Peygamber’e “azimli peygamberler” gibi sabırlı olması, acelecilikten
sakınması emredilmektedir. Hadislerde azim ve bundan türemiş fiillerle
“azme”, “azîme” veya “azâim” gibi müştakları “kararlılık, sabır, niyet, hayırlı iş,
farz” gibi mânâlarda kullanılmıştır.
Bir işin yapılmasından önceki aklî teemmüllerle psikolojik arzu ve eğilimlerin
doğurduğu tereddüt döneminden sonra o işi şu veya bu şekilde
yapmak husûsunda bir tercihe ulaşılırsa bundan azim, ulaşılmazsa tereddüt
ve şaşkınlık hali (tehayyür) doğar. Müslüman düşünürler, dinî ve ahlâkî
davranışlar için, zihinde tasavvur edilmelerinden başlamak üzere, fiilen gerçekleşinceye
kadar birtakım safhalar kabul ederler. Gazzâlî bunları hadis-i
nefs (fiilin zihinde doğması), tabii ilgi, hüküm, azim veya kasıt, amel şeklinde
sıralamış ve incelemiştir.1349 İlk üç safhada henüz kesin bir karar ve niyet
bulunmadığı ve bunlar irâde dışı olduğu için insan, bu safhalarda sorumlu
tutulamaz. Azim, aynı zamanda niyet ve kasıt safhası olduğundan insanın
sorumluluğu bu noktada başlar. Buna göre kötü bir işe azmetmekle birlikte
iyi niyete dayanan bir sebeple bu işi yapmayan veya yapamayan kişi azminden
dolayı sorumludur. Ancak, Allah korkusu, günah endişesi gibi dinî ve
ahlâkî faktörlerle kötülük yapma kararından dönmek de yeni bir azimdir ve
böyle bir kimse, önceki azminden dolayı sorumlu değildir.
1345 Mustafa Çağrıcı, T.D.V. İslâm Ansiklopedisi, c. 17, s. 46
1346 3/Âl-i İmrân, 186; 20/Tâhâ, 115; 31/Lokman, 17; 42/Şûrâ, 43; 46/Ahkaf, 35
1347 2/Bakara, 227, 235; 3/Âl-i İmrân, 159; 47/Muhammed, 21
1348 46/Ahkaf, 35
1349 İhyâ, III/41
≈ 435 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
Azim insanın hâdis kudretinin eseridir. Böylece fiiller yaratma açısından
Allah’a, karar açısından insana nisbet edilir; bu sûretle dinî ve ahlâkî yükümlülük
ve sorumluluklar geçerlilik kazanır. Gerçi şeytanın veya bencil arzu ve
ihtirasların etkisinde kalan kula, iyilik yönünde kesin karara ulaşabilmesi için
Allah tarafından hemen her zaman bir yardım sözkonusudur. Fakat bu yardım,
asla cebrî bir müdâhale anlamına gelmez; dolayısıyla kul için İlâhî bir
lütuf olan tevfîkın bulunmaması, onu azm-i musammemden mahrum bırakmaz;
böylece fâsıkların Allah’ın kazâ ve kaderini günahlarına mâzeret göstermelerinin
de anlamı kalmaz.1350 Azim, bütün maddî-mânevî, bedenî-rûhî
kuvvetleri toplayıp hedefe yöneltmektir.1351
TEVEKKÜL VE KADER
Tevekkül; Âcizlik gösterme, başkasına güvenip dayanma, Allah’a güvenme,
O’nun hükmünün mutlaka meydana geleceğine kesin olarak inanma ve
alınması gereken tedbirleri alma anlamında Kur’anî bir terimdir.
“Müvekkil” vekil edinen, “tevkîl” ise vekil kılma, vekil edinme demektir.
Aynı kökten olan “ittikâl” biraz da tembellik içeren ve boşa gidebilecek bir
güvenme ve dayanmayı anlatır. Tevekkülde, kelimenin Arap dilindeki kalıbı
gereği bir zorlama vardır. Bu da herhangi bir konuda aklî ve bedenî gücü,
yani metot ve eylem fonksiyonunu kullanmayı, dayanılıp îtimat edilecek yere
bunun sonucunda dayanmayı ifade eder.
Tevekkülün ıstılâhî/terim anlamı ise: “Kişinin, şartlarını yerine getirerek,
işlerini Allah Teâlâ’ya bırakması bir işe başlarken sebeplere yapıştıktan sonra
O’na güvenmesi; kalbin, her işte Allah’a îtimat etmesi, güvenmesidir.” Tevekkül,
dine veya dünyaya ait herhangi bir hususta, alınacak bütün tedbirler
alındıktan, konu ile ilgili tüm girişimler yapıldıktan sonra, o işin neticesinin
Allah’a bırakılmasıdır. Tevekkül, insanın kendine yüklenen bütün görevleri
yaptıktan sonra işin sonucunu Allah’a bırakması, O’nun yaratacağı neticeyi
güven ve rızâ ile karşılayıp, insanlardan bir beklenti içerisinde olmaması;
kısaca Allah’a güvenip, âkıbetinden endişe etmemesidir. Tevekkül, kalbin
Allah’a tam îtimat ve güveni, hatta başka güç kaynakları düşünmekten rahatsızlık
duyması mânâsına gelir. Bu ölçüde bir güven ve îtimat olmazsa,
1350 İbnü’l-Hümâm, el-Müsâyere, Kahire, s. 133
1351 Mustafa Çağrı, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 4, s. 328-329
≈ 436 ≈
Ahmed Kalka n
tevekkülden söz edilemez; kalp kapıları Allah’tan başkasına açık kaldığı sürece
de hakîkî tevekküle ulaşılmaz.
Tariften de anlaşıldığı gibi tevekkül; müslümanın, yapacağı işlerde tüm
zâhirî sebeplere sarılması, alınması gereken tedbirleri alması, çalışıp çabalaması,
ama gönlünü bunlara bağlamayıp sadece Allah’a dayanmasıdır; İşin
sonucunu Allah’a bırakması, Allah’a güvenip sonuçtan endişe etmemesidir.
Tevekkül, hiç bir zaman, çalışmayı ve sebebe sarılmayı terkedip, “Allah’ın
dediği olur” diyerek kenara çekilmek değildir. Nitekim Hz. Peygamber, devesini
salıvererek Allah’a tevekkül ettiğini söyleyen bir bedeviye “Onu bağla da
öyle tevekkül et.”1352 buyurmuştur.
İslâm inancına göre; yaratıkların bütün fiilleri, halleri ve sözleri Yüce Allah’ın
kazâ ve takdîri ile meydana gelir. Onun için İslâm alınması gereken tedbirleri
aldıktan sonra, insanlara ve aracılara değil, sadece Allah’a dayanma anlamındaki
bir tevekkülü emreder. Bir âyette Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Müslümanlar
sadece Allah’a tevekkül etsinler, O’na dayanıp güvensinler.”1353
Hz. Peygamber de şu sözleri ile müslümanlara tevekkülü tavsiye etmektedir:
“Eğer siz Allah’a hakkıyla tevekkül ederseniz, o sizi kuşu rızıklandırdığı gibi
rızıklandırır.”1354
Hz. Ömer (r.a.), Medine’de boşta gezen bir gruba: “Siz necisiniz?” diye
sordu. Onlar da: “Biz mütevekkilleriz” dediler. Bunun üzerine büyük halife:
“Hayır, siz mütevekkil değil, müteekkil (yiyici)lersiniz. Siz yalancısınız, tohumunu
yere atıp (toprağa ekip) sonra tevekkül edene mütevekkil denir” dedi.
Bu olay tevekkülden ne anlaşılması gerektiğini çok güzel ifade etmektedir.
Gerçek tevekkül güzel bir davranış, ahlâkî bir fazilettir. Cenâb-ı Hak,
müslümanlara tevekkülü emretmiş ve mütevekkil olanları sevdiğini haber
vermiştir: “Bir de, daima diri olup, hiçbir zaman ölmeyen Allah’a tevekkül
et.”1355; “Kim Allah’a tevekkül ederse, O, ona yeter.”1356; “Mü’minler,
ancak o kimselerdir ki Allah anılınca kalpleri ürperir, onlara Allah’ın ayetleri
okunduğunda o ayetler onların imanlarını artırır ve Rablerine tevekkül
ederler.”1357
1352 Tirmizî, Sıfatü’l-Kıyâme 60
1353 3/Âl-i İmrân, 122
1354 İbn Mâce, Zühd 14
1355 25/Furkan, 58
1356 65/Talâk, 31
1357 8/Enfâl, 2
≈ 437 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
Tevekkül, müslümanların kadere olan inançlarının bir sonucudur. Tevekkül
eden kimse, Allah’a kayıtsız şartsız teslim olmuş, kaderine râzı kimsedir.
Fakat, nasıl kadere inanmak tembel tembel oturmayı, herşeyden el etek
çekmeyi gerektirmiyorsa, tevekkül de tembellik ve miskinliği gerektirmez.
Gerçek mütevekkil, çalışmadan kazanılamayacağını, ekmeden biçilemeyeceğini,
amelsiz Cennet’e girilemeyeceğini, ihlâsla ibâdet ve tâatte bulunmadan
Allah’ın rızâsına kavuşulamayacağını bilir.1358
Şüphesiz ki ‘tevekkül’ bazılarının anladığı gibi, havadan ekmek beklemek,
gayret etmeden bir başarıya ulaşmak, yerinde oturarak Allah’tan bir
şey beklemek değildir. Bu anlamda Allah (c.c.) kimsenin ‘vekil’i değildir. Bazı
kimseler, insan olarak üzerlerine düşeni yapmazlar, gerekli çabayı göstermezler,
emek sarfetmezler, sonra da işlerini Allah’a havâle ederler. Tâyin ettikleri
‘vekil’in, kendilerinin tüm işlerini görmesini beklerler. İslâm’da böyle
bir tevekkül inancı yoktur. Kur’an şöyle diyor: “Allah’tan bir rahmet olarak,
onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın onlar çevrenden
dağılır giderlerdi. Öyleyse onları bağışla, onlar için mağfiret dile ve iş
konusunda onlarla danış (müşâvere et). Bir kere azmettinmi (kesin karar
verdinmi) de Allah’a tevekkül et. Çünkü Allah, tevekkül edenleri sever.”1359
Görüldüğü gibi tevekkül’ün oluşum süreci açıktır. Yukarıdaki âyet belli bir
konuda yapılması gerekenleri söyledikten sonra tevekkülün gereğine işaret
ediyor. “Bir kere azmettinmi” ifâdesi, gerekli kararlılığı ve yapılması gerekli
çalışmaları haber veriyor. İman edenler, Rablerinin kendilerini ne ile sorumlu
tuttuğunu bilirler. Bunun şuurundadırlar. Bütün kulluk görevlerinin yerine
getirilmesi, bu işin şartıdır. Zaten insan bunun için yaratılmıştır. Görevler yerine
gelmeden, sonucu büyük mükâfat ve kazanç olarak beklemek mümkün
değildir. Mü’min, gerekeni yapar, sonuç konusunda Allah’a güvenip dayanır,
O’nun vereceği karşılığa râzı olur. İslâm mü’minlere, ilim öğrenmelerini,
emirlere uymalarını, rızıklarını aramalarını, Allah yolunda çalışma yapmalarını,
düşmana karşı hazırlıklı olmalarını, din ve dünya işlerinde şûrâya başvurmalarını,
işleri kolaylaştıracak metodları bulmalarını, haksızlıktan kaçınıp her
işlerinde adâlete uymalarını ve bunlara benzer bir çok güzel şeyi yapmalarını
emrediyor. Elbette bu çalışmalar yapılırsa sonuç da güzel olacaktır.
Tevekkül bu anlamda, bütün çalışmaları yaptıktan, bütün görevleri
yerine getirdikten sonra duyulan bir iç huzur ve doyumluluk, bir
1358 Şâmil İslâm Ansiklopedisi, c. 6, s. 211
1359 3/Âl-i İmrân, 159
≈ 438 ≈
Ahmed Kalka n
yönden de Allah’ın vereceğine râzı olma ahlâkıdır. ‘Tevekkül’, güçlü
bir iman ve Allah’ın emrine uymada sürekli bir kararlılıktır. Tevekkül
eden (mütevekkil), yaptığı tevekkülle bir faydayı elde eder, bir zarardan kurtulur.
Onun hakkıyla yapacağı tevekkül ona böyle bir sonuç kazandırır ki,
böyle bir sonucu başka bir şeyle elde etmek mümkün değildir.
Allah’a tevekkül, O’nun yardım ve desteğine güvenmedir, en uygun çalışmayı
yapan, kulluk görevlerini yerine getirenlere iyi sonuç vereceğinden
emin olmaktır. Kulun tevekkülü, Allah’ın o kuluna yeterli oluşunun bir sebebidir.
Kur’an, mü’minleri tıpkı takvâda olduğu gibi, böyle bir tevekküle teşvik
ediyor.1360 Tevekkül, hakka tam bağlılık, azimli ve kararlılık sahibi olma unsurları
ile güçlenir, yerine getirilir. Mü’minler yalnızca Allah’a tevekkül ederler.
1361 Onlar sürekli olarak ‘Hasbuna’llahu ve ni’me’l-vekîl; Allah bize yeter,
O ne güzel vekildir’ derler.1362 Kur’ân-ı Kerim’de “azm” kelimesi ve türevleri
toplam 9 yerde geçer. Tevekkül kelimesinin türediği “v-k-l” ve türevleri ise
toplam 70 yerde kullanılır.
Peygamberimiz (s.a.s.) de buyuruyor ki: “Siz Allah’a hakkıyla tevekkül
edebilseydiniz, sizleri de kuşları rızıklandırdığı gibi rızıklandırırdı; sabahleyin
aç çıkar, akşama tok dönerdiniz.”1363 Bu demektir ki kuşlar gibi çaba
sarfedenler, bu gayretlerinin sonuçlarını en güzel şekilde görürler.
Her şey bir sebebe bağlıdır. İnsanın kaderi; hedefini, amacını ve bu amacı
gerçekleştirecek olan sebebi de içerisine alır. Bu, toprağın mahsul verebilmesi
için, onun sürülmesi, ekilmesi, gübrelenmesi ve sulanması gerektiği
gibi bir sebep-sonuç ilişkisidir. “Duâ ve tevekkül, işlerin sonucuna etki etmez!”
diyen, amel işlemekle emredilmeyi, sebeplere yapışmayı görmezlikten
geliyor demektir. Bir amel işlemeden, bir amaca ulaşmak için bir çaba
sarfetmeden, emredilen şeyleri yerine getirmeden bir başarıya veya Allah’ın
insana vaad ettiklerine kavuşmak mümkün değildir. Allah (c.c.), mü’min kullarının
yalnızca Kendisine tevekkül etmelerini emrediyor.1364
“Tevekkül”, öteden beri amaçlı ve tek taraflı yorumlara konu olmuş
bir
kavramdır. Bunun nedenini, yalnızca tevekkül sözcüğünün verdiği
esnek an-
1360 73/Müzzemmil, 8-9; 17/İsrâ, 2
1361 3/Âl- i İmrân, 122, 160; 5/Mâide, 11; 9/Tevbe, 51; 12/Yusuf, 67 vd.
1362 3/Âl-i İmrân, 173
1363 Tirmizî, Zühd, 33, Hadis no: 2344
1364 5/Mâide, 11; 9/Tevbe, 51; 14/İbrâhim, 11 vd.; Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel
Kavramları, s. 708-711
≈ 439 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
lamda değil, bu anlamın insanlar tarafından çarpık algılanmasında
aramak
gerekir. Çünkü tevekkülü, kimileri kasıtlı, kimileri
de kasıtsız
olarak yanlış yorumlamışlardır.
Böylece bu kavram hakkında
ikisi yanlış, biri ise doğru olmak
üzere üç ayrı düşüncenin var olduğunu söyleyebiliriz.
Bu çarpık yorumlardan birincisi, İslâm’a ve Kur’ân’a karşı önyargılı olanlara
aittir. Daha çok şartlanmışlık etkisiyle İslâm’a karanlık bakanlara
göre
tevekkül, kelimenin tam anlamıyla; “her şeyi boşvermişlik
demektir.
Bu da
tembel, miskin, amaçsız ve idealsiz insan tipinin
hayat anlayışıdır.
Bu anlayışın
kaynağı ise dindir.” Tabiatıyla dinden
İslâm’ı amaçlamaktadırlar.
Bu görüşün doğruluk derecesini anlayabilmek için Kur’ân-ı Kerim’i incelemek
yeterlidir. Gerçekte de Kur’ân-ı Kerim, bütün emir ve yasaklarıyla
ve birçok öğütleriyle müslüman kişiye aktif, hareketli, dinamik
ve üretken
olması için ruh vermektedir. İslâm’ın ahlâk değerlerinden
ilham alarak yola
çıkan müslümanların tarihte elde ettikleri başarılar ve zaferler,
sanat ve bilim
alanında gerçekleştirdikleri eserler de onların tevekkül anlayışının böyle
olmadığını ayrıca kanıtlamaktadır.
Tevekkülü, her şeyi boşvermek gibi yorumlayanların
yanıldığını
kanıtlayan bir gerçek de onların
bu kavramı
yorumlarken
hiç bir kaynağa
dayanmamış olmalarıdır. Nitekim:
“Bu kelimenin mânâsı: Her şeyi kadere ve kısmete bağlayarak gayret
harcamadan tam bir tevekkül içinde yaşamak demektir”1365 diyen bir yazar
bu tanımı neye dayanarak yaptığını açıklamamıştır, Çünkü açıklayamamıştır.
Ayrıca bu tanımda şöyle bir çelişki vardır: “Her şeyi kadere
bağlamak”
ile
“gayret harcamadan yaşamak” birbirinden farklı şeylerdir. Çünkü her şeyi
kadere bağlamak sanıldığı gibi boşvermişlik değil, bilakis Allah’ın ezelde her
şeyi bildiğine inanmaktır. Bu ise, imanın şartlarındandır. Dolayısıyla Allah’ın
(c.c.) ezelde her şeyi bildiğine
inanmayan insan zâten mü’min değildir.
“Gayret
harcamadan
yaşama“
nın ise “her şeyi kadere bağlamak”la hiç bir ilişkisi
yoktur. Bu olsa olsa bazı kimselerin bilgisizlikten kaynaklanan
kişisel görüşüdür.
Kişisel görüşlerin
ise Kur’ân’ın evrensel değerlerini
anlatmak için bir
kaynak ya da bağlayıcı
bir kanıt olamayacağı açıktır.
Tevekkül konusundaki yanlış görüşlerden ikincisi ise bazı mistiklere
aittir.
Bu görüşün temeli, eski stoacı Yunan filozoflarından Antistenes ve Sinop’lu
Diogenes’in düşüncelerine kadar dayanmaktadır.
Roma döneminde
de
1365 Meydan Larousse, Tevekkül Maddesi, H. Rahmi Gürpınar’dan naklen
≈ 440 ≈
Ahmed Kalka n
Epiktetos’un ihyâ ettiği bu düşünce İslâm’ın gelişinden sonra bazı tasavvufçular
tarafından benimsenmiştir. “Kinizm” denen bu felsefenin zâten adı
üstündedir. Çünkü kinik yaşam
tarzı, köpek gibi yaşamak demektir. Bu anlayışa
göre: Nasıl ki köpeğin,
çalışmak
gibi bir gâilesi, bir endişesi ve geleceğe
dönük bir amacı ve ideali yoksa -sözde- insan da böyle olmalıdır; Mutluluk
böyle bir yaşam
tarzıyla ancak elde edilebilir. Tabiatıyla bir kısım tasavvufçular
Helen
kökenli maddeci
filozofların bu görüşünü İslâm toplumuna sunabilmek
için onu kendilerince
İslâmlaştırmış ve bunu da tevekkül kavramını
yorumlayarak
yapmışlardır.
Tevekkül hakkındaki bu anlayışın yabancı kaynaklardan sızdığı, İslâm’daki
tevekkülün ise bu olmadığı noktasında İslâm âlimleri görüş
birliği
içindedirler.
Tevekkül kavramının en doğru anlamını Kur’ân-ı Kerim vermektedir.
Bunu, özellikle şu âyetten çok iyi anlıyoruz: “… (Bir iş için) karar verdiğinde
Allah’a tevekkül et.”1366
Bir iş için karar vermek, o konuda gerekli önlemleri almak ve ön hazırlıkları
yapmakla olur. Bu zâten doğal bir şeydir. Nitekim insanların,
işlerine
güçlerine gitmeden önce yanlarına birtakım kanıtlayıcı belgeler almaları,
araç ve gereçler, ihtiyaç duydukları para, malzeme, silâh, ilâç, koruyucu
madde, yiyecek ve içecek gibi şeyleri taşımaları, iş yerlerinde güvenlik
önlemleri
almaları hep bu gerçeği kanıtlamaktadır.
Herhangi bir konuda karar
veren aklı başında bir insanın, o işten beklenen
sonucu alabilmek
için gerekli
ön hazırlıkları yapmış olması en mantıklı şeydir.
Dikkat edilecek olursa, yukarıda
sözü edilen âyet-i kerimede
iki önemli
nokta vardır. Bunlardan birincisi
karar vermek, ikincisi ise Allah’a tevekkül
etmektir. Ancak “tevekkül etmek” âyet-i kerimedeki ifade içinde karar vermeye,
(hatta bir anlamda önlem almaya
bağlanmış) ve ondan sonra söz
konusu edilmiştir. Bu da kişinin
boş yere, gaflet içinde ve bilinçsiz
olarak Allah’a
tevekkül edemeyeceğini
kanıtlamaktadır. İnsan elbette
ki önce bir şey
planlamış olmalı
ve bunun için birtakım hazırlıklar yapmış, önlemler almış
olmalıdır ki gerisini Allah Teâlâ’ya bırakması bir anlam ifade etsin. Bu ölçüler
içindeki
gerçek tevekkülün aykırı şekline ise “tevâkül” denir.
İnsanın bu dünyadan nasibini alabilmesi için sebeplere sarılması konusunda
İlâhî öğüt vardır.1367Ancak Allah Teâlâ mü’min
kişiye,
alacağı bü1366
3/Âl-i İmrân, 159
1367 28/Kasas, 77; 53/Necm, 40; 67/Mülk, 15
≈ 441 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
tün önlemlerden ve yapacağı bütün hazırlıklardan
sonra yine de işini O’na
havâle etmesini emretmiş, “Eğer mü’minseniz
Allah’a tevekkül ediniz.”1368
buyurmuştur. Çünkü şu bir gerçektir ki, insan ne kadar
tedbirli ve hazırlıklı
olursa olsun Allah eğer dilerse onun bütün tedbirlerini
ve hazırlıklarını
boşa
çıkarıp işini gücünü altüst edebilir; Bunu, hikmetinin
ve takdirinin
bir sonucu
olarak yapabileceği
gibi, kendine ve aldığı
önlemlere güvenen
gâfil
insana
bir ceza olarak
da yapabilir. Şu halde yapılacak bütün hazırlıklardan
ve alınacak
bütün
tedbirlerden sonra Allah’a tevekkül etmek İlâhî bir emirdir.
Mü’minin,
gaflet içinde olmadığının
da ayrıca kanıtıdır. İşte Kur’ân’ın bize öğrettiği
ve öğütlediği tevekkül budur.1369
BIR KIMSE BAŞKASININ RIZKINI YIYEBILIR MI?
Kimse, kimsenin rızkını yiyemez. Yaşantımız, teferruatı ile bilinmekle, her
birimizin neyi elde edeceği, neyi yiyeceği bilinmekle Allah’ın ilminde bellidir.
Ona göre kayda geçmiştir. Eğer başka bir şey elde edeceksek, o da kaydedilmiştir.
Elde edemeyeceksek, tabii ki kaydı yapılmamıştır. Onun için biri,
diğerinin rızkını yiyemez.
RIZIK, AZALIP ÇOĞALABILIR MI?
Rızkımız azalıp çoğalabilir mi sorusuna, evet cevabı veririz. Çünkü Kur’an,
bu konuda net cevap vermektedir: “Allah, kimi dilerse, onun rızkını genişletir,
daraltır.”1370; “Allah, rızıkta kiminizi diğer bir kısmınıza üstün kıldı.”1371
Allah, kulunun gidişatına göre, mükâfat olarak rızkını çoğaltır veya ceza
olarak daraltır. “Hatırlayın ki, Rabbiniz size: Eğer şükrederseniz, elbette
size (nimetimi) artıracağım ve eğer nankörlük ederseniz, hiç şüphesiz
azabım çok şiddetlidir! diye bildirmişti.”1372; “Allah, faizi tüketir, sadakaları
ise artırır (faiz karışan malın bereketini giderir, sadaka verilen malın bereketini
artırır).”1373
1368 5/Mâide, 23
1369 F. Aydın, a.g.e., s. 299-303
1370 13/Ra’d, 26
1371 16/Nahl, 71
1372 14/İbrahim, 7
1373 2/Bakara, 276
≈ 442 ≈
Ahmed Kalka n
Rızıklarını elde etmede insanların çalışkanlıklarının rolü vardır. Kulun rızkının
genişliğinin sebeplerinden birisi de, günahlardan kaçınmak ve namazı
dosdoğru ve devamlı kılmaktır. “Kim Allah’tan sakınıp korkar ve günahlardan
kaçınırsa, (Allah) ona bir çıkış (yolu) yaratır ve onu ummadığı yerden
rızıklandırır. Kim Allah’a güvenirse, O, ona yeter.”1374”Ailene namaz
kılmakla emret ve kendin de ona sebat ile devam et. Biz senden rızık istemiyoruz.
Seni biz rızıklandırırız. Güzel âkıbet takva ehlinindir.”1375; “Eğer
Allah rızkı kulları için bolca yaysaydı, yeryüzünde taşkınlık yapar ve azarlardı.
Fakat dilediği kadar bir ölçüyle indirir.”1376; “Allah, kullarından dilediği
kimsenin rızkını genişletir ve dilediğine de kısar. Şüphesiz Allah her
şeyi hakkıyla bilir.”1377 Rızıklanmadaki üstünlükte çalışma, sa’y ve gayretin
rolü pek büyüktür. Rızkımız, tutacağımız yola göre değişir; tutacağımız yolun
Allah’ın ezelî ilmiyle bilinip kaydı ona göre yapılmış olmasıyla, levh-i mahfuz
kaydında değişme olmaz.
KISMETIMDE VARSA, RIZKIM AYAĞIMA GELIR DIYEBILIR MIYIZ?
“Kısmetimde varsa, rızkım ayağıma gelir” diyemeyiz. Kısmeti ayağına
gönderilenler, kendi imkânlarıyla rızıklarını elde edemeyenlerdir. Meselâ, hareketi
sınırlı mikro organizmalar, insan ve hayvan yavruları ki bunlar anaları
babaları tarafından beslenir. Yetişkin ve sağlıklı bir insan, çalışarak rızkını
elde edecek yeteneğe sahip kılınmıştır. O yüzden kendi gayretiyle rızkını elde
etmek zorundadır. Allah’ın koyduğu nizam budur.
Peygamber Efendimiz: “Siz Allah’a hakkıyla tevekkül edebilseydiniz,
sizleri de kuşları rızıklandırdığı gibi rızıklandırırdı; sabahleyin aç çıkar, akşama
tok dönerdiniz.”1378 buyurmuştur. Yani kuş, nasıl rızkını aramaya gidip
bulmuş ve ondan yararlanmış ise, siz de Allah’a güvenip kuş gibi rızkınızı
elde etmeye uğraşırsanız sizi de rızıklandırır buyurmaktadır.
Demek ki rızkın temin edilmesi; aranıp bulunmasına, çalışıp elde edilmesine
bağlıdır. Rızkı ayağına gönderilenler; bağırsaklarımızdaki saprofitler,
vücudumuzdaki mikroplar, uzuvlarımızı oluşturan hücreler, yapraklarda yaşayan
ufak böcekler gibi, kendi gayretiyle bunu elde edemeyecek olanlardır.
1374 65/Talak, 2-3
1375 20/Tâhâ, 132
1376 42/Şûrâ, 27
1377 29/Ankebut, 82
1378 Tirmizî, Zühd 33, Hadis no: 2344; İbn Mâce, Zühd 14
≈ 443 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
Yoksa, bu imkâna sahip kılınmış olan canlılar; arayıp bulmak, kendi gayretiyle
elde etmek zorundadır. Allah, işlerini koyduğu nizam ve kanunlar çerçevesinde
yürütmekte olup hiçbir şeyi başıboş bırakmamıştır. Biz bunların
tâbi olduğu nizam ve kanunları öğrenirsek, hareketlerimizi onlara uydururuz.
Gerisi kendi bileceği iştir. O kısma bizim aklımız tümüyle ermez. Diler, rızkımızı
çoğaltır; dilerse azaltır. İşte, bilmediğimiz; bunu nasıl yaptığıdır. Çalışma,
ilk planda gelir, ondan sonrası tevekkülle Allah’a bağlanmaktır.
Rızık temin etme yollarını, meşru hudutlar içinde aramalıdır. Rızık elde
etme yollarından herhangi birisinin ihmali, mü’minleri zor duruma düşürür.
Zira her mü’min, kendi rızkını temin ederken, diğer mü’minlerin menfaatine
olan hizmetleri de üretmek durumundadır. Ancak en efdal ve en temiz olan
rızık elde etme yolunun cihad olduğu unutulmamalıdır. Nitekim Peygamberimiz:
“Fâiz yemek için hileli yollara saptığınız, öküzlerin kuyruğuna yapışıp
ziraatle geçindiğiniz ve cihadı terkettiğiniz zaman, Allah Teâlâ, üzerinize
zilleti musallat kılar. Dininize dönmedikçe o zilleti üzerinizden sıyırmaz.”1379
diyerek, cihadın asla terk edilmemesini ısrarla tebliğ etmiştir.
KADER VE RIZIK
Özellikle yiyecek ve içecek cinsinden Allah’ın canlıya ihsan ettiği her
besleyici şey rızıktır. Kur’ân-ı Kerim’deki çeşitli açıklamalar bu tanımı
kanıtlamaktadır:
“Allah’tır ki sizi yarattı; Sonra sizi besledi; Sonra sizi öldürecek; Sonra
sizi diriltecektir.”1380; “Nice canlı vardır ki rızkını taşıyamaz. Onları da sizleri
de besleyen Allah’dır. O, tümü duyandır, tümü bilendir.”1381;“İnkâr edenlere
dünya hayatı parlak gösterilmiştir. Onlar mü’minlerle
alay ederler. Oysa
sakınanlar, kıyâmet gününde onlardan üstündürler.
Allah dilediğine hesapsız
rızık verir.”1382
Rızık da her olay gibi kaderin kapsamına girer. Çünkü canlının hangi şartlarda,
nerede, nasıl, hangi yollarla ve ne gibi bir besin maddesini
alacağı
ve
ondan nasıl yararlanacağı ezelde Allah tarafından bilinmektedir.
Dolayısıyla
onun, yiyecek ve içecek maddesi olarak bir şeyi alması,
kazanması
ve onu
1379 Ebû Dâvud, K. Büyû, c. 3, s. 740
1380 30/Rûm, 40
1381 29/Ankebût, 60
1382 2/Bakara, 212
≈ 444 ≈
Ahmed Kalka n
tüketmesi, yaşadığı diğer olaylardan farklı bir şey değildir.
Ne var ki, insanın
örneğin, ağzına koymak üzere eline aldığı
bir lokmayı
herhangi
bir nedenle
yiyememesi, insanlar arasında öteden beri çok farklı bir olay gibi algılanmış,
bu nedenle de yiyilip içilen
şeylerin rızık adı altında özel bir konu olarak işlenmesi
âdet olagelmiştir.
Bu konuda olup bitenler arasında gerçekten de
insanı şaşkınlık
içinde bırakan bazı olaylar yaşanmıştır.
Örneğin, bir çocuğun, tam ağzına koymak istediği et lokmasının, o sırada
kedi tarafından kapılması, ya da elindeki süt bardağının devrilmesi
belki pek
şaşırtıcı değildir. Ama kazılar sırasında çıkarılan bir insan kafatasının
dişleri
arasında henüz çürümemiş bir darı tanesi şaşkınlık
içinde seyredilirken,
kenara konduktan az sonra bir kuş tarafından
gagalanarak kapılması
daha
büyük bir şaşkınlığa yol açabilmiştir.
Bu da rızık meselesinin
kader olayları
arasında özelleştirilmiş bir konu olarak işlenmesine neden olmuştur.
Hâlbuki
rızık da, yaşanan diğer bütün
olaylar gibi kaderin
sıradan bir parçasıdır. Öyle
ki, haram lokma da rızıktır.
Örneğin hırsızlık
malı bir yiyeceğin,
gerek hırsız tarafından
bilinçle
yenmesi,
gerekse -farkında olunmadan-
diğer biri tarafından
yenmesi arasında
kader açısından
hiç bir fark yoktur.
Haram ya da helâl,
ikisine de yedikleri
nasip olmuştur. İkisi de kendi irâde ve seçimleriyle
bu fiili işlemişlerdir.
Aralarındaki
fark: Hırsızın sorumlu,
diğerinin
ise mâsum olmasıdır. Bu ise yenen
şeyin, kader ya da rızık olmasıyla
çelişmez. Daha doğrusu böyle bir olayın,
Kur’ân’ın üslûbu dışında“
rızık” olarak adlandırılmasının hiç bir özelliği yoktur.
Çünkü kişinin
bir şey yiyip içmesi ile onun, giyinip kuşanması,
yürümesi,
okuması, ya da herhangi bir hareket yapması arasında
kader bakımından
hiç bir fark yoktur.
Mu’tezilîler bu noktada da Ehl-i Sünnet’ten farklı düşünmüşlerdir. Onlara
göre haram lokma rızık değildir. Çünkü “Allah, kötülüğü ve yasaklamış
olduğu davranışları yaratmaktan münezzehtir.” Bu nedenle
rızık
için “Allah’ın,
insanı yararlanmaktan yasaklamadığı şeyler”
diye spekülatıf
bir tanım
yapmışlardır. Hâlbuki insanlar, Allah’ın yasakladığı birçok
şeyleri de yiyip
içmekte ve bunlardan yasaklı yollarla yararlanmaktadırlar. Dolayısıyla bu tanımın
tutarsız
olduğu açıktır.
≈ 445 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
Aslında rızık meselesinin taşıdığı önemi, onu, kader zinciri içinde pek
anlamı olmayan yorumlarla özel bir konu haline getirmekte aramamak
gerekir.
Fakat rızkın asıl başka yönden taşıdığı bir önem vardır. O da şudur:
Allah (c.c.), rızkın yaratıcısıdır, kişi ise onu, kendi irâdesiyle arayıp kazanandır.
Helâli de haramı da hikmetiyle yaratan Allah, insana neyin helâl, neyin
haram, neyin iyi, neyin kötü, neyin serbest ve neyin yasak olduğunu açıklamış,
ancak onu, istediğini seçmekte
özgür bırakarak ileride
kendisini hesaba
çekmek üzere de sorumlu
tutmuştur.1383
Rızık hakkında bilinmesi gereken önemli bir nokta da şudur: Kişi, bilgisini,
enerjisini ve imkânlarını seferber ederek, çalışıp didinmek,
çabalayıp rızkını
aramak ve bununla birlikte olanca dikkatiyle
helâlinden
kazanmak durumundadır.
Bu, hem iman, hem ahlâk,
hem de hayat açısından zorunludur.
Yani kişi her şeyden önce helâla
helâl, harama
da haram
olarak inanmalı,
bu iki şeyi vicdanında asla bir tutmamalıdır;
Buna bir toplum baskısı ya da
bir gelenek diye değil, bir Kur’ân gerçeği
olarak inanmalıdır.
1384İnsanın böyle
bir inançla rızık arayışı içine girmesi ise hem bir ahlâk gereği hem de yaşayabilmek
için kaçınılmaz bir zorunluluktur.
Çalışmakla rızık arasındaki ilişkiye gelince bu nokta, akılları durduran
bir
sırla örtülüdür. Bu gizemi sonsuza dek hiç kimse çözemeyecektir.
Çünkü bu
dünyada canını fedâ edercesine çalışıp çabalayan, akıllı, zeki, bilgili, atılgan,
enerjik ve ahlâklı insanlar vardır ki, hayatları boyunrca bir türlü iki yakaları bir
araya gelmez. Aynı zamanda öyle tembel, sünepe,
mendebur, geçimsiz ve
ahlâktan yoksun kimseler de vardır ki, nimet ve servet içinde âdetâ yüzerler.
Öyle ise akıl, zekâ, enerji, disiplin, dürüstlük, ya da iman ve ahlâk ile rızık
ilişkisinin arka planını deşmek veya merak etmek yerine, Allah (c.c.)’ın,
insanlara uyguladığı bu gizemli sınavdan ibret almak ve bu sınav
için hazırlıklı
olmak daha doğru olur.1385
Seni yaratan, seninle beraber rızkını da yaratmıştır. O Rezzâk’tır. Senin
için takdir edilen rızkı bir başkasının yemesine imkân ve ihtimal yoktur. Sen,
kendi rızkını bitirmedikçe ömrün de son bulmaz. Allah Teâlâ, bir kulunu yaşatmak
istemediği zaman rızkını kesiverir; bir kere de rızkı kesince, kimsenin
sana rızık vermesine imkân bulunmaz.
1383 5/Mâide, 4; 16/Nahl, 114-116
1384 16/Nahl, 116
1385 Ferid Aydın, İslâm’da İnanç Sistemi, Kahraman Y., s. 296-298
≈ 446 ≈
Ahmed Kalka n
ECEL VE KADER
Ecel de, insanın hayatında yaşadığı sıradan herhangi bir olay gibi, rızık
gibi kaderin bir parçasıdır. Allah Teâlâ her canlının, ne kadar yaşayacağını,
nerede ve nasıl öleceğini kesinlikle ve ezelî ilmiyle bilir. Dolayısıyla canlının
öleceği saatlerde onun hayatının sona ermesi için gerekli
olan bütün nedenler
bir araya gelir. Öyle ki bu nedenler onun yaşamını
durdurmak için âdetâ
birbirlerini tamamlarlar.
Örneğin çok yaşlanmış bazı insanların, hiçbir hastalık belirtisi göstermeden
bir mumun yavaş yavaş sönmesi gibi öldükleri bir gerçektir.
Bu demektir
ki, vücutta bulunan sistemler çok eskimiş ve yıpranmış
olmaktan
dolayı artık normal görevlerini yapamazlar. Bu sistemlerden
bazıları bir süre
daha çalışabilecek durumda olsa bile, diğerleri
fonksiyonlarını
yerine getiremediklerinden,
kısa bir süre için bir tür direnip faâliyetine
devam eden
sistem de bu genel duraklamadan
olumsuz yönde etkilenerek
o da durur.
Böylece ezelden beri Allah’ın bilgisi içinde olan yaşama
süresi bitmiş olur
ki işte ecel, pek olağan gibi göremediğimiz ancak bu son derece doğal
nedenlere
bağlı olarak zamanında
gerçekleşir.
Bundan şu sonucu çıkarmalıyız: Bir tek olan ecelin, bir değil; bilâkis
aynı
zamanda birçok zincirleme nedeni vardır. Bunlar Allah’ın ezeldeki
takdirine
ve O’nun kurmuş bulunduğu kâinât disiplinine bağlı olarak
sebep-
sonuç
zincirinin akışı içinde birbirlerini farklı ölçülerde
etkiler ve ecel saati yaklaştıkça
yoğunlaşırlar.
Örneğin, bir trafik kazasında sürücünün, gideceği yere bir an önce ulaşmak
istemesi, ecel için bir ilk neden oluşturabilir; bu psikoloji içerisinde
yapacağı
aşırı hız, onu bir an gelir ki -bir riski atlatmak için- hatalı
sollamaya
iter. Bu da nedenlerin ikincisi olur; Hatalı sollama kaçınılmaz
bir kaza ile sonuçlanırsa
bu üçüncü bir neden olur; Çarpışma ya da devrilme
gibi bir olaydan
sonra vücutta meydana gelen
ezilme, kırılma ve yaralanmalar
dördüncü
bir nedeni oluşturur; Eğer kan kaybı ya da hastaneye
geç ulaşmak gibi bir
durum
yaşanırsa bu da elbetteki başka bir neden
olur ve böylece bir hayatın
sona ermesi, âdetâ eceli hazırlayan sebeplerin birbirini izlemesiyle
gerçekleşir.
Ölüm hâdisesi
dâhil, ard arda meydana gelen bu olayların
hiçbiri, aslında
diğerinden
farklı değildir. Çünkü bunların her biri, aynı doğrultudaki kaderin
birer halkasıdır. Buna rağmen insanlar, ecel için genellikle (kalp krizi, trafik
kazası, zehirlenme,
boğulma, intihar ve sûikast) gibi bir tek neden
üzerinde
≈ 447 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
dururlar.
Bu, ezelî kaderin bir çeşit özetlenmesidir.
Ecel ve Ömür: Ömür, canlının bu dünyada var olmasıyla başlayan ve
ecelinin gelip
çatmasıyla ya da canlının ölmesiyle son bulan belirli süredir.
Bu tanımdan
hareket
ederek, “öyle ise her canlının ömrü biçilmiştir” demek
doğrudur;
ancak
bu, yeterli ve doyurucu bir açıklama değildir. Önce şunu
düşünmeliyiz:
Değil yalnız canlılar, Allah’tan başka her şey sürelidir, fânîdir,
sonludur. Çünkü her şey Allah Teâlâ’nın ezelî ve kuşatıcı bilgisine, O’nun kurmuş
bulunduğu
kâinat disiplinine ve bu disiplini ayakta tutan
evrensel yasalara
bağlı olarak (fizik sınırlarda) sebep-sonuç ilişkisi içinde değişikliğe uğrar.
Her şey, kendi temel niteliklerinin çizdiği sınırlar içinde bağımsız bir bütünlükle
ortaya çıkar ve Allah’ın sünneti dediğimiz kâinattaki sistemlerinden
birine bağlı olarak aşamalarla
gelişir,
yıpranır, eskir ve sonunda köklü bir
değişikliğe daha uğrar. İşte ilk var oluştan sonraki bu iki değişim arasında
geçen süre her varlığın kesin ömrünü
ifade eder.
Örneğin toprağa atılan bir tohumun, ekildiği andan itibaren yeşerip bir
zaman sonra kurumasıyla ya da kesilip biçilmesiyle sona eren süre o bitkinin
ömrüdür. Keza bir sanatkâr tarafından yapılan herhangi bir eserin
gerçekleştirildiği
andan itibaren kullanımdan kaldırıldığı saate kadar geçen süre
yine o eserin ömrüdür. Ancak ömür ve ecel kavramları
bu basit
ve soyut
açıklamayı aşarak insan idrâkinin ulaşamayacağı İlâhî irâdeye bağlı özel bir
anlam taşırlar. Bu da, ecel ve ömür, birbirlerinden
pek soyutlanamayan
(ancak
materyalıstlerin ileri sürdüğü gibi bir evrim
olarak değil), Allah’ın izni ve
ezelî irâdesiyle
birbirini doğuran,
birbirini tamamlayan
devr-i dâim içindeki
hayat ve kâinât olaylarının birer parçasıdırlar.
“Allah’ın emir ve kazası (izni) olmadıkça hiçbir kimseye ölmek yoktur. O
(ölüm), belli bir süreye/ecele göre yazılmıştır...”1386İnsan, kendisine tanınan
süreden eksik veya fazla yaşayamayacağına göre, ölmemek için savaştan
kaçmakla ölümden kurtulamaz.1387
1386 3/Âl-i İmrân, 145
1387 3/Âl-i İmrân, 145, 154, 156-158, 168-170, 185; 4/Nisâ, 78; 33/Ahzâb, 16; F. Aydın, a.g.e., s.
304-306
≈ 448 ≈
Ahmed Kalka n
TOPLUMLARIN ECELI
Bireylerin belli bir ömrü olduğu gibi, toplumların da belli bir ömrü vardır.
İnsan gibi toplum ve devletler de doğar/kurulur, büyür/yükselir ve ölür. Sürelerini
dolduran ümmetler ve uluslar, tarih sahnesinden silinir ve egemenliklerini
kaybeder, başka ulus ve yönetimlerin egemenliği altına girerler. “Her
ümmetin (takdir edilmiş) bir eceli vardır. Ecelleri gelince ne bir an geriye
atabilirler, ne de bir an ileriye alabilirler (Allah’ın takdir ettiği vakitte yok
olup giderler).”1388
Yükselme ve egemenlik sürelerini dolduran uluslar, ahlâkî dejenerasyona
uğrayınca Allah’ın cezasını hak eder, ya tamamen helâk edilip tarih sahnesinden
silinir veya egemenliklerini yitirirler.1389
Ecel meselesini Allah’ın bilgisi açısından ele alacak olursak; Allah’ın her
şeyi nasıl olacaksa öyle bildiğinden; “eceli de, meydana geliş şartları nasıl
olacaksa olsun, bütün mâhiyeti ile bilip takdir etmiştir” diyebiliriz.
Ecele inanç, insanları korkaklıktan, haklarının gasbedilmesine
karşı tepkisiz olmaktan, zulme seyirci kalmaktan kurtardığı için,
sosyal hayat için de çok faydalı bir unsurdur. Kişileri tembelliğe ve
tedbirsizliğe değil; aksine, daha cesur ve atak çalışmaya ve gayrete
yöneltir. Sebepleri putlaştırmanın önüne geçer. Yakınlarından biri öldüğünde
kişinin “keşke”ler içinde boğulmasına, başkalarına ve kendine gereksiz
suçlamalar yapmasına engel olur. Ölüm gibi doğal ama ölünün yakınlarına
acı veren bir olayı daha rahat kabullenip Allah’a, O’nun kaderine teslim olmayı
sağlar. Dolayısıyla ecel inancı, insanın dünya ve âhiret mutluluğuna
engel olacak yanlışlıklardan kurtulmasına sebep olur.
SORULAR
1- Kaza ve kader kavramlarını sözlük ve terim olarak tanımlayınız.
2- İnsanın ihtiyârı (tercihi) yönüyle fiilleri kaça ayrılır? Açıklayınız.
3- Tevekkül kavramını açıklayarak bunun azimle ilgisini açıklayınız.
4- Tevekkülle kader arasındaki ilişkiyi izah ediniz.
5- İnsanın tevekküle ihtiyacını açıklayın ve tevekkülün faydaları hakkında
bilgi veriniz.
1388 7/A’râf, 34; Aynı konuyla ilgili âyetler için Bak. 10/Yunus, 49; 15/Hicr, 5; 23/Mü’minûn, 43
1389 7/A’râf, 135, 185; 10/Yûnus, 11; 11/Hûd, 104; 13/Ra’d, 38; 14/İbrâhim, 10, 44; 16/Nahl, 61; 17/
İsrâ, 99; 20/Tâhâ, 128-129; 29/Ankebût, 5; 35/Fâtır, 45; 42/Şûrâ, 14
≈ 449 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Kadere İman
6- Hayır ve şerrin mâhiyetini açıklayıp, bunların yaratma ve kesbetme
yönünden kimlere ve niçin nisbet edilmesi gerektiğini açıklayınız.
7- Allah’ın şerlere niçin müsaade ettiğini, bunun imtihan ve rızâ kavramlarıyla
ilişkisini izah ediniz.
8- Müslümanın hayatında hayır ve şerrin ne gibi roller oynadığını örneklerle
açıklayın.
9- Rızık kavramının mâhiyetini açıklayın ve Kur’an’da rızık konusundaki
önemli vurguları belirtiniz.
10- “Rızık azalıp çoğalabilir mi?”, “bir kimse başkasının rızkını yiyebilir
mi?” Bu konularla ilgili bilgi veriniz.
11- Çalışmadan rızkın ayağına gelmesini beklemenin doğru olup olmadığını
açıklayınız.
12- Rızıkla kader arasındaki ilişkiyi izah ediniz.
13- Ecelin ne demek olduğunu ve kısımlara ayrılıp ayrılmadığını izah ederek
kaderle ilişkisini açıklayınız.
14- Kur’ân-ı Kerim’de ecel ve ölümle ilgili önemli vurgulara örnekler veriniz
≈ 450 ≈
III. BÖLÜM
İNANÇLA İLGILI
DIĞER HUSUSLAR
≈ 451 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Ünite 24
VELÂ VE BERÂ
(DOSTLUK VE DÜŞMANLIK)
• Velâ ve Berâ; Anlam ve Mâhiyeti
• Velî Ne Demektir?
• Allah’ın Velî Oluşu
• Mü’minlerin Birbirlerini Velî Edinmeleri Şarttır
• Mü’minlerin Kâfirleri Velî Edinmeleri Haramdır
• Velâ ve Berâ Konusunda İnsanların Kısımları
• Allah İçin Dost Olmanın (Velânın) Gerektirdikleri
• Allah İçin Düşman Olmanın (Berânın) Gerektirdikleri
• Dostluk, Sevgi, Uzlaşma
• Dostun Nitelikleri
• Dost Olmak; Allah’a, Rasûlüne ve Mü’minlere
• Kur’an-ı Kerim’de Velî ve Velâyet Kavramı
• Hadis-i Şeriflerde Velâyet/Dostluk
• Düşmanlık ve Dostluk; Tevhidin Gereğidir, İmanın Dışa Yansımasıdır
• Velâyetin Siyasî Görüntüleri
• Müslüman Olmayan Akrabalarla Dostluk ve İlişki
• Evliyâullah / Allah’ın Velîleri Kimlerdir?
• Tasavvuf Etkisiyle Velî ve Evliyâ Kavramlarında Anlam Kayması
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Velâ ve Berâ kelimelerinin anlamlarını dillendirebilmek.
• Velî’nin Kur’an’da kullanılan gerçek anlamını ifade edip Allah’ın velî oluşunu izah
edebilmek.
• Mü’minlerin birbirlerini velî edinmeleri, kâfirleri ise velî edinmemeleri icap ettiğini
delilleriyle açıklayabilmek.
• Velâ ve berâ konusunda insanların kaç kısma ayrıldığını ve bunların içeriklerini
örneklerle açıklayabilmek.
• Allah için dost ve düşman olmanın gereklerini sayabilmek.
• Dost olmanın niteliklerini sayarak, Allah’a, Rasûlüne ve mü’minlere nasıl dost
olunabildiğini izah etmek.
• Velâ ve berâ ile ilgili birkaç âyet meali ve hadis tercümesi verebilmek.
• Düşmanlık ve dostluğun tevhidin gereği ve imanın dışa yansıyan yönü olduğunu
açıklayabilmek.
• Velâyetin siyasete yansımasını, tevhidî siyaseti açıklayabilmek.
• Müslüman olmayan akrabalarla ilişkinin nasıl olması gerektiğini dillendirebilmek.
• Evliya kavramının tasavvufun etkisiyle nasıl dejenere ve tahrife uğradığını açıklayabilmek.
≈ 452 ≈
Ahmed Kalka n
VELÂ VE BERÂ KAVRAMLARININ ÖNEMI
Bu iki kavram İslâm inanç sisteminde son derece önemli bir yere haizdir.
Her Müslüman bu iki kavramı, bu kavramların bizden neler istediğini ve
buna bağlı olarak bizlere ne gibi bir sorumluluklar yüklediğini çok iyi bilmek
durumundadır.
“Her şey zıddı ile bilinir” kuralından hareketle bu iki kavramın bir arada
incelenmesi daha uygundur. İslâm ile İslâm dışı sistemlerin birbirine karıştığı
şu dönemde yaşayan insanlar bu iki kavramı ve içeriğini hakkıyla bilmemesi
sonucunda kimlerin sevilip kimlerin sevilmeyeceğini, kimlerin desteklenip
kimlerin desteklenmeyeceğini ve kimlere velâyet verilip kimlere velâyet verilmeyeceğini
hep birbirine karıştırmış durumdadırlar. Bu karışıklığın altında
yatan temel unsur; velâ ve berâ kavramlarının bihakkın bilinmemesidir. Bu
kavramları ve içerdiği muhtevayı öğrenmek “Ben Müslümanım” diyen her
insanın temel vazifesidir. Çünkü bu iki kavram -bazı âlimlerinde ifade ettiği
gibi-Kur’an’ın üzerinde durduğu en önemli konuların başında gelmekte ve
Kur’an’da zikri en çok geçen meseleler arasında yerini almaktadır. İşte bundan
dolayı bu kavramların iyice öğrenilmesi zorunludur.
VELÂ VE BERÂ KELIMELERININ SÖZLÜK ANLAMI
“Velâ” kelimesi sözlükte sevmek, dostluk göstermek, yardım etmek, iki
şey arasında tercihte bulunmak, azalarla destek vermek, müttefik olmak
ve arkadaşlık yapmak manalarına gelmektedir. Buna “Muvâlât” da denir.
Muvâlât -İbn-i Arabî’nin de dediği gibi- “İki kişi anlaşmazlığa düştüğünde
üçüncü bir kimse aralarını bulmak için araya girmesi ve tercihini iki taraftan
birisi arasında yapmasıdır.”1390Mevlâ, velî ve evliya gibi kelimeler hep aynı
kökten türemiştir.
“Berâ” kelimesi ise beri olmak, uzaklaşmak, mesafeli durmak gibi manalara
gelmektedir. Velâ kelimesinin tam zıddıdır. Yani; “sevmemek, dostluk
göstermemek, yardım etmemek, azalarla destek vermemek, müttefik olmamak
ve arkadaşlık yapmamak” gibi anlamları ihtiva eder.
1390 Bkz. “Lisânu’l Arab”, “ve-le-ye” maddesi. 15/405.
≈ 453 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
VELÂ VE BERÂ KELIMELERININ ISTILAH ANLAMI
“Velâ” söz, fiil ve niyet ile bir şeye yakın olma ve onun tarafında bulunma
demektir. “Berâ” ise söz, fiil ve niyet ile bir şeyden uzak olma ve onun tarafında
yer almama manasındadır. Bu iki kelime baştan sona birbirine zıtlığı ifade
etmektedir. Yani biri ne ise öbürü onun tam zıddıdır.
Bazı âlimler velâ ve berâ kelimelerinin lügat ve ıstılah anlamlarının aynı olduğunu
ve aralarında neredeyse hiçbir fark bulunmadığını ifade etmişlerdir.
“Velî” kelimesinin kökü “velâ”; bunun masdarı da ‘velâyet’tir. Velâ ve velâyet,
sözlükte, arada bir şey bulunmadan bitişiklik, yan yana olma ve yaklaşma
mânâsına gelir. Bu anlamdan hareketle ‘velâyet’ kavramına; arkadaşlık,
yardımda, inançta tam bir yakınlık anlamları verilmektedir.
Böylece “velâyet”e nusret (yardım) ve işi üzerine alma mânâları da
eklenmiştir. Aynı kökten gelen ‘vilâyet’, yardım; ‘velâyet’ ise, bir işi yüklenme,
emirlik, riyâset (yönetim ve yetki) mânâsındadır. ‘Velâyet’ aynı zamanda
yardım işini üzerine almak, destek olmak, yardım etmek, sevgi/dostluk ve
muhabbet göstermek, yakınlık duymak, hükmü altına almak, tasarrufta bulunmak
ve yönetmek anlamlarına da gelir.
Velî kelimesi, sözlük anlamlarına uygun olarak, bir kimsenin veya bir topluluğun
menfaatleri ve elde etmek istedikleri amaçlar doğrultusunda her türlü
işlerini üzerine alan ve bu konularda tam bir tasarruf hakkına sahip olan
idareci, hâkim otorite, koruyucu, gözetici, mâlik, yardımcı, sırdaş ve dost
anlamlarında kullanılan bir kavramdır.
Velâyet kavramı, sözlük anlamına uygun olarak; “bir kimsenin veya bir
topluluğun bir başkasına kendisini ilgilendiren her konuda tasarruf hakkını
devretmesi ve bu hakkı devralan şahsın, aralarında meydana gelen hukukî
bağa dayanarak kimseden izin alma ihtiyacı duymaksızın bu hakkı kullanması
ve onu kendisine tevdî edenler üzerinde, koruma, gözetme, yardım
etme, işlerine müdâhale ve üzerine aldığı işi onun adına idare etme bakımından
tam bir yetkiye sahip olması anlamına terim olmuştur.
Fıkıh ıstılahında velâyet; “istese de istemese de başkası üzerindeki tasarruf
hakkını yerine getirmek” şeklinde tanımlanmaktadır. İslâm hukukunda
‘velâyet’, başkası üzerine ister istemez sözünü geçirmeyi, itaat edenle işi
≈ 454 ≈
Ahmed Kalka n
üzerine alan arasındaki ilişkiyi konu alır. İçerisinde sevgi ve yardım mânâlarını
da barındıran velâyet; genel olarak, aile içerisinde akrabalık, ümmet içerisinde
ise imâmet (önderlik-halifelik) sebebiyle gündeme gelmektedir. Aile
içerisinde öncelikli olarak baba velâyet hakkına sahiptir. Baba yoksa diğer
yakın akrabalar bu hakkı elde ederler. Ümmet içerisinde (müslümanlar arasında)
ise velâyet hakkı, müslüman olup diğer müslümanlar tarafından biat
ile seçilen yetkili kimsenindir.
Bu nedenle babaya, çocuğun velîsi denir. Aynı şehirde oturanların meşrû
haklarını koruyan ‘velî’ye, “vâli” denmektedir ki, Türkçe’de bu anlamda kullanılmaktadır.
Şehrin vâlisi, o kentte oturanların tümünün velîsidir (bu vasıfta ve
liyakatte olmak zorundadır). Hukukî anlamda velî, daha çok, bir çocuğun her
türlü hareket ve halinden sorumlu olan kimse demektir. Bugün Türkçe’de de
bu anlamda “çocuğun velîsi” olarak baba veya babanın yerini tutan, çocuğun
sorumluluğunu üstlenen kişi için kullanılır. Bu velâyet haklarıyla ana babaların,
kazanmış oldukları tecrübe ile evlâtlarının geleceği hakkında karar
vermesine yardımcı olmaktadırlar. Evlâtlarına fikir bazında yardım etmeleri,
evlâdın müsbet ve menfî karar vermesi, velâyet konusu içinde değerlendirilir.
Bunlara ilâve olarak, bir de nikâhta velîlik vardır ki, bu durum, ana babanın
evlâdı hakkındaki tasarrufudur.
Toplumda, halk arasında “velî” ve bu kelimenin çoğulu olan “evliyâ” kelimesi,
ne lügat mânâsı, ne de Kur’an’da kullanıldığı anlam ile değil; daha çok
bu kelimenin mânâsının tarihî süreç içerisinde kaydırılmasıyla oluşan şekliyle
kullanılmaktadır. Geleneksel anlamda velî ve evliyâ; benliğini Allah’ta yok etmek
sûretiyle birtakım üstün vasıflar kazanarak hârikulâde şeyler gösterebilen
büyük insan anlamında kullanılmaktadır. Hatta daha da ileri gidilerek, Allah
adına kâinatın idaresini düzenlemeye yetkili kişiler olarak algılanmaktadır.
BIR UYARI
Velâ kavramıyla alakalı diğer mevzûlara geçmeden önce burada meal
okuyucularına bir uyarıda bulunmanın yararlı olacağına inanıyorum. Bu gün
bazı mealler “velâyet” kelimesini sadece “dost edinmek”şeklinde anlamlandırmaktadırlar.
Hal bu ki bu kelimenin sadece bu anlamla tercüme edilmesi
eksiktir. “Velâyet” kelimesi Arap dilinde “dostluk” anlamına geldiği gibi -üstte
de ifade edildiği üzere- kalben sevgi duyma, azalar ile yardım etme, destek
verme, müttefik olma, arkadaşlık kurma anlamlarına da gelmektedir.
≈ 455 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Kişi velâyet ile ilgili ayetleri okuduğu zaman örneğin Allah ona “Kâfirlere
velâyetini verme” diyorsa o sırf bu yanlış anlamlandırma neticesinde bu ayeti
“kâfirlerle arkadaş olma” şeklinde anlayacak ve Allah’ın kendisinden nehyetmiş
olduğu muvâlâtı bihakkın yerine getirmemiş olacaktır. Hâlbuki böylesi
bir emirde Allah kendisinden kâfirlere yardım etmemesini, onlara destek
vermemesini, onları sevmemesini, onlardan uzak olmasını, Müslümanlar
aleyhinde onlarla beraber çalışmamasını, onlara Müslümanların sırlarını, gizliliklerini
ve mahrem bilgilerini vermemesini ve buna benzer bir takım şeyleri
yerine getirmesini istemektedir. Ancak meallerde yapılan bu hata kişiyi tüm
bu manalardan uzaklaştırmakta ve onu, velâyeti sadece dostluk manasında
anlamaya sevk etmektedir. İşte bu nedenle mealler okunurken bu noktaya
dikkat edilmeli ve ayetleri anlamada hataya düşülmemelidir.
ALLAH’IN MEVLÂ VE VÂLI OLUŞU
“el-Vâlî” aynı zamanda Allah’ın güzel isimlerinden biridir. Bütün varlıklar
üzerinde hükmü olan ve onları çekip çeviren anlamına gelir. Bazı tefsircilere
göre ise ‘Vâlî’ velî demektir, onun taşıdığı mânâları taşır. Vâlî olan Allah,
hem bütün hükümranlığı (hükmetmeyi) elinde bulundurur, hem de kullarına
devamlı nimet verir. Kur’an’da bir âyette geçmektedir: “…Gerçekten Allah,
kendi nefislerinden olanı değiştirip bozmadıkça, bir toplulukta olanı
değiştirip bozmaz. Allah bir topluluğa kötülük istedimi, artık onu geri çevirmeye
hiç bir (biçimde imkân) yoktur. Onlar için O’ndan başka bir Vâlî
(yardımcı, dost veya hükmü geniş olan) yoktur.” 1391
Velâ kökünden gelen bir başka kelime de “mevlâ”dır. Mevlâ, Wanlam
olarak ‘velâ ve velâyet’ kelimelerine yakındır. Ancak mevlâ’nın birçok anlamı
vardır. Bunların içerisinde, dost, efendi, sahip, âzât edilmiş köle, Rabb, yardımcı,
iyilik yapan anlamları daha yaygındır.
Kur’an’da ‘mevlâ’ kelimesinin üç anlamda kullanıldığını görmekteyiz: 1-
Velî, 2- Yardımcı, ni’met veren, koruyup kollayan, işini üzerine alan, 3- Uygun,
yakışan, münasip.
Velî ve mevlâ kelimeleri hemen hemen aynı anlamda kullanılmaktadırlar.
Allah (c.c.) müslümanlar için ne güzel mevlâ’dır (Ni’me’l mevlâ ve ni’me’n na-
1391 13/Ra’d, 11
≈ 456 ≈
Ahmed Kalka n
sîr)1392“Allah’a sarılın, O sizin Mevlâ’nızdır, O ne güzel Mevlâ’dır.”1393Müslümanlar;
inkârcıların peşinden gider, din işinde onlara itaat ederlerse; onlar
da mü’minleri kendi dinlerine çevirirler. Hâlbuki müslümanlar için en güzel
mevlâ (velî) Allah’tır.1394Mü’minler her türlü çalışmayı yaptıktan sonra yalnızca
Allah’a güvenip tevekkül etmelidirler. Onlar Allah (c.c.) için; “...O bizim Mevlâmızdır...”
derler. 1395
Kur’an, mevlâ sıfatını olumsuz anlamda da kullanmaktadır. Zararı faydasından
çok olan ve kendisine tapınılan putlara Kur’an, “ne kötü mevlâ”
sıfatını verir.1396 Kıyâmet gününde insanların ‘mevlâ’ sandıkları kimselerden
hiç bir fayda gelmez.1397 Allah (c.c.) âhirette de mü’minlerin mevlâ’sıdır, kâfirlerin
ise mevlâsı yoktur.1398 Kâfirlerin, kendilerine yakın ve yardımcı olacak bir
mevlâları yoktur. Allah (c.c.) ise mü’minlerin mevlâsı/dostudur. 1399
Müslümanlar, ölümün Mevlâ’ya bir kesin dönüş olduğuna inanırlar.1400
‘Mevlâ’, kendisinden yardım umulandır. Nitekim mü’minler duâlarında;
“….Bizi affet, bizi bağışla, bize merhamet et. Sen bizim Mevlâ’mızsın (mevlânâ).
Kafirler topluluğuna karşı bize yardım et”1401 derler. Aynı kökten
gelen ‘evlâ’ ise, velî anlamına geldiği gibi; en uygun, en yaraşan, dost olarak
en yakın olan demektir. “Peygamber mü’minlere öz nefislerinden ‘evlâ’dır
(onların mevlâsıdır).”1402 Kıyâme(t) sûresi, kırk dördüncü âyetteki ‘evlâ’yı ise,
gereken şey, uygun olan şey diye ifade etmek mümkündür. 1403
ALLAH’IN VELÎ OLUŞU
Allah’ın Sıfatı Olarak el-Velî: Allah’ın vasfı olarak el-Velî: “Yardım eden,
kâinatın ve mahlûkların işlerini tekeffül eden, koruyan, sahip çıkan, seven,
yardım eden” diye tanımlanır. Birine yardımcı olmak, onun işini üzerine almak,
şüphe yok ki, sevgi ile yakından ilgilidir. “Velî”nin “dost, seven” anlam-
1392 8/Enfâl, 39-40
1393 22/Hacc, 78; 66/Tahrim, 2
1394 3/Âl-i İmrân, 149-150
1395 9/Tevbe, 51
1396 22/Hacc, 13
1397 44/Duhân, 41
1398 47/Muhammed, 11
1399 47/Muhammed, 11
1400 10/Yûnus, 30; Ayrıca bk. 6/En’âm, 62
1401 2/Bakara, 286
1402 33/Ahzab, 6
1403 Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, s. 747-748
≈ 457 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
ları dikkat çeker; Kur’an’ın da bazı kullanışları bu mânâyı desteklemektedir.
Meselâ: “Allah, mü’minlerin velîsidir; onları karanlıklardan aydınlığa
çıkarır.”1404 âyetinin tefsirinde el-Beydavî: “Onları seven ve işlerini deruhde
eden” anlamını vermektedir. Birçok âyette Velî ve Nasîr (yardım eden)
vasıfları yan yana birbirine atfedilmiş olarak zikrolunmuşlardır. Bu, az da olsa
bu kelimeler arasında bir farklılığı gerektirir.
Bu vasfın Kur’an’da geçtiği muhtevâlara göz atmak faydalı olacaktır. 42/
Şûrâ, 28’de Allah’ın kullarını gözettiği ve O’nun nimetleri sıralandıktan sonra,
ancak O’nun hamde lâyık Velî olduğu bildirilir. Allah’tan başka Velî aramanın
boşuna olduğu bildirildikten sonra, ancak O’nun hamde lâyık Velî olduğu belirtilir,
“hâlbuki, Velî ancak Allah’tır.”1405 denir. Kavminin buzağıya tapmasından
sonra, Allah’ın rahmet ve bağışlamasını isteyen Hz. Mûsâ, niyazında,
umduğu rahmeti “Sensin bizim Velîmiz!”1406 diye belirtir. Melekler, kendilerine
tapma iddiasında olanlardan teberrî edip kaçınırken Allah’a hitâben:
“Seni tenzih ederiz, Sensin bizim Velîmiz.”1407 derler. Müşriklerin velî edindiği
putların aczleri belirtildikten sonra, Hz. Muhammed’in (s.a.s.) lisanından:
“Benim Velî’m Kitabı indiren Allah’tır; O, iyilere sahip çıkar (dost edinir
-yetevellâ-)”1408 dediği nakledilir. Allah’ın kendisine vermiş olduğu nimetlere
şükreden Hz. Yûsuf: “Dünyada ve âhirette benim Velîm (yardımcım ve
işimi deruhde eden) Sensin.”1409 der. Allah, mü’minlerin,1410 muttakîlerin1411
velîsidir. “Sizin velîniz, ancak Allah’tır, Rasûlüdür ve iman edenlerdir.” 1412
el- Mevlâ: Kelime anlamı olarak velî demek olan bu vasıf, Allah hakkında
da, genellikle “velî” ile aynı mânâda sayılmıştır. Ancak, mânâ yönüyle
değilse de, Kur’an’ın kullanışında, bu ikisi arasında şöyle bir fark gözetildiğini
müşâhede ediyoruz: Velî vasfı, karşılıklı olarak hem Allah’ı, hem de
kulu nitelemektedir. Birinci şık fazla, ikinci şık nâdirdir. Meselâ, 10/Yûnus,
62’de “evliyâullah -Allah’ın velîleri-” tâbiri geçmektedir. Taberî’ye göre bu;
“Allah’ın, yani O’nun dininin yardımcıları olan iman ve takvâ erbâbıdır.” Yani,
“velî” bazen kullar için de kullanılmıştır. Fakat “Mevlâ”, yalnız Allah’ı tavsif
1404 2/Bakara, 257
1405 42/Şûrâ, 9
1406 7/A’râf, 155
1407 34/Sebe’, 41
1408 7/A’râf, 196
1409 12/Yûsuf, 101
1410 2/Bakara, 257; 3/Âl-i İmrân, 68
1411 45/Câsiye, 19
1412 5/Mâide, 55
≈ 458 ≈
Ahmed Kalka n
etmektedir. “Allah, Mevlânızdır”1413 diye vârid olduğu halde; kul hakkında
“Allah’ın mevlâsı” tâbiri hiç kullanılmamıştır. Mevlâ, Rab diye de tefsir olunur.
Mevlâ, kendisinden yardım umulandır; zira O mâliktir, memlûkün, mâlikinden
başka sığınacağı kimsesi yoktur.”
el-Vâli: Allah hakkında, “bütün varlıkların hükümranı ve onların üzerinde
mutasarrıf olan” anlamına gelir. Öyle anlaşılıyor ki, vilâye: İdare, kudret
ve icraatı çağrıştırmaktadır; Kendisinde bunları toplamayana vâlî vasfı verilemez.
Bazı âlimlere göre “vâlî”, velî demektir; yani “idareye mâlik olandır.
Bundan dolayı yetimi tekeffül eden kimseye “yetimin velîsi, emîre de vâli
denmiştir. Hattâbî ise, vâlî vasfında tasarruf ve hâkimiyet kavramından başka
“devamlı surette in’âm eden” mânâsını da görmektedir. Kur’an’da yalnız
bir âyette zımnî bir sûrette Allah’ı tavsif eder.1414 Burada vâlî, “işlerine sahip
çıkan, azabı onlardan uzaklaştıran” demektir, bazı âlimlere göre ise “Mevlâ”
anlamını ifade eder. 1415
“Velî” kelimesinin; sözlükte, dost, yardımcı, birinin işini üstlenen, yönetici,
yakınlık, bir şeyin sahibi anlamlarına geldiğini biliyoruz. Allah’ın güzel isimlerinden
biri olan “el-Velîyy” isminin anlamı, yardım eden, insanların ve evrenin
işlerini üzerine alan demektir. Kimileri bunu, seven ve yardım eden şeklinde
açıklamışlardır. ‘Velî’ kelimesi doğrudan doğruya sevgi anlamı taşımasa bile,
sevgi, velâyetin gereği sayılır. Birine yardım etmek, onun işini üzerine almak
sevgi ile yakından ilgilidir.
“Velî” sözlükte bazen, seven, dost anlamıyla da kullanılır. Allah’ın isimlerinden
olan Velî, birçok âyette ‘Nasîr/yardımcı’ ismi ile beraber geçmektedir.
Velî kelimesinde yardım etmek, işini üzerine almak ile Nasîr/yardımcı ismi arasındaki
bağlantı dikkat çekicidir. Allah (c.c.) hem Velî/insanların velâyetlerini
üstlenendir, hem de onlara her açıdan yardım edendir.1416 Velî kelimesi, on
üç âyette Allah’a ait olarak geçmektedir. Bazı âyetlerde ise “size veya sana
Allah’tan başka velî yoktur” şeklinde yer almaktadır ki, bu da, Allah’ın velî
oluşuna işarettir. Birkaç âyette ise Velî isminin mürşid (yol gösteren),1417‘şefí’
(şefaat eden),1418 vaak (koruyucu)1419 ve hamîd (övülen)1420 sıfatlarıyla beraber
1413 3/Âl-i İmrân, 150
1414 13/Ra’d, 11
1415 Suad Yıldırım, Kur’an’da Ulûhiyet, s. 188-191
1416 2/Bakara, 107, 120
1417 18/Kehf, 17
1418 6/En’âm, 51, 71; 32/Secde, 4
1419 13/Ra’d, 37
1420 42/Şûrâ, 28
≈ 459 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
geçtiğini görmekteyiz. Şüphesiz “velî” kavramının bunlarla yakın ilişkisi vardır.
Bunlar aynı zamanda gerçek dostun/velînin de belirgin nitelikleridir.
Mü’minlerin velîsi ve mevlâ’sı Allah’tır. Allah’ın mü’minlere velî oluşunun
sonuçları çeşitli şekillerde görünür. O, kullarını gözetir, nimet verir. Dolaysıyla
O hamd edilmeye lâyık bir velî’dir (dosttur).1421 Allah’tan başka velî aramak
boştur, çünkü gerçek velî ancak O’dur.1422 O, bağışlayan ve merhamet eden
bir yardımcıdır (velîdir).1423 O, mü’minleri karanlıktan nûra (aydınlığa) çıkarır.
1424 Mülkünde, kudretinde ve yüceliğinde ortağı yoktur.1425 O yüce Velî,
Kitab’ı indirendir ve O, sâlih kimseleri korur ve gözetir. 1426
Allah’ın velîliği diğer sıfatları gibi mutlaktır ve süreklidir. O, insan idrâkinin
ötesinde bir velîliğin, dostluğun ve yardımcı olmanın kaynağıdır. İnsanlara ait,
aldatma, vefâsızlık, hıyânet, aldırmazlık, acımazlık gibi küçültücü sıfatlardan
uzak, iman edip de kendisine “velî” olan mü’minlere her türlü nimeti ve rahmeti
veren, onlara izzet, mülk, muhabbet ve Hakk’ın şâhitleri olma şerefini
bağışlayan, sürekli affeden, kendisine karşı yapılan hata ve kusurları araştırmayan
en yüce dosttur, velîdir.
Hz. Mûsâ (a.s.), kavmi arasından seçtiği yetmiş kişiyi bir sarsıntı tutunca
Rabbine, beyinsizler yüzünden kendilerini helâk etmemesini diledi, içinde
bulundukları durumun bir imtihan olduğunu ve Allah’ın, dilediğini doğra yola
iletebileceğini itiraf ettikten sonra; “...Bizim mevlâmız ancak Sensin. Bizi
bağışla, bize merhamet et. Sen bağışlayanların en iyisisin.”1427 şeklinde
duâda bulundu. Melekler de Allah’a ibâdet ederlerken; “Seni tenzih ederiz
(noksanlıklardan uzak tutarız), Sen bizim Velîmizsin”1428 derler. Kur’an,
Peygamberimiz Hz. Muhammed’in (s.a.s.) diliyle şöyle diyor: “Benim Velî’m
Kitabı indiren Allah’tır. O, sâlihleri dost edinir, onlara yardım eder.”1429
Kendisine verdiği nimetlere şükreden Hz. Yusuf (a.s.) şöyle niyaz etmişti:
“Dünyada ve âhirette benim Velî’m Sen’sin.” 1430
1421 42/Şûrâ, 28
1422 42/Şûrâ, 8-9
1423 7/A’râf, 155
1424 2/Bakara, 257
1425 17/İsrâ, 111
1426 7/A’râf, 196
1427 7/A’râf, 155
1428 34/Sebe’, 41
1429 7/A’râf, 196
1430 12/Yusuf, 101
≈ 460 ≈
Ahmed Kalka n
Velî olmak, velî olunan üzerinde hak ve yetki sahibi olmayı gerektirir. Velâyetin
doğasında bu vardır. Yalnız bu velî edinilen üzerinde bir baskı ve hükmetme
değil; aksine her açıdan onun iyiliği için çalışma, onun için gerekli
yardımı yapma yetkisidir. Allah, mü’minlerin velîsi olarak onlara hidâyet verir,
onları karanlıklardan nûra (aydınlığa) çıkarır, onlara elçiler gönderir, Kitaplar
indirir, yardım eder, destekler, korur, gözetir, affeder ve rahmetiyle her yönden
onları kuşatır.
Allah Kimlerin Velîsidir? Allah, mü’minlerin velîsidir, yardımcı ve dostudur.
1431 Mü’minler rablerine hakkıyla iman ettikten sonra O’nun râzı olacağı
sâlih amel işlerler. Bundan dolayı da Allah onlara velî olur.1432 Allah
sâlih kimselerin velîsi/dostudur. “Benim velîm, Kitab’ı indiren Allah’tır. O
sâlih insanları velî/dost edinir (onları gözetip korur).”1433 Allah müttakîlerin
de dostudur. Dünya hayatında kendilerini Allah’a muhtaç saymayan ve
O’nun rabliğine saygı duymayan zâlimler birbirlerinin velîsidirler. Bazıları farklı
zannetseler de aslında kulların hiç biri, Allah’tan müstağnî kalamaz (O’na
muhtaç olmaksızın yaşayamaz). Zâlimler özellikle zulüm ve günah işlerinde
karşılıklı dostturlar. Buna karşın Allah, kendisine karşı kulluk ve sorumluluk
bilinci duyan, O’ndan hakkıyla korkup sakınan takvâ sahibi kullarının dostudur,
velîsidir.1434İnsanlar için Allah eşsiz, benzersiz ve sonsuz velîdir. İnsanlar
Allah’tan başka mutlak velî/dost ve yardımcı bulamazlar.1435“Allah, mü’minlerin
düşmanlarını çok iyi bilir. Allah onlara velî/dost olarak da yeter, yardımcı
olarak da.” 1436
Allah Bazı Kimselere Dost Değildir: Allah (c.c.) mutlak anlamda velîdir,
dost ve yardımcıdır. Ancak bu velâyet, insanlar açısından sınırlı bir velîliktir.
Kur’an’ın haber verdiğine göre, kullardan bazıları Allah’ın “velîliğini” kaybederler.
Onlar kendi yanlış seçimleri ve yaptıkları kötü ameller yüzünden bu
ilâhî dostluğu elde edemezler.
Allah, dalâlette olanların velîsi değildir. Bazıları Allah’ın gönderdiği elçilere
ve onların hak dâvetlerine rağmen sapıklıkta direnirler. Allah bu kimseleri
kendi sapıklıkları ile baş başa bırakır, onların başka bir velîsi de olmaz.1437
1431 2/Bakara, 257; 3/Âl-i İmrân, 68
1432 6 En’âm, 127
1433 7/A’râf, 196
1434 45/Câsiye, 19
1435 9/Tevbe, 116; 6/En’âm, 70; 18/Kehf, 26; 29/Ankebût, 22
1436 4/Nisâ, 45
1437 42/Şûrâ, 44; 17/İsrâ, 97
≈ 461 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Allah, kendisine karşı kulluk etme noktasında büyüklük taslayan müstekbirlerin
velîsi değildir.1438 Allah, kötülük yapanların, fenalıkta bulunanların dostu
ve yardımcısı değildir.1439 Allah’tan gelen hakkı ve dini inkâr eden kâfirler, Allah’ın
dostluğunu kaybederler ve lânete uğrarlar.1440 Kendilerine hakkı bâtıldan
ayıran bir ilim, hak bir dâvet geldikten sonra hevâ ve heveslerine (tutku
ve arzularına) uyanlar Allah’tan başka dost ve velî bulamazlar.1441 Allah, iman
nimetinden sonra inkâra sapan ve dinde ikiyüzlü davranan münâfıkların
dostu (velîsi) değildir. Onlar yeryüzünde kendileri için bir yardımcı da bulamazlar.
1442 Allah, inkâr ederek ya da şirk koşarak hak dinden yüz çeviren,
Allah’ın indirdikleriyle hükmetmeyen ve yeryüzünde haksızlık yapan zâlimlerin
velîsi değildir. Zâlimler ancak birbirlerinin velîsi/dostudurlar.1443 Allah,
zâlimlere meyledenlere, onları onaylayan, ya da destek olanlara da dostluk
göstermez: “Sakın zulmedenlere en ufak bir meyil duymayın, aksi halde
size ateş dokunur. Sizin Allah’tan başka velîleriniz yoktur. Sonra, (Allah
tarafından da) size yardım edilmez.” 1444
DOSTLUK, SEVGI, UZLAŞMA
“Biz onları, insanları ateşe çağıran önderler yaptık”1445; “Günü geldiğinde,
her sınıf insanları önderleri ile birlikte çağıracağız.”1446 Allah Rasûlü’nün,
“Kişi dostunun dini üzeredir; onun için her biriniz kime dostluk
ettiğine iyi baksın” sözünden de anlıyoruz ki, insanlar, önderlerinin sadece
şahsına değil; görüşlerine de dost oluyorlar, itaat edip bağlanıyorlar. Onların
yollarını kendilerine izlenilecek yol edinmek suretiyle, bâtıl dinlerini kendilerine
din ediniyorlar. Dünyadaki ideolojik veya hevâî temele dayalı işbirlikleri,
kesinlikle görüş beraberliğine delâlet ediyor. Bunun için Yüce Hakk’ın fermanı,
“toplayın o zâlimleri ve onlarla beraber işbirliği edenleri, aynı yoldaki
arkadaşlarını ve Allah’tan başka tapmış oldukları putları”1447 şeklinde
tecelli edecek.
1438 4/Nisâ, 173; 45/Câsiye, 7-10
1439 4/Nisâ, 123
1440 48/Fetih, 22; 33/Ahzâb, 64-65
1441 2/Bakara, 120; 13/Ra’d, 37
1442 9/Tevbe, 74; 33/Ahzâb, 17
1443 42/Şûrâ, 8; 11/Hûd, 20
1444 11/Hûd, 113; Hüseyin K. Ece, a.g.e., s. 749-751
1445 28/Kasas, 41
1446 17/İsrâ, 71
1447 37/Saffât, 22-23
≈ 462 ≈
Ahmed Kalka n
“İman ipinin (kulpunun) en güçlüsü, Allah için dostluk ve Allah için
düşmanlıktır. Yine Allah için sevmek ve Allah için nefret duyup buğzetmektir.”
1448
“Kişi dostunun dini üzeredir; onun için her biriniz kimle dostluk kurduğuna
dikkat etsin!”1449
Kişi, (kıyâmet günü) sevdiği ile beraberdir.”1450
“Amellerin en faziletlisi Allah için sevmek, Allah için buğzetmektir.”1451
Bâtıl zihniyetin özelliğidir bu; kendi çıkarlarını sürdürmek için her zaman
ve her mekânda hak dâvâyı savunanları tâviz ve uzlaşmayla etkisiz hale getirmeye
çalışmak. “Onlar isterler ki, sen yumuşak davranasın da onlar da
sana yumuşak davransınlar.”1452
İslâm’la câhiliyyenin kesişmesi, uyuşması mümkün değildir. Hakla bâtılın,
imanla küfrün birleşip bir araya gelmesi eşyanın tabiatına aykırıdır. Aralarında
tarih boyunca süren ve Kıyâmete kadar da sürecek olan uzlaşmaz bir mücâdele
söz konusudur. Hakla bâtılın bu mücâdelesi, elbette hak taraftarları
olan müslümanlarla bâtıl taraftarı olan gayri müslimler ve şirkin herhangi bir
çeşidi üzerinde bulunanlar arasında olacaktır. Bu iki farklı kutup arasında
uzlaşmayı, kesin nasslara rağmen kabul edenler, neticede Allah’ın hor gördüğü
kâfirleri hoş görmeye, beşerî düzenleri kutsallaştırmaya, İslâm demokrasisinden
veya demokratik İslâm’dan bahsetmeye kadar vardılar.
Müslümanın İslâm’dan tâviz vererek, başka beşerî görüşlerle uzlaşıp İslâm’ın
bazı cüzlerini, bazı esaslarını pazarlık aracı görmesi mümkün değildir.
Uzlaşma neticesinde kâfirlerin ve küfrün egemenliği -şeklen ve kısmen de
olsa) kabul edilmiş olur ki, bu da tevhidî akîde ile bağdaşmaz. İslâm, Allah’a
teslim olmak ve O’nun dışında bir güç ve hâkimiyet tanımamaktır. Kelime-
i tevhidde bu ifade tüm kapsamıyla belirdiğinden dolayı, müslüman için
her türlü tâğutun her çeşit egemenliğini reddetmek; Allah’a iman ve O’nun
tek ilâh olduğunu kabul etmenin en önemli şartıdır. Hatta, İslâm’ın dışındaki
bütün sistem, görüş ve bunların uygulayıcıları anlamına gelen “tâğut”ları
reddetmek; Allah’a imandan da önce gelir ki; kalp, dil ve kafadaki tüm sa-
1448 Mişkâtu’l-Mesâbih, hadis no: 5014; Süyûtî, el-Câmiu’s-Sağîr, 1/69, Taberânî, El-Kebîr
1449 Tirmizî, Zühd 45, h. no: 2379
1450 Buhârî, Edeb 96, Ahkâm 10; Müslim, Birr 161, 165
1451 Ebû Dâvud, hadis no: 4599
1452 68/Kalem, 9
≈ 463 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
pıklıklar ve sahte ilâhların egemenlikleri öncelikle “lâ = hayır” süpürgesi ile
temizlenmiş olsun ve boşalan yere de hak/gerçek İlâhın kabulü yerleşsin.
“Kim tâğuta küfreder (onu tanımaz, reddeder) ve Allah’a iman ederse
o muhakkak kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa tutunmuştur.
Allah kemâliyle işiten ve bilendir.”1453
İslâm, “lâ (hayır)” kılıcıyla tâğutlarla işbirliğini, onunla yardımlaşmayı, ona
tâviz vermeyi, onunla uzlaşmayı kesip atar. Bir tevhid eri için “lâ” ile isyan
bayrağını çektiği küfür ve şirkle uzlaşma nasıl mümkün olabilir? Uzlaşma
olursa küfre ve tâğutlara kıyam nasıl gerçekleşir? Tevhidin gereği olan câhiliyyeye
ve tâğutlara kıyam olmadan da İslâm’ın hâkimiyeti hayal olur. Tevhidin
bu esasını en iyi anlayan ve en güzel uygulayan peygamberler de kendi
çağlarındaki tâğutlarla hiç bir uzlaşmaya yanaşmamışlar ve Allah’ın dininden
zerre kadar tâviz vermemişlerdir. Firavun, Nemrut ve Ebû Cehillerle pazarlığa
oturmamışlar, onlarla Avrupa Birliği tarzında birlik oluşturmaya yanaşmamışlar
ve onların hevâlarının ürünü olan kural ve kanunlarla, aynen onların yönetimi
gibi bir yönetim oluşturmaya kalkmamışlardır. İlke ve kurallarını onların
isteklerine göre değiştirip belirlememişler, tam tersine onları kendi doğru ilke
ve kanunlarına uymaya çağırmışlar, bir mutlak otorite olarak sadece Allah’ı
kabul etmeyen tâğutlarla savaşmışlardır.
Her çeşit İslâmî mücadele ve hizmetlerin esasları, ancak Müslümanların
istediği şekillerde ve İslâmî esaslara göre tanzim edilir. Bugün Firavunların
tesbit ve müsaade ettiği, yönlendirdiği, sınırlarını çizdiği alanda mücadele
ve çalışmayı tercih eden müslümanlar, Firavun’lara açıkça cephe almadan
onları nasıl altedeceklerdir?
Hıristiyanlığın tevhid dini olma vasfından saparak, her türlü kapitalistçe
sömürünün, zâlim güçlerin, şirkin emrine ve hizmetine girmesiyle sonuçlanan
tahrifatına sebep, Kostantinius’un 325 yıllarında hıristiyanlıkla Roma
despotizmini uzlaştırması olmuş, bugün de kolaylıkla her şeyle, her sistemle
uzlaşabilecek mirası hıristiyanlık, o zamanlardan muharref bünyesine almıştır.
Küfrün ve şirkin çeşitlerinden herhangi biriyle uzlaşma ve tâvizi red; bâtılla
“uyuşma”yı red anlamına geldiği gibi, “uyuşukluğu” da reddetmek demektir.
Tâviz, hoşgörü, diyalog ninnileriyle uyutulan, uzlaşma afyonuyla uyuşturulan
devin, hipnotizörü ve doktor kıyafetindeki katili farkedip şahlanışıdır bu red.
1453 2/Bakara, 256
≈ 464 ≈
Ahmed Kalka n
Uyanış ve diriliştir. Kötülüğe/Bâtıla elle, dille ve hiç olmazsa kalple karşı çıkıp
değiştirme bilinci ve görevi ile bâtılla/münkerle uzlaşmayı, “bundan sonrasında
hardal tanesi kadar iman yoktur.” hükmüyle değerlendirmektir. Tâvizi
ve uzlaşmayı red: “Kim Allah’a sahip, o neden mahrum; kim Allah’tan mahrum
o neye sahip?” diyebilmektir. Câhiliyyenin zorladığı uzlaşmaya direnmek,
İslâmî hareket ve ümmet güçlerinin yardımlaşması ve dayanışmasıyla
gerçekleşebilir.
Uzlaşmayı reddetmek deyince, insanca münasebetleri, sosyal ilişkileri
kesip uzlet içinde yaşamayı, toplumsal bağları koparmayı kast etmiyoruz;
İbrahimî ve Muhammedî tavrı hayata geçirmeyi kast ediyoruz. Onlar küfürle/
bâtılla uzlaşsalardı ateşe atılır, memleketlerini terk etmeye mecbur kalır,
ölümle burun buruna olurlar mıydı?
Mü’min nasıl olur da Kur’an’ın “neces (pislik)”1454 dediği müşriklere inanç,
fikir, dil veya eylemlerinde tâviz vererek, tevhidle uzlaşması ve tevhide bulaşması
mümkün olmayan pisliğe kapısını açar? Küfrün azına veya pisliğin
küçüğüne bile olsa, nasıl tahammül edip rıza gösterir? Hele o pislikle iç içe
yaşayıp, o pisliği hoş görebilir? Mü’min nasıl olur da hayvanlardan daha
aşağıda olanlarla1455 işbirliğine, uzlaşmaya, birleşmeye, birlik oluşturmaya girer?
Nasıl olur da o hayvanların ahırlarında, onlarla beraber oturup kalkar,1456
beraber aynı yemlikten yemlenir?
Mü’min nasıl olur da kâfirlerin önüne attıkları dünyevî geçici çıkarları gözünde
büyüterek, onların çürük iplerine yapışmayı, Allah’ın kopmaz ipine1457
tercih eder? Tâğutu reddederek sağlam ipe yapışması gerektiği halde, onların
uzattığı çürük ipin kendisini Allah’a ve cennete ulaştıracağını, kendisini
yükseltebileceğini nasıl ümit edebilir?
TEVHID, ŞIRKTEN VE MÜŞRIKLERDEN BERÎ/UZAK OLMAYI ZORUNLU
KILAR
“Bir zaman İbrâhim, babasına ve kavmine demişti ki: ‘Ben sizin taptıklarınızdan
uzağım. Ben yalnız beni yaratana kulluk yaparım. Çünkü O,
1454 9/Tevbe, 28
1455 7/A’râf, 179
1456 4/Nisâ, 140
1457 2/Bakara, 256
≈ 465 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
beni doğru yola iletecektir.’ Bu sözü, ardından geleceklere devamlı kalacak
bir miras olarak bıraktı ki, insanlar (onun dinine) dönsünler.” 1458;
“İbrâhim’de ve onunla beraber olanlarda, sizin için gerçekten güzel bir
örnek vardır. Onlar kavimlerine demişlerdi ki: ‘Biz sizden ve Allah’ı bırakıp
taptıklarınızdan uzağız. Sizi tanımıyoruz/reddediyoruz. Siz bir tek Allah’a
inanıncaya kadar, sizinle bizim aramızda sürekli bir düşmanlık, nefret ve
öfke belirmiştir…”1459 Allah’a ve âhiret gününe gönülden iman edenlerin,
İbrâhim (a.s.) ve arkadaşları gibi, müşriklerden, onlarla birlikteliklerden, onların
câhilî değerlerinden kesin bir kopuşla ayrılıp beraat ilân etmeleri gerekir.
HICRET, MÜŞRIKLERDEN YÜZ ÇEVIRMEK; KÜFRÜ, ŞIRKI, HARAMLARI VE
BUNLARA YAKLAŞTIRAN ORTAMLARI TERK ETMEKTIR
Şirkten, küfürden ve kendisini olumsuz şekilde etkileyecek her türlü fesat
ortamından hicret farzdır. Bu anlamda her mü’min, muhâcir olmak zorundadır.
Bu hicret, en azından onlarla kaynaşıp uzlaşmamak, onlara benzeyip
onlara itaat etmeme yönüyle ortaya konmalıdır. Allah’a iman etmek, şeytanî
olan her şeyden hicret etmek demektir. Toplumun kirliliklerine bulaşmamak,
şirk ortamından, fesat ve günahlardan kaçınmak, mânevî pisliklerden uzaklaşmaktır,
en büyük amaç. Ahlâkî hicret; mânevî kirliliklerin sembolü olan
putlara uzak durma konusunda sebat edip, onlarla cihadı sürekli kılmaktır.
Bu cihadın amacı, öz benliklerimizde ve toplumsal yaşamın içinde var olan
bütün mânevî pisliklerden berî olmaya devam etmektir. “Muhakkak ki iman
edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler, işte onlar Allah’ın
rahmetini umabilirler.”1460
Öteki dünyaya kesin iman eden mü’minler, maddî kazançlar umarak Allah’ın
gazabına uğramış zâlim toplumlarla dostluk kurmamalıdırlar. Çünkü
ilâhî hoşnutluktan nasibi olmayan kimselerle dost olmak, “sürekli hicret” bilincine
sahip olan mü’minlere yakışmaz. Mü’minler onları terk ederek Rabbânî
hoşnutluğun elde edilebileceği güzel ameller yurduna hicret etmelidir.
Sadece müşrikleri, hıristiyan ve yahûdileri değil; aynı zamanda, dünya
ile âhiret arasında tam tercih yapamayan, kâfirlerle yardakçılık mânâsında
1458 43/Zuhruf, 26-28
1459 60/Mümtehıne, 4
1460 2/Bakara, 219; 9/Tevbe, 20
≈ 466 ≈
Ahmed Kalka n
ilişkiler kuran, münâfıklarla dost olan kişiliksiz insanları velî edinmek de biz
mü’minler için haramdır. Onlarla bizim aramızda güzel bir ayrılışla öte yanına
geçtiğimiz hicret duvarları vardır. Allah’ın gazabına uğrayan bir toplum ile
dostluk kurmak “kötülükten hicret etmemek” anlamına geldiği için, mü’minlere
yasaklanmıştır. “Sürekli hicret şuuru” ilâhî rızâdan nasibi kalmamış kimseleri
terk etmeyi gerektirir. Kur’an’a kulak verelim: “Ey mü’minler! Allah’ın
gazabına uğrayan toplum ile dost olmayın! Onları dost edinenlerin öteki
dünya ile ilgili hiçbir ümitleri kalmamıştır. Tıpkı kâfirlerin (şimdi) mezarlarında
yatanları tekrar görme ümitlerini kaybetmiş bulunmaları gibi.”1461
Kur’an, başkalarıyla değil; ancak mü’minlerin birbiriyle kardeş olduğunu
vurgular.1462 Dostluk da ancak, mü’minlerin birbirleri arasında olur: “Mü’min
erkekler ve mü’min hanımlar birbirinin velîleri/dostlarıdır.”1463
Kur’an’da İslâm’a ve müslümanlara karşı düşmanca ve zâlimâne tavır
takınanlar, insanların İslâm’dan haberdar olmasını önlemeye çalışanlar iki
yerde “Allah’ın ve sizin düşmanlarınız” şeklinde nitelendirilmiştir.1464
Yeryüzünde düşmanlık kaçınılmazdır; insanların bir kısmı, diğerlerine
düşman olacaktır: “Birbirinize düşman olarak oradan (cennetten) inin!
Artık, Benden size hidâyet geldiğinde, kim Benim hidâyetime uyarsa, o
sapmaz ve şakî/bedbaht olmaz.”1465
İnsanın, düşmansız şekilde yaşaması, ulaşılamayacak bir hedeftir, ütopyadır.
İnsan, yaratılışından itibaren çevresini Allah’ın izniyle koruyucu güçler
(melekler) yanında; zararlı varlıklar (şeytanlar, mikroplar) da sarar. Düşmanlığa
yol açan pek çok sebep vardır. Eğer düşmanı olmayan insanlar olsaydı,
peygamberler olurdu; Hâlbuki tüm peygamberlerin hayli düşmanları, hem
da azılı düşmanları vardır.1466 Önemli olan Allah’ın ve bizim gerçek düşmanlarımız
dışındakileri, kendi hatalarımızdan dolayı kendimize düşman yapmamak
ve düşmanlarla olan imtihanımızı kazanmaktır.
Müslümanların kimlerle nasıl dostluk yapabilecekleri ve düşmanlarına
da barış zamanında ve savaşta nasıl davranmaları gerektiği Kur’an’da net
1461 60/Mümtehine, 13
1462 49/Hucurât, 10
1463 9/Tevbe, 71
1464 8/Enfâl, 55-61
1465 20/Tâhâ, 123
1466 6/En’âm, 112-113; 25/Furkan, 31
≈ 467 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
şekilde açıklanmıştır. Müslümanların tarihi de farklı inançtan insanlara nasıl
davranıldığının güzel örnekleriyle doludur. Bütün bunları bal gibi bilen Papa,
İslâm ve Peygamber düşmanlığını kustuğu zehirle müslümanlara kimleri
dost ve düşman kabul etmeleri gerektiğini göstermiştir.
Allah’ın bizim için râzı olduğu dinin adı olan1467 ve bütün peygamberlerin
dini olan 1468 İslâm, kelime olarak, “barış” anlamına gelen “silm”, “selâm” ve
“selâmet”le aynı kökü paylaşır. Dolayısıyla “İslâm”ın kelime olarak anlamlarından
biri de “barış”tır. Tüm insanlar, fitneyi terk edip Allah’ın dini olan
İslâm’a teslim olsalar, her taraf selâmete kavuşup tümüyle barış ve kardeşlik
hüküm sürer.
MÜSLÜMANLARIN DÜŞMANLARI KIMLERDIR?
Allah’ın “Dost Olmayın!” Dediklerini Düşman Kabul Etmek Zorundayız.
Allah, Düşmanlarımızı Bizden Daha İyi Bilir: “Allah, düşmanlarınızı
sizden daha iyi bilir. Gerçek bir dost olarak Allah yeter, bir yardımcı olarak
da Allah kâfidir.”1469 Bu âyetin bir öncesinde, Allah’ın bizim zararımızı isteyenleri
haber vermekte, bize önemli düşmanlarımız olan ehl-i kitabı tanıtmaktadır:
“Kendilerine Kitab’dan nasib verilenlere baksana!Sapıklığı satın alıyorlar ve
sizin de yoldan çıkmanızı istiyorlar.”1470
Kâfirler, apaçık düşmanımızdır.1471 Putlar ve putperestler mü’minlerin düşmanıdır.
1472 Mü’minlere en fazla düşmanlık yapanlar yahûdiler ve müşriklerdir.1473
Allah’ın düşmanlarını ve mü’minlerin düşmanlarını dost edinmek yasaklanmıştır.
1474 Müslümanların müşriklerden ve taptıklarından uzaklaşmaları ve onları tanımayıp
onlara düşman olduklarını açıklamaları gerekir.1475
Peygamber ve onun yolunu izleyenler dışındakileri dost kabul edenler, âhirette
büyük pişmanlık duyacaktır:“O gün, zâlim kimse ellerini ısırıp şöyle der:
‘Keşke o peygamberle birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana! Keşke
falancayı dost edinmeseydim! Çünkü zikir (Kur’an) bana gelmişken o, haki-
1467 5/Mâide, 3
1468 2/Bakara, 130-133
1469 2/Bakara, 45
1470 2/Bakara, 44
1471 4/Nisâ, 101
1472 26/Şuarâ, 75-77
1473 5/Mâide, 82
1474 60/Mümtehine, 1-2
1475 60/Mümtehine, 4
≈ 468 ≈
Ahmed Kalka n
katen beni ondan saptırdı. Şeytan, insanı (uçuruma sürükleyip sonra) yapayalnız
ve yardımcısız bırakmaktadır.”1476
Zâlimlerle Dostluk: Kur’an, hiç bir şekilde zâlimlerle dostluğa izin vermez.
“...Zâlimler için hiç bir velî/dost ve yardımcı yoktur.”1477; “...Onlar, Allah’a karşı
sana hiçbir fayda veremezler. Doğrusu zâlimler birbirlerinin dostlarıdır. Allah
da takvâ sahiplerinin dostudur.”1478 Zâlim ise, sadece insanların bedenlerine
zarar verip acı çektirenler değil; insanların kafalarını ve gönüllerini işgal edenlerdir.
Şirk en büyük zulümdür;1479 dolayısıyla Allah’a herhangi bir şekilde şirk
koşan müşrikler en büyük zâlimlerdir. Allah’ın indirdiğiyle hükmetmeyenler de
zâlimlerin ta kendileridir.1480 Düşmanlık da öncelikle bu zâlimlere karşı sözkonusu
olmalıdır: “...Zâlimler hâriç (hiç kimseye) düşmanlık ve saldırı yoktur.” 1481
Umulur ki Allah, Gerçek Müslümanları, Düşmanlarına Gâlip Kılacaktır:
“...Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helâk edecek ve onların yerine
sizi yeryüzüne hâkim kılacak da nasıl hareket edeceğinize bakacaktır.”1482;
“...Nihayet Biz iman edenleri, düşmanlarına karşı destekledik. Böylece
üstün geldiler.”1483; “Gevşeklik göstermeyin; üzüntüye kapılmayın. Eğer
gerçekten iman etmiş sağlam mü’minler iseniz, üstün gelecek olan sizsiniz.”
1484; “Andolsun ki, Peygamber kullarımıza söz verdik: ‘Şüphesiz onlar,
mutlak mansûr ve muzafferdirler. Bizim ordumuz şüphesiz üstün gelecektir.”
1485; “Kim Allah’ı, Rasûlünü ve iman edenleri dost edinirse (bilsin
ki:) üstün/gâlip gelecek olanlar şüphesiz Allah’ın tarafını tutanlardır.”1486;
“...İyi bilin ki, kurtuluşa erecek olanlar sadece hizbullahtır, Allah’ın tarafında
olanlardır.”1487
ALLAH İÇIN SEVMEK VE ALLAH İÇIN BUĞZETMEK
Allah’tan başka ilâh olmadığına dair şehâdetin ve tanıklığın gerçekleşmesi
için, kişi sevdiğini sadece Allah için sevecek, buğzettiğine de Allah için
1476 25/Furkan, 26-29
1477 42/Şûrâ,
1478 45/Câsiye, 19
1479 31/Lokman, 13
1480 5/Mâide, 45
1481 2/Bakara, 193
1482 7/A’râf, 129
1483 61/Saff, 14
1484 3/Âl-i İmrân, 139
1485 37/Sâffât, 171-173
1486 5/Mâide, 56
1487 58/Mücâdele, 22
≈ 469 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
buğzedecektir. Dost ve velî edindiği kimseyi Allah rızâsı için dost edinecek,
düşman kabul ettiklerini de, onlar Allah’a karşı oldukları için düşman tanıyacaktır.
Müslüman, Allah’ın sevdiklerini sevecek, O’nun gazab ettiklerine,
buğzettiklerine de buğzedecektir. Nerede bulunursa bulunsun, her çeşit
kâfire düşmanlık gösterecek, onun velâyetini tanımayacaktır. Bu kâfir, en
yakını/akrabası bile olsa, onu dost kabul edip sevemeyecektir.
İbn Abbas şöyle der: “Kim Allah için sever, Allah için buğzeder ve Allah
için dostluk ve velâyet yetkisini kullanır, Allah için düşmanlık beslerse, o
kimse bu yaptıkları sâyesinde gerçekten Allah’ın dostluğuna erişir (Allah’ın
dostluğunu, velîliğini kazanmış olur). Bir kimse de, bu nitelikleri taşımadığı
sürece, ne kadar çok namaz kılıp oruç tutsa da, imanın hazzına ve tadına
erişemez. Çünkü böyle insanlarla olan kardeşliğini (münâsebetini) sırf dünya
ilişkilerine bağlamıştır. Böyle bir hal ise kişiye asla hiçbir şey kazandıramaz.”
1488
Mü’min, bazı dünyevî ilişkiler kurmak, alış-veriş yapmak mecbûriyetinde
de olsa, yardımlarını da görse, hâkimiyetleri altında da bulunsa, tüm kâfirleri
sevilen dostlar edinmeyecektir. Kâfirleri düşman kabul etmek, bazı görevleri
yerine getirmeyi zorunlu kılar. Onları düşman kabul eden kimse, kâfir
ve münâfıkları taklit edemez, onlara benzeyemez. Onlara benzeyen, onları
yüceltmiş, onlardan olmuş olur.1489 Mü’min, zelîl olduğuna inandığı kâfirleri,
onlara karşı davranışlarıyla bilfiil aşağılarda tutmaya çalışacaktır. Bu sebeple
onların ticarî kurumlarını boykot edecek, siyasî kadrolarını onaylamayacak,
onları yönetici olarak kabul etmeyecek, onların câhilî kültür veren kurumlarına
karşı çıkacaktır. Mü’minin düşmanlığını isbat edebilmesi için, onlardan
korkmaması gerekir. “...Eğer iman ediyorsanız onlardan korkmayın;
Benden korkun.”1490 Onlardan korkuldukça onları fiilen zelîl/aşağılık görmek
mümkün değildir. Mü’min bilir ki, Allah istemedikçe bütün kâfirler bir araya
gelse kendisine en küçük bir zarar veremezler. O yüzden korkulmaya
lâyık zat, tüm güç ve kuvveti elinde bulunduran Yüce Allah’tır. Düşman olmak,
zarûretin dışındaki beraberliğe engeldir. Bir mü’min, onların emrine
girip onların hizmetinde çalışmayı çok çirkin görüp reddedeceği gibi; kendi
kurumlarında da onları çalıştırmayacaktır. Diğer kuruluşlarda görev alarak
yüceltilmelerine kalben rızâ göstermeyecektir.
1488 Hilyetü’l-Evliyâ, 1/312
1489 Tirmizî, hadis no: 2696
1490 3/Âl-i İmrân, 175
≈ 470 ≈
Ahmed Kalka n
Hz. Ömer’in Hîre’li bir gencin iyi yazı bildiğini söyleyip onu kâtip olarak istihdam
etmesini tavsiye edenlere: “Müslümanlardan başkasını kendime dost
mu edineyim?” dediği ve bunu şiddetle reddettiği rivâyet edilir.1491 Bir hıristiyanı
memur kadrosuna alan vâlilik görevinde bulunan sahâbi Ebû Mûsâ el-
Eş’arî’ye halife Hz. Ömer çok sert bir şekilde: “Canı çıkasıca adam! Yanında
çalıştıracak bir mü’min bulamadın mı?” diye azarlamıştır. Ebû Mûsâ el-Eş’arî:
“Yâ Ömer! Onun dini kendisine, işbirliği bizedir. Bundan ne çıkar?” deyince,
Hz. Ömer şöyle cevap vermiştir: “Hayır, yanılıyorsun! Allah’ın küçülttüklerini
biz yüceltemeyiz. (Sen de yapma!)”1492 Yine Hz. Ömer (r.a.), vâli Ebû Hüreyre’ye
(r.a.) de bir mektup yazıyor ve diyor ki: “...Müslümanların işleriyle ilgili bir
işte sakın müşrik ve putperest kimselerden yararlanma. Müslümanlara ait
işlerle bizzat kendin ilgilen. Çünkü sen onlardan birisin. Diğer taraftan Allah
seni onların yüklerini sırtlamanla görevli kılmıştır.” 1493
Günümüz müslümanlarının önemli bir kesimi, dostluk ve düşmanlıktaki
ölçüyü unutup farklı görüşteki müslümanlara düşman gibi davranıp onları
itiyor; kendilerine şimdilik dokunmayan ılımlı kabul ettikleri kâfirlere sempati
besleyerek dost gibi yaklaşabiliyor. “Kişi, dostunun dini üzeredir.”1494Allah
için düşmanlığın gerekleri vardır: Kur’an’da belirtilen düşmanlara
en azından buğz etmek imanın gereğidir.1495 Kalben buğz edip Allah için
tavır alarak düşmanlığı açık ve net bir şekilde ortaya koymak; meselâ Allah
düşmanlarına karşı cephe almak, onlarla cihad etmek, onlarla (hayatî ve
zarûri olan durumların dışında) tüm ilişkilerini kesip uzak durmak, kalben
muhabbet göstermediğini davranışlarına yansıtmak. Onları emîn/güvenilir
görmemek,1496 onlara benzememek, onlara güler yüz göstermemek, samimiyet
kurmamak, onlara ikramda bulunmamak, onların zulümlerine destekçi
olmamak, onlara saygı göstermemek, onları güzel sıfat ve lâkaplarla
isimlendirmemek, onlarla birlikte oturmamak. Kâfirlere şirin gözükmek için
onlara müdâhane/yağcılık yapmamak, kendisine gerici gibi yaftalar vurmasınlar
diye onlara şirin gözükmeye çalışmamak, onları sırdaş edinmemek
şarttır. Aksine davranışlar, insanı tevhidden uzaklaştırır.
1491 İbn Kesir, Tefsir, 1/398
1492 Beyhakî, es-Süneu’l-Kübrâ, Kitâbu Âdâbi’l-Kadı, 10/127; İbn Teymiyye, Sırât-ı Müstakîm, s. 50;
Fahreddin Râzi, Mefâtihu’l-Gayb, 3/611
1493 İbn Kayyım, Ahkâmu Ehli’z-Zimme 1/212
1494 Tirmizî, Zühd 45; Ahmed bin Hanbel, 16/178
1495 Müslim, İman 20
1496 3/Âl-i İmrân, 75
≈ 471 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
“Ey iman edenler! Kendi dışınızdaki sırdaş edinmeyin. Çünkü onlar
size fenalık etmekten asla geri durmazlar, hep sıkıntıya düşmenizi isterler.
Gerçekten, kin ve düşmanlıkları ağızlarından (dökülen sözlerinden) belli
olmaktadır. Kalplerinde sakladıkları (düşmanlıkları) ise daha büyüktür.
Eğer düşünüp anlıyorsanız âyetlerimizi size açıklamış bulunuyoruz.”1497 Ve
iki hadis-i şerif: “Siz mutlaka sizden öncekilerin yollarını karış karış, arşın
arşın izleyeceksiniz. Öyle ki onlar bir kelerin deliğine girseler, siz de onlara
uyacaksınız.” Ashâb dedi ki: “Ey Allah’ın rasûlü! Bu (izleyeceklerimiz
yahûdi ve hıristiyanlar mı?” Peygamberimiz şöyle buyurdu: “Ya kimler olacak?”
1498;“Kişi, dostunun dini üzeredir. İnsan kiminle dostluk kurduğuna
dikkat etsin!” 1499
“Ben kalben buğzediyorum” diye bunu sadece kalple yaptığını söylemek,
isbata muhtaç kuru bir iddiadan ibarettir. Buğzun ve düşmanlığın gerekleri
ne ise, bir mü’minin onları da yerine getirmesi gerekmektedir. Bu konuda
İbrâhim’in (a.s.) örnekliğini Kur’an öne çıkarır.1500
“...İçinizden onları dost tutanlar, onlardandır!”1501Kâfirleri dost kabul
etmek, iman ile çelişmektedir. Hem iman, hem de onları dost edinme
olayı, ikisi beraber bir kalpte toplanamazlar. İman, onları dost edinmemeyi
gerektirmektedir. Düşmanlık ve dostluğun imanla ilgisi değerlendirilmediğinden,
bugün müslümanların çoğunluğu açısından dost-düşman karışmış,
düşmanlarının oyununa gelen müslüman yığınlar, bunca zararlarına rağmen
hâlâ Allah’ın düşmanlarının ve kendisinin düşman olması gerekenlerin yardımcısı,
destekleyicisi, emrindeki memuru, hizmetçisi, kulu-kölesi, askeri...
olabilmektedir. “Müslümanım!” diyen nice insan, kâfirlerin koyduğu küfür
kanunlarına, onların ortaya attığı felsefî düşünce ve dünya görüşlerine, ideolojilerine
sevgi besleyebilmekte, onlara gönül rızâsıyla uyup teslim olabilmekteler.
Hanımlarını, kâfirlerin hanımlarına benzetebilmekte, onlar gibi giyinmelerini
(soyunmalarını) ilericilik ve çağdaşlık kabul edebilmekteler. Allah
ve Rasûlü’yle savaş demek olan fâiz 1502 olmaksızın ticarî hayatı düşünememekteler...
Ve her halleriyle kâfirlere benzeyip onların yanında yer almalarına rağ-
1497 3/Âl-i İmrân, 118
1498 Buhârî, İ’tisâm 14, Enbiyâ 50; Müslim, ilm 6; İbn Mâce, Fiten 17
1499 Tirmizî, Zühd hadis no: 2379; Ahmed bin Hanbel, 16/178
1500 60/Mümtehine, 4
1501 5/Mâide, 51
1502 2/Bakara, 279
≈ 472 ≈
Ahmed Kalka n
men; hâlâ kendilerini müslüman saymaları düşündürücüdür. Bırakın, kâfir
olanlara tavır alıp “ey kâfir!” demeyi ve Kur’an’ın emrine uyup “De ki: ‘Ey kâfirler!
İbâdet edip tapmam sizin taptıklarınıza.!”1503 diye haykırmayı, Allah’ın
düşmanlarından korkmak, onlara sevgi ve saygı duymak, onları ve makamlarını
büyük görmek gibi imanını mahveden “şirk” adlı hastalık alabildiğince
yaygınlaşmaktadır. Bazı kâfirlere, dost olmanın ötesinde, hatta hayranlık duyanlar,
destekleyip alkışlayanlar, onları velî kabul ederek seçip işbaşına getiren,
yetki verenler, onların izini takip eden, itaat eden, onları örnek alanlara
ne demeli!? Keler deliğine girseler bile onlara imrenip taklit etmeye çalışan,
onları model kabul edip modalarına uyanlara nasıl bir sıfat bulmalı!?
“(İnançta ve amelde) Bizden başkasına benzeyen Bizden değildir.”1504
diyen Rasûlün onları reddettiğini, daha doğrusu onların bu davranışlarıyla
Rasûlün yolunu reddetmiş olduklarını görmek zorundayız.
Gerçek mü’min, İslâm şahsiyetini ve müslüman kimliğini yüce ve aziz tanımak,
bütün kâfirleri ve münâfıkları zelîl/aşağılık bilmek; bu sebeple onlara
karşı onurlu ve zorlu olmak mecbûriyetindedir. “İzzet (yücelik, kuvvet ve hâkimiyet)
yalnız Allah’ın, O’nun Peygamberinin ve gerçek mü’minlerindir.
Ne var ki, münâfıklar bu gerçeği bilmez, anlayamazlar.”1505 Mü’min, İslâm
şahsiyetinin yüceliğine inanmak zorunda olduğu gibi, bütün kâfirlerin aşağılık
olduklarına, hayvanlardan daha sapık ve pislik olduklarına inanmakla da
yükümlüdür. “(Ey Peygamber!) Sen onların çoğunluğunu (Hakkı) dinler,
akıllarını kullanır mı sanırsın? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yolca
daha da sapıktırlar.”1506; “Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir...”
1507
“Allah’a ve âhiret gününe iman eden bir toplumun -babaları, oğulları,
kardeşleri yahut akrabaları da olsa) Allah’a ve Rasûlüne düşman olanlarla
dostluk ettiğini göremezsin...”1508
Kâfirlerle dostluk kurmanın tehlikesi bütün müslümanlaradır. Böyle bütün
müslümanlara zarar getiren bir olay, bir kimsenin sadece kendisinin kâfir
olmasından da büyük bir tehlike ortaya koyar. Birinin zararı, topyekûn müs-
1503 109/Kâfirûn, 1-2
1504 Tirmizî, hadis no: 2696; Mişkâtu’l-Mesâbih, hadis no: 5347
1505 63/Münâfıkûn, 8
1506 25/Furkan, 44
1507 9/Tevbe, 28
1508 58/Mücâdele, 22
≈ 473 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
lümanlara iken, diğerinin sadece kendisinedir. Kâfirlere karşı olan dostluğun
özellikleri şunlardır: Kâfirlerin küfrüne rızâ göstermek, onları tekfir etmemek,
onların bâtıl dünya görüşlerini tasdik etmek, onları velî, yani dost ve yönetici
olarak kabul etmek, onları işbaşına geçirmek, onları sevmek, onlara uyup
itaat etmek. İşte bütün bunlar, kişinin kâfirleri dost kabul ettiğini, yetkisini
onlara verdiğini göstermektedir. Kişi, dostluk, sevgi ve rızâyı kâfirlere gösterirse,
bu küfrü gerektirir. Şayet sevgi ve rızâ, mü’minlere karşı ise, bu da
imanın gereğidir.
İnsanın ilk yanlışı, düşmanını dost zannetmesiyle oldu; İnsanın cenneti
kaybetmesinin sebebi, düşmanına karşı tedbir almayışı, onun hile ve tuzaklarına
kanmasıdır. Bırakın insanı, hayvanlar bile düşmanlarını bilir; kendisini
ve neslini düşmanından korumaya çalışır. Bir tavuk, özellikle yavrusunu düşmanından
sakınmak için, nasıl fedâkârlık ve kahramanlık yapar, gözleyenler
bilir.
Dostluk-düşmanlık konusunda hatırımızdan çıkarmamamız gereken
özelliklerden biri de, “gâvurun atına binen, onun kılıcını kuşanır” atasözünün
ve “bugün yardım alan, yarın emir alır” vecîzesinin gerekleridir. Hırsızı yakaladığımızı
zannederken, hırsız tarafından yakalanan konumuna düşmemeli,
ava giderken kendimiz avlanmamak için tedbirler almalıyız.
“Düşmanınızın silâhıyla silâhlanın” sözü, bazılarınca hadis olarak ifade
edilmekte ve İslâm dışı çalışmaların, metod ve yöntemlerin delili olarak sunulmaktadır.
Bu söz, kesinlikle hadis-i şerif değildir; Kur’an’a da selim akla
da aykırı, yanlış ve gayr-i meşrû bir tavsiye ve yönlendirmedir. Düşmanlar,
İslâm’ın cevaz vermediği araçları silâh olarak kullanırsa müslüman ne yapacaktır?
Sözgelimi, bazı düşmanlar, dâvâları için kendi karılarını ve kızlarını
bile fesat ögesi şeklinde silâh olarak kullanabilmektedir. Ayrıca Kur’an, düşmanları
korkutacak silâhlar hazırlamayı emrediyor. “Onlara (düşmanlara)
karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet ve cihad için bağlanıp beslenen atlar
hazırlayın, onunla Allah’ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka
sizin bilmediğiniz, Allah’’n bildiği (düşman) kimseleri korkutursunuz.
Allah yolunda ne harcasanız size eksiksiz ödenir, siz asla haksızlığa uğratılmazsınız.”
1509 Düşmanının silâhıyla silâhlanan bir mü’minden, kendisinde
de aynı ve belki daha gelişmişi olan düşman nasıl korksun? İsrâil, kendisinin
sahip olduğu cinsten benzer silâhlara sahip olduğu halde yönetimi yahûdiyle
1509 8/Enfâl, 60
≈ 474 ≈
Ahmed Kalka n
dost olan ülkelerdeki müslüman askerlerden mi, yoksa ölümden korkmayan,
iman eri ve şehâdet adayı olan taştan başka silâhı olmayan çocuk yaşlardaki
fedâilerden mi korkmaktadır?
Hiç düşmanı olmamak da bir kusurdur. Meziyetleri olanın, sosyal faâliyetlerde
bulunan, kişiliği olan ve izzet sahibi kişilerin mutlaka düşmanları
da vardır. Düşmanı bulunmayan kimse, ot gibi yaşayan kimsedir. Düşmanı
olmamak fazilet olsaydı, peygamberlerin düşmanı olmazdı. Hâlbuki onların,
diğer insanlardan daha azılı ve daha çok düşmanı vardı. “Böylece Biz, her
peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık.”1510“(Rasûlüm!) İşte
Biz böylece her peygamber için günahkârlardan düşman(lar) kılarız.”1511
İyilik ve erdem, düşmanı olmamak değil; düşmanlarına haksızlık etmemek,
haddi aşmamaktır. Onlara sövme ve çirkin hakaret düşmana bile yapmamak,
bu kötü tavırları silâh olarak kullanmamaktır.
Düşmanların bazı faydaları da vardır. Mikropların alyuvarların savaşçılığını,
canlılığını arttırdığı gibi. Düşmanlar, kişilere görevlerini hatırlatır, hızlarını ve
derecelerini arttırır. Düşman, kişiye boyunun ölçüsünün ne kadar olduğunu
gösteren iyi bir ölçüttür. Düşmanı, insanın kendi hatalarını görmesini sağlar.
Cihad gibi, gazilik ve şehitlik gibi, yiğitlik ve kahramanlık gibi faziletler, düşman
sâyesinde elde edilir.
KUR’AN’IN HEDEFI SULH VE BARIŞTIR
“...Sulh daha hayırlıdır.”1512 Düşmanlık ve kötülük, aslında ve temel olarak
Allah’ın istemediği, şeytanın arzu ve isteklerinden ibarettir. Dolayısıyla
insanlar arasında fesadın, fitnenin, kötülüğün olması, insanların Allah’ın
emirlerinin dışına çıkmalarından kaynaklanır. “Ey iman edenler! Hep birden
silm’e/barışa girin. Şeytana ayak uydurmayın. O sizin apaçık düşmanınızdır.”
1513 Âyette geçen “silm” kelimesi, hem İslâm, hem de barış anlamına
gelmektedir. Hz. Peygamber’in yaptığı savaşları incelediğimizde, savaşların
hakkın önüne konulan engellerin kaldırılması amacını güttüğünü, saldırılara
karşı müdâfaa özelliği taşıdığını, savaşa mecbur kalındığı için böyle bir yola
başvurulduğunu görürüz. Bu savaşların birtakım haklı gerekçeleri vardır.
1510 6/En’âm, 112
1511 25/Furkan, 3
1512 4/Nisâ, 128
1513 2/Bakara, 208
≈ 475 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Bugün müslümanların kâfirler arasında bir selin içindeki köpük ve çerçöp
gibi olmasının temel sebeplerinin başında, düşman edinmeleri gereken
kâfirleri dost kabul etmeleri yatmaktadır. Dünyada izzetin, onurun, devletin;
âhirette cennetin bedeli, Allah’ı ve Allah taraftarlarını dost; şeytanı ve şeytanın
askerlerini düşman kabul etmek ve dostluk ve düşmanlığını ispatlayacak
davranışlarda bulunmaktır.
EHL-I KITABA KARŞI TAVRIMIZ NASIL OLMALIDIR?
İslâm dini, karşılıklı menfaat ve müsamahaya dayalı müslüman-ehli kitap
ilişkisine izin verirken; yahûdi ve hıristiyanların müslümanlara karşı dost
görünebileceklerine dikkat çekmekte,1514 bu hususta gizli emellerinin olabileceğini
haber vererek onların dost edinilmemesini öğütlemektedir.1515 Müslümanları
ehl-i kitap karşısında sık sık uyaran Kur’an, onlara tâbi olunmasını
yasaklar.1516 Kur’an, ehl-i kitabın temel yanlışlarını düzeltir ve onları Allah’ın
birliği (tevhid) inancına dayalı ortak bir ilkede müslümanlarla birleşmeye çağırır.
1517
“Ey iman edenler! Kendilerine kitap verilenlerden bir gruba uyarsanız,
imanınızdan sonra sizi çevirip kâfirler haline getirirler.” 1518
“Sen onların milletine/dinine uyuncaya kadar yahûdiler de hıristiyanlar
da senden râzı olmazlar. De ki: ‘Doğru yol, ancak Allah’ın yoludur.’ Sana
gelen ilimden sonra eğer onların hevâlarına/arzularına uyacak olursan,
andolsun ki, Allah’tan sana bir dost ve yardımcı yoktur.”1519
“Ey iman edenler! Yahûdileri ve hıristiyanları dost edinmeyin. Onlar
birbirinin dostudurlar (birbirinin tarafını tutarlar). İçinizden onları dost kabul
edenler, onlardandır. Şüphesiz Allah, zâlimler topluluğuna yol göstermez.”
1520
1514 5/Mâide, 51
1515 5/Mâide, 57
1516 2/Bakara, 109, 120; 3/Âl-i İmrân, 100; 4/Nisâ, 44-45; 57/Hadîd, 16
1517 3/Âl-i İmrân, 64
1518 3/Âl-i İmrân, 100
1519 2/Bakara, 120
1520 5/Mâide, 51
≈ 476 ≈
Ahmed Kalka n
“Ey iman edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi
alay ve oyun konusu edinenleri ve kâfirleri dost edinmeyin. Allah’tan korkun;
eğer mü’minler iseniz.” 1521
“Kendilerine kitap verilenlerden Allah’a ve âhiret gününe iman etmeyen,
Allah ve Rasûlü’nün haram kıldığını haram saymayan ve hak dini
(İslâm’ı kendine) din edinmeyen kimselerle, küçülerek elleriyle cizye verinceye
kadar savaşın.”1522
“Eğer onlar da sizin iman ettiğiniz gibi inanırlarsa hidâyeti/doğru yolu
bulmuş olurlar; dönerlerse mutlaka anlaşmazlık içine düşerler. Onlara
karşı Allah sana yeter. O işitendir, bilendir.”1523
“De ki: ‘Ey ehl-i kitap! Sizinle bizim aramızda anlamı eşit bir kelimeye
gelin: Allah’tan başkasına tapmayalım; O’na hiçbir şeyi eş tutmayalım ve
Allah’ı bırakıp da kimimiz kimimizi ilâhlaştırmasın. Eğer onlar yine yüz çevirirlerse
işte o zaman, ‘Şâhit olun, biz müslümanlarız” deyin. 1524
“Ehl-i kitaptan bir kısmı istediler ki, ne yapıp edip sizi saptırabilsinler.
Oysa onlar, sadece kendilerini saptırırlar da farkına bile varmazlar.”1525
“Ey ehl-i kitap! (gerçeği) görüp bildiğiniz halde niçin Allah’ın âyetlerini
inkâr edersiniz?”1526
“De ki: ‘Ey ehl-i kitap! Allah yaptıklarınızı görüp dururken niçin Allah’ın
âyetlerini inkâr edersiniz? De ki: ‘Ey ehl-i kitap! (Gerçeği) görüp bildiğiniz
halde niçin Allah’ın yolunu eğri göstermeye yeltenerek mü’minleri Allah
yolundan çevirmeye kalkışıyorsunuz? Allah yaptıklarına tamamıyla şâhittir.”
1527
Müslümanlar izzetin nerede aranmasını bilmek zorundadır. İzzeti kâfirlerin
yanında, ABD’ye abd olmakta, ya da Avrupa Birliği’nde arayanlar, tâğûtî yönetimde
ya da onlara yakınlaşmakta arayanları Allah dünyada bile zelil kılar.
1521 5/Mâide, 57
1522 9/Tevbe, 29
1523 2/Bakara, 137
1524 3/Âl-i İmrân, 64
1525 3/Âl-i İmrân, 69
1526 3/Âl-i İmrân, 70
1527 3/Âl-i İmrân, 98-99
≈ 477 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Cellâdına âşık olan mahkûm gibi dünya ve âhiret saâdetine engel olan gayrı
müslimleri sevip onların değer yargılarını tercih etmek, onlara benzemek,
Kur’an tâbiriyle “aşağılık maymun olmak”1528 demektir. Verilen güzel nimetleri
beğenmeyip soğan-sarımsak (Allah’ın hidâyetini ve âhiret saâdeti yerine
dünyanın basit çıkarlarını) isteyenlere meskenet damgası vurulur.1529 Kâfirlere
fitne olarak verilen geçici dünyevî metâları Allah’ın müslümanlara verdiği
başta iman olmak üzere gerçek nimetlere tercih, zillet sebebidir. Mü’minleri
bırakıp kâfirleri velî/dost edinenler, izzeti onların yanında arayan ve tüm izzetin
Allah’a ait olduğunu bilmeyenlerdir.1530 Mürtedler bilsinler ki, Allah onların
yerine mü’minlere karşı alçakgönüllü, kâfirlere karşı aziz ve insanların kınamasına
aldırış etmeyen gerçek mü’minler ortaya çıkarır.1531 İslâm’ın askerleri,
Allah hizbi/erleri iki cihanda da en büyük izzete sahip olduğu halde, tâğutların
askerleri zilletin her çeşidine muhâtap olur. Müslümanları aşağılayan,
dini suçlayan, “gerici, bağnaz, çember sakallı, yarasa, kara fatma...” diyenler
âhirette Allah nazarında aşağılanacakları gibi, dünyada da mü’minler nazarında
aşağılanmalıdır.
Allah’ın küçülttüklerini gözlerinde büyüten ve dünyayı âhirete tercih etmenin
alçaltıcı zilletini tadan insanların dünyada aziz olma hakları yoktur. Tâğûtî
şahsiyet ve makamları önemseyip benimseyen, dolayısıyla Allah nazarında
zelil olan kimseleri aziz/şerefli kabul edenler, onların boyunlarına taktıkları zillet
tasmalarını nasıl çıkarabilirler? Kurtuluşu İslâm’da arayacaklarına, Batıda
arayanlar, kâfirlerin ölçülerini İslâmî esaslara tercih edenler iki dünyada da
azîz olamazlar. Üstünlüğün Kur’anî ölçüsünün takvâ, ilim ve cihad olduğunu
bilmek istemeyenler; dış görünüşte, parada, maddede, hatta kâfirlerde ve
küfürde izzet aramaya kalkarlar. Bu arayışlarının cezası olarak yücelttikleri
bu değersiz şeylerin altında kalır, değersiz bir şekilde yaşarlar. En büyük
zararı kendilerine verirken, dâvâlarını küçük duruma düşürdüklerinin vebalini
de öteki dünyaya götürürler.
İTAAT VEYA İSYAN; KIMLERE?
Kelime-i tevhid, “lâ” ile, yani isyanla başlar. Tüm sahte ilâhlara, tâğutlara
isyan söz konusudur tevhid mesajında. Yani, Allah’a isyan edenlere
isyan. Bütün peygamberler bu anlamda kutsal isyan ateşini tutuşturan isyan
önderleridir.
1528 2/Bakara, 65
1529 2/Bakara, 61
1530 4/Nisâ, 139
1531 5/Mâide, 54
≈ 478 ≈
Ahmed Kalka n
Mü’min olmak ve mü’min kalmak için mutlak anlamda, kayıtsız ve şartsız
itaatin yalnız Allah’a yapılması gerekir. Âlemlerin rabbi olan Allah evrende
mutlak tasarruf sahibidir. Yaratıklar arasında yalnızca insan teşrii alanda bu
rabliğe karşı çıkabilir. Yeryüzündeki tasarrufunu Allah’ın hükmüne göre değil;
kendi iradesi doğrultusunda yapmaya kalkışabilir. Bu zâlim insan, yeryüzündeki
hayatı, istediği biçimde yönlendirmeye kalkar. Bunun için Allah’ın
kurallarına rağmen kendinden kurallar koyar. Böylece insan, kendi arzularını
ilahlaştırmış olur. Arzularının doğrultusunda yeryüzüne şekil vermeğe kalkınca
da yeryüzünde rableşmiş olur. Bunun sonucunda, böylesi insanlara
isteyerek itaat edenler de, Allah’ı değil; bu insanları rab kabul etmiş olurlar.
Günümüz insanlığının rab anlayışını, onların inançlarında ve pratik hayatlarında
çok açık bir şekilde görmek mümkündür. Dinin ilk şartı, Allah’a,
O’nun emirlerine teslim ve tâbi olmaktır. Allah’a rağmen Allah’tan başkalarının
koyduğu gayrı meşru hükümlerine seve seve uyup itaat edenlerin, “Allah’ın
rabliğine ve ilâhlığına inandık” demeleri kendilerini kurtarmaz. Çünkü
İslâm; rab olarak sadece Allah’a inandıktan ve O’na karşı kulluk vecibelerini
yerine getirdikten sonra, O’nun koyduğu hüküm ve kurallara itaat edilmesini
de ister. Bunun için, insanlar, Allah’ın kesin olarak bildirdiği hükümleri
bırakıp, ilâhî emirlere ters olarak başkalarının ortaya koyduğu hükümlerine
isteyerek itaatleri halinde, her ne kadar dâvâları Allah’a iman olsa da, bu
imanları geçerli olamaz.
Günümüzde, insanların, vicdanlarında inanıp kabul ettikleri ilâhla, yaşantılarında,
hükümlerine teslim oldukları ilâhlar aynı değildir. Teorik olarak inandıklarını
ifade ettikleri Allah’ın ilâhlığını ve rabliğini, vicdanlarına hapseden
günümüz insanlarının pek çoğu, pratik hayatlarında Allah’tan başka rablerin
emirlerine ve hükümlerine teslim olmaktadırlar. İnsanların pek çoğunun maruz
kaldığı en büyük tehlike; Allah’ı günlük yaşantılarında rab kabul edemeyişleridir.
Onlar, bir yandan mü’min ve müslüman olduklarını söylerlerken,
diğer yandan da Allah’ın emir ve yasaklarını bir tarafa atarak çeşitli varlıkların
ve rehber edindikleri önderlerinin emirlerine uyarlar. Onların koyduğu gayri
meşru hükümlere gönüllü olarak itaat ederler; böylece Allah’tan başkalarını
rab edinmiş olurlar.
“Lâ”sı olmayan bir inanç yaygınlaştırılıyor; itaat ve isyanı olmayan,
mevcut İslâm dışı düzene, Avrupa’nın normlarına, Danimarka
kriterlerine her yönüyle uygun bir din ve hayat dayatılıyor. Her şey≈
479 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
le, özellikle egemen tüm güçlerle ve onların rab ve hâkimiyet anlayışlarıyla
uzlaşan, Allah’ın hor gördüklerini hoş görmek için bin
dereden su getiren, tepkisiz, laik müslümanlık(!) hâkim kılınmak
isteniyor. Allah’a inanan, ama tâğuta itaatten ayrılmayan, Allah’a
iman eden, ama tâğutların ilke ve hükümlerini kabul ettiğini ifade
eden bir din, İlâhî olmaktan öte beşerî bir din!..
Putlara, şeytanlara ve tağutlara tapmak nasıl şirk ise, Allah’ın emrine,
Hakk’ın hükmüne uymayan kişilerin ortaya attıkları görüşleri benimsemek
ve onları Allah’a tercih edip onlara uyup itaat etmek de öylece bir şirktir.
Bu durum, onlara kulluk mertebesinden fazla değer vermek, Allah’ın İlâhî
hükümlerine uymayan görüş ve fikirlerini benimsemek olduğu için, bir şirk
çeşididir. Onların sözlerine itaat edip, Allah’ın emirlerini terk etmenin puta
ve tâğuta tapmakla aynı olmasının sebebi açıktır. Hakkı bâtıl, bâtılı da hak
yapmaya çalışıp, insanlara helâli haram, haramı da helâl tanıtarak Allah’ın
hükümlerini değiştirmeye çalışanlar, ilmî haysiyetten uzak birer tâğutturlar.
Bunlara uyup itaat etmek de onları rab kabul etmektir. Çünkü bu duruma
düşenler, Allah’ın hükmüne değil de onların isteklerine itaat ederek onlara
Allah’a tapar gibi tapmış olanlardır.
Günümüzde şirkin her çeşidinin yaygın olduğunu görüyoruz. Müslüman
mahallede pazarlanan bin bir çeşit şirk içinde, çok yaygın olmasından ötürü,
belki en önemli örneklerinden biri itaat ve isyan konusuyla ilgili şirktir. Hani
meşhur fıkradaki ifadeyle, taşlar beşerî yasalarla bağlı ve itler de “özgürlük
tanrısı”nın salıvermesiyle her önüne gelene saldırmak için ortalıkta koştururken,
fincancı katırları ürkütme riskini göze alamayanlarca bu çeşit şirke vurgu
yapılamamakta, hatta bu şirk canavarı, ehlîleştirilmiş ve mâsum gösterilmektedir.
Müslümanların sırât-ı müstakim’i şaşırıp yanlış işaretlerle mecburi
istikamet diye gösterilen cehennem yolu üzerinde “dur!” diye ellerini makas
gibi açanlar çıkmadıkça ve yoldaki işaretleri doğrusuyla değiştirme çabasına
yeterli sayıda insan girmedikçe, uçurumlara yuvarlananlara ağıt yakacaklar
bile kalmayacaktır.
“Rabbinizden size indirilene (Kur’ân’a) uyun. Ondan başkasını evliyâ/
dostlar edinip peşlerine düşmeyin. Ne kadar da az öğüt alıyorsunuz!”1532;
“Bunlar, Allah’ın (koyduğu) sınırlarıdır. Kim Allah’a ve Peygamberi’ne itaat
ederse Allah onu, zemininden ırmaklar akan cennetlere koyacaktır; orada
1532 7/A’râf, 3
≈ 480 ≈
Ahmed Kalka n
devamlı kalıcıdırlar; işte büyük kurtuluş budur. Kim Allah’a ve Peygamberi’ne
karşı isyan eder ve sınırlarını aşarsa Allah onu, devamlı kalacağı bir
ateşe sokar ve onun için alçaltıcı bir azâb vardır.” 1533
TÂĞUTLARA İSYAN
Rabbimiz, kendi hudutlarını tanımayarak hükümlerini benimsemeyerek
aşırı gidenleri, tuğyan edenleri, “tâğut” olarak nitelendiriyor. Tâğût, İslâm
dışı tüm güçleri, laik devleti, laik iktidarı, laik yöneticileri, laik partileri, laik
kadroları, laik politik ve bürokratik mevki sahiplerinin tamamını kapsamına
almaktadır. Rabbimiz: “Kim tâğutu inkâr edip (reddederek) Allah’a iman
ederse, muhakkak ki o kopmayan, sağlam bir kulpa yapışmıştır.”1534 buyurmaktadır.
Peki, red ve inkâr etmedikçe gerçek bir iman sahibi olmamız
bile mümkün olmayan, tâğûtî önderleri, müşrik ve Batılı yönetimleri, Batıyla
birlikteliği, Allah’ın indirdikleriyle hükmetmeyen kadroları nasıl benimseyebilir,
kucaklayabiliriz? Nasıl onlara meşrûiyet kazandıracak birliktelikler oluşturabiliriz?
Onları nasıl üstün görebilir, onlarla birlikte olmaktan nasıl izzet ve
itibar bekleyebiliriz?
Gerçek üstünlük sebebinin “takvâ” olduğunu bildiren bir dinin1535 müntesipleri
olarak nasıl olur da açıkça kâfir olan Batıları veya onların yerli işbirlikçi
ve dostları olanları dost kabul edebiliriz? Laik, batıcı, ulusalcı, sağcı, solcu
liderlerin, mevkî sahiplerinin, entelektüellerin üstün olduğu zehâbına nasıl
kapılabiliriz ve nasıl olur da onlarla birlikte olmaktan itibar umabiliriz? “Kim
Allah’ı, O’nun Rasûlünü ve mü’minleri dost tutarsa (bilsin ki), gâlip gelecek
olanlar, yalnızca Allah’ın taraftarlarıdır.”1536 Görüldğü gibi, gâlip ve üstün
gelecek olanlar, kâfirleri dost edinip onların yanında yer alanlar değildir;
gâlip ve üstün gelecek olanlar, sadece Allah’ı, O’nun elçisini ve mü’minleri
dost edinip Allah taraftarı olma vasfı kazanmış olanlardır.
İtaat edilen Allah ise, kişi, yüce mertebe olan “Allah’ın kulu” olmayı tercih
etmiş; O’na isyan edenlere itaati tercih edince de, “emir kulu”, “kapı kulu”
olmayı, yani iki dünyada rezillik ve zilleti seçmiş olur.
Allah’a itaatle birlikte Allah’ın itaat için izin vermediği, itaat etmemizi istemediği
ilke ve şahıslara itaat, birbiriyle bağdaşmaz. Biri varsa, öteki yok de-
1533 4/Nisâ, 13-14
1534 2/Bakara, 256
1535 49/Hucurât, 13
1536 5/Mâide, 56
≈ 481 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
mektir. Tâğutu reddetmeden Allah’a imanın geçerli olmadığı1537 gibi, tâğuta
isyan olmadan, tâğuta kayıtsız şartsız itaatle birlikte Allah’a itaat de gerçekleşmez.
Kayıtsız şartsız itaat edilecek mercî olarak kişi neyi tercih ediyorsa,
ilâh olarak onu kabulleniyor demektir.
İtaat, imanın test edilmesidir. Allah’ı tek ilâh kabul eden kimse, O’na kulluğunu,
O’na kayıtsız şartsız itaat etme zorunluluğu duyarak gösterecektir.
İtaat olmadan cennet yoktur.1538 Allah ve Peygamber, mü’minleri kurtaracak,
onlara hayat verecek şeylere çağırmaktadır. Bu dâvete icabet etmektir itaat.
“Ey iman edenler, size hayat verecek şeylere sizi çağırdığı zaman, Allah’a
ve Rasûlü’ne icâbet edin.” 1539
Allah’a itaati terk eden isyankâr ve kendine zulüm/yazık edenlere dünyevî
cezalardan biri, kendileri gibilerin onları yönetmesidir. “Zâlimlerin bir
kısmını, bir kısmının başına geçiririz.”1540; İnsanlar bozuldukları, Allah’a âsi
oldukları zaman, onların kötüleri başlarına getirilir: “Nasılsanız, öyle yönetilirsiniz.”
1541
Allah’ın emirlerini öğrenir öğrenmez “dinledik ve itaat ettik” deyip hemen
eyleme geçen; Allah’ın itaati yasakladığı ilke, görüş, kural ve kişilere karşı da
“ne dinliyoruz, ne de itaat ediyoruz!” deyip sözünün eri olan cihad erlerinden
olmak ümidiyle, isyanınız kâfirlere, zâlimlere ve hevânıza; itaatiniz Rabbinize
olsun!
MÜ’MINLERIN BIRBIRLERINI VELÎ EDINMELERI ŞARTTIR
Allah Teâlâ Kur’an-ı Kerim’in birçok yerinde Mü’minlerin birbirlerini velî
edinmelerini farz kılmıştır. Mü’minlerin birbirlerini velî edinmeleri; birbirlerini
sevmeleri, desteklemeleri, tercih etmeleri ve yardım etmeleri anlamına gelmektedir.
Bir kimse “Ben Mü’minim” dediği andan itibaren artık velâyetini
kendisi gibi inanan kimselerden başkasına veremez. Bu onun imanının bir
gereği ve akidesinin bir zorunluluğudur. Şimdi bu konuya ilişkin bazı ayetleri
zikredelim. Rabbimiz şöyle buyurur:
1537 2/Bakara, 256; 16/Nahl, 36
1538 4/Nisâ, 14
1539 8/Enfâl, 24
1540 6/En’âm, 129
1541 Aclûnî, Keşfu’l Hafâ, 2/126-127
≈ 482 ≈
Ahmed Kalka n
“Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ederlerse, babalarınızı ve
kardeşlerinizi (bile) velî (dost, yardımcı, önder, lider) edinmeyin. İçinizden
kim onları velî edinirse, işte onlar, zalimlerin ta kendileridir.” 1542
“Mü’min erkeklerle mü’min kadınlar birbirlerinin velîleri (yardımcıları,
destekleyicileri) dirler. İyiliği emrederler, kötülükten menederler; namazı
vaktinde kılarlar, zekâtı (yerli yerince) verirler ve Allah’a, Peygamberine
itaat ederler. İşte bunları Allah rahmetine eriştirecektir. Şüphesiz ki Allah
azizdir, hakîmdir.” 1543
“İman edip hicret eden ve Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad
edenler ve (muhacirleri) barındırıp (onlara) yardım edenler var ya, işte onlar
birbirlerinin velîleridirler…” 1544
“Sizin velîniz (dost, yardımcı ve destekçiniz), ancak Allah, O’nun Resulü,
rükû ediciler olarak namaz kılan ve zekâtı veren Mü’minlerdir.” 1545
“Allah’a ve ahiret gününe iman eden bir toplumun; babaları, oğulları,
kardeşleri veya yakınları dahi olsa, Allah’a ve Rasûlüne muhalefet eden
kimseler için bir sevgi beslediklerini göremezsin. İşte Allah onların kalplerine
imanı yazmış ve onları kendi katından bir ruh ile desteklemiştir.” 1546
Bu ayetlerden açıkça anlaşıldığı üzere iman eden birisi ancak kendisi gibi
iman eden kimseleri dost, yardımcı, destekçi, sırdaş, önder ve lider edinebilir.
Böylesi kimselerin haricindeki kimseleri velî edinmesi iman ilkesi ile
bağdaşmayan bir tutumdur.
MÜ’MINLERIN KÂFIRLERI VELÎ EDINMELERI YASAKTIR
Allah celle celâluhu Mü’minlerin sadece birbirlerini velî edinmelerini vacip
kılmıştır. Kendilerinin dışında kalan kimseleri -bu kimseler ister Ehl-i Kitap
olsun, ister kâfirler olsun isterse de münafıklar olsun fark etmez- velî edinmelerini
kesin bir dille yasaklamıştır. Rabbimiz şöyle buyurur:
“Ey İman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları
velî (dost, yardımcı, sırdaş) edinmeyin. Siz onlara sevgi gösteriyorsunuz.
1542 9/Tevbe, 23
1543 9/Tevbe, 71
1544 8/Enfâl, 72
1545 5/Mâide, 55
1546 58/Mücâdele, 22
≈ 483 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Hâlbuki onlar size gelen hakkı inkâr ettiler. Rabbiniz olan Allah’a inandınız
diye Peygamberi ve sizi yurdunuzdan çıkarıyorlar. Eğer rızamı kazanmak
üzere benim yolumda cihad etmek için çıktıysanız (böyle yapmayın).” 1547
“Onlardan çoğunun, kâfirlere velâyet verdiklerini görürsün. Nefislerinin
onlar için önceden hazırladığı şey ne kötüdür. Allah onlara gazap etmiştir
ve onlar azap içinde devamlı kalıcıdırlar! Eğer onlar, Allah’a Peygambere
ve ona indirilene iman etmiş olsalardı, kâfirlere velâyetlerini vermezlerdi.
Fakat onların çoğu fasık (imandan çıkmış) kimselerdir.” 1548
“Ey iman edenler! Yahudi ve Hıristiyanları velî edinmeyiniz. Onlar birbirlerinin
dostudurlar. Sizden kim onları velî edinirse o da onlardandır.
Şüphesiz ki Allah zulmeden kimseleri doğru yola eriştirmez.” 1549
“Mü’minler, mü’minleri bırakıp da kâfirleri velîler edinmesinler. Kim
böyle yaparsa onun artık Allah ile bir ilişiği kalmaz…” 1550
Bir kimse inananları bırakıp ta başka akide de olan kimselere velâyetini
verecek olursa artık iman ile bir alakası kalmaz. Böylesi bir kimse artık her ne
kadar Mü’min olduğunu iddia etse de Allah tarafından kabul görmez. Çünkü
böylesi bir kimse ayetin açık ifadesiyle “onlardandır.”Yani Mü’min değil
kâfirdir; Müslüman değil mürtetdir. Yine diğer ayetin ifadesine göre “Allah
ile bir ilişiği kalmaz.”1551Bu, gerçekten de çok kötü bir âkıbettir. Bu âkıbete
duçar olmamak için kimlere velâyet verdiğimizi iyi gözden geçirmeliyiz.
VELÂ VE BERÂ İMANIN EN SAĞLAM KULPUDUR
Velâ ve berâ Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem’in ifadesiyle İslâm’ın
en sağlam kulpudur. Kişi velâyetini kimlere verip -vermeyeceğini iyi tayin ettiği
ve berâsını kimlere göstereceğinin sınırlarını iyi çizdiği zaman İslâm’ın en
sağlam kulpuna tutunmuş olur. Bu kulpun kopması mümkün değildir. Kim
bu kulpa tutunursa şirk ve küfür bataklığına düşmekten kurtulur, kimde bu
1547 60/Mumtahine, 1
1548 5/Mâide, 80,81
1549 5/Mâide, 51
1550 3/Âl-i İmran, 28
1551 Taberî bu ayetin tefsirinde şöyle der: “Kim böyle yaparsa onun artık Allah ile
bir ilişiği kalmaz…”Yani, dininden irtidat edip küfre girdiği için Allah’tan uzaklaşmış,
Allah da ondan uzaklaşmış olur.” Bkz. 6/313.
≈ 484 ≈
Ahmed Kalka n
kulpa tutunamazsa şirk ve küfür bataklığına düşmekten kendisini koruyamaz.
Rasûlullâh sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurur:
“İman kulplarının en sağlamı Allah uğrunda dostluk kurmak (muvâlât),
Allah uğrunda düşmanlık etmek, Allah için sevmek ve Allah için buğzetmektir.”
1552
Başka bir hadisinde de şöyle buyurur: “Kim Allah için sever, Allah için
buğz eder, Allah için verir ve Allah için engel olursa imanını kemale erdirmiş
olur.”1553
VELÂ VE BERÂ KONUSUNDA İNSANLARIN KISIMLARI
İslâm âlimleri velâ ve berâ açısından insanları üç kısma ayırmışlardır
1-) Her yönüyle (mutlak olarak) sevilmeyi hak edenler:1554
Bunlar Allah’a ve Rasûlüne iman eden, İslâm’ın tüm görevlerini titizlikle
tatbik etmeye çalışan, İslâm’ın tüm esas ve prensiplerini hem ilmî hem de
itikadî bakımdan yerine getirmek için uğraşan, amellerini, fiillerini ve sözlerini
Allah için samimi ve ihlâslı bir şekilde ortaya koyan ve Allah’ın emirlerine
boyun eğip nehiylerinden kaçınan kimselerdir. Bütün Müslümanların bunları
sevmesi, yardım etmesi, nerede ve hangi asırda yaşamış olursa olsunlar
bunlara dostluk beslemeleri gereklidir.Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Sizin velîniz
(dost, yardımcı ve destekçiniz), ancak Allah, O’nun Rasûlü, rükû ediciler
olarak namaz kılan ve zekâtı veren Mü’minlerdir. Kim Allah’ı, Resûlü’nü
ve iman edenleri velî edinirse, hiç şüphe yok, galip gelecek olanlar,
Allah’ın taraftarlarıdır.” 1555
2-) Bir yönden sevgi ve dostluğu hak ettikleri halde başka bir
yönden düşmanlığı hak edenler:
Bunlar da Mü’min kimselerdir. Ancak bunlar ilk grupta anlatılanlar gibi her
yönüyle Allah ve Rasûlüne itaat eden kimseler değillerdir. Allah’ın kendilerinden
istemiş olduğu bazı şeyleri yaparken bazılarını da ihmal etmek suretiyle
yapmamaktadırlar. Bunlar hakkında hem sevgi hem de düşmanlık duygu-
1552 “Silsiletü’l-Ehâdîsi’s-Sahîha”, 998.
1553 Ebu Davud, hadis no: 4681
1554 Bu taksimat için bkz. “el-Velâu ve’l-Berâu fi’l-İslâm”, Kahtânî, 1/109; “el-Îmân,
Hakikatuhu, Havarimuhu, Nevakiduhu”, Abdullah el-Eserî, “velâ” maddesi.
1555 5/Mâide, 55, 56
≈ 485 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
ları beslenmesi caizdir. İmanın gereği olarak yapmış oldukları salih ameller
miktarınca sevilir, işlemiş oldukları günah ve masiyetler ölçüsünce de buğz
edilirler. Bize düşen böylesi kimselere nasihat etmektir.
3-) Her bakımdan buğz ve düşmanlık edilmeyi hak edenler:
Bunlar Allah’ın kendilerinden istemiş olduğu imanı yerine getirmeyen kimselerdir.
Yahudiler, Hıristiyanlar, müşrikler, dinsizler ve münafıklarda bu gruba
dâhildir. İslâm’a intisap ettiği halde küfrü gerektiren söylem ve eylemlerde
bulunan kimseler içinde aynı şey söz konusudur. Mesela Allah’ın indirdiklerine
alternatif kanunlar yapan, İslâm’ın bu çağa uygun olmadığını söyleyen,
beşer ürünü sistemleri benimseyen, ibadet nevilerinden bir tanesini Allah’tan
başkasına yapan, kâfirlere velâyet vererek onları dost, yardımcı ve sırdaş
edinen, Müslümanların aleyhinde onlara yardım eden, Müslümanlarla sırf
tevhitlerinden ötürü savaşan ve buna benzer ameller yapan kimseler gibi…
Böylelerine mutlak anlamda buğz etmemiz ve kendilerini düşman bilmemiz
Allah ve Rasûlünün bizlere kesin emridir. Böylelerini seven, destekleyen,
yardım eden, koruyan, kollayan ve velâyet kapsamına giren şeyleri bunlara
veren kimselerin Allah ile bir ilişiği kalmaz. Bunlar her ne kadar iman iddiasında
bulunsalar da bu onlardan kabul edilmez; zira imanla küfür bir arada
bulunmaz. Bunlar samimi bir tevbe ile tevbe etmedikleri sürece içine düşmüş
oldukları küfürden kurtulamazlar.
İbn Teymiyye, şöyle der: “Bilinmelidir ki, sana haksızlık edip saldırsa da
Mü’minle dost olmak gerekir. Sana verse ve iyilik yapsa da kâfir birisine düşman
olmak gerekir. Çünkü din tamamen Allah’ın olsun da Allah’ın dostları
sevilsin, düşmanlarına buğz edilsin, dostlarına saygı gösterilsin, düşmanları
aşağılansın, sevap dostlarının ve ceza da düşmanlarının olsun diye Allah
Teâlâ peygamberlerini göndermiş ve kitaplarını indirmiştir. Bir adamda hem
hayır hem şer, hem isyan hem taat, hem sünnet hem bid‘at bir arada bulunduğu
zaman kendisindeki hayır ve iyilik miktarınca dostluğu ve sevabı hak
eder, kendisindeki şer ve kötülük miktarınca da düşmanlığı ve cezayı hak
eder. Bir adamda kendisine hem iyilik yapılmasını hem de hakareti gerektiren
şeyler bir arada bulunabilir. Mesela fakir bir hırsızın hırsızlık yaptığı için
hem eli kesilir hem de Beytülmalden ihtiyacını karşılayacak kadar bir şeyler
verilir. Ehl-i Sünnet’in üzerinde görüş birliği sağladığı, Haricîler, Mutezile ve
onlarla aynı görüşü paylaşanların karşı çıktıkları esas budur.”1556
1556 İbn-i Teymiyye, “Mecmuu’l-Fetâvâ”, c.28, s. 208, 209
≈ 486 ≈
Ahmed Kalka n
ALLAH İÇIN DOST OLMANIN (VELÂNIN) GEREKTIRDIKLERI
Allah için dost olmanın ve velâyeti Müslümanlara vermenin bir takım gereklilikleri
ve sorumlulukları vardır. Bunlardan bazıları şunlardır.
1-) Meşrû bir gerekçe olmadığı sürece küfür diyarlarından Müslümanların
diyarlarına hicret etmek,
2-) Müslümanların cemaatine katılmak, onlardan ayrılmamak,
3-) Kendisi için istediği iyilikleri Müslümanlara da istemek, kendisi için
istemediği kötülükleri onlar için de istememek,
4-) Onların kusur ve yanlışlıklarını araştırmamak, gizliliklerini düşmanlara
haber vermemek ve onlara zarar vermekten uzak durmak,
5-) Düşmanları karşısında Müslümanlara destek vermek, onları yalnız bırakmamak,
canla başla onlara yardım etmek,
6-) Onlardan hasta olanları ziyaret etmek, cenazelerine katılmak, nazik
davranmak, dua etmek, bağışlanmalarını dilemek, zayıflarına yardım etmek,
selam vermek, muamelatta onları aldatmamak, mallarını haksız yere yememek
ve üç günden fazla küs durmamak,
7-) Onların mukaddesatına ilişmemek. Örneğin onların mallarına, canlarına
ve ırzlarına dokunmak ve zulmetmekten, sövmekten, gıybet yapmaktan,
laf taşımaktan ve su-i zanda bulunmaktan uzak durmak gibi.
ALLAH İÇIN DÜŞMAN OLMANIN (BERÂNIN) GEREKTIRDIKLERI
Allah için dost olmanın nasıl ki bir takım yükümlülükleri varsa aynı şekilde
Allah için düşman olmanın da bir takım sorumluluk ve yükümlülükleri vardır.
Müslüman bunlara riayet etiği zaman kendisini küfür ve şirkten muhafaza
etmiş olur. Bunlardan bazısı şunlardır.
1-) Muvahhidlerin babası Hz. İbrahim gibi şirkten, küfürden, kâfir ve müşriklerden
nefret etmek, onlara karşı düşmanlık beslemek; onların bizzat kendilerinden,
küfür, şirk ve inançlarından, kanunlarından, şirke dayalı sistem≈
487 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
lerinden, ilahlarından ve Allah’tan başka tapmış oldukları mabutlardan beri
olduğunu ve bunların hiçbirisinden râzı olmadığını ilan etmek.1557
2-) Küfre girmiş insanları dost, yardımcı, önder, lider, yönetici edinmemek;
onlara sevgi beslememek ve onlardan uzak olmak.
3-) Dini yayma ve İslâm’ı tebliğ etme gibi şer‘î bir maslahat söz konusu
olmadığı sürece küfrün hâkim olduğu diyarları terk etmek, kâfirlerin sayısını
çok göstermemek. Aksi halde Rasûlullâh’ın (s.a.s.) şu sözüne muhatap
olabiliriz: “Ben müşriklerin arasında ikamet eden her Müslümandan beriyim!”
1558
4-) Dinî ve dünyevî yönden onlara benzememek.
Dinî yönden onlara benzemek şu şekilde olur:
Dinî şiarlarda ve ibadet yöntemlerinde onlara benzemek,
Kitaplarını tercüme etmek ve okunmasını kolaylaştırmak
Şer‘î süzgeçten geçirmeksizin onların ilimlerini almak, yönetimde ve eğitimde
onların kanunlarını almak ve uygulamak.
Dünyevî İşlerde onlara benzemek ise şu şekilde olur:
Yeme, içme gibi hususlarda onlara benzemek,
Giyim, kuşam gibi hususlarda onlara benzemek,
Onların isim ve künyelerini kullanmak,
Âdet ve geleneklerini Müslümanlar arasında yaygın hale getirmek.
5-) Kâfirlere yardım etmemek, onları övmemek, onların üstünlük ve
yardımlarının propagandasını yapmamak, Müslümanlar aleyhinde onlara
yardım etmemek, Müslümanların sırlarını onlara vermemek, onları sırdaş
edinmemek, mecbur kalmadıkça onlardan yardım istememek, onların sohbetlerine
ve meclislerine katılmamak.
6-) Kâfirlerin bayram ve törenlerine katılmamak ve böylesi günler münasebetiyle
tebrikte bulunmamak, söz ve fiil ile onları tebcil etmemek, “efendimiz,
liderimiz, seyyidimiz” gibi lafızlarla onlara iltifatta bulunmamak.
1557 Nitekim Rabbimiz şöyle buyurmaktadır: “İbrahim ve onunla beraber
olanlarda, sizin için uyulacak güzel bir örnek vardır. Hani onlar kavimlerine şöyle
demişlerdi, ‘Biz sizden ve Allah’tan başka taptıklarınızdan uzağız; biz sizi tekfir
ediyoruz; bizimle sizin aranızda bir olan Allah’a iman edene dek ebedi düşmanlık
ve öfke baş göstermiştir.” (60/Mumtahine, 4)
1558 Tirmizî, hadis no: 1604
≈ 488 ≈
Ahmed Kalka n
7-) Onlar için bağışlanma ve istiğfarda bulunmamak.
8-) Onlara yağcılık, dalkavukluk ve yaltaklık yapmamak, onların batıllarına
ve kötü fiillerine sessiz kalmamak.
9-) Onların hakemliğine müracaat etmemek, onların hükümlerine rıza
göstermemek, onlara tabi olmamak ve peşlerinden gitmemek.
10-) Onların emir ve yasaklarına uymamak.
11-) Kendileri ile karşılaştığımız zaman İslâm’ın selamı ile onları selamlamamak.
1559
DOSTUN NITELIKLERI
Velâyette/Dostlukta Aranan Özellikler: Kur’an’ın haber verdiği velîde/
dostta bulunan nitelikleri, Kur’an’dan yola çıkarak belirleyebiliriz. Zira
dostu tanımadan istenilen hedefe ulaşmak mümkün değildir.
a) Dost, dostunun sıkıntılarını gideren ve gelecek belâları önleyebilendir.
Böyle bir dost, sadece Yüce Yaratıcı’dır. Zira bütün ümitlerin kesildiği bir
anda yardım etme imkânına sahip olan sadece O’dur. 1560
b) Dost, Yüce Yaratıcı’yı tanıtan, dünya ve âhiretle ilgili doğru bilgiler veren,
lehimize ve aleyhimize olanları tanıtarak doğru karar vermede yardımcı
olan, insanların sıkıntıya düşmesine üzülen, yaratılanlara acıyan ve hatalarını
affedendir.1561 Böyle bir dost, rahmet peygamberi ve diğer nebîler olabilir. 1562
c) Allah’a ve Peygamberine gönülden bağlı olup Allah’ın rızâsının dışına
çıkmayan1563 ve her konuda örnek olarak insanların hayrını düşünen, iyiliği
emredip kötülükten sakındırmaya çalışan, sevgisini ve buğzunu Allah için
yapan, kötülüğü iyilikle önleyendir. Böyle insanlar Allah’ın dostluğunu kaza-
1559 “el-Îmân, Hakikatuhu, Havarimuhu, Nevakiduhu”, “velâ” maddesi; Faruk Furkan.
1560 Bk. 58/Mücâdele, 22; 2/Bakara, 107, 120, 257; 3/Âl-i İmrân, 150; 4/Nisâ, 45; 6/En’âm, 51;
7/A’râf, 196
1561 5/Mâide, 55; 9/Tevbe,16
1562 9/Tevbe, 61, 128; 21/Enbiyâ, 107; 28/Kasas, 46; 44/Duhân, 6
1563 3/Âli- İmrân, 110; 41/Fussılet, 34; 2/Bakara, 112; 6/En’âm, 4; 3/Âl-i İmrân, 150; 22/Hacc, 78
≈ 489 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
nanlardır. Zira onların hedefi, Allah’ın rızâsı ve sevgisini kazanmaktır. Bunlar,
Kur’an diliyle velî olanlar, Allah’ın velî kullarıdır.
d) İmanda birlik içinde bulunarak Allah’a, Peygamber’e ve mü’minlere
karşı gelebilecek tehlikeleri önlemede can ve mallarıyla yardım içinde olabilenlerdir.
1564 Kur’an, bu durumda olanları mü’min olarak değerlendirir.
e- Dostun dostluğu dünya menfaati ile sınırlı olmamalıdır.1565 Dostların,
birbirlerini Allah için sevmeleri gerekir. Böyle insanların birbirleriyle olan sevgileri
geçici bir menfaate dayanmaz. 1566
Allah’ın velîsi/dostu olmanın da birtakım özellikleri belirtilir. Allah
dostu (velî ve evliyâ) olmanın birtakım özellikleri ve şartları da
vardır. Onları şöyle sayabiliriz:
a) Müslüman olmak,
b) Allah’a ve Peygamberine İslâm’ın istediği şekilde inanmak,
c) Namaz kılmak,
d) Zekât vermek,
e- Yaptıklarının hesabını verecek şekilde ihsan sahibi olmak. 1567
Bu maddelerde özetlenen müslümanın vasfı dostluktur. Ondan dosta
yaraşacak hareketler beklenir. Müslümanın görevi, insanlara Allah ve rasûlünün
yaklaştığı şekilde ve ölçüde yaklaşmaktır. İslâm’ın tüm insanlara da
tanıtılması gerekmektedir. Bir müslüman, Allah’a vereceği hesabı ikinci plana
alarak, maddî çıkarlara öncelik verirse, Allah’ın istediği dostluğu ve kardeşliği
oluşturması mümkün değildir. Âyetlerin ortaya koyduğu dostluğu ve
kardeşliği sağlayacak insanlarda iman olmadan, sâlih amel ve ihsan; amel
olmadan da diğerlerinin istenen şekilde olması düşünülemez. İnsanlar arasında
istenilen dostluğun oluşması için, Allah’ın aradığı takvâ özelliklerinin
bulunması gerekir. Bu özelliklere sahip olanların ellerinden ve dillerinden,
yaratılanlara ancak fayda gelir. İslâm’ın istediği budur.
DOST OLMAK; ALLAH’A, RASÛLÜNE VE MÜ’MINLERE
1564 60/Mümtehıne, 1, 8, 9; 8/Enfâl, 60; 9/Tevbe, 71; 3/Âl-i İmrân, 118
1565 Bk. Ebû Dâvud, Büyû’, 78; krş. 10/Yûnus, 62
1566 Remzi Kaya, Kur’an’da Dostluk İlişkileri, s. 65-66
1567 5/Mâide, 55-56; 2/Bakara, 112
≈ 490 ≈
Ahmed Kalka n
Allah ve Rasûlüne Dost Olmak: Allah ve Rasûlü, iman edenlerin dostudur.
Haliyle, iman edenler de, Allah’ı ve Paygamberini kendilerine her şeyden
ve herkesten önce dost edinmiş kimselerdir. Dostun dosttan râzı olması,
onu sevmesi, sevdiğini incitmemesi gerekmektedir. İman eden insan,
hakiki değer ve yüceliğin Allah ve Paygamberinin dostluğunda olduğunu
bilir. Onun çalışması bu doğrultuda olur. Allah’ın rızâsı ve dostluğu, verilen
söze bağlılıkla ve Hz. Peygamber’e tâbi olmakla oluşur. Böyle bir müslüman,
Peygamber’in şu sözüne tâbi olur: “Bana uyanlarla birlikte ben, özümü Allah’a
teslim ettim.”1568 Bunun aksini düşünmek, günahkâr olmak demektir.
Rasûlüne tâbi olmak, Allah’ın sevmediği şeylerden uzaklaşıp, râzı olduğu
şeylere yaklaşmakla olmaktadır. Nitekim Hz. Allah, yahûdilerin kendilerini Allah’ın
sevgilisi ve oğulları görmelerinden, müşriklerin putları bir vâsıta kabul
etmelerinden ve hıristiyanların Hz. İsa’yı peygamberlikten ilâhlığa yükseltmelerinden
hoşlanmaz. Yüce Allah, sevdiği insanların böyle tehlikelerden
kurtulmaları için son peygamberinin emirlerini dinlemelerini ve ona uymalarını
ister: “(Rasûlüm!) De ki: ‘Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki Allah
da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın.’ Allah son derece bağışlayıcı ve
merhamet edicidir. De ki: Allah’a ve Rasûlüne itaat edin. Eğer yüz çevirirlerse
bilsinler ki Allah kâfirleri sevmez.”1569 Bu âyet, aynı zamanda dostluğun
ve sevginin kuru bir iddiâdan ibâret olmadığını, mutlaka bir bedel istediğini
gösterir; dostsanız, seviyorsanız, dostunuzu râzı etmeye çalışacaksınız.
Hz. Peygamber’in Allah’ın râzı olmayacağı bir şeyi yapması, O’nun dostluğunun
dışına çıkması mümkün değildir. İman edenlerin de, peygamberlerine
tâbi olarak hem Yüce Yaratıcı’nın, hem de nebîsinin dostluğunu kazanmaları
gerekmektedir. Bu da, Peygamber’e tâbi olmakla mümkündür.
Bu inanış, Hz. Muhammed’in de (s.a.s.) insan olduğunu bilerek, bu çerçeve
içinde O’na uymadır. Yoksa, onu kulluktan soyutlayacak bir kabul değildir.
Zira o, her şeyiyle bir insandır.1570 Diğer insanlardan farkı, ona vahiy gelmiş
olmasıdır. 1571
Dost, dostunun devamlı iyiliğini isteyendir. Bu açıdan bakıldığında, yaratılanlara
dostluğu, yardımı ve rahmeti sonsuz ve sınırsız olan sadece Allah’tır.
İkinci derecede velî/dost, Hz. Peygamber ve mü’minlerdir. Allah Teâlâ,
dostluğun temsilcisi olarak fıtrat dini üzerinde olanları göstermektedir. Velî
1568 3/Âl-i İmrân, 20
1569 3/Âl-i İmrân, 31-32
1570 18/Kehf, 110
1571 2/Bakara, 286; Remzi Kaya, a.g.e., s. 190-191
≈ 491 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
kavramını imanları istikametinde değerlendirenler, Allah’ı ve Peygamberini,
ana baba ve kendi evlatlarından daha çok sevmektedirler. Bu tip insanlar,
Kur’an’ın emirleri doğrultusunda, Allah’ı râzı etmeye çalışırlar. 1572
Süreklilik ve geçerlilik açısından hakiki dost; Allah, Peygamber ve mü’minlerdir.
Tevhid ekseni etrafında dönen velâyet/dostluk, hakiki dostluğun odak
noktasıdır.
Müslümanların Birbirleriyle Dostlukları: Allah, Kur’an’da mü’minlerin
kimlerle gerçek anlamda dost olabileceğini “velî” kavramıyla açıklar.
Müslümanların birbirleriyle olan ilişki ve dostluklarına İslâm çok önem verir.
Çünkü karşılıklı iyi ilişkiler, İslâm’ın güzel hasletlerini yaşamak için olmakta;
üstünlük, Allah’ın emirlerini yerine getirmede aranmaktadır. Bu duygu
ve düşünce içinde olan insanların hedefi, İslâm’ı yaşayıp tebliğ etmek ve
insanlar arasında barışı, sulh ve salâhı, müslümanlar arasında da kardeşliği
oluşturmaktan geçmektedir. Kardeşlik duyguları gelişmeden Allah’ın istediği
dostluk meydana gelmez. Bu yüzden Kur’an, mü’minlerin karşılıklı iyi ilişkilerine
çok önem vermektedir. Din kardeşliği, kan kardeşliğinin önüne geçmektedir.
İslâm, bir taraftan ana baba ve akrabaların önemini belirtirken,1573
diğer taraftan küfrü imana tercih eden babayı, kardeşleri velî/dost edinmeyi
yasaklar.1574 Dostluk ve kardeşliğin ancak tevhid inancı çevresinde olacağını
vurgulamış olur.
Kur’an, mü’minlerin birbirleriyle dostluklarını emretmektedir. “Mü’minler
ancak kardeştirler. Öyleyse kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah’tan
korkun ki rahmete eresiniz.”1575; “Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar, birbirlerinin
velîsidirler. İyiliği (ma’rûfu) emrederler, kötülükten (münkerden)
alıkorlar, namazı kılarlar, zekâtı verirler, Allah’a ve Rasûlüne itaat ederler.
İşte Allah onlara rahmet edecektir. Allah daima Aziz’dir (üstündür),
Hâkim’dir (hüküm ve hikmet sahibidir).”1576; “Ey mü’minler! Bir topluluk
diğer topluluğu alaya almasın; belki de onlar, kendilerinden daha iyidirler.
Kadınlar da kadınları alaya almasınlar. Belki onlar, kendilerinden daha iyidirler.
Kendi kendinizi ayıplamayın., birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın.
İmandan sonra fâsıklık ne kötü bir isimdir! Kim de tevbe etmezse işte
1572 58/Mücâdele, 21-22
1573 17/İsrâ, 23-24
1574 9/Tevbe, 23-24
1575 49/Hucurât, 10
1576 9/Tevbe, 71
≈ 492 ≈
Ahmed Kalka n
onlar zâlimlerdir.”1577; “Kim Allah’ı, Rasûlünü ve iman edenleri velî/dost
edinirse (bilsin ki) üstün gelecek olanlar şüphesiz Allah’ın tarafını tutanlardır.”
1578; “Hep birlikte Allah’ın ipine (Kur’an’a, İslâm’a) sarılın, parçalanmayın.
Allah’ın size olan nimetini hatırlayın; hani siz birbirinize düşman
kişiler idiniz de O, gönüllerinizi birleştirmişti ve O’nun nimeti sâyesinde
kardeşler olmuştunuz. Yine siz bir ateş çukurunun tam kenarında iken,
oradan da sizi O kurtarmıştı...” 1579
Kardeş, nesep ve din bakımından olmak üzere ikiye ayrılır. Din kardeşliğinin
hedefi, insanların mutluluğunu temindir. İslâm’ın istediği dostluk ve
kardeşlik ise, Allah korkusu ve sevgisi etrafında odaklaşır. Bu tür kardeşliği
İslâm’ın dışında başka bir dinde bulmak mümkün olmaz. Diğer taraftan Hucurât
sûresinde yer alan âyetin ihtivâ ettiği kardeşlik, belirli bir bölgeyle sınırlandırılmaz.
Dünyanın neresinde Allah ve Rasûlüne inanan bir müslüman
varsa, doğu-batı, kuzey-güney ayrımı gözetilmeden hepsi birbirinin kardeşi
ve dostudur. Zira bu kardeşlik, bütün müslümanların birleştiği Allah’a ve Hz.
Peygamber’e verilen bir ahittir. Bu kardeşliğin maddî ve mânevî açıdan kuvvetli
olabilmesi için, dostluğa mâni alay, gıybet, kötü lakap, zan, ayıplama,
gurur, kibir ve kardeşini küçük görme gibi hallerden uzaklaşılması teşvik
edilmektedir. 1580
Hz. Peygamber döneminde kurulan İslâm kardeşliği öyle bir noktaya gelmiştir
ki, kendi evinde zarûret içinde kıvranan bir müslümanın, diğer müslüman
kardeşini kendine tercih etmesini sağlamıştır. “Kendileri ihtiyaç/zarûret
içinde bulunsalar bile onları (misâfir ve muhâcirleri) kendi nefislerine
tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar kurtuluşa
erenlerdir.”1581 âyeti, müslümanın her konuda din kardeşini kendisine tercih
eder duruma getirdiğinin delilini teşkil etmektedir. Bu durumdan Yüce Yaratıcı
memnun olmaktadır.1582 Diğer taraftan İslâm’ın oluşturduğu kardeşlik ve
dostluk, yüz yirmi yıl birbirini öldüren iki düşman kabilenin kalplerini yumuşatmış,
1583 vahşîlik, yerini sevgi, merhamet ve affetmeye bırakmıştır.
1577 49/Hucurât, 11
1578 5/Mâide, 56
1579 3/Âl-i İmrân, 103
1580 49/Hucurât, 11-12
1581 59/Haşr, 9
1582 Bk. S. Buhârî, Tecrîd-i Sarîh Terc. 10/15-17, hadis no 1327
1583 3/Âl-i İmrân, 103
≈ 493 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Nesep bakımından olan kardeşlik, İslâm kardeşliğiyle pekiştirilirse, akrabalar
arasındaki dostluk ve sevgi daha da iyi olmaktadır. Din kardeşliği
olmadan meydana gelen yakınlık, tamamen maddî çıkarlar üzerine kurulmaktadır.
Böyle kardeşlerin mal mülk için birbirlerine ne kadar hasım oldukları
bilinmektedir. Kur’an’ın haber verdiği Evs ve Hazrec kabilelerinin aynı ırka
mensup kabileler olduğu bilinir. Bunların aralarına giren düşmanlık yaklaşık
120 sene devam eder. Neticede İslâm’ı kabul etmeleri sâyesinde ırk ve din
bakımından kardeş olurlar. Konuyla ilgili insanların dikkatini çeken Yüce Allah:
“Sen yeryüzünde olan her şeyi toptan harcasan, yine de onların kalplerini
birleştiremezdin. Fakat Allah onların aralarını bulup kaynaştırdı.”1584
buyurarak İslâm’ın nasıl bir rol oynadığını haber vermektedir. Buna göre,
insanlar arasında dostluğu kurmak, yüzünü Hakk’a ve onun peygamberine
çevirmekle mümkündür. Nerede dünya sevgisi birinci sırayı almışsa, orada
maddî çıkarlar, kin ve düşmanlık da ilk sırayı almıştır. Kur’an’ın önemle
üzerinde durduğu İslâm kardeşliğinin ve dünya barışının oluşması, İslâm’ın
istediği dostluk ve kardeşliğin ilk sırayı almasıyla mümkün görülür. Konuyla
ilgili Hz. Peygamber’in insanlara birtakım uyarıları bulunmaktadır. Bunlardan
ilki Kur’an’ın; doğru ve yanlışı, dost ve düşmanı tanımada mihenk taşı olmasıdır.
1585
KUR’ÂN-I KERIM’DE VELÎ VE VELÂYET (DOST VE DOSTLUK) KAVRAMI
“Velî” kelimesi, türevleriyle birlikte Kur’an’da toplam 232 yerde geçmektedir.
“Velî” kelimesi, Kur’an’da 24 âyette geçer. Velî’nin çoğulu olan “evliyâ”
kelimesi ise 62 yerde kullanılır. “Velâyet” kelimesi de iki âyette zikredilir. “Velî”
kavramı, Kur’ân-ı Kerim’de şu mânâlara gelir: Dost,1586 y ardımcı v e t araftar,
1587 hâkim/vâli/yönetici/sırdaş anlamında.1588 Kur’an, bu son anlamda
kullanılan velî ve evliyâ kavramlarını kullanırken; bazı âyetlerde yine hâkim/
vâli/yönetici/sırdaş anlamına gelen “bitâne” ve “meveddet” gibi değişik kavramları
da kullanır. 1589
Kur’ân-ı Kerim’de “velî” kelimesinin anlamlarını iki maddede toplayabiliriz.
a) Yandaş, taraftar, dost, b) Başkası adına onun işlerini yöneten yetkili. “Velâ-
1584 8/Enfâl, 63
1585 R. Kaya, a.g.e., s. 194-196
1586 2/Bakara, 257; 3/Âl-i İmrân, 68; 4/Nisâ, 45, 76, 119, 5/Mâide, 55 vd
1587 2/Bakara, 107; 3/Âl-i İmrân, 122; 4/Nisâ, 139; 5/Mâide, 51; 9/Tevbe, 71 vd
1588 2/Bakara, 282; 3/Âl-i İmrân, 28; 9/Tevbe, 23; 18/Kehf, 26; 60/Mümtehıne, 1 vd
1589 58/Mücâdele, 22; 3/Âl-i İmrân, 118
≈ 494 ≈
Ahmed Kalka n
yet” ve onun türevleri olan “velî” ve “mevlâ” kavramlarının Kur’an’da kullanıldığı
bütün yerlerde, dostluk, sırdaş, yardımcı, taraftar, hâkim, vâli, yönetici,
koruyucu, sahip ve gözeten, yol gösterici, aydınlatıcı, mürşid, şefaat eden,
koruyucu ve yücelten gibi sıfatlarla birlikte kullanılarak velâyetin mutlaka ilişkili
olacağı kavramlara dikkat çekilmiş olduğunu görürüz.
“Bilmez misin, göklerin ve yerin mülkiyet ve hükümranlığı yalnızca Allah’ındır.
Sizin için Allah’tan başka bir velî/dost ve bir yardımcı yoktur.” 1590
“Sen onların milletine/dinine uyuncaya kadar yahûdiler de hıristiyanlar
da senden asla râzı olmazlar. De ki: ‘Doğru yol, ancak Allah’ın yoludur.’
Sana gelen ilimden sonra eğer onların hevâlarına/arzularına uyacak olursan,
andolsun ki, Allah’tan sana ne bir velî/dost, ne de bir yardımcıvardır.”
1591
“Allah iman edenlerin velîsi (dostu ve yardımcısı)dır. Onları küfrün karanlıklarından
(kurtarıp iman) nûr(un)a çıkarır. Küfredenlerin dostları ise
tâğuttur. O da onları (insanî fıtratları olan İslâm’ın) nûrundan (ayırıp) karanlıklara
çıkarır. İşte onlar ateş ashâbıdır (cehennemliktir). Onlar orada
(bir daha çıkmamak üzere) ebedî kalıcıdırlar.” 1592
“Mü’minler mü’minleri bırakıp da kâfirleri velî/dost edinmesinler. Kim
bunu yaparsa Allah’tan ilişiği kesilmiş olur (artık O’ndan hiçbir şey beklemesin).
Ancak onlardan (gelebilecek bir zarardan) korunmanız (takıyye)
başkadır. Allah sizi kendisinin emirlerine karşı gelmekten sakındırıyor (Sakın
hükümlerine aykırı davranıp düşmanlarını velî edinerek O’nun gazabına
uğramayın). Dönüş, yalnızca O’nadır. De ki: ‘İçinizdekileri gizleseniz
de, açığa vursanız da Allah onu bilir. Göklerde ve yerde olanları da bilir.
Allah her şeye gücü yetendir.” 1593
“Hep birlikte Allah’ın ipine (İslâm’a, Kur’an’a) sımsıkı yapışın; parçalanmayın.
Allah’ın size olan nimetlerini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman
kişiler idiniz de O, gönüllerinizi birleştirmiş ve O’nun nimeti sâyesinde kardeş
olmuştunuz. Yine siz, bir ateş çukurunun tam kenarında iken oradan
da sizi O kurtarmıştı. İşte Allah size âyetlerini böyle açıklar ki doğru yolu
bulasınız.” 1594
1590 2/Bakara, 107
1591 2/Bakara, 120
1592 2/Bakara, 257
1593 3/Âl-i İmrân, 28-29
1594 3/Âl-i İmrân, 103
≈ 495 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
“Ey iman edenler! Sizden olmayanı dost, sırdaş edinmeyin. Onlar sizi
şaşırtmaktan, size fenâlık etmekten geri kalmazlar. Sıkıntıya düşmenizi
isterler. Öfkeleri ağızlarından taşmaktadır; sînelerinin gizlediği (içlerinde
sakladıkları düşmanlıkları) ise daha büyüktür. Size âyetlerimizi açıkladık,
eğer düşünürseniz.” 1595
“Mevlânız (Dost ve sahibiniz) Allah’tır. O, yardımcıların en hayırlısıdır.”
1596
“Allah, düşmanlarınızı sizden daha iyi bilir. Gerçek bir velî/dost olarak
Allah yeter, yardımcı olarak da Allah kâfidir.” 1597
“Münâfıklara, kendileri için acı bir azap olduğunu müjdele! Mü’minleri
bırakıp da kâfirleri velî/dost, taraftar edinenler, onların yanında izzet (güç,
onur ve şeref) mi arıyorlar? Bilsinler ki bütün izzet, yalnızca Allah’a aittir.”
1598
“Ey iman edenler! Mü’minleri bırakıp kâfirleri velîler edinmeyin. Kendi
aleyhinize Allah’tan apaçık olan kesin bir delil vermek mi istersiniz?” 1599
“Ey iman edenler! Yahûdileri ve hıristiyanları velî/taraftar, dost edinmeyin,
onlar birbirlerinin velîleridir/taraftarıdır. Sizden kim onları velî edinirse
o da onlardandır…” 1600
“Sizin velîniz, ancak Allah, (O’nun) Rasûlü, rukû’ ediciler olarak namaz
kılan ve zekâtı veren mü’minlerdir.” 1601
“De ki: ‘Gökleri ve yeri yoktan var eden, yedirdiği halde yedirilmeyen
Allah’tan başkasını mı velî/dost edineyim? De ki: ‘Bana müslüman olanların
ilki olmam emrolundu.’ Ve ‘sakın Allah’a şirk/ortak koşanlardan olma!’
(denildi.)” 1602
“Şüphesiz Biz şeytanları, iman etmeyenlerin velîleri/dostları kıldık.” 1603
1595 3/Âl-i İmrân, 118
1596 3/Âl-i Imrân, 150
1597 4/Nisâ, 45
1598 4/Nisâ, 138-139
1599 4/Nisâ, 144
1600 5/Maide, 51
1601 5 Mâide, 55
1602 6/En’âm, 14
1603 7/A’râf, 27
≈ 496 ≈
Ahmed Kalka n
“Sensin bizim Velîmiz! Bizi bağışla ve bize acı; Sen bağışlayanların en
iyisisin.” 1604
“Şüphesiz ki benim velîm/koruyucum, Kitabı indiren Allah’tır. Ve O,
bütün sâlihlere/iyilere de velîlik/koruyucu ve kollayıcılık eder.” 1605
“Kâfirler, inkâr edenler birbirlerinin dostlarıdır. Eğer siz aranızda dost
olmazsanız yeryüzünde büyük fesat/kargaşa, büyük bozgun ve fitne çıkar.”
1606
“Ey iman edenler! Eğer iman yerine küfrü beğenip tercih etmişlerse
babalarınızı ve kardeşlerinizi bile velî/dost kabul etmeyin. Sizden kim onları
dost edinirse, işte onlar zâlimlerin kendileridir.” 1607
“De ki: ‘Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, hısım akrabanız,
kazandığınız mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret,
hoşlandığınız meskenler (evler, konaklar, köşkler) size Allah’tan, Rasûlünden
ve Allah yolunda cihad etmekten daha sevgili ise, artık Allah emrini
getirinceye kadar bekleyin. Allah fâsıklar topluluğunu hidâyete erdirmez.”
1608
“Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar, birbirlerinin velîsidirler. İyiliği
(ma’rûfu) emrederler, kötülükten (münkerden) alıkorlar, namazı kılarlar,
zekâtı verirler, Allah’a ve Rasûlüne itaat ederler. İşte Allah onlara rahmet
edecektir. Allah daima Aziz’dir (üstündür), Hâkim’dir (hüküm ve hikmet
sahibidir).” 1609
“İyi bilin ki, Allah’ın velîlerine/dostlarına (evliyâullah), korku yoktur,
onlar mahzun da olacak değillerdir. Onlar, iman edenler ve takvâ sahibi
olanlar (Allah’tan korkup sakınanlar)dır. Müjde, dünya hayatında ve âhirette
onlarındır. Allah’ın sözleri için değişiklik yoktur. Işte büyük kurtuluş
budur.” 1610
1604 7/A’râf, 155
1605 7/A’râf, 196
1606 8/Enfâl, 73
1607 9/Tevbe, 23
1608 9/Tevbe, 24
1609 9/Tevbe, 71
1610 10/Yûnus, 62-64
≈ 497 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
“Sakın zulmedenlere en ufak bir meyil duymayın, aksi halde size ateş
dokunur. Sizin Allah’tan başka velîleriniz yoktur. Sonra (Allah tarafından
da) size yardım edilmez.” 1611
“Dünyada ve âhirette benim Velî’m (yardımcım ve işimi deruhde eden)
Sen’sin. Beni müslüman olarak öldür ve sâlihler arasına kat.” 1612
“İşte o gün, gerçek hükümranlık, çok merhametli olan Allah’ındır. Kâfirler
için ise, o pek çetin bir gündür. O gün, zâlim kimse ellerini ısırıp
şöyle der: ‘Keşke o peygamberle birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun
bana! Keşke falancayı dost edinmeseydim! Çünkü zikir (Kur’an) bana gelmişken
o, hakikaten beni ondan saptırdı. Şeytan, insanı (uçuruma sürükleyip
sonra) yapayalnız ve yardımcısız bırakmakta.” 1613
“İyilikle kötülük bir olmaz. Sen (kötülüğü) en güzel bir tavırla önle. O
zaman (görürsün ki) seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki
yakın bir dost oluverir. Bu (haslete) ancak sabredenler kavuşturulur. Buna
ancak (hayırdan) büyük pay sahibi olan kimse kavuşturulur.” 1614
“Allah’a ve âhiret gününe iman eden bir toplumun -babaları, oğulları,
kardeşleri yahut akrabaları da olsa) Allah’a ve Rasûlüne düşman olanlarla
dostluk ettiğini göremezsin. İşte onların kalbine Allah, imanı yazmış ve
katından bir ruh ile onları desteklemiştir. Onları içlerinden ırmaklar akan
cennetlere sokacak, orada ebedî kalacaklardır. Allah onlardan râzı olmuş,
onlar da Allah’tan hoşnut olmuşlardır. İşte onlar, hizbullahtır, Allah’ın
tarafında olanlardır. İyi bilin ki, kurtuluşa erecekler de sadece Allah’ın tarafında
olanlardır.” 1615
“Olur ki Allah sizinle düşmanlarınız arasında yakında bir dostluk meydana
getirir. Allah, gücü (her şeye) yetendir, çok bağışlayan, çok merhamet
edendir.” 1616
Kur’ân-ı Kerim’de Arapların İslâm’dan önceki dönemde birbirinin düşmanı
oldukları hatırlatılarak Allah’ın onların gönüllerini uzlaştırdığı ve böylece İs-
1611 11/Hûd, 113
1612 12/Yusuf, 101
1613 25/Furkan, 26-29
1614 41/Fussılet, 34-35
1615 58/Mücâdele, 22
1616 60/Mümtehine, 7
≈ 498 ≈
Ahmed Kalka n
lâm dini sâyesinde dost ve kardeş oldukları bildirilmiştir.1617 Kur’an’da sosyal
barış ve uzlaşma, “Mü’minler ancak kardeştir,”1618; “Mü’min erkekler ve
mü’min hanımlar birbirinin velîleri/dostlarıdır.”1619 gibi ifadelerle hükümlere
bağlandığı için müslümanlar arasında düşmanlığın zuhur etmesine yol açacak
tutum ve davranışların önlenmesi, kardeşlik ve dostluğun pekişmesi için
tedbirler getirilmiştir. Nitekim çeşitli maddî ve mânevî hakların korunmasına
yönelik ahlâkî, hukukî ve siyasî tedbirlerin öngörülmesi yanında;
toplumda düşmanlık duygularının kabarmasına yol açacak
kötülükler de yasaklanmıştır.
İslâm, kelime olarak, “barış” anlamına gelen “silm”, “selâm” ve “selâmet”-
le aynı kökü paylaşır. Dolayısıyla “İslâm”ın kelime olarak anlamlarından
biri de “barış”tır. Tüm insanlar, fitneyi terk edip Allah’ın dini olan
İslâm’a teslim olsalar, her taraf selâmete kavuşup tümüyle barış ve
kardeşlik hüküm sürer.
“Şüphesiz Biz şeytanları, iman etmeyenlerin dostları kıldık.”1620; “Allah,
düşmanlarınızı sizden daha iyi bilir. Gerçek bir dost olarak Allah yeter, bir
yardımcı olarak da Allah kâfidir.” 1621
Peygamber ve Onun Yolunu İzleyenler Dışındakileri Dost Kabul
Edenler, Âhirette Büyük Pişmanlık Duyacaklar: “İşte o gün, gerçek
hükümranlık, çok merhametli olan Allah’ındır. Kâfirler için ise, o pek çetin
bir gündür. O gün, zâlim kimse ellerini ısırıp şöyle der: ‘Keşke o peygamberle
birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana! Keşke falancayı dost
edinmeseydim! Çünkü zikir (Kur’an) bana gelmişken o, hakikaten beni
ondan saptırdı. Şeytan, insanı (uçuruma sürükleyip sonra) yapayalnız ve
yardımcısız bırakmakta.” 1622
O Gün Dostlar, Düşman Kesilecek: “Allah’a saygı duyup kötülükten
sakınanlar (müttakîler) müstesnâ olmak üzere, (dünyada iken kötülükte)
dost olanlar, o gün birbirlerine düşman kesilirler.” 1623
1617 3/Âl-i İmrân, 103
1618 49/Hucurât, 10
1619 9/Tevbe, 71
1620 7/A’râf, 27
1621 2/Bakara, 45
1622 25/Furkan, 26-29
1623 43/Zuhruf, 67
≈ 499 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Başta Yahûdiler Olmak Üzere Ehl-i Kitab’ın Çoğu, Kâfirlerle/
İnkârcı Ateistlerle Dostluk Ederler: “De ki: ‘Ey Kitab ehli! Dininizde
haksız yere haddi aşmayın. Daha önceden sapan, birçoklarını saptıran
ve yolun doğrusundan uzaklaşan bir topluma uymayın. İsrâiloğullarından
kâfir olanlar, Dâvud ve Meryem oğlu İsa’nın diliyle lânetlenmişlerdir. Bunun
sebebi, söz dinlememeleri ve sınırı aşmaları, taşkınlık yapmalarıdır.
Onlar, işledikleri kötülükten, birbirini vazgeçirmeye çalışmazlardı. Andolsun
yaptıkları ne kötüdür! Onlardan çoğunun, inkâr edenlerle dostluk
ettiklerini görürsün. Nefislerinin onlar için (âhiret hayatları için) önceden
hazırladığı şey ne kötüdür. Durum şu ki, Allah onlara gazab etmiştir ve
onlar azap içinde devamlı kalıcıdırlar. Eğer onlar Allah’a, Peygamber’e ve
Ona indirilene iman etmiş olsalardı, onları dost edinmezlerdi; fakat onların
çoğu fâsıktır/yoldan çıkmışlardır.” 1624
Tâğutları Velî/Dost Edinmek: “Allah iman edenlerin velîsi (dostu ve
yardımcısı)dır. Onları küfrün karanlıklarından (kurtarıp iman) nûr(un)a çıkarır.
Küfredenlerin dostları ise tâğuttur. O da onları (insanî fıtratları olan
İslâm’ın) nûrundan (ayırıp) karanlıklara çıkarır. İşte onlar ateş ashâbıdır
(cehennemliktir). Onlar orada (bir daha çıkmamak üzere) ebedî kalıcıdırlar.”
1625 Zulumât, yani karanlıklar, gözlerin eşyayı idrâk ve onun varlığını tespite
engel olduğu için küfre örnek olarak zikredilmiştir. Zira aynı şekilde küfür
de kalp gözlerinin imanın hakikatini ve kendi akıl ve ruh sağlığını idrâke engel
teşkil etmektedir.
Bu sebeple Allah, kullarına kendisinin mü’minlerin velîsi olduğunu, onlara
imanın hakikatini, yollarını ve kaynaklarını, delillerini gösterdiğini, onları hidâyete
erdirdiğini, küfrü gerektiren şeyleri giderip kalp gözlerinden karanlık
perdelerini kaldırarak kendilerini şüpheleri giderecek delillere muvaffak kıldığını
haber verir. Sonra, vahdâniyetini inkâr eden küfür ehlinden de haber
vererek; onların velîlerinin, yardımcı ve savunucularının, Allah’ı bırakarak tapındıkları
putlar ve kendisine şirk koştukları kimselerden ibaret tâğutlar olduğunu
ve bu tâğutların onları iman nurundan çıkararak basîretlerini kör edip
iman ışığının hakikatlerini, delil ve yollarını görmelerine engel olan küfrün
şüphe karanlıklarına iteceklerini ifade ederek tâğutların velî edinilmemesini
tâlim buyurmaktadır.
Tâğutlar, itikatlarına uygun olarak insanları sırât-ı müstakîmden çıkarır,
1624 5/Mâide, 77-81
1625 2/Bakara, 257
≈ 500 ≈
Ahmed Kalka n
karanlıklara çekerler. Çünkü onlar aydınlıkta iş yapmak istemezler. Her tuttuklarını,
aksine ve tersine sürüklerler. Devamlı karanlığa, gidilmedik çıkmaz
sokaklara giderler. Akıl, mantık ve ilmi sevmezler; düşünceyi suç sayarlar,
tefekküre giden yolları tıkarlar, fikirleri ve irâdeleri ifsâd eder, ahlâkları bozar,
ardına taktıkları kimseleri, içinden çıkılmaz belâlara sürüklerler. Allah’a iman
etmeyen kâfirler, tâğutlara küfür bile etseler, yani hiçbir kulpa yapışmayıp
kendi kendilerine kalmak isteseler bile, yeni tâğutların tasallutundan kurtulamayacak,
her durumda tâğutlara takılmaya mecbur olacaklardır. Çünkü
insanın toplumsuz, emirsiz, yasaksız yaşaması mümkün olmadığından Allah’ın
teklifini, Allah’ın emirlerini dinlemeyenler, kesinlikle tâğutların emirlerine
mahkûm olacaklardır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, mü’minlerden, kendisini
inkâr eden ve imanın hakikatini idrâke engel olan, dost edinmek sûretiyle
peşinden gidenleri küfrün karanlıklarına çekecek olan tâğutu velî edinmemelerini
istemektedir. Çünkü tâğutun velîlerinin kâfirler olduğunun haber verilmesi,
mü’minlerin Allah’ın koyduğu hudûdu aşan, kendilerini veya düzenlerini
Allah’ın nizamına alternatif olarak sunan tâğutları velî/dost kabul etmesi,
aklın ve mantığın da mümkün görmeyeceği bir çelişkidir. Çünkü “Allah, bir
insanın göğüs boşluğunda iki kalp yaratmamıştır.”1626 Kişi ya Allah’ı ve Allah’ı
sevenleri, Allah tarafından sevilenleri dost kabul edecek; ya da tâğutları
dost kabul ederek Allah’ın dostluğunu, yani mü’minliği kaybedecektir.
Allah’ın Düşmanlarını ve Mü’minlerin Düşmanlarını Dost Edinmek:
“Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları
dost edinmeyin. Onlar size gelen hakkı/gerçeği inkâr etmişken, onlara
sevgi gösteriyorsunuz. Hâlbuki onlar Rabbiniz olan Allah’a inandığınızdan
dolayı, Peygamber’i ve sizi yurdunuzdan çıkarıyorlar. Eğer siz Benim yolumda
savaşmak ve rızâmı kazanmak için çıkmışsanız, onlara nasıl sevgi
gösterirsiniz? Oysa Ben sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilirim.
Sizden kim bunu yaparsa, doğru yoldan sapmış olur. Şayet onlar sizi
ele geçirirlerse, size düşman kesilecekler, size ellerini ve dillerini kötülükle
uzatacaklardır. Zaten inkâr edip kâfir olmanızı istemektedirler.” 1627
Zâlimlerle Dostluk: Kur’an, hiç bir şekilde zâlimlerle dostluğa izin vermez.
“...Zâlimler için hiç bir velî/dost ve yardımcı yoktur.”1628; “...Onlar,
Allah’a karşı sana hiçbir fayda veremezler. Doğrusu zâlimler birbirlerinin
1626 3/Ahzâb, 4
1627 60/Mümtehine, 1-2
1628 42/Şûrâ, 8
≈ 501 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
dostlarıdır. Allah da takvâ sahiplerinin dostudur.”1629; “...Zâlimler hâriç (hiç
kimseye) düşmanlık ve saldırı yoktur.” 1630
Onursuz Kâfirleri Dost Edinenler, İzzet ve Şerefi Onların Yanında
mı Arıyor? “Münâfıklara, kendileri için acı bir azap olduğunu müjdele!
Mü’minleri bırakıp da kâfirleri dost edinenler, onların yanında izzet (güç,
onur ve şeref) mi arıyorlar? Bilsinler ki bütün izzet, yalnızca Allah’a aittir.”
1631; “Kim izzet ve şeref istiyorsa bilsin ki izzet ve şerefin hepsi Allah’ındır...”
1632; “...İzzet, üstünlük ancak Allah’ın, Peygamberinin ve mü’minlerindir.
Fakat münâfıklar bunu bilmezler.” 1633
Mü’minlerin Kâfirleri Velî/Dost Edinmesi: İslâm dini, insana, insan
olma hak ve hürriyetini en doğru ve âdil şekilde veren ve herkese insanca
muâmele edilmesini emreden ilâhî bir dindir. Bununla beraber bu dinin,
müslümanları gayr-ı müslimlerin bâtıl inanç ve sultası altına bırakmayacağı
da açıktır. Nitekim Kur’an, müslümanların, İslâmî nizama halel getirecekleri
ve müslümanları doğru yoldan saptıracakları endişesiyle sırlarına vâkıf olacak
şekilde gayr-ı İslâmî unsurlarla samimiyet kurup dost ve ahbap olmalarını
uygun görmemiştir.
“Allah’a ve âhiret gününe iman eden bir toplumun -babaları, oğulları,
kardeşleri yahut akrabaları da olsa) Allah’a ve Rasûlüne düşman olanlarla
dostluk ettiğini göremezsin. İşte onların kalbine Allah, imanı yazmış ve
katından bir ruh ile onları desteklemiştir...” 1634“Ey iman edenler! Eğer
iman yerine küfrü beğenip tercih etmişlerse babalarınızı ve kardeşlerinizi
bile velî/dost kabul etmeyin. Sizden kim onları dost edinirse, işte onlar
zâlimlerin kendileridir.”1635; “Mü’minler mü’minleri bırakıp da kâfirleri velî/
dost edinmesinler. Kim bunu yaparsa Allah’tan ilişiği kesilmiş olur (artık
O’ndan hiçbir şey beklemesin)...” 1636
Bu ve benzeri âyetler, çok net bir üslûpla, mü’min sayılmak için her çeşit
müşrik ve kâfiri velî edinmekten kaçınmanın şart olduğunu ifade etmektedir.
Allah sevgisiyle Allah düşmanlarının sevgisini kalbinde birleştirmesi mümkün
1629 45/Câsiye, 19
1630 2/Bakara, 193
1631 4/Nisâ, 138-139
1632 35/Fâtır, 10
1633 63/Münâfıkûn, 8ve yine bk. 10/Yûnus, 65
1634 58/Mücâdele, 22
1635 9/Tevbe, 23
1636 3/Âl-i İmrân, 28
≈ 502 ≈
Ahmed Kalka n
olmadığından kâfirleri velî edinmek mü’mine yakışmaz. Allah’ı seven, O’nun
düşmanlarına buğzetmek zorundadır. İmanla küfür arasında hiçbir yakınlık
ve ilişki yoktur. Âyetler, kâfir ve müşriklere karşı muhabbet ve samimî dostluk
gösterilmesine müsâade etmediği gibi, sorumluluğunu onlara bırakıp onları
yönetici kabul etmelerine de izin vermez. Allah Teâlâ, mü’minleri, Allah’ın
âyetlerini inkâr eden veya onlarla alay eden kâfirlerle birlikte oturmayı yasaklamakta1637
ve onların dünyadaki konforlarına ve servetlerine bakıp imrenmekten
de nehyetmektedir: “Sakın kendilerini denemek için onlardan bir
kesimi faydalandırdığımız dünya hayatının süsüne gözlerini dikme! Rabbinin
(âhiretteki) rızkı hem daha hayırlı, hem de daha süreklidir.” 1638
Kâfirleri dost kabul etmemek, onlarla devamlı kavgalı ve savaş şartları
içinde yaşamak değildir. Mü’minler, kâfirlere karşı güzel davranış, adâlet ve
ihsan ile hareket etmekten men edilemezler. Çünkü kâfirleri velî edinmemek
başka; onlara karşı hüsnü muâmele, adâlet ve ihsan ile hareket etmek daha
başka bir şeydir. Haklara riâyet, verilen sözde durmak, ciddiyet, merhamet
ve imanın gereği olan her çeşit güzel huylar müslümanın şiarıdır. Fakat
mü’minin her şeyden önce din ve imanında samimi olması gerekir. Allah’tan
başkasına nefsini teslim etmeyecek olan mü’minin, kendisini herhangi bir
sebepten dolayı kâfirlerin dostluğuna kaptırması, imanına ve ciddiyetine aykırıdır.
Dünyevî hususlarda kâfirlerle zâhiren güzel davranış ve insanî ilişkilerde
bulunmak haram değildir. Ama onlara meyletme, günahta yardım etme
ve onlara arka çıkma mânâsında kâfirleri velî/dost edinmek, meselâ akrabalık
sebebiyle bu tür yakınlık, küfrü icap ettirmese bile, haram kabul edilmiştir.
Çünkü bu anlamda kâfir kimseyi sevmek, bazen mü’mini onun yolunu güzel
görmeye ve dinine râzı olmaya cezbedebilir. Bu da onu İslâm’dan çıkarır.
“Mü’minler mü’minleri bırakıp da kâfirleri velî/dost edinmesinler...”1639
hitâbından maksat, onlarla her türlü dünyevî ilişkileri kesip devamlı düşmanca
davranmak değil; onların hükümranlıklarını ve yönetim şekillerini desteklemek,
müslümanların sırlarını onlara ifşâ ve müslümanların aleyhine onlarla
ittifak edecek şekilde gönül dostu olmak ve onların inançlarını benimsemekle
olur.
Mü’minlerle kâfirler arasındaki velâyet ilişkisini durum ve şartlara
göre mubah, haram ve küfür olmak üzere üç kategoride ele
almak mümkündür:
1637 4/Nisâ, 140
1638 20/Tâhâ, 131
1639 3/Âl-i İmrân, 28
≈ 503 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
1- Mubah sayılan ilişki: Kalben sevgi ve muhabbet beslemeksizin insan
olmaları hasebiyle dünyevî hususlarda zâhiren güzel ilişkilerde bulunmak
ve insan haklarına saygılı davranarak adâletle muâmele etmek.
2- Haram sayılan velâyet: Dinlerinin bâtıl olduğunu kabul etmekle
birlikte akrabalık veya kişisel muhabbet sebebiyle kâfirlerle karşılıklı olarak
yardımlaşmak, işbirliği yapmak ve onlara meyletmek şeklinde ortaya çıkan
velâyet, yani dostluktur. İşte bu durum, küfrü gerektirmese de şer’an yasaklanmıştır.
Zira bu çerçevede birbirleriyle ilişkiyi sürdürmek, bazen mü’minlerin
onların yolunu benimsemesine ve dinlerine rızâ göstermesine sebep
olabilir. Bu da neticede kendilerini dinlerinden çıkarabilir.
3- Küfrü gerektiren velâyet: Kâfirlerin dinlerini ve yaşantılarını benimseyip
kalben onlara sevgi ve muhabbet göstermek, mü’minlerin aleyhine
onlara arka çıkmak, mü’minlerin gizli ve mahrem sırlarını onlara ifşâ edecek
şekilde onları velî/dost edinmektir. Bu, onların küfrünü tasvip etmek ve ona
râzı olmak anlamına gelir. Küfrü tasvip ve küfre rızâ, küfür olduğundan, onlarla
bu çeşit velâyet/dostluk ilişkisi kurmak küfrü gerektirir. “Ey iman edenler!
Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin...
Ben sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilirim. Sizden kim bunu
yaparsa, doğru yoldan sapmış olur.”1640; “Sen, zikrimize iltifat etmeyen ve
dünya hayatından başka bir şey istemeyenlerden yüz çevir.” 1641
İman edenler, bütün dünya görüşlerini ve hayatlarını tanzim edecekleri
esasları Kur’an’dan almaları gerektiği gibi; sevgi, muhabbet, buğz ve nefret
ölçülerini de Kur’an’dan almak zorundadırlar. Allah’ın dini, tevhid dini olduğuna
göre mü’minin muhabbet ve dostluğu, yalnız bu dairenin içerisinde
cereyan etmelidir. Hem Allah’ı, hem de O’nun düşmanlarını sevmek, mantıkî
bir çelişkidir. 1642
Düşmanlıkta Aşırı Gidilmemesi, Düşman Bir Toplumun Bir Gün
Dost Olabileceği:“Olur ki Allah sizinle düşmanlarınız arasında yakında
bir dostluk meydana getirir. Allah, gücü (her şeye) yetendir, çok bağışlayan,
çok merhamet edendir.”1643Bu âyette Allah, düşmanlıkta aşırı gidilmemesini,
düşman bir toplumun, bir gün dost olabileceğini bildirmiştir. Nitekim
1640 60/Mümtehine, 1
1641 53/Necm, 29
1642 Mikdat Öccü, Kur’an’da Velî ve Velâyet, s. 95-96
1643 60/Mümtehine, 7
≈ 504 ≈
Ahmed Kalka n
Peygamber’in ve müslümanların can düşmanı olan Mekke ve çevresi müşriklerinin
çoğu sonradan İslâm’a girmişler, onların çocukları, Allah yolunda
cihad eden mü’minler olmuşlardır. Böylece âyette belirtilen ilâhî vaad gerçekleşmiştir.
Bizim için de aynı uyarı geçerlidir ve aynı netice mümkündür. O
yüzden müslümanlar, düşmanlarına karşı ölçülü olmaya, aşırı düşmanlıktan
sakınmaya, adâlet ve insafa yöneltilir.
Peygamberimiz (s.a.s.) de bu konuda şöyle buyurur: “Sevdiğini ölçülü
sev; bir gün düşmanın olabilir. Sevmediğine de ölçülü buğz et; bir gün
dostun olabilir.” 1644
Kişinin günah ve haksızlık yapmasına sebep olan her şey, düşman sayılır.
Kişi için en tehlikeli düşman ise dost gözüken düşmandır. Allah’a yaklaştıran
her şey mü’minin dostu, Haktan uzaklaştıran her şey de onun düşmanıdır.
Müslüman, eşi ve çocuklarıyla ayrıca iman kardeşliği oluşturmalı ki, onlarla
gönülden samimi bağ, candan sevgi oluşsun.
Düşmanı Yakın Bir Dost Haline Getirmek İçin Güzel Tavır: “İyilikle
kötülük bir olmaz. Sen (kötülüğü) en güzel bir tavırla önle. O zaman (görürsün
ki) seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki yakın bir dost
olur.”1645 Bu âyete göre kötülük, en güzel haslet ne ise onunla önlenmelidir.
Bu davranış, her kişinin değil; er kişinin yapabileceği özelliktir: “Bu (haslete)
ancak sabredenler kavuşturulur. Buna ancak (hayırdan) büyük pay sahibi
olan kimse kavuşturulur.”1646 Bu âyetlere göre müslümanların hareketleri
hasene (iyilik), kâfirlerinki ise seyyie (kötülük) şeklinde nitelendirilir. Fahreddin
Râzî, âyette geçen “(hayırdan) büyük pay sahibi olan kimse”leri, yüksek
ahlâkî erdemlere sahip kişiler olarak anlar ve bu âyetlerin, insanlara hakkı
kabul ettirmeye, onları düşmanlıktan vazgeçirmeye yönelik dâvet ve irşad
faâliyetlerinde sabır, sevgi ve hoşgörü ile davranmanın önemini ortaya koyduğunu
belirtir.1647
“Hep birlikte Allah’ın ipine (İslâm’a, Kur’an’a) sımsıkı yapışın; parçalanmayın.
Allah’ın size olan nimetlerini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman
kişiler idiniz de O, gönüllerinizi birleştirmiş ve O’nun nimeti sâyesinde kardeş
olmuştunuz. Yine siz, bir ateş çukurunun tam kenarında iken oradan
1644 Tirmizî, Birr 60
1645 41/Fussılet, 34
1646 41/Fussılet, 35
1647 Mefâtihu’l-Gayb, 41/Fussılet, 35 âyetinin tefsiri
≈ 505 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
da sizi O kurtarmıştı. İşte Allah size âyetlerini böyle açıklar ki doğru yolu
bulasınız.” 1648
“...İyilik ve takvâ (Allah’ın yasaklarından sakınma) üzerinde yardımlaşın;
günah ve düşmanlık üzerine yardımlaşmayın. Allah’tan korkun; çünkü Allah’ın
cezası çetindir.” 1649
“Ey iman edenler” Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları
dost edinmeyin. Onlar size gelen hakkı/gerçeği inkâr etmişken, onlara
sevgi gösteriyorsunuz. Hâlbuki onlar Rabbiniz olan Allah’a inandığınızdan
dolayı, Peygamber’i ve sizi yurdunuzdan çıkarıyorlar. Eğer siz Benim yolumda
savaşmak ve rızâmı kazanmak için çıkmışsanız, onlara nasıl sevgi
gösterirsiniz? Oysa Ben sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilirim.
Sizden kim bunu yaparsa, doğru yoldan sapmış olur. Şayet onlar sizi
ele geçirirlerse, size düşman kesilecekler, size ellerini ve dillerini kötülükle
uzatacaklardır. Zaten inkâr edip kâfir olmanızı istemektedirler.” 1650
Bu âyetlerde mü’minlere hitâben hem Allah’ın, hem de kendilerinin düşmanı
olan, Allah’tan gelen hakkı inkâr edenleri dost edinmemeleri, onlara
sevgi beslememeleri; şayet onlar mü’minlere gâlip gelseler, yaman düşman
kesilip elleriyle, dilleriyle mü’minlere zulmedecekleri ve onların inkâr etmelerini
isteyecekleri; âhirette akrabanın veya çoluk çocuğun bir faydası olmayacağı
belirtilmektedir.
HADIS-I ŞERIFLERDE VELÂYET/DOSTLUK
“Amellerin en faziletlisi Allah için sevmek, Allah için buğzetmektir.” 1651
“Dostunu/sevdiğini ölçülü sev; bir gün düşmanın olabilir. Sevmediğine
de ölçülü buğz et; bir gün dostun olabilir.” 1652
“İman ipinin (kulpunun) en güçlüsü, Allah için dostluk ve Allah için
düşmanlıktır. Yine Allah için sevmek ve Allah için nefret duyup buğzetmektir.”
1653
1648 3/Âl-i İmrân, 103
1649 5/Mâide, 2
1650 60/Mümtehine, 1-2
1651 Ebû Dâvud, 3, hadis no: 4599
1652 Tirmizî, Birr 60
1653 Mişkâtu’l-Mesâbih, hadis no: 5014; Süyûtî, el-Câmiu’s-Sağîr, 1/69, Taberânî, El-Kebîr
≈ 506 ≈
Ahmed Kalka n
“Kişi, dostunun dini üzeredir. İnsan kiminle dostluk kurduğuna dikkat
etsin!” 1654
“Üç konuda müslümanın kalbi kin tutmaz, hıyânet etmez: Amellerde
ihlâs, devlet adamlarına nasihat, cemaatten ayrılmama” 1655
“İnsan, sevdiği ile beraberdir.” 1656
“Kim, insanların kızması pahasına Allah’ı dost edinmekle O’nu râzı
ederse Allah o kimseyi insanların nazarında yüceltir. Kim de Allah’ın gazabına
rağmen insanları râzı ederse, artık onu Allah’ın azabından hiçbirşekilde
kurtarmak mümkün olmaz.” 1657
“Kim bir müşrikle ittifak yapar ve onunla birlikte ikamet ederse, o da
onun gibidir.” 1658
“Sakın zanna yer vermeyin; zira zan, sözlerin en yalanıdır. Tecessüs
etmeyin (gizli kusurları araştırmayın), rekabet etmeyin, hasetleşmeyin,
birbirinize buğzetmeyin, birbirinize sırt çevirmeyin. Ey Allah’ın kulları, Allah’ın
emrettiği şekilde kardeş olun. Müslüman müslümanın kardeşidir.
Ona zulmetmez, onu mahrum bırakmaz, onu tahrik etmez. Kişiye kötülük
olarak, müslüman kardeşini hakir görmesi yeterlidir. Her müslümanın
canı, malı, kanı ve ırzı diğer müslümanlara haramdır. Allah sizin sûret ve
kalıplarınıza bakmaz, fakat kalplerinize ve amellerinize bakar. Sakın ha,
birbirinizin satışı üzerine satış yapmayın. Ey Allah’ın kulları kardeş olun.
Bir müslümanın kardeşine üç günden fazla küsmesi helâl olmaz.” 1659
“Nefsim yedinde olan Allah’a yemin ederim ki, iman etmedikçe cennete
giremezsiniz. Birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olamazsınız.” 1660
“Müslüman, müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu tehlikede
yalnız bırakmaz. Kim kardeşinin ihtiyacını görürse, Allah da onun ihtiyacını
görür. Kim bir müslümanın sıkıntısını giderirse Allah da o sebeple
1654 Tirmizî, Zühd 45 hadis no: 2379; Ahmed bin Hanbel, 16/178
1655 İbn Mâce, Mukaddime, 18; Ebû Dâvud, İlim 10; Tirmizî, İlm 7; Ahmed bin Hanbel, 3/225
1656 Müslim, Birr 161
1657 Tirmizî, Zühd 64
1658 Ebû Dâvud, III/93, hadis no: 2787
1659 Buhârî, Nikâh 45, Edeb 57, 58, Ferâiz 2; Müslim, Birr 28-34; Ebû Dâvud, Edeb 40; Tirmizî, Birr
18
1660 Buhârî, Edeb 27; Müslim, Birr 66; Kütüb-i Sitte Terc. 10/133
≈ 507 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
onu kıyâmet gününün sıkıntısından kurtarır. Kim bir müslümanın ayıbını
örterse, Allah da onun ayıbını kıyâmet gününde örter.” 1661
DÜŞMANLIK VE DOSTLUK; TEVHIDIN GEREĞIDIR, İMANIN DIŞA
YANSIMASIDIR
Düşmanlık ve dostluk, “Lâ ilâhe illâllah”ın ayrılmaz bir özelliğidir. Dinin
temeli ve özü olan bu kelime, aynı zamanda dost ve düşmanlığı da belirler.
Dostluğun temeli sevgi, düşmanlığın temeli buğz ve kindir. Din de sevgi ve
buğzdur; kabul ve reddir. Bundan dolayı, kâfirlerle dostluk; Allah’ın dostluğunu
kaybettiren, O’nunla ilişiğinin kesilmesini gerektiren1662 büyük bir suç
olduğu gibi, dalâlettir/doğru yoldan sapmaktır1663, zâlimlerden olmaktır1664
ve kâfirler safına geçmek, “onlardan olmak”tır.1665 Allah’a düşmanlık yapanları,
Allah’ın düşmanlarını dost kabul etmek; Allah’ın düşmanlığını kazanmak
ve imanı küfre değişmektir. Kâfirleri düşman kabul edip onlardan uzak
durmak, İslâm akîdesinin bir parçasıdır. “Tâğutu reddedip (yaptığı olumlu
şeyleri) inkâr etmek” olmadan Allah’a iman, yeterli değildir, eksiktir, insanı
kurtarmaz. “Kim tâğutu inkâr edip Allah’a iman ederse, o kesinlikle
kopması mümkün olmayan sapasağlam bir kulpa sarılmıştır.”1666 Tâğuta
küfretmeyen, yani onu inkâr edip reddetmeyen kimse, asla mü’min olamaz.
Tâğut ise, Allah’tan başka, O’na alternatif olarak ortaya konan düşünce,
hayat görüşü, sistem, kişi veya şeytanlardır. Allah’ın dışında ve O’na rağmen
uyulan, kendisine tâbi olunan, arzulanan, ya da kendisinden çekinilip korkulan
her şeydir.
Kişi, tevhid kelimesini gönülden benimseyip diliyle ikrar etmekle, câhiliyye
ve şirk inançlarının tümünü reddettiğini, şuurlu bir şekilde onlardan
uzaklaştığını göstermektedir. Aynı şekilde, tevhidi benimsediği için, artık
câhiliyye insanından, her çeşit müşrikten de sevgi, bağlılık, itaat ilişkilerini
koparması, yani onlara dostluk sayılabilecek davranışlardan kaçınma sözü
vermiş olmaktadır. O, kendi safını ve cephesini belirlemiş olmaktadır. Allah’ın
ve O’nun sevdiklerinin tarafını tuttuğu için; kâfirlerden yüz çevirmek ve
1661 Ebû Dâvud, Edeb 46, hadis no: 4893; Tirmizî, Hudûd 3, hadis no: 1426; Kütüb-i Sitte Terc.
10/147; Benzer bir hadis için bk. Müslim, Zikr 38, hadis no: 2699; Kütüb-i Sitte Terc. 10/149
1662 3/Âl-i İmrân, 28
1663 60/Mümtehine, 1
1664 9/Tevbe, 23; 60/Mümtehine, 9
1665 5/Mâide, 51
1666 2/Bakara, 256
≈ 508 ≈
Ahmed Kalka n
onlarla ilişkiyi kesmek zorunluluğu hissedecektir. “Onun için sen zikrimize
(Kur’an’a) iltifat etmeyip sırt çeviren ve dünya hayatından başka bir şey
istemeyenlerden yüz çevir.” 1667
Allah’tan başka ilâh olmadığına dair şehâdetin ve tanıklığın gerçekleşmesi
için, kişi sevdiğini sadece Allah için sevecek, buğzettiğine de Allah için
buğzedecektir. Dost ve velî edindiği kimseyi Allah rızâsı için dost edinecek,
düşman kabul ettiklerini de, onlar Allah’a karşı oldukları için düşman tanıyacaktır.
Müslüman, Allah’ın sevdiklerini sevecek, O’nun gazab ettiklerine,
buğzettiklerine de buğzedecektir. Nerede bulunursa bulunsun, her çeşit
kâfire düşmanlık gösterecek, onun velâyetini tanımayacaktır. Bu kâfir, en
yakını/akrabası bile olsa, onu dost kabul edip sevemeyecektir.
Rasûlullah (s.a.s.) buyurmuştur ki: “İman ipinin (kulpunun) en güçlüsü,
Allah için dostluk ve Allah için düşmanlıktır. Yine Allah için sevmek ve
Allah için nefret duyup buğzetmektir.”1668 İbn Abbas şöyle der: “Kim Allah
için sever, Allah için buğzeder ve Allah için dostluk ve velâyet yetkisini kullanır,
Allah için düşmanlık beslerse, o kimse bu yaptıkları sâyesinde gerçekten
Allah’ın dostluğuna erişir (Allah’ın dostluğunu, velîliğini kazanmış olur). Bir
kimse de, bu nitelikleri taşımadığı sürece, ne kadar çok namaz kılıp oruç
tutsa da, imanın hazzına ve tadına erişemez. Çünkü böyle insanlarla olan
kardeşliğini (münâsebetini) sırf dünya ilişkilerine bağlamıştır. Böyle bir hal ise
kişiye asla hiçbir şey kazandıramaz.” 1669
Mü’min, bazı dünyevî ilişkiler kurmak, alış-veriş yapmak mecbûriyetinde
de olsa, yardımlarını da görse, hâkimiyetleri altında da
bulunsa, tüm kâfirleri sevilen dostlar edinmeyecektir. Kâfirleri düşman
kabul etmek, bazı görevleri yerine getirmeyi zorunlu kılar. Onları
düşman kabul eden kimse, kâfir ve münâfıklarıtaklit edemez,
onlara benzeyemez.Onlara benzeyen, onları yüceltmiş, onlardan
olmuş olur. 1670
Her din ve ideolojinin dostluk ve düşmanlık anlayışı kendine hastır:
Komünizmin, enternasyonalizmin, hümanizmin dost-düşman anlayışı
kendi bâtıl dinleri, yani ideolojileriyle ilgilidir. Kendi yoldaşları onlar için sı-
1667 53/Necm, 29
1668 Mişkâtu’l-Mesâbih, hadis no: 5014; Süyûtî, el-Câmiu’s-Sağîr, 1/69, Taberânî, El-Kebîr
1669 Hilyetü’l-Evliyâ, 1/312
1670 Tirmizî, hadis no: 2696
≈ 509 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
nır tanımaz dost; kendi ulusu, farklı ideolojiye mensupsa düşmandır. Nâzım
Hikmet’in deyişiyle “Vatanım rûy-ı zemîn, milletim nev-i beşer” anlayışı.
(Müslümanın vatanı, İslâm’ın hâkim olduğu yer, yani dâru’l-İslâm; milleti, bütün
Muhammed ümmeti, yani tüm müslümanlar olmalı.) Batı dünyasının ve
özellikle ABD’nin dostluğu düşmanlığı yok, çıkarları, ülke menfaatleri vardır.
Ama, bununla beraber, onları bizden ve hatta onlardan iyi tanıyan Rabbimiz’in
hükmü: “Onların milletine/dinine uymadıkça yahûdiler de hıristiyanlar
da senden asla râzı olmayacaklardır.”1671 Batıyı örnek almaya çalıştığı
halde ne batılı olabilen ne doğulu kalabilen ülkelerdeki dostluk-düşmanlık
anlayışı da kaypak mı kaypaktır. Tarih kitaplarına bile bu renksiz ve kimliksiz
bakış yansır. “Düşmanlar, ülkeyi işgal etti, düşmanlar şunları yaptı...” Ama,
düşmanların kim olduğu net değildir. Kurtarıcılar, ülkeyi düşmanlardan kurtardılarsa,
düşmanların işgal ettiğinde uygulayacakları kanun, ahlâk, eğitim
vb. icraat niye onlardan daha katı ve baskıcı şekilde uygulanır ve İslâm birinci
tehlike ve büyük düşman ilân edilir? Bu kimliksiz yaklaşım, hangi ülkelerle
dost, hangileriyle düşman olunduğu belli olmayacak zikzaklar çizen tavırları
getirir... Irkçı milliyetçilere göre dostluğun ölçüsünü kan belirleyecektir. Düşman
da başka ırklardır: “Türk’e Türk’ten başka dost yoktur!”, “her şey Türk
için, Türk’e göre, Türk tarafından!”, “Tanrı Türkü korusun!”
Mü’min için ölçü nettir: Allah için sevgi, Allah için buğz; Allah için dostluk
ve Allah için düşmanlık. Dost, gerçek Velî’ye, ölümsüz Dost’a bizi yaklaştıran;
düşman da, bizi O’ndan uzaklaştırandır. Allah’ı gerçek anlamda “tek
dost” kabul eden, hiç O’nun düşmanlarını, O’na dost olamayanları sevebilir
mi?! “Ey iman edenler! Sizden kim dininden dönerse (bilsin ki) Allah, sevdiği
ve kendisini seven, mü’minlere karşı alçak gönüllü (şefkatli), kâfirlere
karşı onurlu ve zorlu bir toplum getirecektir. (Bunlar) Allah yolunda cihad
ederler ve hiçbir kınayanın kınamasından korkmazlar (hiç kimsenin kınamasına
aldırmazlar). Bu, Allah’ın dilediğine verdiği lütfudur. Allah’ın lütfu
ve ilmi geniştir.”1672; “Muhammed Allah’ın rasûlü/elçisidir. Beraberinde
bulunanlar da kâfirlere karşı çetin (şiddetli), kendi aralarında ise merhametlidirler...”
1673
Günümüz müslümanlarının önemli bir kesimi, dostluk ve düşmanlıktaki
ölçüyü unutup farklı görüşteki müslümanlara düşman gibi davranıp onları
itiyor; kendilerine şimdilik dokunmayan ılımlı kabul ettikleri kâfirlere sempati
1671 2/Bakara, 120
1672 5/Mâide, 54
1673 48/Fetih, 29
≈ 510 ≈
Ahmed Kalka n
besleyerek dost gibi yaklaşabiliyor. İctihadî yorumlar ve göreceli doğrular,
grup taassubundan dolayı mutlak doğru kabul edilip farklı müslümanlara
düşmanca tavırlar, şiddetli eleştiriler, hatta haksız tekfirler ve onlarla dostluğa
tenezzül etmemeye varan bağnazlıklar sergilenebiliyor. Bütün müslümanlarla
samimi olmayabiliriz; ama samimi olduklarımız, mutlaka samimi
müslümanlardan olmalı. Bütün kâfirlerle ilişkimizi koparmayabiliriz, ama onlarla
gönül dostu olmamız onlardan olmak, onların dinine girmek kabul edilmeli.
Dost, imandaştır, gönüldaştır, fikirdaştır çünkü. “Kişi, dostunun dini
üzeredir.” 1674
Ve dostluk, sevgi kuru bir iddia değildir. Allah’a dost olmak, Allah’ı
sevmek, davranışla isbatlanmadıkça, kuru bir iddiadan, insanı kurtarmayan
bir avuntudan ibarettir. Allah’la ve müslümanlarla dost olduğumuzu,
dillendirmekten öte davranışımızla göstermeliyiz. “Rasûlüm! De ki:
‘Eğer Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki, Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı
bağışlasın.”1675 Düşmanlık da dostluk da; bedeli olan, ispatlanması gereken
bir bağlılık ya da red; ilişki veya bağları koparmaktır. “Allah size imanı
sevdirmiş ve onu gönüllerinize süslemiş, sindirmiştir. Küfrü, fıskı ve isyanı
da size çirkin göstermiştir. İşte doğru yolda olanlar bunlardır.”1676; “Hep
birlikte Allah’ın ipine (Kur’an’a, İslâm’a) sımsıkı yapışın; parçalanmayın.
Allah’ın size olan nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman kişiler
idiniz de O, gönüllerinizi birleştirmişti ve O’nun nimeti sâyesinde kardeş
olmuştunuz. Yine siz bir ateş çukurunun tam kenarında iken oradan da
sizi O kurtarmıştı.” 1677
Sevgi ve dostluğun gerekleri vardır. Bunları şöyle sayabiliriz: Allah için
yardım, ikram, saygı, gerek kalple ve gerek dış görünüş ve tavırlarla kişinin
sevdiğiyle beraber olması. Hayatın zorluklarına ve kâfirlerin baskılarına karşı
ona destek olup moral vermek, onu küfre ve kâfirlere karşı güçlü ve hâkim
kılmak, üzüntüsüne ve sevincine ortak olmak. Allah’ı sevmek ve Allah’la dost
olmak demek; Allah’ın dostlarını sevmek, onlara yardımcı olmak, onların yanında
yer almak, Allah’ın dinine yardım etmek demektir.
“Kişi, dostunun dini üzeredir. İnsan kiminle dostluk kurduğuna dikkat
etsin!” 1678
1674 Tirmizî, Zühd 45; Ahmed bin Hanbel, 16/178
1675 3/Âl-i İmrân, 31
1676 49/Hucurât, 7
1677 3/Âli- İmrân, 103
1678 Tirmizî, Zühd hadis no: 2379; Ahmed bin Hanbel, 16/178
≈ 511 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Kur’an, dostlukları ve dostları ikiye ayırır: Allah’ın dostları ve şeytanın
dostları. Her insan, bu iki sınıftan birine mensuptur. Allah’ın
velîsi/dostu, yani “evliyâullah” ol(a)mayan, mutlaka şeytanın velîsi/
dostu, yani “evliyâu’ş-şeytan”dır; üçüncü bir grup yoktur.“Allah iman
edenlerin velîsi (dostu ve yardımcısı)dır. Onları küfrün karanlıklarından
(kurtarıp iman) nûr(un)a çıkarır. Küfredenlerin dostları ise tâğuttur. O da
onları (insanî fıtratları olan İslâm’ın) nûrundan (ayırıp) karanlıklara çıkarır.
İşte onlar ateş ashâbıdır (cehennemliktir). Onlar orada (bir daha çıkmamak
üzere) ebedî kalıcıdırlar.”1679; “İman edenler Allah yolunda savaşırlar.
Kâfir olanlar da tâğut yolunda savaşırlar. (Ey mü’minler!) siz şeytanın evliyâsı
(velîleri, dost ve yandaşları, ordusu olan kâfirlerle) savaşın. Şüphesiz
şeytanın hilesi zayıftır.” 1680
“Eğer onlar Allah’a, Peygamber’e ve ona indirilene iman etmiş olsalardı,
onları (müşrik, kâfir, hıristiyan, yahûdi ve münâfıkları) dost edinmezlerdi.
Fakat onların çoğu fâsıktır, yoldan çıkmışlardır.”1681; “...İçinizden
onları dost tutanlar, onlardandır!”1682 Kâfirleri dost kabul etmek, iman
ile çelişmektedir.Hem iman, hem de onları dost edinme olayı, ikisi
beraber bir kalpte toplanamazlar.İman, onları dost edinmemeyi gerektirmektedir.
Düşmanlık ve dostluğun imanla ilgisi değerlendirilmediğinden,
bugün müslümanların çoğunluğu açısından dost-düşman
karışmış, düşmanlarının oyununa gelen müslüman yığınlar,
bunca zararlarına rağmen hâlâ Allah’ın düşmanlarının ve kendisinin
düşman olması gerekenlerin yardımcısı, destekleyicisi, emrindeki
memuru, hizmetçisi, kulu-kölesi, askeri... olabilmektedir. “Müslümanım!”
diyen nice insan, kâfirlerin koyduğu küfür kanunlarına, onların ortaya
attığı felsefî düşünce ve dünya görüşlerine, ideolojilerine sevgi besleyebilmekte,
onlara gönül rızâsıyla uyup teslim olabilmekteler. Hanımlarını, kâfirlerin
hanımlarına benzetebilmekte, onlar gibi giyinmelerini (soyunmalarını)
ilericilik ve çağdaşlık kabul edebilmekteler. Allah ve Rasûlü’yle savaş demek
olan fâiz1683 olmaksızın ticarî hayatı düşünememekteler...
Bazı kâfirlere, dost olmanın ötesinde, hatta hayranlık duyanlar, destekleyip
alkışlayanlar, onları velî kabul ederek seçip işbaşına getiren, yetki verenler,
onların izini takip eden, itaat eden, onları örnek alanlara ne demeli!?
1679 2/Bakara, 257
1680 4/Nisâ, 76
1681 5/Mâide, 81
1682 5/Mâide, 51
1683 2/Bakara, 279
≈ 512 ≈
Ahmed Kalka n
Keler deliğine girseler bile onlara imrenip taklit etmeye çalışan, onları model
kabul edip modalarına uyanlara nasıl bir sıfat bulmalı!?
“(İnançta ve amelde) Bizden başkasına benzeyen Bizden değildir.”1684
diyen Rasûl’ün onları reddettiğini, daha doğrusu onların bu davranışlarıyla
Rasûl’ün yolunu reddetmiş olduklarını görmek zorundayız. Bu tesbit, câhil
müslümanları dışlayıp tekfir etmek, onları kendi hallerine terketmek için
değil; muhâtaplarımızı tanımak, hastalığı teşhis edip tedavi için bize çok
şeyler düştüğünü, görevimizin ve sorumluluğumuzun çok büyük olduğunu
kabullenmek için olmalı. Bu değerlendirme, konum tesbiti açısından önemli;
çevremizde bize ve yakınlarımıza da sirâyet etme ihtimali olan bulaşıcı şirk
mikroplarının tanınması ve tedbir alınması için...
Gerçek mü’min, İslâm şahsiyetini ve müslüman kimliğini yüce ve aziz tanımak,
bütün kâfirleri ve münâfıkları zelîl/aşağılık bilmek; bu sebeple onlara
karşı onurlu ve zorlu olmak mecbûriyetindedir. “İzzet (yücelik, kuvvet ve hâkimiyet)
yalnız Allah’ın, O’nun Peygamberinin ve gerçek mü’minlerindir.
Ne var ki, münâfıklar bu gerçeği bilmez, anlayamazlar.”1685 Mü’min, İslâm
şahsiyetinin yüceliğine inanmak zorunda olduğu gibi, bütün kâfirlerin aşağılık
olduklarına, hayvanlardan daha sapık ve pislik olduklarına inanmakla da
yükümlüdür. “(Ey Peygamber!) Sen onların çoğunluğunu (Hakkı) dinler,
akıllarını kullanır mı sanırsın? Onlar ancak hayvanlar gibidirler; hatta yolca
daha da sapıktırlar.”1686“Ey iman edenler! Müşrikler ancak bir pisliktir...”
1687
“Allah’a ve âhiret gününe iman eden bir toplumun -babaları, oğulları,
kardeşleri yahut akrabaları da olsa) Allah’a ve Rasûlüne düşman olanlarla
dostluk ettiğini göremezsin. İşte onların kalbine Allah, imanı yazmış ve
katından bir ruh ile onları desteklemiştir. Onları içlerinden ırmaklar akan
cennetlere sokacak, orada ebedî kalacaklardır. Allah onlardan râzı olmuş,
onlar da Allah’tan hoşnut olmuşlardır. İşte onlar, hizbullahtır, Allah’ın tarafında
olanlardır. İyi bilin ki, kurtuluşa erecekler de sadece Allah’ın tarafında
olanlardır.”1688 Bu âyet-i kerime, Allah taraftarlarıyla şeytan yandaşları
arasında tam ve kesin bir ayrılığın olması gerektiğini ortaya koymuş oluyor.
Mü’minin her türlü câzibeden ve her çeşit tarafgirlikten sıyrılarak müslümanların
safında yer alması, bir tek kulpa sarılması ve bir tek ipe bağlanması
1684 Tirmizî, hadis no: 2696; Mişkâtu’l-Mesâbih, hadis no: 5347
1685 63/Münâfıkûn, 8
1686 25/Furkan, 44
1687 9/Tevbe, 28
1688 58/Mücâdele, 22
≈ 513 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
gerekir. İslâm’ın olduğu yerde ırkçılık, nesebcilik, akraba savunuculuğu, aile
asabiyeti ve yakınlık dâvâsı yok; vatan, cins, asabiyet ve kavmiyetçilik, bölgecilik
vb. bir şey yok. Allah’ın istediği şeylerin dışında hiçbir şeyi tabulaştırmak
yok. Sadece ve sadece akîde ve onun bayrağı altında durmak vardır.
Kâfirlerle dostluk kurmanın tehlikesi bütün müslümanlaradır.
Böyle bütün müslümanlara zarar getiren bir olay, bir kimsenin sadece
kendisinin kâfir olmasından da büyük bir tehlike ortaya koyar.
Birinin zararı, topyekün müslümanlara iken, diğerinin sadece kendisinedir.
Kâfirlere karşı olan dostluğun özellikleri şunlardır: Kâfirlerin
küfrüne rızâ göstermek, onları tekfir etmemek, onların bâtıl
dünya görüşlerini tasdik etmek, onları velî, yani dost ve yönetici
olarak kabul etmek, onları işbaşına geçirmek, onları sevmek, onlara
uyup itaat etmek. İşte bütün bunlar, kişinin kâfirleri dost kabul
ettiğini, yetkisini onlara verdiğini göstermektedir. Kişi, dostluk,
sevgi ve rızâyı kâfirlere gösterirse, bu küfrü gerektirir. Şayet sevgi
ve rızâ, mü’minlere karşı ise, bu da imanın gereğidir.
İman, kabul etmeye ve sözleşmeye dayalı bir dostluk simgesidir. Bunun
neticesi de Yaratıcı’ya teslim olmaktır. Bu teslimiyet, ahd, mîsak ve velâ kavramlarıyla
ifade edilir. İnsan, dostunu ve düşmanını tanımak zorundadır. Hz.
Âdem ve Havvâ’ya, yaratıldıkları ilk zamanlarda Allah düşmanlarını tanıttı,
onları uyardı. “Muhakkak bu (İblis) sana ve zevcene düşmandır. Sakın sizi
cennetten çıkarmasın; sonra zahmet çekersin. Çünkü senin acıkmaman
ve çıplak kalmaman ancak burada mümkündür ve sen burada susamazsın
ve sıcaktan bunalmazsın.”1689İnsanın ilk yanlışı, düşmanını dost zannetmesiyle
oldu; İnsanın cenneti kaybetmesinin sebebi, düşmanına karşı
tedbir almayışı, onun hile ve tuzaklarına kanmasıdır. Bırakın insanı, hayvanlar
bile düşmanlarını bilir; kendisini ve neslini düşmanından korumaya çalışır. Bir
tavuk, özellikle yavrusunu düşmanından sakınmak için, nasıl fedâkârlık ve
kahramanlık yapar, gözleyenler bilir.
Dostluk-düşmanlık konusunda hatırımızdan çıkarmamamız gereken
özelliklerden biri de, “gâvurun atına binen, onun kılıcını kuşanır” atasözünün
ve “bugün yardım alan, yarın emir alır” vecîzesinin gerekleridir. Hırsızı yakaladığımızı
zannederken, hırsız tarafından yakalanan konumuna düşmemeli,
ava giderken kendimiz avlanmamak için tedbirler almalıyız.
1689 20/Tâhâ, 117-119
≈ 514 ≈
Ahmed Kalka n
Velîliği Gerekli Olanlar: Müslümanlar Allah’ı, O’nun elçisini ve mü’minleri
velî/dost olarak bilmek zorundadırlar. Allah’ı, Peygamberi ve mü’minleri
velî edinenler “hizbullah/Allah taraftarı” ünvânını kazanırlar ve onlar şüphesiz
bâtıl taraftarlarına karşı üstün gelirler. Velâyet gerçeğini anlamış olan iman
sahibi kimse, gerçek ve değişmez velî olarak Allah’ı tanır.1690 Bu şuura eren
bir mü’min, Allah’ın dışındaki kimselerle kuracağı dostlukta hareket noktası
Allah’a ait velîlik ölçüsüdür. Yani o, Allah’a velî olanlarla velîlik bağını kurar,
ama Allah’ın düşmanlarına velî gözüyle bakamaz.
Kur’an, mü’minlerin dostlarını (velîlerini) şöyle açıklıyor: “Sizin velîniz, ancak
Allah, (O’nun) Rasûlü, rukû’ ediciler olarak namaz kılan ve zekâtı veren
mü’minlerdir.”1691 Velâyet, her şeyden önce bir iman, duygu ve birbirine
destek olma beraberliğidir. Bundan dolayı bütün müslümanlar karşılıklı velî
olmak durumundadırlar. Bunun ilk örneğini sahâbe toplumunda görüyoruz.
İman edip Allah için hicret eden Muhâcirler ile onlara yardım eden Ensar
birbirlerinin velîsidirler. 1692
“Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar, birbirlerinin velîsidirler. İyiliği
(ma’rûfu) emrederler, kötülükten (münkerden) alıkorlar, namazı kılarlar,
zekâtı verirler, Allah’a ve Rasûlüne itaat ederler. İşte Allah onlara rahmet
edecektir. Allah daima Aziz’dir (üstündür), Hâkim’dir (hüküm ve hikmet
sahibidir).”1693 Müslümanlar nerede olurlarsa olsunlar, İslâm’ı ihlâsla yaşayan
takvâ sahibi mü’minlerle velî/dost olmak zorundadırlar. Bu tavır imanın
gereğidir.
Velî Edinilmesi Yasak Olanlar: Allah’ı bırakıp, ya da O’nun yanında
özellikle kendisine kulluk yapma anlamında velîler (putlar) bulmak câiz değildir.
Böyle yapanlar Allah’a şirk koşmuş olurlar. Allah’tan başkalarını velî
(dost-yardımcı) tutanların hali örümceğin yuvasının durumuna benzer. Örümceğin
yuvası hem çok zayıftır hem de emniyetli değildir.1694 Müslümanlar
da insanlardan bazılarını velî (dost-yardımcı) edinemezler. Çünkü Rabbimiz
müslümanlarla diğer insanlar arasında olması gereken velâyetin sınırlarını
çiziyor, mü’minlere kimden fayda, kimden de zarar geleceğini haber veriyor.
Kur’an, İslâm’a karşı mücâdele eden ve müslümanlara düşmanlık bes-
1690 3/Âl-i İmrân, 68
1691 5 Mâide, 55
1692 8/Enfâl, 72
1693 9/Tevbe, 71
1694 29/Ankebût, 41
≈ 515 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
leyen kitap ehlinin velî/dost ve sırdaş edinilmesini yasaklıyor.1695“Ey iman
edenler! Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden dininizi alay ve oyun
(konusu) edinenleri ve kâfirleri velî olarak tutmayın. Ve eğer inanıyorsanız,
Allah’tan ittika edin (korkup sakının).”1696; “Ey iman edenler! Yahûdileri ve
hıristiyanları velî edinmeyin, onlar birbirlerinin velîleridir. Sizden kim onları
velî edinirse o da onlardandır…” 1697
Müslümanlar, kendi din kardeşlerini bırakıp Kur’an’ın kâfir dediği kimseleri
velî/dost edinemezler.1698 Hatta mü’minler, küfrü imana tercih eden,
İslâm’dan yüz çeviren ana babaları bile olsa onları velî edinemezler.1699“Ey
iman edenler! Mü’minleri bırakıp kâfirleri velîler edinmeyin. Kendi aleyhinize
Allah’tan apaçık olan kesin bir delil vermek ister misiniz?” 1700
Kur’an, şeytanın da velî edinilmesini yasaklıyor. Onu velî edinen şüphesiz
büyük zarara uğrar.1701 Onu velî edinenler Kıyâmet gününde ondan başka
velî (yardımcı) bulamazlar.1702 Şeytan ancak iman etmeyenlerin velîsidir.1703
Üstelik şeytanlar kendi velîlerine (dostlarına) mü’minlerle mücâdele etsinler
diye telkinde bulunurlar. Mü’minler, şeytanların dostlarına itaat ederlerse
müşriklerden olurlar. 1704
Hiç bir faydası ve zararı olmayan putları velî haline getiren müşrikler büyük
bir yanılgı içerisindedirler.1705 Putları velî edinenler, onların şefaatlerini,
yardımlarını ve desteklerini beklerler.1706 Buradan hareketle denilebilir ki, putlardan
ilâhî yardım, destek ve sevgi, yakınlık ve iyilik beklemek, onları tanrı
haline getirmenin göstergesidir. Allah’a ‘Velî’ denilmesi, tıpkı O’na ‘Rab’ denilmesi
gibidir. Çünkü ilâhî yardım, destek, dostluk, yakınlık ancak O’ndan
gelir, O, bütün insanların işlerinin velîsidir. Bu anlamda velâyet hakkı sadece
O’nundur.
1695 5/Mâide, 80-82
1696 5/Mâide, 57
1697 5/Maide, 51
1698 3/Âl-i İmrân, 28; 18/Kehf, 102 vd.
1699 9/Tevbe, 23
1700 4/Nisâ, 144
1701 4/Nisâ, 119
1702 16/Nahl, 63
1703 7/A’râf, 27
1704 6/En’âm, 121
1705 13/Ra’d, 16
1706 22/Hacc, 13; 39/Zümer, 3
≈ 516 ≈
Ahmed Kalka n
Tapınılmak için uydurulan tanrılar, ya da kendini tanrı yerine koyan, Allah’ın
hükümleri yerine kendi ilkelerini uygulayan tâğutlara velî/dost gözüyle
bakılamaz. “Allah, mü’minlerin velîsidir (dostu ve yardımcısıdır). Onları
karanlıklardan nûra çıkarır. Küfredenlerin velîleri ise tâğuttur. O da onları
nûrdan karanlıklara çıkarır. İşte onlar ateşin (cehennemin) arkadaşıdırlar,
orada devamlı kalıcıdırlar.” 1707
Allah’ın gazap ettiği topluluklarla da velâyet bağı kurulamaz. Çünkü onlar
yaptıkları büyük hatalarla yoldan çıkmışlardır ve Allah’ın gazabını hak etmişlerdir.
1708 Müslümanların düşmanı oldukları gibi, Yüce Allah’ın ve O’nun
dininin de düşmanı olan müşrik kimselere velî olunmaz. Allah rızası için yola
çıkmış mü’minler, haktan ayrılmış bu gibilere velî/dost gözüyle bakamazlar.
1709 Dinde ikiyüzlü davranan münâfıklar da müslümanlara velî olamazlar.
Mü’minler, çevrelerinde münâfıkların zararlı faaliyetlerini gördükleri, onların
müslümanları aldatıp çıkar sağladıklarını bildikleri halde onları velî/dost edinemezler.
Toplumun velâyetini, yani yönetim yetkisini bu iki dinli kimselere
emanet edemezler. 1710
Farsça’da “seven, sevgili, yâr” anlamındaki “dost” kelimesinden dilimize
geçen dostluk, İslâmî literatürde sadâkat, uhuvvet, meveddet, sohbet gibi
değişik kelimelerle ifade edilmiş, ayrıca “velî” ve “rafîk” kelimeleri başka anlamları
yanında, dost mânâsında da kullanılmıştır. Kur’ân-ı Kerim’de bu anlamda
en çok geçen kelime, “velî”dir. İnsanlar arasındaki samimiyet ve sevgiye
dayalı bağlılık haline dostluk diyoruz. Kur’ân-ı Kerim’de dostluk, bütün
mü’minlerin şiarı ve özelliği olarak gösterilir: “Mü’min erkekler ve mü’min
hanımlar birbirlerinin dostudurlar.”1711 Dostluk, ancak Allah içindir. İslâm
dışı bir gâye için dostluk kurulmamalıdır. “Sizin dostunuz Allah, O’nun elçisi
(Hz. Muhammed) ve iman edenlerdir.”1712 Dostlukların kurulmasında kan
bağı yerine inanç birliğinin esas alınması gerekir: “Ey iman edenler! Eğer
iman yerine küfrü beğenip tercih etmişlerse babalarınızı ve kardeşlerinizi
bile velî/dost kabul etmeyin. Sizden kim onları dost edinirse, işte onlar
zâlimlerin kendileridir.” 1713
1707 2/Bakara, 257
1708 6/Mümtehıne, 13; 58/Mücâdele, 14-15
1709 60/Mümtehıne, 1-2
1710 4/Nisâ, 88-91
1711 9/Tevbe, 71
1712 5/Mâide, 55
1713 9/Tevbe, 23
≈ 517 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Allah’ın iman edenlerin dostu olduğunu bildiren âyetlerin çoğunda “velî”
kelimesinden sonra “nasîr”, “şefî’”, “vaak”, “hamîd” , “mürşid” gibi sıfatlara
veya benzer mânâlar ihtivâ eden ifadelere yer verilerek dostun sevdiği için
bir yardımcı, koruyucu, kurtarıcı, yüceltici, iyiliğe yöneltici olması, bu şekilde
dostluğun sevgiye dayanması ve pratik ahlâkî sonuçlar doğurması gerektiğine
işaret edilmiştir. Mü’minlerin kardeş olduğu,1714 vaktiyle onlar birbirine
düşman iken Allah’ın gönüllerini kaynaştırmasıyla dost ve kardeş olduklarını1715
bildiren âyetler de geniş kapsamlı dostluğun önemini anlatmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim’de yine dostluk anlamında kullanılan “hulle” kelimesi, sözlüklerde
genellikle “kalbin derinliklerine nüfuz ederek kökleşen engin dostluk”
şeklinde açıklanmaktadır. Allah’ın Hz. İbrâhim’i dost (halîl) edindiğini,1716
âhirette zâlimlerin “keşke falanı dost edinmeseydim!”1717 şeklindeki pişmanlığını
anlatan âyetlere göre hulle kelimesi, ilgili diğer terimlerden daha dar
kapsamlı, fakat daha içten, güçlü bir dostluğu ifade etmektedir.
Hadis-i şerifteki “Kişi, dostunun (halîl) dini üzeredir.”1718 ifadesi, dostluğun
ancak ahlâkî, psikolojik vb. yönlerden uyuşabilenler arasında kurulabileceği
şeklindeki görüşün özlü bir ifadesidir. İnsanların farklı tabiat ve
karakterlerde yaratılmış olmasının bu uyuşma ve kaynaşmadaki rolünü belirten
“Ruhlar bir araya getirilmiş gruplar gibidir; tanışıp uyuşanlar birleşir,
uyuşmayanlar ayrılır.”1719 meâlindeki hadis, dikkat çekicidir. 1720
Kur’an, kâfirleri dost edinmeyi yasaklar: “Mü’minler, mü’minleri bırakıp
da kâfirleri dost edinmesinler. Kim böyle yaparsa Allah’tan ilişiği kesilmiş
olur, artık Allah’tan hiçbir şey beklemesin. Ancak onlardan (kâfirlerden
gelebilecek tehlikelerden) sakınma haliniz (takıyye) başkadır. Allah, kendisine
karşı (gelmekten) sizi sakındırıyor. Dönüş, yalnızca O’nadır. De ki:
‘İçinizdekileri gizleseniz de, açığa vursanız da Allah onu bilir. Göklerde ve
yerde olanları da bilir. Allah her şeye gücü yetendir.”1721 Müfessir Beyzavî,
bu âyetin tefsirinde şöyle diyor: Eğer kalplerinizde kâfirlere karşı bir sevgi ve
dostluk meyli varsa, onu saklasanız da, açığa vursanız da Allah bilir. Zira
göklerde ve yerde olan her şeyi bilen Allah, elbette sizin gizlinizi de âşikârınızı
da bilir. Ayrıca O, kâfirlere dost olmanızı yasaklamasına rağmen, yine de
1714 49/Hucurât, 10
1715 3/Âl-i İmrân, 103
1716 4/Nisâ, 125
1717 25/Furkan, 28
1718 Tirmizî, Zühd 45, hadis no: 2379; Ahmed bin Hanbel, 16/178
1719 Buhârî, Enbiyâ, 3; Müslim, Birr 159
1720 Mustafa Çağrıcı, TDV İslâm Ansiklopedisi, 9/511-512
1721 3/Âl-i İmrân, 28-29
≈ 518 ≈
Ahmed Kalka n
siz bundan vazgeçmezseniz, sizi cezalandırmaya da kadirdir. Kısaca, O’nun
muttalî olmadığı ve cezalandırmaya gücünün yetmediği hiçbir kötülük ve
isyan bulunmadığına göre, O’nun emrine âsi olmak cür’etini göstermeyin.
Allah düşmanlarını sevmek, mü’mine yakışmaz; zaten kâfirler de mü’minleri
sevmezler: “Ey iman edenler! Sizden olmayanı dost, sırdaş edinmeyin.
Onlar sizi şaşırtmaktan, size fenâlık etmekten geri kalmazlar. Sıkıntıya
düşmenizi isterler. Öfkeleri ağızlarından taşmaktadır; sînelerinin gizlediği
(içlerinde sakladıkları düşmanlıkları) ise daha büyüktür. Size âyetlerimizi
açıkladık, eğer düşünürseniz.”1722; “Kâfirler de birbirlerinin dostudurlar.”
1723 Mü’minler, birbirlerine kızıp da kâfirlere yönelemezler: “Ey iman
edenler! Mü’minleri bırakıp da, kâfirleri dost edinmeyin.”1724 Peygamber
Efendimiz de şöyle buyurmuştur: “İnsan, dostunun dinindedir. Bundan
dolayı dost edineceği kişiye dikkat etsin.”1725; “İnsan, sevdiği ile beraberdir.”
1726 Mü’minler birbirleriyle dostluk yapmazlarsa ne olur? “Kâfirler, inkâr
edenler birbirlerinin dostlarıdır. Eğer siz aranızda dost olmazsanız yeryüzünde
büyük fesat/kargaşa, büyük bozgun ve fitne çıkar.” 1727
Dünya hayatında her insanın onunla samimi olacağı, duygularını paylaşacağı,
seveceği ve sevileceği, görüş birliğinde bulunacağı dostlara ihtiyacı
vardır. Dostluklar, Allah rızâsı için ve çıkarsız olursa sürekli olur. Bir mü’minin
genel olarak bütün mü’minlere dostluk göstermesi gerekir. Ayrıca, fert olarak
her mü’minin en çok sevdiği, bağlandığı dostları, arkadaşları da bulunur.
Hz. Muhammed (s.a.s.) ile Hz. Ebû Bekir arasındaki dostluk gibi...
İslâmî dostluk kavramı, batılı hayat tarzındaki dostluk kavramından
apayrıdır. Çünkü bu dostluk, yüzeysel bir dostluk olmayıp
sorumluluk, ahde vefâ, kendisi için istediğini kardeşi için de istemek
gibi derin mânâlara sahiptir. Kur’ân-ı Kerim velâyet kelimesi
ile dostluğu, kâmil anlamda tek kelimede zikreder. Dostluk, velâyetin
izahıdır ve müslümanlar velâyeti müslümanlara verirler. Bunun
anlamı, dostluğun getirdiği bütün maddî ve mânevî sorumluluktur,
birlikteliktir, yardımdır, sevgidir, kardeşliktir.
1722 3/Âl-i İmrân, 118
1723 8/Enfâl, 73
1724 4/Nisâ, 144
1725 Riyâzü’s-Sâlihîn, 1/398
1726 Müslim, Birr 161
1727 8/Enfâl, 73
≈ 519 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Dostluğun itikadî, amelî ve ahlâkî yönleri vardır. Dostluğun itikadî yönlerini,
müslümanların tevhid anlayışı belirler. Amel olarak, müslümanların birbirini
sevmesi ve birliktelik oluşturmaları zorunludur. Cemaat, Allah’ın rahmetine,
rızâsına, af ve mağfiretine, dünya ve âhiret mutluluğuna sebep olur. Ayrılık
ise, yüzleri karartır, Allah’ın azabını çağrıştırır. Rasûlullah (s.a.s.) şöyle buyurur:
“Üç konuda müslümanın kalbi kin tutmaz, hıyânet etmez: Amellerde
ihlâs, devlet adamlarına nasihat, cemaatten ayrılmama.”1728Müslümanın
sorumlu olduğu haklar ikidir: Allah hakları, kul hakları. Bunlar birbiriyle
içiçedir. Dostluğun temeli sevgiye dayanır. Hiç kimse Allah’tan
başka bir şeyi gerçek ve mutlak anlamda sevemez ve O’ndan başkasını
mevlâ ve dost edinemez. Dost olarak Allah yeter. Mü’minler
birbirlerini Allah rızâsı için severler.
Kul, Allah’tan başkasına güvenirse, sonunda zararlı çıkar. Kim bir insanı
bir üstünlüğünden, mevkiinden, güzelliğinden, asâletinden veya zenginliğinden
dolayı seviyorsa, bu sevgi çıkar amaçlıdır. Yapılanlar Allah rızâsı için
olmayınca mutlaka bir çıkar içindir ve bu, insanı kötülüklere sürükler. Hz.
Peygamber (s.a.s.): “Zengine zenginliği için saygı duyan kimsenin dininin
üçte biri (diğer rivâyette, üçte ikisi) gider.” buyurmuştur. O halde mü’minler,
en güzel ahlâk üzere olan Rasûlullah’ı her insandan daha çok sevmedikçe
tam mü’min olamazlar. Başkalarına bel bağlayan zarardadır. Allah’ın hoşuna
gitmeyeceğini bildiği halde insanlara şirin gözükmeye çalışmak imanın zayıflığındandır.
Allah, sâlih kullarını dost edinir. “Kim, insanların kızması pahasına Allah’ı
dost edinmekle O’nu râzı ederse Allah o kimseyi insanların nazarında
yüceltir. Kim de Allah’ın gazabına rağmen insanları râzı ederse, artık onu
Allah’ın azâbından hiçbir şekilde kurtarmak mümkün olmaz.”1729 Demek
ki, dostluğun itikadî temeli budur. Bazen insanlar birbirlerine karşı haksız ve
zâlim olurlar.
“Ancak bu şeytan, dostlarını korkulu gösteriyor.”1730 Şeytana uyanlar
düşmanla dostluk kurar ve münâfık olur. Oysa dostluk için ölmek de vardır:
“Nice peygamberler var ki, beraberlerinde rabbânîler savaş yaptılar
1728 İbn Mâce, Mukaddime, 18; Ebû Dâvud, İlim 10; Tirmizî, İlm 7; Ahmed bin Hanbel, 3/225
1729 Tirmizî, Zühd 64
1730 3/Âl-i İmrân, 175
≈ 520 ≈
Ahmed Kalka n
da başlarına gelenlerden dolayı gevşemediler, güçsüzlük göstermediler,
boyun eğmediler.” 1731
Cemaat dostluğu konusunda önemli bir konu da, isim sorunudur. Müslümanın
“İslâm”dan başka bir kimliği, “müslüman”dan başka bir adı yoktur.
İsimlendirmeler sebebiyle dostluk göstermek veya düşmanlık yapmak
müslümana yakışmaz. Üstünlük, öncelikle takvâ ile ile olduğu gibi, Allah
Kur’an’da “müslüman”, “mü’min”, “Allah’ın kulları” diye ad vermiştir. Bir başka
deyişle, müslümanların cehâletleri yüzünden meydana getirdikleri ad sorunu;
mezhebe, tâbi olunan imama, ırka, öndere, ideolojilere göre insanları
dost-düşman diye ayırma sorunudur. Adı müslüman olmayan hiçbir inanç
ve düşünce akımıyla dostluk kurulmaz; dostluk ancak akîde ve inanç birliğinde
sözkonusudur.
Mü’minlerin içinde nefsine uyan öyle kimseler vardır ki, az bir menfaat
karşılığında müşriklere meylederler. Müşrikler, Hz. Muhammed (s.a.s.) ile
böyle câzip dünyevî tekliflerle dostluk kurmak istemişlerdi de Allah onu korumuştu:
“Onlar seni sana vahyettiğimizden çevirip başka şeyi uydurmayı
ve Bize atfetmeyi istediler ki, o zaman seni öz dost edineceklerdi. Biz seni
sağlamlaştırmamış olsaydık, sen belki onlara biraz meyledecektin.” 1732
Müşriklerin bu metodu, her zaman İslâm dâvetçilerine uygulanmaktadır.
Onlar, her zaman İslâm dâvetçilerine nüfuz edip yolundan saptırmaya, dâvânın
kuvvetini bozmaya çalışırlar. Şeytan birçok mü’mini bu yolla avlar ve bazıları
rahatça kendilerini aldatarak müşriklerin dostluğuna yanaşır. Ne yazık
ki tevhidden çok uzaklarda bulunan çağdaş müslümanları, kâfirler tek tek
avlayarak İslâm ümmetini tümüyle parçalamışlardır. Müslüman, kimle dostluk
edecektir? “Gerçek dostum!” diye hakikaten gösterebileceği kim veya
kimler olabilir? Kur’ân-ı Kerim’in hakiki dostun Allah olduğunu belirtmesi, bu
dostluğun çerçevesini kesin olarak belirlemiştir. 1733
Bugün insanlar eliyle üretilen fikir ve düşünce sistemleri, düzenler, eğitim
ve çevre şartları gibi insanları derinden etkileyen araçlar, Allah ve Rasûlüne
savaş açmış durumdadır. Eğitim ve öğretim, düşünce sistemleri, fikir akımları,
ırkçılık, beşerî ideolojiler, misyoner faâliyetleri, dinsizlik propagandaları,
Darwinizm, materyalizm, sosyalizm, siyonizm, hümanizm, laiklik, özgürlük
1731 3/Âl-i İmrân, 146
1732 17/İsrâ, 73-74
1733 Sami Şener, Şâmil İslâm Ansiklopedisi, 1/414-416
≈ 521 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
anlayışı, sanat faâliyetleri, sinema, tiyatro, medya, ilân ve reklâm araçları,
dünya görüşleri, futbol ve müzik tutsaklığı, kapitalizm ve tüketim alışkanlıkları,
insanları fıtratlarından ve Allah’ın dostu olma özelliklerinden sıyırmak için
en dehşetli silâhlar ve şeytanî araçlar olarak kullanılıyor. Bu kadar çok yönlü
ateş altında kalan savunmasız, câhil ve her şeyden önemlisi kâmil imandan
mahrum bırakılan halk, elbette Allah’a dostluğa giden yolu bulamıyor, bilinçsiz
de olsa şeytanın dostluğuna meylediyor.
Lâ ilâhe illâllah diyen bir müslümanın, İslâm akîdesi ile çelişen her türlü
fikir ve akımdan uzaklaşması, Allah’ın indirdiğine aykırı her kanun, yasa, nizam,
tüzük, düzenleme ve düzenden uzak olduğunu açıkça bildirmesi ve
yaşayışıyla göstermesi gerekir ki, gerçekten tüm ilâhları reddetmiş olsun.
Pyegamber’in amcası Hz. Abbas’ın dediği gibi, lâ ilâhe illâllah diyen kimse,
bu sözüyle bütün (kâfir) dünyaya savaş açmış olduğunu bilmelidir. Kâfirler
bütün güçleriyle İslâm’a ve gerçek müslümanlara saldırırken, müslümanın
gündelik işlerle uğraşıp savaşçı olmaması düşünülebilir mi? “İman edenler
Allah yolunda savaşırlar, kâfirler ise tâğut (bâtıl dâvâlar ve şeytan) yolunda
savaşırlar. O halde şeytanın dostlarına karşı savaşın; şüphe yok ki şeytanın
düzeni ve tuzağı zayıftır.”1734 Çağdaş müslümanın öyle bir derdi yok. O
işiyle, aşıyla ve keyfiyle meşgul. Bahâneler de çok: “İmkânlarımız yok, taşlar
da bağlı...” Filistin’li çocuklardan öğrenin bağlı taşları koparıp fırlatmanın yolunu,
imanın en büyük imkân olduğunu, Allah’ın tarafını seçenin direnişini...
Bugün müslümanların kâfirler arasında bir selin içindeki köpük
ve çer-çöp gibi olmasının temel sebeplerinin başında, düşman
edinmeleri gereken kâfirleri dost kabul etmeleri yatmaktadır. Dünyada
izzetin, onurun, devletin; âhirette cennetin bedeli, Allah’ı ve
Allah taraftarlarını dost; şeytanı ve şeytanın askerlerini düşman kabul
etmek ve dostluk ve düşmanlığını ispatlayacak davranışlarda
bulunmaktır.
VELÂYETIN SIYASÎ GÖRÜNTÜLERI
Kur’an, velîliği kan ve soy bağına değil, iman bağına bağlar. Yakın ve uzak
akrabayla kurulacak olan iman ve velâyet bağı, onlar arasındaki dostluk ve sevgi
atmosferi oluşturacaktır. İslâm, mü’minleri hangi renkten, hangi ülkeden ve
hangi soydan olurlarsa olsunlar, velî ilân eder. Onların birbirleri üzerinde velâyet
1734 4/Nisâ, 76
≈ 522 ≈
Ahmed Kalka n
hakları vardır. Onlar bu hakkını bir iman borcu olarak almaktadırlar. Bilindiği
gibi mutlak velâyet yetkisi Allah’a aittir. O’nun Rasûlü Muhammed (s.a.s.) de,
mü’minlere kendi öz nefislerinden daha “evlâ”dır, dostluk ve yardım bakımından
daha yakındır. Peygamberimiz (s.a.s.), bütün mü’minlerin öncelikli velîsidir. O,
mü’minler üzerindeki bu velâyet hakkını, peygamberlik görevini yerine getirerek,
mü’minleri irşâd ederek, onlara doğru yolu göstererek kullanır.
Birbirlerinin velîsi olan mü’minlerin de birbirleri üzerinde velâyet hakları bulunmaktadır.
Onlar bu hakkı, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye ederek, ma’rûfu
emrederek, münkerden alıkoyarak, birbirlerine yardım ederek, dostluğu ve sevgiyi
birbirlerine göstererek, haklarını koruyarak, velâyet yani yönetim makamına
mü’min olanlardan başkasını geçirmeyerek, mü’minler aleyhine kâfirlere/inkârcılara
ve bozgunculara destek olmayarak kullanırlar.1735 B u â yetle, k âfirler v e
ehl-i kitapla velâyeti yasaklayan âyet, yan yana düşünüldüğü zaman ‘velâyet’
kavramı ‘dostluk, koruma ve yardım’ anlamlarından, ‘temsil ve yönetme yetkisi’
anlamlarına doğru genişler. Bu anlamda velâyet ‘kamu velâyeti’dir, yani toplumun
yönetimi için birine yetki vermedir. Mü’minler, bu velâyeti-yönetim yetkisini
iman edip sâlih amel işleyen kimselere verirler. Müslümanlar adına tasarrufta
bulunma yetkisi iman eden ve imanın getirdiği ilkelere her alanda uyan, kararları
ve icraatlarıyla İslâm’a bağlılıklarını isbat etmiş kişilerde olmalıdır. 1736
Şüphesiz küfredenler, inanmamakta direnenler ve İslâm’a karşı her araca
başvurarak mücadele edenler de birbirlerinin velîleridir.1737 Onlar, her türlü günah
işinde birbirlerine destek olurlar, yardım ederler. Dünyada iken Allah’tan
başkasını velî edinenler, hem dünyada hem de Kıyâmette bir velî ve yardımcı
bulamayacaklardır.1738 İslâmî yönetim sisteminde ‘ulu’l emr’in diğer adı ‘velîyyü’l
emr’dir. İşin velîsi anlamındaki bu deyim, oldukça anlamlıdır. Mü’minlerin din
ve dünya işlerinin emânetini yüklenen emir sahipleri, onların velâyetini almış,
onların velîleri durumuna gelmiş kişilerdir. Bu velâyet hakkının da gerçek Velî
olan Allah’ın hükümlerinin uygulanmasıyla elde edileceği açıktır. İman etmeyen,
müslümanların gittiği yoldan gitmeyenlere bu işleri yapma velîliği (velîyyü’l emr
emâneti) verilmez.
Görüldüğü gibi “velî” kavramı, Allah, peygamber, melek, mü’minler hakkında
kullanıldığı gibi; şeytan, inkârcılar ve münâfıklar hakkında da kullanılmaktadır.
1735 9/Tevbe, 71
1736 Vecdi Akyüz, Kur’an’da Siyasî Kavramlar, s. 77
1737 9/Tevbe, 73
1738 4/Nisâ, 173; 18/Kehf, 17; 33/Ahzâb, 65
≈ 523 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
Bütün kullanılışlardaki ortak nokta; yardım, dostluk, yakınlaşma, işini üslenme,
idaresini başkasına verme anlamlarıdır. Velâyet, bu anlamda kullanıldığı gibi,
İslâm kültüründe daha farklı bir mânâya da sahiptir. Velâyet, bir yönüyle siyâsî
bir kavramdır ve yönetimle ilgilidir. Kelimenin sözlük anlamı, aile içinde babanın
velî oluşunu, müslümanların din ve dünya işlerini emanet ettikleri yetki ve hak
sahibini işaret ediyor. Mü’minler, bu velâyet hakkını kendilerinden olmayan kimselere
veremezler. Yukarıda geçtiği gibi inkârcılar, bozguncu müfsitler, haddi
aşanlar, münâfıklar, şeytanın dostları ve tâğutlar, mü’minlerin velîsi değildirler,
olamazlar.
Öyleyse mü’minlerin, kendilerine asla velî olmayacak bu gibi kimselere,
yönetim yetkilerini, dinlerine müdâhaleyi, bireysel ve sosyal hayatlarını bırakmamaları
gerekir. Yalnız, şunu da hatırlatmak lâzımdır ki, mü’minlerin dışındaki
insanların velî/dost edinilmemesi, asla kötü muâmele, hak ihlâli ve sürekli kavga
hali demek değildir. Bilakis dinimiz, bütün insanlara iyi muâmele etmeyi emrediyor.
Ancak velâyet bağı iman ile oluşan bir bağdır. Mü’minler inkârcılar ile bir
arada yaşayabilirler, ama işlerini onlara emânet etmemeleri, onları sırdaş ve velî
edinmemeleri şarttır.
MÜSLÜMAN OLMAYAN AKRABALARLA DOSTLUK VE İLIŞKI
İslâm’da esas bağ, din bağıdır. Hangi ırktan, hangi soydan olursa olsun
sadece müslümanlar birbirlerinin kardeşidir,1739 velîsidir.1740 Bir mü’min, aralarında
din bağı bulunmayan yakın akrabalarını velî/dost kabul edemez.
“Ey iman edenler! Eğer küfrü imana tercih ediyorlarsa, babalarınızı ve
kardeşlerinizi velî/dost edinmeyin. Sizden kim onları dost edinirse, işte
onlar zâlimlerin kendileridir.”1741; “De ki: ‘Eğer babalarınız, oğullarınız,
kardeşleriniz, eşleriniz, hısım akrabanız, kazandığınız mallar, kesada uğramasından
korktuğunuz ticaret, hoşlandığınız meskenler (evler, konaklar,
köşkler) size Allah’tan, Rasûlünden ve Allah yolunda cihad etmekten
daha sevgili ise, artık Allah emrini getirinceye kadar bekleyin. Allah fâsıklar
topluluğunu hidâyete erdirmez.”1742; “Allah’a ve âhiret gününe iman
eden bir toplumun -babaları, oğulları, kardeşleri veya akrabaları da olsa)
1739 49/Hucurâct, 10
1740 9/Tevbe, 71; 5/Mâide, 55
1741 9/Tevbe, 23
1742 9/Tevbe, 24
≈ 524 ≈
Ahmed Kalka n
Allah’a ve Rasûlüne düşman olanlarla dostluk ettiğini göremezsin. İşte
onların kalbine Allah, iman yazmış ve katından bir ruh ile onları desteklemiştir.
Onları içlerinden ırmaklar akan cennetlere sokacak, orada ebedî
kalacaklardır. Allah onlardan râzı olmuş, onlar da Allah’tan hoşnut olmuşlardır.
İşte onlar, hizbullahtır/Allah’tan yana olanlardır. İyi bilin ki hizbullah/
Allah taraftarları, kuşkusuz felâha/kurtuluşa erenlerdir.” 1743
Ashâb-ı kiram, Allah ve Rasûlüne dostluğun, onların düşmanlarına düşmanlığın
en güzel örneklerini vermişlerdir. Meselâ Ebû Ubeyde, Uhud’da babası
Cerrah’ı öldürmüş, Hz. Ebû Bekir de savaşta oğlu Abdurrahman’a karşı
çıkmak istemiş, ama Hz. Peygamber izin vermemiş, Mus’ab bin Umeyr,
Uhud’da kardeşi Ubeyd bin Umeyr’i öldürmüştü. Aynı şekilde Ömer bin
Hattâb, Bedir’de dayısı Âs bin Hişam’ı, Hz. Ali, Hz. Hamza ve Ebû Ubeyde
amcazâdeleri olan Utbe, Şeybe ve Velîd bin Utbe’yi öldürmüşlerdi.
İnsanlar arasındaki yakınlığın asıl sebebi din birliğidir. Allah’ın dinine inanmış
ve peygamberleri tasdik etmiş kimseler birbirlerinin mânevî akrabası,
yakını ve dostudurlar. Bunların aralarında mânevî bir birlik (vahdet) vardır.
Mü’minlerle kâfirler ırk ve soy bakımından birbirlerinin akrabası olsalar bile,
bu akrabalığın Allah katında hiçbir değeri yoktur. Nitekim Hz. Nûh’un oğlu
iman etmediği için, Allah Teâlâ onu Nûh peygamberin âilesinden saymamıştır:
“Nûh Rabbine duâ edip dedi ki: ‘Ey Rabbim! Şüphesiz (boğulmuş
olan) oğlum da âilemdendir. Senin vaadin ise elbette haktır. Sen hâkimler
hâkimisin.’ Allah buyurdu ki: EyNûh! O asla senin âilenden değildir. Çünkü
o, sâlih olmayan bir amel sahibi idi (kâfirdi). O halde hakkında ilmin
olmayan bir şeyi Benden isteme. Ben sana câhillerden olmamanı tavsiye
ederim.” 1744
Bütün bunlarla birlikte İslâm, âile bağlarına çok önem verir. Mü’min olmayan
akrabalarla her durum ve şartta ilginin kesilmesini emretmez. Onlardan
İslâm’a ve müslümanlara düşmanlık gelmez ise, İslâm onlara karşı iyilik yapmayı
ve onları ziyâret etmeyi yasaklamaz. “Allah’a ibâdet edin ve O’na hiçbir
şeyi şirk/ortak koşmayın. Ana babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara,
yakın komşuya (eş dost ve arkadaşa), uzak komşuya, yolcuya, ellerinizin
altında bulunanlara iyi davranın; Allah kendini beğenen ve daima böbürlenen
kimseyi sevmez.”1745 Özellikle müşrik de olsalar, ana babaya ihsanla/
1743 58/Mücâdele, 22 ve yine bk. 64/Teğâbün, 14.
1744 11/Hûd, 45-46
1745 4/Nisâ, 36
≈ 525 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
iyilik ve güzellikle davranmayı, onlarla sıcak ilişkiler içine girilmesini arzular:
“Biz insana ana babasına iyi davranmasını tavsiye etmişizdir. Çünkü anası
onu nice sıkıntılarla taşımıştır. Sütten ayrılması da iki yıl içinde olur. (İşte
bunun için) önce Bana, sonra da ana babasına şükretmesini tavsiyede
bulunmuşuzdur. Dönüş ancak Banadır. Eğer onlar seni, hakkında bilgin
olmayan bir şeyi (körü körüne) Bana şirk/ortak koşman için zorlarlarsa,
onlara itaat etme. Onlarla dünyada iyi geçin...” 1746
Bu âyette de görüldüğü gibi, şirk konusunda ana baba dâhil hiçbir kimseye
itaat edilmemesi, ama müşrik bile olsalar ana babaya iyilik yapılması
emredilmektedir. Nitekim Hz. Âişe’nin kardeşi Esmâ’ya (r.a.), müşrik annesini
ziyâret edip iyilik yapması için Hz. Peygamber’in izin verdiği bilinmektedir. 1747
Müslüman olmayan ebeveyne de infak vâciptir; dinleri farklı da olsa, kişi
muhtaç olan anne babasına bakmakla yükümlüdür. Bir müslümanın durumu
müsait iken, ana babasını sıkıntı ve zorluk içinde kıvranır vaziyette bırakması,
tabii ki, bir iyilik ve ihsan sayılmaz. Hâlbuki Kur’an, her şartta ana babaya
ihsan ve iyiliği emretmektedir.1748 Allah, akraba ile ilgisini keseni kötülemiş,1749
akrabanın haklarına riâyet etmeyenin günah işlediğini bildirmiş, yakınları kâfir
de olsalar, Allah, bunların haklarını yakınlarına vâcip kılmıştır.”Akraba ile
alâkayı kesen cennete giremez.”1750 Demek ki, sevgi, velî kabul etmek,
onları sırdaş edinmek başka şeydir; kâfir akrabaya nafaka temin etmek,
onları ziyâret etmek, onlara ihsanda bulunmak ise daha başka
bir şeydir; bunlar birbirine karıştırılmamalıdır.
EVLIYÂULLAH / ALLAH’IN VELÎLERI KIMLERDIR?
Velî’nin çoğulu “evliyâ”dır. Halk arasında velî veya evliyâ denilince yukarıda
anlatılanlar pek akla gelmez. Kafalarda biraz daha özel bir insan grubu
şekillenir. Bir taraftan evliyâ göklere uçurulur, onlara karada ve denizde, yerde
ve gökte Allah’a ait nice görevler havâle edilir; fakat böyle bir anlayıştaki
yanlışlıklar düşünülmez. Buna karşın Kur’an’ın şiddetli yasaklamasına
rağmen kimileri inkârcıları, zâlimleri veya tâğutları velî/dost ve sırdaş edinir.
1746 31/Lokman, 14-15
1747 Buhârî, Hîbe hadis no: 2620; Müslim, Zekât hadis no: 1003
1748 2/Bakara, 83; 4/Nisâ, 36; 6/En’âm, 151; 17/İsrâ, 23; 31/Lokman, 14
1749 4/Nisâ, 1
1750 Buhârî, Edeb, hadis no: 5984; Müslim, Birr, hadis no: 2556
≈ 526 ≈
Ahmed Kalka n
Böylelerine toplumun velâyet-yönetim yetkisini seve seve verir. Hatta onların
müslümanların aleyhine olan düşmanlıklarına ortak olur. Bazıları da Kur’an’a
göre velâyeti caiz olmayan zorbaların İslâm ülkelerinde kurdukları gayri İslâmî
düzenlere ses çıkarmazlar, onların siyasetlerinden memnun kalırlar.
Onların zulüm sistemlerine destek olur ve bunun ne anlama geldiğini hiç
akıllarına getirmezler.
Birçokları ömürlerini aslı astarı olmayan velî-evliyâ menkıbeleriyle (hikâyeleriyle)
tüketirken, müslümanların velâyetini gasbedenlerin İslâm âlemini
ne hale getirdiklerini, müslümanlara nasıl davrandıklarını hiç düşünmezler.
Yanlış velî-evliyâ düşüncesi sebebiyle niceleri Tevhid dininin dışına çıkarlar
da farkında bile olmazlar. Bu konuyu Kur’an’ın ve sünnetin çerçevesi dışında
değerlendirenler, özel bir statü verdikleri evliyâda olağanüstü güçler ve yetkiler
görürler. Onların peşine takılır, bir dediklerini iki etmezler. Ağızlarından,
ya da kalemlerinden çıkan sözleri doğru mu yanlış mı diye düşünmeden
benimserler. Evliyâ dedikleri kimselerde mutlaka tabiatüstü bir güç ve kerâmet
görmek isterler. Göremeyince de kendileri uydururlar. Ya da önceden
uydurulmuş malzemeyi kendi şeyhleri için kullanırlar.
Her konuda olduğu gibi bu konuda da şaşmaz ölçü Kur’an’dır. Öyleyse
velî veya evliyâ kimdir, özellikleri nelerdir? “Haberiniz olsun; Allah’ın velîeri
(evliyâullah), onlar için korku yoktur, onlar mahzun da olacak değillerdir.”
1751 Onlar Allah’tan hakkıyla korkup çekindikleri için, onlara dünyada ve
âhirette korku yoktur. Onların ilerisi güzel olduğu için geçmişle ilgili hüzünleri
(üzüntüleri) kalmamıştır. Hesapları sebebiyle korkmayacaklar ve hesaplarının
kötü olmaması sebebiyle de üzülmeyecekler.
Bu müjdeye kavuşacak olan “evliyâ” kimdir? Cevabı bu âyeti takip eden
ikinci âyet veriyor: “Onlar iman edenler ve (Allah’tan) korkup sakınanlardır.
Müjde, dünya hayatında ve âhirette onlarındır. Allah’ın sözleri için değişiklik
yoktur. İşte büyük kurtuluş budur.”1752 Ölçü iman ve takva. Kim hakkıyla
iman eder, imanını şirk veya riyâ gibi şeylere bulaştırmazsa ve arkasından
da Kur’an’ın tanımladığı takvâya ulaşırsa, işte böyleleri Allah’ın velîleridir.
Yukarıda ifade edildiği gibi, Kur’an ‘velî’ kelimesini hem olumlu hem de
olumsuz anlamda kullanmaktadır. Şeytanın velîsi olabildiği gibi, putların da
velîsi olabilir. İnkârcılar ve zâlimler her bakımdan birbirlerinin velîsidirler. Buna
1751 10/Yûnus, 62
1752 10/Yûnus, 63-64
≈ 527 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
karşın Allah mü’minlerin velîsi/dostu ve yardımcısıdır. O, müslümanların kendi
aralarında da velâyet ilişkisinin olmasını emretmektedir. Bunun yanında
Rabbimiz iman edip takvâ sahibi olan kullarını kendine ‘velîler-evliyâu’llah’
olarak seçiyor. Demek ki mü’münler için sıradan bir velî olmak değil; Allah’ın
velîlerinden, evliyâullahtan olmak önemlidir.
Mü’min zaten İslâm’a bütün benliği ile iman edendir. Buna bağlı olarak
bütün mü’minler de takvâ üzere yaşamak zorundadırlar. İman takvâyı gerektirir.
Takvâsız mü’min olunamayacağına göre, Allah’ın râzı olduğu bütün
mü’minler evliyâdır, Allah’ın velîsidir. Allah da onların mevlâsıdır. Yukarıda
mü’minlerin hepsinin birbirlerinin velîsi olduğu açıklanmıştı. Elbette mü’min
deyince, akla, Allah’tan hakkıyla korkup çekinen teslim olmuş müslüman
gelir.
Peygamberimiz’den gelen bir rivâyet konuyu daha anlaşılır bir şekilde
açıklıyor. Peygamberimize Allah’ın velîleri kimlerdir diye sorulmuş, O da şöyle
buyurmuştur: “Onlar öyle kimselerdir ki, görüldükleri zaman Allah hatırlanır,
zikredilir.”1753Hz. Ömer’den (r.a.) rivâyet edilen bir hadiste de, kendileri
şehid veya nebî olmadıkları halde nebîlerin ve şehidlerin gıpta ettiği, aralarında
ticaret ve akrabalık olmadığı halde birbirlerini Allah için seven kimselerden
bahsedilmektedir. 1754
Evliyâullah (Allah’ın velî kulları), Allah için severek birbirlerine dost, yârân,
ahbap olurlar.1755 Ya da onlar Allah uğruna, O’nun adıyla, O’nun celâli için
birbirlerini severler. Bu sevgi ile beraber birbirlerine ilgi gösterirler. 1756
Takvâ sahibi mü’minler, Hakk’ın canlı şâhitleridir. Onlar, İslâm’ın güzelliklerini
pratik hayatlarında gösterirler. Onlar İslâm’ı öylesine güzel yaşarlar
ki, onlara bakıldığı zaman Rabbimizin ve O’nun verdiği nimetlerin hatırlanmaması
mümkün değildir. İşte Allah’ın velî kulları, müttakî mü’minlerdir. Bu
gibi mü’minler özel bir sınıf değillerdir. Bu velîlik sıfatını onlar iman ettikleri
ve uydukları Kur’an’dan alırlar. Ne peşlerine gelenlerden, ne de yukarılarda
olduğu zannedilen ve olağanüstü şahsiyet olarak düşünülen kimselerden.
1753 Dürrü’l Mensur, 4/370; naklen Elmalılı, 4/495
1754 Müstedrek, 4/170; naklen Elmalılı, 4/495
1755 Ebû Dâvud, Sünne 2, hadis no: 4596, 4/197
1756 Müslim, Birr 38, Hadis no: 2567, 4/1988; Tirmizî, Zühd 53; Dârimî, Rekaik 44, hadis no: 2760,
2/221; Ahmed bin Hanbel, 2/237, 328, 338, 370, 533; 3/87, 4/128, 386
≈ 528 ≈
Ahmed Kalka n
Bilindiği gibi İslâm’da ruhbanlık ve özel bir sınıf statüsü yoktur. Herkes
Allah’ın önünde eşittir ve herkes Rabbine kulluk yapmakla yükümlüdür. Kimsenin
Allah katında bir imtiyazı (ayrıcalığı) yoktur. Üstünlük, derece ve sevap
kazanma ölçüsü yalnızca takvâdır. Kimin takvâlı olduğunu da yalnızca Allah
bilir. Allah’ı râzı etmeye çalışan kullara Allah’ın pek çok yardım ettiğini, onlara
çok hayırlar verdiğini, görünen ve görünmeyen nimetlerle desteklediğini,
mü’min topluluklarla çeşitli yardımları ulaştırdığını Kur’an haber vermektedir.
Mü’minler zaten kerem sahibi insanlardır; Allah dilerse onlara daha fazla
kerâmette bulunabilir.
Kerâmet, velî olmanın şartı değildir. Allah dilediği kuluna dilediği nimeti
değişik şekillerde ulaştırır. Tekrar edelim ki, velî olmanın, yani ‘evliyâullah’tan
olmanın şartı iman ve takvâdır. Velî olmak evliyâ sayılmak için başka törenlere,
şartlara, uzun boylu açıklamalara, tarîkat silsilelerine, başkaları tarafından
verilecek ünvanlara ihtiyaç yoktur. Kur’an, kimin velî olduğunu açık açık
anlatmaktadır. 1757
TASAVVUF ETKISIYLE VELÎ VE EVLIYÂ KAVRAMLARINDA ANLAM KAYMASI
Müslümanım diyenlerce tahrif edilen Kur’an kavramlarından biri, “velî”
kavramıdır. Kur’an ve sünnetteki gerçek mânası yönüyle bu kavramın içi boşaltılarak
tevhidî konumundan soyutlanıp velâyet, ayrıcalıklı bir sınıfa nisbet
edilmiştir. Yaşadığımız toplumda, “tevhid”e zarar vermeye müsâit vesîle, şefaat
ve velî anlayışları vardır. Eğer nefsimizi ve çevremizi Kur’an’ın gözlüğüyle
görmeye çalışırsak, yanlışlıkların önüne geçebiliriz. Tasavvufun etkisiyle, geleneksel
anlamda velî (veya evliyâ); benliğini Allah’ta yok etmek sûretiyle birtakım
üstün vasıflar kazanarak, hârikulâde şeyler gösterebilen büyük insan
anlamında kullanılmaktadır. Hatta daha da ileri gidilerek Allah adına kâinatın
idaresini düzenlemeye yetkili kişiler olarak algılanmaktadır.
Hicretin ilk asrında başlayan zühd ve takvâ anlayışı, giderek tasavvufî bir
şekle bürünmüş ve 9. yüzyıldan sonra ise geniş ve renkli bir tefekkür meydana
getirmiştir. Velî kavramının, Türkler’in İslâm’a girişinden sonra, İslâm
öncesi dinlerinden taşıdıkları Şamanizm, Budizm, Zerdüştlük, Mazdeizm,
Maniheizm ve Hıristiyanlık gibi inançların tesiriyle ıstılahlaştığı görülmektedir.
Öyle ki, Allah’a yakın olduğu kabul edilen, velî diye vasfedilen bu kişilerin
1757 Hüseyin K. Ece, a.g.e., s. 755-757
≈ 529 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
fevkalâde kuvvet ve kudretlerle mücehhez olduğuna ve herhangi bir konuda
-sağ veya ölü iken- yardımlarının söz konusu olacağına inanılmaktadır. Böyle
bir anlayış, velînin takdis olmasıyla sonuçlanmaktadır. Yukarıdaki anlamıyla
müslümanlar arasında yaygınlaşan bu velî kavramının menşe’ itibarıyla
İslâmiyet’le ilişkisi olmadığı söylenir. Aynen hıristiyanlıktaki saint/aziz kültü
gibi, müslümanlar arasında yaygınlaşan bu velî kelimesinin İslâm’dan önceki
putperest kültürlerle yakın alâkası olduğu ifade edilir.1758
Eski Türk şamanları incelendiğinde bunların Türk velî tipine çok benzediği
anlaşılır. Gelecekten haber veren, hava şartlarını değiştiren, felâketleri
önleyen, yahut bunları düşmanlarına Mûsâllat eden, hastaları iyileştiren,
göğe çıkıp uçabilen, ateşte yanmayan, yani bu özelliklere sahip olduklarına
inanılan Türk şamanları bu hüviyetleriyle âdetâ İslâm sonrası eserlerde velî
veya evliyâ olarak tanındı. Şamanist Türkler, şamanların hârikulâde insanlar
olduklarına, ruhlar ve gizli güçler ile ilişki kurup onlara istediklerini yaptırabildiklerine
inanırlardı. Türklerin velî telakkisinin oluşmasında eski atalar kültürünün
de önemi vardır. Ata öldükten sonra onun ruhunun üstün birtakım
güçleri olduğuna inanılır ve ondan şefaat beklenir. Bu üstün rûhânî güçlerle
donanmış insan tipinin müslümanlıktaki velî tipiyle ilgi kurulmasında güçlük
çekilmedi. Kur’ân-ı Kerim’deki çeşitli mûcizeler gösteren peygamberlerin
şahsiyetini kendi din adamlığıyla benzeştirdiler. Velî ve evliyâ kültürünün
oluşmasına sebep olan unsurlar şunlardır: a) Eski Türk inançları, b) Budizm
ve Şamanizm, c) İslâm öncesi kültür, d) Kitab-ı Mukaddes kaynaklı inançlar,
d) İslâm’ın (Kur’an ve hadisler) yanlış yorumu.
10-12. asırlarda İslâmiyet, Orta Asya’da yayılırken tekkelerin çoğu eski
Budist manastırlarının yerine, yahut yakınlarına yapılıyor, zamanla manastırdaki
azize ait menkıbeler, yerli halkla ilişkiler kurmada kolaylık olması için
İslâmî bir hüviyete dönüştürülüyordu. Bu usûl, hem Anadolu’da, hem de
Rumeli’de tatbik edildi. Meselâ, Hacı Bektaş’ın Sulucakarahöyük’te kurduğu
tekke, burada yaşayan Hıristiyanların takdis ettiği Saint Charalambus’a ait
kilise ve kültürü İslâmî bir havaya büründürüldü. Bu örnekler çoğaltılabilir.
Bu velî veya evliyâların neler yaptıklarını Abdurrahman Câmî’ye ait, tasavvuf
kitaplarının meşhurlarından olan eseri Nefehâtü’l-Üns min Hazerâti’l-Kuds
isimli eserden takip edelim:
1758 Bk. E. A. Westermarck, İslâm Medeniyetinde Puta Tapma Devrinden Artakalan İtikatlar, Ankara,
s. 11, 19-20; Haksöz, sayı: 11 (Şubat 92), s.14
≈ 530 ≈
Ahmed Kalka n
1) Yoğu var etmek, varı yok etmek,
2) Gizli şeyleri açığa çıkarmak, açıkta olanları gizlemek,
3) Ölüyü diriltmek, diriyi öldürmek,
4) Duâyı gerçekleştirmek,
5) Gıyâben söylenenleri işitmek,
6) Gaybden ve gelecekten haber vermek,
7) Su üzerinde yürümek, mekân aşmak,
8) Aynı anda muhtelif yerlerde görünmek,
9) Hayvan, bitki veya cansız maddelerin tesbih ettiklerini duymak,
10) Havada dolaşmak,
11) Vahşi hayvanları emrine almak.
Yukarıda sayılan özelliklere uygun, tarihte ve günümüzde var sayılan velîlere
örnekler veren külliyât bir hayli yaygındır. Örnek olarak; Hacı Ubeydullah
Ahrar denilen şahıs Semerkant’ta otururken, aynı anda İstanbul’u fetheden
Fâtih’in ordusuna yardım eder şeklindeki olay, bütün klasik kaynaklarda çok
rahat bir şekilde anlatılır.1759 Bazıları da “insanın kalbinden geçirdiğini bilir,
gelenin sormadan cevabını verir, istemeden ihtiyaç sahibinin muhtaç olduğu
şeyi bağışlardı. Gönüllere ve rüyalara tasarrufu vardı. Bereket gittiği yerlere
yağardı. 1760
Bazıları da Allah ile konuşabiliyor, hatta O’nu da emri altına alıyor: “Hak
Teâlâ dedi: ‘Yâ Cüneyd, ben seninim, sen benimsin. Şimdiye değin sen benim
dediğimi tutardım; şimdiden sonra ben senin dediğini tutarım.”1761 Bir
başkası: “Evliyâdan bazıları vardır ki, sâdık mürîde vefâtından sonra, hayattayken
olduğundan daha fazla menfaat eriştirir. İsterse o velî, kabrinde
meyyit olsun. Kabrindeyken müridini yetiştirir. Müridin kabrinden onun sesini
işitir. Nitekim Ebu’l-Hasan Hırkani, Beyazıd Bestami’den bu şekilde feyz almıştır.
1762 Bazıları işi daha da ileri götürerek; “Allah beni över, ben de onu. O
bana kulluk eder, ben de O’na. Bir halde O’nu ikrar eder ve eşyadaki çokluk
ve değişikliği görünce inkâr ederim.” 1763
Velî (veya şeyh) ile sohbetin usûlü: “Evvelâ mümkün ise gusl ile, olmazsa
taze bir abdestle iki rekât namaz kılmak, anlayamadığı bir şey varsa,
onu kendi kusuruna haml etmek, hiçbir sûrette şeyhin kavl, fiil ve ahvâline
1759 İrfan Gündüz, Osmanlılar’da Devlet-Tekke Münâsebetleri, Sehâ Neşriyat, s. 43-44
1760 Mehmed Zâhid Kotku, Ehl-i Sünnet Akaidi, Sehâ Neşriyat, s. 7
1761 Feridüddin Attar, Tezkiretü’l-Evliyâ, Erkam Y. s. 158
1762 Es-Seyyid Abdülhakim Arvasî, Râbıta-i Şerife, Büyük Doğu Y. s. 19
1763 Muhyiddin-i Arabî, Fusûsu’l-Hikem, M.E.B. Y. s. 48
≈ 531 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
kat’iyyen itiraz etmemek, şeyhin kelâmını hakdır diye itikad etmek... Sohbet
bitince çok oturmayıp hemen kalkıp izin istemek ve ellerini dizlerini öpüp geri
geri gitmek...”1764; “Allahu Teâlâ’nın ism-i zâhirleri o kadar çok tecelli etti ki,
her şeyde ayrı ayrı göründü, hatta nisâ (kadınlar) şeklinde, onların organları
halinde ayrı ayrı zâhir oldu. Bu tâifeye o kadar bağlandım ki, nasıl bildireyim,
kendimi tutamıyordum. Onların şeklindeki zuhur başka hiçbir şeyde yoktu.”
1765
Örnekleri çoğaltmak mümkün. Allah adına, din adına bu anlatılanların
İslâm’la bir ilgisi olmadığı halde, bu eserlerin Kur’an rehberliğinde yeniden
okunması ve yeniden değerlendirilmesi gerekir.
Yukarıda görüldüğü gibi, Kur’an-ı Kerim’e göre, gerçek velî Allah’tır, Birçok
âyette Allah’ın mü’minlerin velîsi ve yardımcısı olduğunu görmekteyiz.1766
Yine Kur’an, Allah’tan başka velî edinmeyi yasaklar. “Onların Allah’ın dışında
kendilerine yardım edecek velîleri yoktur.”1767; “Yoksa O’nun dışında
birtakım velîler mi edindiler? İşte Allah, velî olan O’dur. Ölü olanları da diriltir.
Her şeye güç yetiren O’dur.”1768; “Haberin olsun, hâlis (katıksız) olan
din, yalnızca Allah’ındır. O’ndan başka velîler edinenler (şöyle derler): ‘Biz
bunlara bizi Allah’a daha fazla yaklaştırsınlar diye ibâdet ediyoruz.’ Hiç
şüphesiz Allah kendi aralarında ihtilâf ettikleri şeylerden hüküm verecektir.
Gerçekten Allah, yalancı kâfir olan kimseyi hidâyete eriştirmez.” 1769
Kur’an, insan vasfı olarak velî konusunda da mü’minlerin birbirlerinin
velîleri olduğunu belirtir. “Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar, birbirlerinin
velîleridirler; iyiliği emreder, kötülükten sakındırırlar, namazı dosdoğru
kılarlar, zekâtı verirler. Allah’a ve rasûlüne itaat ederler. İşte Allah’ın
kendilerine rahmet edeceği bunlardır.”1770; “İyi bilin ki Allah’ın dostlarına
korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir. Onlar Allah’a iman etmiş ve
muttakî olmuşlardır.”1771 Allah’ın dostları olduğu gibi, şeytanın da dostları
vardır. “Şeytanları inanmayanların evliyâsı kıldık.”1772 Takvânın özelliklerini
de Kur’an, özellikle Bakara, 3-5 ve 177. âyetlerde açıklar. Bu âyetlere göre
1764 M. Zâhid Kotku, Tasavvufî Ahlâk, c. 1, s. 90
1765 İmam-ı Rabbâni, Mektubat Tercümesi, 1. Mektup, Sönmez Neşriyat, s. 6
1766 2/Bakara, 257; 3/Âl-i İmrân, 68; 7/A’râf, 155; 9/Tevbe, 116
1767 42/Şûrâ, 46
1768 42/Şûrâ, 9
1769 39/Zümer, 3
1770 9/Tevbe, 71
1771 10/Yûnus, 62-63
1772 7/A’râf, 27
≈ 532 ≈
Ahmed Kalka n
takvâ, iman ve sâlih amellerdir. İslâm’ın yaşanması ve hayata geçirilmesidir.
Kur’an’ın, Rasûlün hayatıyla örnek davranışlar haline, yaşayan Kur’an haline
gelmesidir. Mü’min ve müslüman olmanın yolu, velî olmanın yolu, Kur’an
ve sünnete uygun yaşamaktan geçer. Kur’an, takvâ sahibi olmamızı istiyor.
Hatta daha da ileri giderek, gerçek mü’minlerin, takvâ sahiplerine önderler
olmasını öneriyor. Bu da yaşanan hayata yön verip İslâm’a uygun bir şekilde
örneklik yapmakla mümkündür. Allah’ın dostlarının kerâmeti, ihsânı ve takvâsı;
Kur’an’ı, yaşanan bir hayat haline getirmesidir. Bazılarının anladığı gibi,
kâinata tasarrufta bulunma, duâlara icâbet etme, öldüklerinde geri kalanları
mezardan idare etme, mezarları üzerinde kubbeler inşâ edilme şeklinde
değlidir.
Kur’an, Hz. Peygamberimiz’e şöyle buyurur: “De ki: ‘Ben kendime Allah’ın
dilediğinden başka ne bir yarar, ne de bir zarar verme gücüne
sahibim. Eğer gaybı bilseydim, elbette çok hayır elde ederdim ve bana
kötülük dokunmazdı. Ben sadece iman edenler için bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim.”
1773 Yine Kur’an’da insanların kalplerine tasarrufta bulunmak,
hakka meyletmeyen kimselerin kalplerine imanı yerleştirmek ve buna benzer
hususlarda peygamberlere bile yetki verilmediği1774 halde, birtakım insanlara
takvâ adına Kur’an dışı ilâhî sıfatlar vermek, İslâm’ı bilmemek veya bile bile
düşmanlık etmek demektir. Kur’ân-ı Kerim, peygamberlerin bile sahip olduğu
bütün kudret, azamet, üstünlük ve şerefin Allah’a itaat edip tamamıyla
O’nun hükümlerini uygulamada olduğunu belirtir.
Hz. Peygamber, Kur’an’dan yüzçevirir, Allah’ın kelâmını değiştirmeye
kalkar ve kendi sözlerini ona ilâve edecek olursa; onun başkası üzerinde
hiçbir üstünlüğe sahip olamayacağı açıklanır. “Sana gelen ilimden sonra,
eğer onların hevâlarına/arzularına uyacak olursan, andolsun ki Allah’tan
sana ne bir dost, ne de bir yardımcı olur.”1775; “De ki: ‘Onu kendi tarafımdan
değiştirmek benim için imkânsızdır. Ben, sadece bana vahyolunana
uyarım. Şayet ben Rabbime karşı gelirsem büyük bir günün azâbından
korkarım.”1776 Kur’an’da açıklanan bu tür âyetlerin hepsi, Rasûlullah’ın herhangi
bir muhâlefeti, sapması veya âyetleri gizlemesinden korkulduğu için
indirilmemiştir. Bu âyetlerin indirilmesinden maksat, insanlara, peygamberin
Allah’a olan yakınlığının sebebinin peygamberin -hâşâ- Allah ile bazı ortak
1773 7/A’râf, 195
1774 27/Neml, 80; 35/Fâtır, 22-24
1775 2/Bakara, 120
1776 10/Yûnus, 15
≈ 533 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
sıfatlara sahip olması veya akrabalık -hıristiyanlıktaki oğul anlayışı gibi- bağı
olmadığını göstermektir. Böylece, peygamberin özelliğinin, uyarıcı, müjdeleyici
olması ve Allah’ın hükümlerine kayıtsız şartsız bağlanması olduğu açıklanmaktadır.
Velî olmak, eşyanın tabiatını tersine döndürmek sûretiyle değil; bilakis
eşyanın tabiatı gereğince, sünnetullahın açığa çıkması, fıtratın gelişmesi ve
Allah’ın râzı edilmesiyle mümkün olmaktadır. Allah katında yalnızca takvâ ile
insanlar birbirlerinden ileride olabilmektedirler. Bu da, azâbından korunmak
ve rızâsını kazanmakla mümkündür. Kim Allah’a, O’nun bildirdiği gibi inanır
ve sâlih amel işlerse, işte kurtulanlar yanız bunlar olacaklardır. Peygamberlerin
hepsi, Allah’ın velî kullarıdır. Onlar Allah’ı râzı etmişler, tevhidi hayatlarında
uygulamışlar ve en güzel şâhitler olmuşlardır. Mü’minler de Allah’ın velî
kullarıdır. Allah, iman eden ve sâlih amel işleyen kullarını velî/dost edinmektedir.
Velînin büyüklüğü buraya kadardır. Müslümanlar da ayrıca, birbirinin
velîsidirler. Birbirine yardım eden, bağışlayan, malından yediren, koruyan,
kollayan insanlardır. Muhâcir ve esârın birbirlerini velî kabul etmeleri ve uygulamaları
ile elimizdeki sağlam bilgiler, bizler için örnek teşkil etmektedir.
İslâm akaidinde, bazı dinî çevrelerde bilinen anlamda kişilere kutsallık
izâfe edilerek, hatta onları insanlık vasıflarının da üzerine çıkarmak gibi hayâlî
ve mitolojik tipler icat etmek anlayışına yer yoktur. Kur’an’da net bir şekilde
açıklanan “evliyâ”nın diğer insanlardan farkı; beşer tabiatının üzerine çıkması,
fevkalâdelikler göstermesi veya günahları bağışlaması değil; tevhidî bir
inanca sahip olması, münkerden kaçınması ve ma’rûfu emretmesi, her türlü
şirke, zulme, haksızlığa karşı tavır sahibi olmasıdır. 1777
Velî/ermiş kabul edilen rûhânîler hakkında birçok menkabeler yazılmıştır.
Bu kişilerin hayat öyküleri ve onlara mal edilen olağanüstülükler dikkat ve ibretle
incelenmeye değer. Bu mitolojik hikâyeler, velî kabul edilenlerle ilgili inanış
biçiminin eksenini oluşturmaktadır. Bu hikâyelerde insanüstü özellikler o
kadar astronomiktir ki Allah’ın kitabı ve Rasûl’ün sünnetiyle aydınlanmış aklı
başında hiçbir mü’min, bunların gerçekliğini kabul edemez. Çünkü evliyâlık,
ermişlik denen inanış kadar, sünnetullahı (Allah’ın evrendeki değişmez kanunlarını)
kökünden inkâr eden, Allah’ın kâinat üzerindeki sınırsız egemenliğini
yok sayan ve O’na açıkça kafa tutan başka bir inanış biçimi hemen
hemen yoktur. Herhangi bir halifenin, kendi şeyhi hakkında rivâyet edilen bu
1777 Arif Çiftçi, Veli ve Evliya Terimleri Üzerine, Haksöz, 11
≈ 534 ≈
Ahmed Kalka n
mitolojileri hiçbir zaman yalanlamamış olması, tarîkat liderleri hakkında ciddî
bir ahlâk sorununun varlığını ortaya koymaktadır. Gerçekten de hemen hiçbir
şeyh, kendisini mezun etmiş olan mürşidinin göklere çıkarılmasına şimdiye
kadar itiraz etmemiştir.
Aslında menkabe geleneği, yabancı kaynaklıdır. Özellikle şamanlıktaki
“kam” kültünün, budizmdeki “arhanı” kültünün ve hıristiyanlıktaki “azizler”
kültünün etkisi altında peydahlanan velîlik/ermişlik inancına bağlı olarak bu
gelenek yerleşmiş ve zamanla kurumlaşmıştır.
Tasavvuftaki Evliyâ Nasıl Bir Kişiliktir? Tasavvuftaki anlayışa göre
bazı yüce ruhlu insanlar, keskin bir sezgiye, olağanüstü ve gizemli güçlere
sahiptir. Bu kişilere, her dinin mistik toplulukları tarafından verilen bazı
sıfatlar vardır. Evliyâ, aziz, saint, surp, ermiş gibi. Kalabalıkların çok büyük
saygı ve bağlılık gösterdiği bu şahısların, çilehâne, manastır, savmia ve stupa
gibi özel ve kutsal sayılan mekânlarda seyr u sülûk, mücâhede, çile, riyâzet
ve yoga gibi her dine göre çeşitli adlar altında mistik egzersizler yaparak
günahlarından arındığına ve bir ruh temizliğine kavuştuğuna inanılır. Bunlar
artık himmet, bereket ve tasarruf sahibidirler. Allah adına, kâinat ve tabiat
olaylarını yönetirler (!)
Evliyâ denilen bu insanlar hakkındaki inanışlardan bazıları şöyledir: Bunlar
günahsız, yüce ve yanılmaz şahsiyetlerdir; kutsal birer kişiliğe sahiptirler.
Gizliyi ve özellikle gönüllerden geçenleri bilirler. Duâları makbuldür; ne
dilerlerse Allah o dileği yerine getirir. Aynı anda birkaç yerde bulunabilirler.
En uzak mesâfeleri en kısa bir zamanda katederler. İslâm ordularının (veya
bugünkü ordunun) ön saflarında düşmana karşı çarpışır ve zafer sağlarlar...
Bu inanç çerçevesinde şartlandırılmış duygusal insanlar, evliyâ diye niteledikleri
kişilerin, böylesine olağanüstü güçlerine kendilerini inandırmış, onların
hayalleri zorlayan mitolojik hikâyelerini kaleme almışlardır. Tarih boyunca bu
konuda “menâkıbnâme” adı altında yazılan kerâmet hikâyeleri, ciltler dolusu
birikim oluşturmuştur. (Bunların bazıları, filmlere konu olmuş, “İhlâs”lı müridlerce
menkabeler senaryolaşmıştır.)
Her zâtın velîlik derecesi, ona mal edilen menkabelerle ölçülmeye başlanmıştır.
Mürîd, üstünlük, olağanüstülük, yücelik ve kerâmet olarak mürşidi
için tasavvur edebileceği her meziyet ve olayın, eylemsel biçimde yaşanmış
ve gerçekleşmiş olduğundan asla kuşkulanmaz. Ondan sonra da bunları,
≈ 535 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
hayâlinin enginliği ve dilinin zenginliği oranında anlatmaya ve yaymaya başlar.
İşte menkabeler böyle oluşmuştur.
Hayatta olduğu sürece “Efendi Hazretleri”, “Efendi Baba”, “Efendi” unvânı
verilen bu zatların her konuştuğunda hikmetler aranır, her sözü sayfalar
dolusu yorumlara konu olur, attığı her adımdan, yaptığı her hareketten, göz
atmasından, nazar etmesinden, gülümsemesinden, ya da hapşırmasından
bile türlü anlamlar çıkarılır. Meselâ, bir kaza mı oldu, “Efendi Hazretleri bunu
işaret buyurmuştu”, yağmur mu yağdı, “Efendi Hazretleri biraz önce duâ
etmişti”, çevrelerinde sevilmeyen birinin başına bir belâ mı geldi, “Efendi onu
çarptı” vs. Öldükten sonra üzerine saltanatlı bir türbe inşâ edilir; mezarının
üzerine süslü bir sanduka kurulur; adı, hayat tarzı, sözleri ve ona ait hemen
her şey kurumlaşır ve kutsallaşır.
Hâlbuki İslâm’da böyle bir evliyâ telâkkisi yoktur ve olamaz. Nitekim ilk
zâhidler olarak bilinen Hasan el-Basrî, Süfyan es-Sevrî, Abdullah bin el-Mübârek,
Fudayl bin İyad, Şakıyk-ı Belhî, Ma’rûf el-Kerhî, Ebû Süleyman ed-
Dârânî, Bişr el-Hafî, Seriyy es-Sakatî, Hâris el-Muhâsibî ve Sehl bin Abdullah
et-Tüsterî gibi şahsiyetlere, yaşadıkları çağda böyle bir kişilik mal edilmemiştir.
Velî kavramı, müslümanların ilk üç kuşağı tarafından tamamen Kur’an’ın
tanımladığı şekilde benimsenmiştir.
Bazılarının tebliğ adına gündeme getirdikleri dinin merkezini şekiller ve
hayâller cümbüşü süsler. Din onlar için âyindir, tesbihtir, sarıktır, takkedir,
cübbedir, kavuktur, sakaldır, çarşaftır, türbedir, tekkedir, mezar taşlarıdır,
kıssa ve menkabelerdir. Bulutlar üstünde uçuşan pembe kanatlı evliyâlardır.
Halk açısından da din, yine şekilcilik ve teferruatın merkezde olduğu
bir anlayış ve yaşayıştır. Halka göre de İslâm, büyük kubbeli dev câmilerdir,
kandildir, mevlittir, ilâhîdir, ezgidir, mehter marşıdır, fetih kutlama törenleridir,
festir, kılıçtır, tuğradır, bid’attır, hurâfedir... İslâm’ın, esas olarak Kur’an ve
Sünnet’ten ibaret olduğu, dolayısıyla bu iki kaynağın, hayata geçirilmesiyle
ancak İslâm’dan söz edilebileceği, hemen hiç kimsenin ilgisini çekmemektedir.
Onun için eğer kutsallaştırılmış eşya ve kavramlar hakkında en ufak
bir olumsuz düşünceniz varsa dindar kabul edilen toplumun ölçülerine göre
belki müslüman bile sayılmazsınız, en azından sapıksınız.
Bilindiği gibi, İslâm’ın temeli imandır ve imanın da ağırlık merkezi Allah
Teâlâ’ya Kur’an’da bize kendini tanıttığı sıfatlarıyla inanmaktır. Bu inancın özü
≈ 536 ≈
Ahmed Kalka n
ise, kâinatın yaratıcısı, yöneticisi, yönlendiricisi ve düzenleyicisi olarak Yüce
Allah’ın bir, eşsiz, benzersiz, ortaksız, vekilsiz, başlangıçsız, sonsuz ve ölümsüz
olduğu; ezelden ebede her şeyi bildiği, gördüğü, duyduğu ve her şeye
egemen olduğudur. Tevhîdin en kısa özeti budur ve bununla birlikte Allah
Teâlâ’nın sonsuz ve sınırsız egemenliği üzerinde hiçbir kimsenin ve herhangi
bir gücün hiçbir halde asla etkili olamayacağıdır. Dolayısıyla, yaratığın sebep
olduğu herhangi bir etki, yalnızca Allah tarafından yönetilen kâinat düzeninin,
birbirine bağlı disiplinleri ve kuralları çerçevesinde ancak meydana gelebilir.
Gerçek bu iken, tarihin akışı içinde ve çeşitli etkenler altında zamanla
“ermişlik” diye bir inanç peydahlanmış, böylece “evliyâ” diye -sözde- üstün
güçlere sahip bazı kimselerin, Allah adına kâinat olaylarına yön verebileceklerine
inanılmaya başlanmıştır. Bütün bu anlayışlar, Kur’an ve sahih sünnet
çerçevesi içinde sorgulanmalı, inançlardan şirk kalıntıları temizlenmeli, velî
kavramı da, diğer İslâmî kavramlar gibi, Kur’an’la sağlaması yapılarak i’tidal
içinde yeniden değerlendirilmelidir. Müslümanım diyenlerin kendilerini, inanç
ve amelleriyle elden geçirmesi, sağlam teraziyle tartması gerekmektedir. 1778
Bilindiği gibi, “Velî” Allah’ın isimlerinden biridir. Allah kendisinin velî olduğunu
söylemektedir; yani koruyucu, kollayıcı, dost, yardımcı, yakın, sahip,
efendi mânâsında. Velîyyullah olarak kullanıldığında ise Allah’ın dinini koruyucu,
O’nun dininin yardımcısı, O’nun dostu, O’nu sahip ve efendi edinen,
yani özetle Allah’ı râzı eden kimse demektir. Bu durumdaki kimseyi Allah
yakın edinmekte, O’nu sevmekte, O’ndan râzı olmaktadır. Kullarının arasında
Allah’a yakınlığı ile mümtâz bir mevkii bulunmaktadır velîyyullahın. Bu
seçkinlik, o kişinin Kur’an’ı ahlâk edişinin doğal bir sonucu olarak güzel ahlâkı
sebebiyle insanlar tarafından sevilmek, beğenilmek, imrenilmek halidir.
Allah’ın ona yardımı, sünnetullahı, eşyanın tabiatını tersine döndürmek sûretiyle
değil; bilakis eşyanın tabiatı gereğince onun işlerinin kolay olmasının,
başarıya ulaşmasının gerçekleşmesidir.
Bir müslümanın, diğer müslümanların velîsi olduğuna gelince, mesele hiç
de halkın anladığı gibi değildir. Zira, âyetlerde geçen “velî” kelimesi, birbirinin
yardımcısı, birbirine hak yolunda yardım eden, malından yediren, birbirini
bağışlayan, bir vücudun parçaları arasındaki uyum gibi uyum içinde ve aynı
vücudun sağlığını korumaya yönelik bir birliktelik kastedilmektedir. Muhâcir
ve Ensâr’ın Hz. Peygamber’i velî olarak kabullenmeleri, birbirlerinin velîsi
olduklarıyla ilgili uygulamalar, karşılıklı tavırları, sözleri ve Peygamber’in de
1778 Geniş bilgi için bkz. Ferit Aydın, Tarikatta Râbıta ve Nakşibendilik, s. 285-305
≈ 537 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
onları velî/dost edinmesiyle ilgili bilgiler, bu velîliğin boyutlarını gösterir. Bu
gerçek velîlerin hiç biri gaybı bilmediği gibi, hiç birinin gezdiği yerlere bereket
yağdırdıklarına, kızgınlık duyduklarının ölümünü isteyip öldürdüklerine, onları
çarptıklarına veya taş yaptıklarına, denizin üzerinde yürüdüklerine, kuru
ağacı yeşerttiklerine ve benzeri kerâmetlerine rastlamamaktayız. O kadar
rastlamamaktayız ki, Hz. Hamza, Uhud Harbinde kendisini öldürmek için
fırsat kollayan ve en çok on-onbeş adım ötesinde bulunan eli mızraklı Vahşi’nin
varlığından habersizdir. Hz. Ömer, iki adım gerisinde, safta namaza
durarak kendisini öldürmek için hazırlanan ve hançerleyerek bunu gerçekleştiren
Firuz isimli Ebû Lü’lü künyeli Zerdüştî kölenin niyetinden (kalbinden
geçenden) habersizdi. Hz. Ali, kendisini öldürmek için aylardır plan kuran ve
anlaştığı arkadaşlarıyla kararlarının bir parçası olarak kendisini öldürmek için
namaz kıldığı câmide bulunan ve onu hançerleyerek emelinin gerçekleşmesini
sağlayan Abdurrahman İbn Mülcem’in yanına kadar sokulan varlığından
habersiz idi.
Rasûlullah’ın (s.a.s.) kendilerine İslâm’ı öğretmeleri için gönderilmesini istedikleri
tebliğcileri tuzak kurarak yolda öldürenlerin niyetlerinden habersiz
olduğu tarihî bir vâkıa olarak karşımızda durmaktadır. Peygamber’in ve Hz.
Ebû Bekir (r.a.) ve Hz. Ömer (r.a.) gibi özellikle ileri gelen sahâbenin, Muhâcirlerin
ve Ensârın, âyetlerle sâbit bulunduğu üzere yaptıkları amellerden ötürü
Allah’ın dostluğunu kazandıklarını biliyoruz. Velâyetlerinden emin olduğumuz
bu insanların hiç birinin uçtuğu, su üzerinde yürüdüğü, gaybı bildiği ile
ilgili sahih mâlûmâta sahip değiliz. Müslümanlık lâfla değil; iman ve yaşayışla
isbat edilir. Nasıl ki Rasûlullah, amelleriyle, örnek yaşayışıyla1779 İslâm’ı
bize öğretmiştur. Rasûlullah’ın Uhud’da dişi kırılır, bu velîlere bir şey olmaz;
Rasûlullah gaybı bilmez, bu velîler bilir. Rasûlullah ölüleri (meselâ amcası
Hz. Hamza’yı, oğlu İbrahim’i) diriltemez, bu velîler diriltir. Rasûlullah kılıçla,
kalkanla savaşır, bu velîler üfürükleriyle savaşır... 1780
“O’nun berisinden çağırdıklarınız kendilerine yardım edemezler ki size
yardım etsinler.”1781; “Belki kendilerine yardımları dokunur diye Allah’ın
berisinden ilâhlar/tanrılar edindiler. Ama onların yardıma güçleri yetmez.
Oysa ki kendileri onlar için hazır askerdirler.”1782; “De ki, Allah’ın berisinden
çağırdıklarınıza bakın bakalım. Gösterin bana, yeryüzünde yaratmış
1779 33/Ahzâb, 21
1780 Geniş bilgi için bkz. Ercüment Özkan, Tasavvuf ve İslâm, özellikle s. 51-100
1781 7/A’râf, 197
1782 36/Yâsin, 74-75
≈ 538 ≈
Ahmed Kalka n
oldukları ne vardır? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı bulunuyor?
Eğer doğru iseniz, bu konuda bana, bundan önce gelmiş bir Kitap veya
bir bilgi kalıntısı getirin bakalım. Allah’ın yakınından kendisine kıyâmete
kadar cevap veremeyecek olanı yardıma çağırandan daha sapık kim olabilir?
Oysa ki bunlar onların çağrısından habersizdirler.”1783; “Şunu bilin ki,
göklerde kim varsa ve yerde kim varsa hepsi Allah’ındır. Allah’ın dûnundan/
yakınından birtakım ortaklar çağıranlar neyin peşindedirler? Bunların
peşine takıldığı belli bir kuruntudan başka bir şey değildir. Onlarınkisi
sadece saçmalamadır.” 1784
Bu âyetlerde geçen “dûne” kelimesine, çoğu mealde “başka, gayrı” anlamı
verilmektedir. Bu mânâ, “dûne” kelimesinin anlamlarından biridir. Ama
bu kelimenin asıl anlamı, “fevka”nın zıddı, yani en üst mertebeden beri, ondan
aşağıca demektir. Bir şey, öbüründen biraz aşağıda olunca, bunu ifade
için “dûne” kelimesi kullanılır. Buna göre, âyetlerde geçen “min dûnilâllâh”,
yani “Allah’ın dûnundan” ifadesi, Allah’ın en yakınından, yani berisinden demek
olur. Zaten Allah’tan başka velîlere tutananlar, hep onların Allah’a çok
yakın olduğuna inanmışlardır.
Tasavvufî anlamda velî olmak için aranan şartların başında kerâmet gelmektedir.
Hemen bütün tasavvuf kitaplarında velîliğin alâmetlerinden sayılan
kerâmet, yani velîlerin izhar edebileceği birtakım hârikulâde olaylar
dolayısıyla velîliğin, peygamberliğe benzer bir statü kazandığı dikkat çeker.
Mevcut olan bu paralellik, daha 9. yüzyılda, peygamberlerin sonuncusu olması
sebebiyle Hz. Muhammed (s.a.s.) için kullanılan “Hâtemu’l-Enbiyâ” terimine
benzer bir “Hâtemu’l-Evliyâ” (Velîlerin mührü/sonuncusu) kavramının
doğmasına sebep olmuştur.
Burada, bir de velîler arasındaki mertebeler silsilesinden bahsetmek
gerekir. Velâyet kavramı, 9. yüzyılda kendi içinde bir mertebelenmeye tâbi
tutulmuştur. Şüphesiz velî telâkkisindeki gelişmelerden kaynaklanan bu duruma
göre velîler, bir piramid şeklinde muhtelif derecelere ayrılmışlardı. Bu
piramidde en alt tabakadan başlayarak sayıları gittikçe azalmak üzere sırayla
Recebiyyûn, Müfredûn, Asâib, Nukabâ, Nücebâ, Abdal, Efrâd,
Evtâd, İmâmân yer alır ve tepede ise, hepsinin başı olan Kutb bulunur.
Dolayısıyla Kutb, bir devirde yeryüzünde mevcut bütün velîlerin en büyüğü
olup kâinat, onun otoritesi altında, zikredilen tabakaları oluşturan velîler tara-
1783 46/Ahkaf, 4-5
1784 10/Yûnus, 66
≈ 539 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Velâ ve Berâ
fından yönetilir. Velî kavramındaki, Kur’an’daki anlamdan sapma ve gelişme,
sonraki bazı mistik etkilerin, meselâ Yeni Eflâtunculuk’un ve Gnostisizm’in
rolüne dikkat çekmek gerekir. Aynı etkilere mâruz kalan hıristiyan mistisizmindeki
“saint (aziz)” telâkkisiyle, tasavvuftaki “velî” telâkkisi arasında benzer
noktalar hayli fazladır. Meselâ, hıristiyan mistisizminde “saint”, “Allah
adamı” ve “Allah dostu”dur. Genel mânâda da, bütün dürüst hıristiyanlar
Allah dostudur. Fakat özel anlamda asıl Allah dostu olan, saint/aziz, yani
bütün dünyevî zevk ve bağlardan kurtularak birtakım riyâzet ve mücâhede
usûlleriyle kendini Allah’a adayan, Ona ulaşabilen hıristiyandır. Hıristiyan mistisizmindeki
bu telâkki, tasavvuftaki “velâyet-i âmme” (bütün müslümanların
genel mânâda velî olduğu) ve “velâyet-i hâssa” (dar mânâsıyla tasavvuftaki
velî) telâkkisini andırmaktadır. Ayrıca, tasavvufta olduğu gibi “saint” (aziz)in
kerâmet (miracle) kavramıyla sıkı ilişkisi de dikkat çeker.
Velî telâkkisindeki bu farklı statünün, ilk zamanlarda İslâm ulemâsı muhitlerinde
ve onlara bağlı halk çevrelerinde birden bire kabul görmeyip tepki ile
karşılandığını biliyoruz. Özellikle sûfî çevrelerin bütün gayretlerine rağmen,
peygamberlik ile velîlik arasındaki paralel noktalar şiddetle reddedilmiştir.
Aynı şekilde mu’tezile mezhebi, birtakım üstün vasıflarla techiz edilmiş böyle
bir insan telâkkisini, dinin esasına aykırı olduğu düşüncesiyle asla benimsememiştir.
Fakat zamanla bu tepkilerin mutasavvıflar tarafından değerlendirilip
hesaba katılması sonucu, uyuşma için gösterilen gayretler boşa çıkmadı.
İlk tepkilerin giderek şiddetini kaybettiği ve hatta sünnîliğin, velîlik telâkkisini
sadece benimsemekle kalmayıp savunduğu bile görüldü. Hiç şüphesiz bu
değişmede İmam Gazâlî’nin unutulmaz çabasının büyük rolü olmuştur. Artık
günümüzde, halkın büyük çoğunluğu, tasavvufî anlamdaki velî telâkkisini
kabul etmeyenleri, eksik (sapık) müslüman sayar; bazı çevrelerde ise bunlar
müslüman bile kabul olunmaz.
Türklerin İslâmiyet’e girişinden sonra tasavvufun velî telâkkisi, Türk mutasavvıflarınca
da aynen benimsenerek devam ettirilmiştir. Velînin peygambere
denk tutulduğu ve onun gibi, söylediği her sözün mutlak kabul gördüğü
sözkonusu olmuştur. 1785
1785 A. Yaşar Ocak, Türk Halk İnançlarında ve Edebiyatında Evliyâ Menkabeleri,
s. 3-4
≈ 540 ≈
Ahmed Kalka n
SORULAR
Velâ ve berâ ne demektir? Sözlük ve ıstılah anlamlarını açıklayın.
Allah’ın mevlâ, vâlî ve velî olması ne demektir?
Tevhid, şirk ve müşriklerle ilgili nasıl bir tavrı zorunlu kılar?
Müslümanların düşmanları, düşman olarak kabul etmesi gerekenleri sayın.
Kur’an’ın hedefi savaş mıdır, yoksa sulh ve barış mıdır? Niçin?
Ehl-I Kitaba karşı tavrımız nasıl olmalı?
Kur’ân-ı Kerim kimlere itaat etmemizi ve kimlere de isyan etmemizi emreder?
Mü’minlerin kimleri velî edinmeleri şart; kimleri velî edinmeleri de yasaktır?
Velâ ve berâ konusunda insanlar kaç kısımdır, kısaca bilgi verin.
Allah için dost olmanın ve düşman olmanın gerektirdikleri hususlar nelerdir?
Dostun Nitelikleri nelerdir?
Velî ve velâyetle ilgili üç tane âyet meâli, 3 tane de hadis tercümesi veriniz.
Velâyetle siyaset ilişkisini açıklayın.
Müslüman olmayan akrabalara nasıl davranmak gerekir?
Allah’ın evliyâsı, velîleri kimlerdir, açıklayın.
Tasavvufun etkisiyle velî kavramındaki anlam kayması ve çarpıtma hakkında
bilgi verin
≈ 541 ≈
≈ 542 ≈
Ahmed Kalka n
ÜNİTE 25
MÛCİZE VE KERÂMET
• Mûcize
• Mûcizenin Şartları
• Peygamberlerin Mûcize Göstermesi Akla Ters Değildir
• Mûcize, Ancak Peygamber Eliyle Gerçekleşir
• Kur’an’a Göre, Peygamberimize Kur’an Dışında Bir Mûcize Verilmemiştir
• Peygamberimiz de Kendisine Kur’an Dışı Mûcize Verilmediğini Söylüyor
• Müşriklerin Mucize Olarak Neler İstemediler ki
• Peygamberimize Kur’an’dan Başka Mucize Verildiğine Dair Delil Olarak İleri
Sürülen Âyetler
• Peygamberimiz’e Mucize Olarak Sadece Kur’an Verilmiştir
• Hadis Literatüründe Hz. Peygamber’e Atfedilen Hissî Mûcizelerin Değerlendirilmesi
• Sonuç
• Kerâmet
• Kerâmet Diye İddia Edilen Olaylar
• Kerâmet Kavramının Tasavvufçu/Tarikatçı Bakış Açısıyla Nasıl Anlaşıldığına
Yönelik Bazı Tasavvufî Kavramlar
• İstidrac
• İhânet (Hizlân)
• Mûcize ile Diğer Hârika Olaylar Arasındaki Fark
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Mûcizeyi sözlük ve terim anlamlarıyla tanımlamak.
• Mûcizenin şartlarını listeleyebilmek ve mûcizenin akla ters düşmediğini açıklamak.
• Peygamberlerin mûcizelerine örnekler verebilmek.
• Peygamberimize Kur’an’dan başka mûcizenin verilip verilmediği ile ilgili olarak
Kur’an’dan birkaç âyet meali okuyabilmek.
• Hissî mucizeleri kabul ve reddedenlerin delilleri hakkında kısa açıklama yapabilmek.
• Hissî mûcizelerle Kur’an mûcizesi arasındaki farkları sayabilmek.
• Kerâmeti tanımlayıp, Kur’an’da kerâmet diye takdim edilen olayların kerâmete
hangi yönlerle benzeyip benzemediğini açıklamak.
• Kerâmet kavramının nasıl istismar edildiğini örneklendirebilmek.
• İstidrac ve ihanet (hızlan) kavramlarını örneklerle tanımlayabilmek.
• Mûcize ile diğer hârika olaylar arasındaki farkı açıklayabilmek.
≈ 543 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
MÛCIZE
Sözlükte; âciz bırakan, yapılması insan gücünün üstünde olan şey demektir.
Terim olarak ise; peygamber olan insanların peygamberliklerini ispat
etmeleri için Allah’ın izni ile göstermiş oldukları hârikulâde (olağanüstü) şeylere
mûcize denir.
Kur’ân-ı Kerim’de, mûcizeye çok defa “âyet” denmektedir. Âyet; belli olan
bir alâmet, bir şeyi belli eden bir işarettir. Bu kelimenin, hem İlâhî bir haberi
(Kur’an’ı) ifâde için, hem de onun isbâtı için kullanılması, mühim bir esasa
işarettir. O da; İlâhî bir tebliğ olan Kur’an’ın, hak ve doğru olduğuna bizzat
kendisinin en kuvvetli bir delil olmasıdır. Nitekim Peygamberimiz’in tek mûcizesi,
Kur’ân-ı Kerim’dir.
Mûcize, gerçekte bilinen tabiat kanunları ve âdetler dışı fevkalâde bir
olaydır. Allah Teâlâ, peygamber olarak seçtiği zâtı tasdik ve peygamberlik
iddiasını te’yid için, onun elinde fevkalâde bir şey gösterir. İşte bu, onun
peygamberliğini isbat eden bir delil, bir mûcizedir.
MÛCIZENIN ŞARTLARI
1) Mûcize, Allah’ın fiilidir. Yani mûcizeyi Allah, peygamberin elinde yaratır,
yoksa peygamberin kendisi mûcizeyi meydana getiremez.
2) Mûcize, peygamberin istediği şekilde gerçekleşir, onun isteğine ters
meydana gelmez.
3) Mûcize, hârikulâde (olağanüstü) bir şeydir. Yani tabiat kanunlarının üstündedir.
4) Mûcizeyi peygamber olan insanlar hâricinde hiç kimse gösteremez.
5) Mûcizenin bir benzerini meydana getirmek imkânsızdır.
≈ 544 ≈
Ahmed Kalka n
PEYGAMBERLERIN MÛCIZE GÖSTERMESI AKLA TERS DEĞILDIR
Mûcize göstermenin aklen mümkün olduğuna en açık delil; Allah Teâlâ’nın
her şeye kaadir olmasıdır. Kâinata, yer ve göklere dikkatle bakılıp, onlardaki
incelik, güzellik, şaşmaz nizam ve düzen seyredilince, her şeyin yaratıcısı
olan Yüce Allah’ın, peygamberlerini tasdik için her birinin elinde, ezelî ilim
ve irâdesine uygun olarak dilediği fevkalâde bir şey yaratmasının mümkün
olduğu kolayca anlaşılır. Allah’a, kudret ve azametine inanan, mûcizeye de,
mûcizelerin imkân dâhilinde olduğuna ve gerçekleştiğine de, dolayısıyla
peygamberliğe ve peygamberlere de inanır.
Bazı şahısların usûl ve kaidelerini öğrenmek sûretiyle yaptıkları sihir, bir
nevi mûcize sayılmaz. Çünkü sihir, bir insanın zâhiren maddî gücü dışında
görünse de, insanın rûhî ve nefsî güç ve tâkati dışında olan bir hâdise vasfında
değildir. Zira öyle olsaydı, öğrenilemez ve bir meslek haline getirilemezdi.
Mûcize ise, insanların her türlü güçleri dışında kalan, çalışılarak elde
edilemeyen ve ancak Allah Teâlâ’nın irâdesi ve verdiği güçle yapılan, daha
doğrusu peygamberleri eliyle Allah’ın yaptığı harikulâde bir olaydır. Sihir gibi
kesbî değil; vehbîdir. Yani çalışılarak elde edilemez; Allah’ın lutuf ve ihsanıdır.
Bu bakımdan, kötü maksatlarla ve şerir kimseler tarafından öğrenilerek
bir meslek ve geçim aracı haline getirilen sihirbazlık, haram kılınmış ve büyük
günahlardan sayılmıştır. Çalışılarak elde edilen sihirbazlıkla yapılan sihirlerde
bulunan şartlar, yani; meydan okumak (Tahaddî) ve insanları benzerini yapmakta
âciz bırakmak ve peygamberlik iddiası mevcut değildir. Bu bakımdan
sihir, mûcizeye benzemez, kuvvetini zayıflatmaz ve mûcizelerin peygamberliğe
delâletini iptal eden bir engel teşkil etmez.
MÛCIZE, ANCAK PEYGAMBER ELIYLE GERÇEKLEŞIR
Enteresan bir olay olduğunda, “bir mûcize gerçekleşti”, “mûcize olay”
gibi, ancak peygamberler eliyle meydana gelen mûcize’nin diğer olaylar için
kullanılması, herhangi bir insanın mûcize göstermesi gibi sakat ifâdeler, akîdeyi
tehlikeye düşürecek elfâz-ı küfür cinsinden ve mutlaka kaçınılması icap
eden büyük yanlışlardandır. Câhiliyyenin türettiği câhillerin bu tür câhilce
sözlerini benimsememek ve kullanmamak şarttır.
≈ 545 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Kur’an, Muhammed aleyhisselâm’ın da aynen bizim gibi bir beşer
olduğunu belirtir:
“De ki: Ben de ancak sizin gibi bir beşerim, ölümlü bir insanım. (Ne var
ki) bana, ‘Sizin ilâhınız ancak bir tek ilâhtır’ diye vahyolunuyor. Kim Rabbine
kavuşmayı umuyorsa sâlih amel işlesin, dürüst ve erdemli davranışlar
ortaya koysun ve Rabbine ibâdette, O’na özgü kullukta hiç kimseyi, hiçbir
şeyi (O’na) şirk koşmasın, ortak kabul etmesin.”1786
“Muhammed, ancak bir peygamberdir. Ondan önce de peygamberler
gelip geçmiştir. Şimdi o ölür ya da öldürülürse, gerisin geriye (eski dininize)
mi döneceksiniz? Kim (böyle) geri dönerse, Allah’a hiçbir şekilde zarar
vermiş olmayacaktır. Allah, şükredenleri mükâfatlandıracaktır.”1787
“De ki (ey Peygamber) Ben size Allah’ın hazineleri bendedir, demiyorum;
ne insan idrakini aşan şeyleri bildiğimi söylüyorum ve ne de size Ben
bir meleğim, diyorum. Ben sadece bana vahyedileni yerine getiriyorum.
De ki, hiç gören ile görmeyen bir olur mu? Siz düşünmez misiniz?”1788
“(Ey peygamber) De ki: Allah dilemedikçe, kendime bir yarar sağlamak
ya da kendimden bir zararı uzaklaştırmak benim elimde değil. Eğer insan
kavrayışının ötesinde olanı bilseydim, muhakkak ki, bahtiyarlık adına ne
varsa ondan payıma daha çoğu düşerdi ve kötülük asla yaklaşamazdı
bana. (Ama) ben sadece bir uyarıcıyım ve inanan bir topluma iyi haberler
getiren bir müjdeci.”1789
Bazı geleneksel anlayışa göre, Peygamberimizin her attığı adımın, her
yaptığı işin bir mûcize gibi insanüstü özelliklere sahip olduğu iddia edilmektedir.
Onu aşırı yüceltmeci ve insanüstü gösterme ifrâtı yanında, onu sıradanlaştıran
modernist yaklaşımın tefrit çizgisi de bir aşırılıktır. Hz. Peygamber’in
bizzat kendi ifadelerinden hareket ederek, onun beşeri yönünü ön
plana çıkarırken peygamberliğini, insanlara Kitab’ı ve hikmeti öğrettiğini ve
onları temizlediğini unutup onu sıradanlaştırmaya çalışanlar, onun kendisine
vahiy gelen bir peygamber olduğunu, bizzat Allah’ın övgüsüne mazhar olan,
seçkin bir insan olduğunu düşünmeli; ona insanüstü vasıflar ve özellikler at-
1786 18/Kehf, 110
1787 3/Âl-i İmrân, 144
1788 6/En’âm, 50
1789 7/A’râf, 188
≈ 546 ≈
Ahmed Kalka n
federek, onu yücelttiğini zannedenler de yine bizzat onun dikkat çektiği, Hz.
İsa’nın Hristiyanlarca yüceltilmesi hatasında olduğu gibi bir hataya düşmemelidir.
Vasat ümmet olmanın bir gereği ve sonucu olarak, adil ve dengeli bir
yaklaşımla ve yine Kur’an’da ve onun ifadelerinde geçtiği şekliyle “Allah’ın
kulu ve rasûlü” olduğuna dikkat edilmelidir. Son derece sorumluluk sahibi,
müttaki ve seçkin bir kul; âlemlere rahmet olarak gönderilen mütevazı bir
rasûl. İnsanlığı ele alınırken rasüllüğü, vahye muhataplığı ele alınırken tevazuu
devreye giren örnek şahsiyet.
Peygamber Efendimiz (s.a.s.), her konuda olduğu gibi kulluk ve ubudiyet
konusunda da ümmetine örnek olmuş; peygamberliği onun bir beşer olduğu
gerçeğini ortadan kaldırmadığı gibi, bir kulun yaratıcısına ibâdet etmesi
mükellefiyetinden de azade kılmamıştır. Hz. Peygamber de ümmetin diğer
fertleri gibi her türlü emir ve yasağın muhatabı olmuş, hatta bazı durumlarda
(mesela gece namazı) bizlere göre ek mükellefiyetlerle daha ağır bir sorumluluk
üstlenmiştir.
Peygamber oluşundan dolayı hiçbir zaman ayrıcalıklı biriymişçesine tavır
ve davranışlarda bulunmayan Efendimiz, “Hristiyanların Meryem oğlu İsa’yı
övmede haddi aştıkları gibi beni övmede siz de haddi aşmayın. Bilin ki
ben sadece bir kulum. Benim hakkımda Allah’ın kulu ve elçisidir deyin”1790
buyurarak kul olma bilincinde de bizlere güzel bir örneklik sergilemiştir.
“Hz. Peygamber’in (s.a.s.) kulluk konumuna Kur’an perspektifinden bakıldığında
şunları söylemek mümkündür: “O, Rabbinden indirilene tâbi olan” ,
“ona sımsıkı sarılan”, “sırat-ı müstakim üzere olmakla emrolunan” , “ilk müslüman
olan” , “kulluğunu yerine getirmek için elinden geldiğince amel eden”
, “Allah’ı zikreden” , “muvahhid olarak hak dine yönelen” , “Allah’a tevekkül
eden” , “isyan ve şirk durumuna düşüp de Allah’ın azabına uğramaktan
korkan” , “Allah’a sığınan” , “eda etmekle emrolunduğu namazı” ve “bütün
ibâdetleri, hayatı, ölümü âlemlerin Rabbi olan Allah için olan” , “Allah’a iman
eden” , “O’na kulluk eden” , “sıkıntılara sabreden” , “Allah’a şükreden” ,
“O’na duâeden” , “Allah’ı hamd ile tesbih eden” , “secde yapan” , “Kur’an
okuyan” , “Allah’tan bağışlanma dileyen” , “ahirete yönelmiş” ve “şeriata tâbi
olmuş” bir kulluk konumu vardır.”1791
1790 Buhârî, Enbiyâ 48
1791 Yasin Pişgin, İnsan ve Peygamber Olarak Hz. Muhammed (s.a.s.). İlahiyat Y. Ankara 2002. s. 59
≈ 547 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Kur’an-ı Kerim’de Hz. Peygamber (s.a.s.), hamd, tesbih, secde, ibâdet,
sabır gibi emirler; müşriklere itaat etmeme, aceleci olmama gibi nehiylerle
muhatap olmuş, bu türden emir ve nehiyler karşısında samimi ve ihlaslı bir
kulun nasıl davranması gerekiyorsa Hz. Peygamber de o şekilde davranmış,
sorumluluklarını en güzel bir şekilde yerine getirmeye gayret etmiştir.
Bazı modernistlerin Kur’an’da çeşitli örnekleri sunulan peygamberlerin
mûcizelerini aklî olarak izah edip mûcizeleri inkâr etmeleri, Kur’an ifadeleriyle
bağdaşmaz. Peygamberlerin mûcizelerini inkâr, bu konudaki Kur’an âyetlerini
kabul etmemek anlamına gelir. Bu ifratın yanında, peygamberimizin her
yaptığının mûcize ve olağanüstülük taşıdığını kabul eden anlayış da Kur’an’la
çelişir.
KUR’AN’A GÖRE, PEYGAMBERIMIZE KUR’AN DIŞINDA BIR MÛCIZE
VERILMEMIŞTIR
Önce, Kur’an bu konuda neler söylüyor, bir bakalım:
«Ona Rabbinden mûcizeler indirilmeli değil miydi?» derler. De ki:
Mûcizeler ancak Allah’ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.”
1792
“Kendilerine okunmakta olan Kitab’ı sana indirmemiz (mûcize
olarak) onlara yetmemiş mi? Elbette iman eden bir kavim için onda
(Kur’an’da) rahmet ve ibret vardır.”1793
“Onlar: (Muhammed) bize Rabbinden bir mûcize getirmeli değil miydi?
dediler. Önce gelen kitaplardakinin apaçık delili (Kur’an) onlara gelmedi
mi?”1794
“Eğer okunan bir Kitapla dağlar yürütülseydi veya onunla yer parçalansaydı
yahut onunla ölüler konuşturulsaydı (o Kitap yine bu Kur’an olacaktı).
Fakat bütün işler Allah’a aittir...” 1795
1792 29/Ankebût, 50
1793 29/Ankebût, 51
1794 20/Tâhâ, 133
1795 13/Ra’d, 31
≈ 548 ≈
Ahmed Kalka n
“Yahut da altından bir evin olmalı, ya da göğe çıkmalısın. Bize, okuyacağımız
bir kitap indirmediğin sürece (göğe) çıktığına da asla inanmayız.’
De ki: Rabbimi tenzih ederim. Ben, sadece beşer bir elçiyim.”1796
“Kâfirler diyorlar ki: Ona Rabbinden bir mûcize indirilseydi ya!
(Hâlbuki) sen ancak bir uyarıcısın ve her toplumun bir rehberi vardır.”
1797
“O’na Rabbinden bir mûcize indirilseydi ya! dediler. De ki: Şüphesiz
Allah mûcize indirmeye kadirdir. Fakat onların çoğu bilmezler.”1798
“Onlara bir âyet geldiğinde, Allah’ın rasullerine/elçilerine verilenin
benzeri bize de verilmedikçe kesinlikle inanmayız, dediler. Allah,
peygamberliğini kime vereceğini daha iyi bilir. Suç işleyenlere, yapmakta
oldukları hilelere karşılık Allah tarafından aşağılık ve çetin bir azap erişecektir.”
1799
“Eğer onların yüz çevirmesi sana ağır geldi ise, yapabilirsen yerin
içine inebileceğin bir tünel ya da göğe çıkabileceğin bir merdiven
ara ki onlara bir mûcize getiresin! Allah dileseydi, elbette onları hidayet
üzerinde toplayıp birleştirirdi, o halde sakın cahillerden olma!”1800
“(Rasûlüm!) Onlar iman etmiyorlar diye neredeyse kendine kıyacaksın!
Biz dilesek, onların üzerine gökten bir mûcize indiririz de, ona boyunları
eğilip kalır.”1801
“Eğer seni yalanlıyorlarsa (üzülme), onlardan öncekiler de yalanlamışlardı.
(Oysa ki) peygamberleri onlara açık âyetler (mûcizeler), sahifeler
ve aydınlatıcı kitap getirmişlerdi.”1802
“De ki: «Ben, Allah’ın dilediğinden başka kendime herhangi bir fayda
veya zarar verecek güce sahip değilim. Eğer ben gaybı bilseydim elbette
1796 17/İsrâ, 93
1797 13?Ra’d, 7
1798 6/En’âm, 37
1799 6/En’âm, 124
1800 6/En’âm, 35
1801 26/Şuarâ, 3-4
1802 35/Fâtır, 25
≈ 549 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
daha çok hayır yapmak isterdim ve bana hiçbir fenalık dokunmazdı. Ben
sadece inanan bir kavim için bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim.”1803
“Muhammed’e (görebileceğimiz) bir melek indirilseydi ya! dediler.
Eğer biz öyle bir melek indirseydik elbette iş bitirilmiş olur, artık kendilerine
göz bile açtırılmazdı.”1804
“De ki: Ben size, Allah’ın hazineleri benim yanımdadır, demiyorum.
Ben gaybı da bilmem. Size, ben bir meleğim de demiyorum. Ben, sadece
bana vahyolunana uyarım. De ki: Kör ile gören hiç bir olur mu? Hiç
düşünmez misiniz?”1805
“De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve
yerde ne varsa bilir. Bâtıla inanıp Allah’ı inkâr edenler (var ya), işte ziyana
uğrayacaklar onlardır.” 1806
Peygamberimiz de Kendisine Kur’an Dışı Mûcize Verilmediğini
Söylüyor
“Bana verilen şey, sadece Allah’ın bana indirdiği vahyidir.” 1807
“Her peygambere toplumları etkileyip onların iman etmelerine vesile
olacak mûcizeler verilmiştir. Bana verilen mûcize ise Allah’ın gönderdiği
vahiyden ibarettir. Bu sebeple ben Kıyâmet gününde mensubu (iman
eden bağlıları) en çok olan peygamber konumunda bulunacağımı umarım.”
1808
Müşriklerin Mûcize Olarak Neler İstemediler ki
“Onlar: ‘Sen, dediler, bizim için yerden bir kaynak fışkırtmadıkça sana
asla inanmayacağız.”1809
1803 A’râf, 188
1804 6/En’âm, 50
1805 6/En’âm, 50
1806 29/Ankebût, 52
1807 Buhârî, Fezâilu’l-Kur’an 1; Müslim, İman 239; Ahmed bin Hanbel, Müsned II/341, 451
1808 Buhârî, İ’tisâm 1; Fezâilu’l-Kur’an 1; Müslim, İman 239
1809 17/İsrâ, 90
≈ 550 ≈
Ahmed Kalka n
“Veya senin bir hurma bahçen ve üzüm bağın olmalı; öyle ki, içlerinden
gürül gürül ırmaklar akıtmalısın.”1810
“Yahut, iddia ettiğin gibi, üzerimize gökten parçalar yağdırmalısın veya
Allah’ı ve melekleri gözümüzün önüne getirmelisin.”1811
“Yahut da altından bir evin olmalı, ya da göğe çıkmalısın. Bize, okuyacağımız
bir kitap indirmediğin sürece (göğe) çıktığına da asla inanmayız.’
De ki: Rabbimi tenzih ederim. Ben, sadece beşer bir elçiyim.”1812
“Muhammed’e (görebileceğimiz) bir melek indirilseydi ya!’ dediler.
Eğer biz öyle bir melek indirseydik elbette iş bitirilmiş olur, artık kendilerine
göz bile açtırılmazdı.”1813
“Eğer peygamberi bir melek kılsaydık muhakkak ki onu insan sûretine
sokar onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük.”1814
“O’na Rabbinden bir mûcize indirilseydi ya!’ dediler. De ki: Şüphesiz
Allah mûcize indirmeye kadirdir. Fakat onların çoğu bilmezler.” 1815
“Kendilerine bir mûcize gelirse ona mutlaka inanacaklarına dair kuvvetli
bir şekilde Allah’a and içtiler. De ki: Mûcizeler ancak Allah katındandır.
Ama mûcize geldiğinde de inanmayacaklarının farkında mısınız?”1816
“Onlara bir âyet geldiğinde, Allah’ın elçilerine verilenin benzeri bize de
verilmedikçe kesinlikle inanmayız, dediler. Allah, peygamberliğini kime
vereceğini daha iyi bilir. Suç işleyenlere, yapmakta oldukları hilelere karşılık
Allah tarafından aşağılık ve çetin bir azap erişecektir.”1817
“Onlar ancak kendilerine meleklerin gelmesini veya Rabbinin gelmesini
yahut Rabbinin bazı alâmetlerinin gelmesini bekliyorlar. Rabbinin bazı
alâmetleri geldiği gün, önceden inanmamış ya da imanında bir hayır kazanmamış
olan kimseye artık imanı bir fayda sağlamaz. De ki: Bekleyin,
1810 17/İsrâ, 91
1811 17/İsrâ, 92
1812 17/İsrâ, 93
1813 6/En’âm, 8
1814 6/En’âm, 9
1815 6/En’âm, 37
1816 6/En’âm, 109
1817 6/En’âm, 124
≈ 551 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
şüphesiz biz de beklemekteyiz!”1818
“Belki de sen (müşriklerin:) «Ona (gökten) bir hazine indirilseydi veya
onunla beraber bir melek gelseydi!» demelerinden ötürü sana vahyolunan
âyetlerin bir kısmını (duyurmayı) terk edeceksin ve bu yüzden ruhun
daralacaktır. (İyi bil ki) sen ancak bir uyarıcısın. Allah ise her şeye vekîldir.”
1819
“Kâfirler diyorlar ki: Ona Rabbinden bir mûcize indirilseydi ya! (Hâlbuki)
sen ancak bir uyarıcısın ve her toplumun bir rehberi vardır.”1820
“Kâfir olanlar diyorlar ki: Ona Rabbinden bir mûcize indirilmeli değil
miydi? De ki: Kuşkusuz Allah dilediğini saptırır, kendisine yöneleni de hidayete
erdirir.”1821
“Eğer okunan bir Kitapla dağlar yürütülseydi veya onunla yer parçalansaydı,
yahut onunla ölüler konuşturulsaydı (o Kitap yine bu Kur’an olacaktı).
Fakat bütün işler Allah’a aittir. İman edenler hâla bilmediler mi ki,
Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi? Allah’ın vaadi gelinceye
kadar inkâr edenlere, yaptıklarından dolayı ya ansızın büyük bir belâ gelmeye
devam edecek veya o belâ evlerinin yakınına inecek. Allah, vaadinden
asla dönmez.”1822
“Peygamberleri dedi ki: Gökleri ve yeri yaratan Allah hakkında şüphe
mi var? Hâlbuki O, sizin günahlarınızdan bir kısmını bağışlamak ve sizi
muayyen bir vakte kadar yaşatmak için sizi (hak dine) çağırıyor. Onlar
dediler ki: Siz de bizim gibi bir insandan başka bir şey değilsiniz. Siz bizi
atalarımızın tapmış olduğu şeylerden döndürmek istiyorsunuz. Öyleyse
bize, apaçık bir delil getirin!”1823
«Eğer doğru söyleyenlerden idiysen, bize melekleri getirmeliydin.
»1824
1818 6/En’âm, 158
1819 11/Hûd, 12
1820 13/Ra’d, 7
1821 13/Ra’d, 27
1822 13/Ra’d, 31
1823 14/İbrâhim, 10
1824 15/Hıcr, 7
≈ 552 ≈
Ahmed Kalka n
“Onlar: ‘(Muhammed) bize Rabbinden bir mûcize getirmeli değil
miydi?’ dediler. Önce gelen kitaplardakinin apaçık delili (Kur’an) onlara
gelmedi mi?”1825
“Hayır, dediler, (bunlar) saçma sapan rüyalardır; bilakisonu kendisi
uydurmuştur; belki de o, şairdir. (Eğer öyle değilse) bize hemen, öncekilere
gönderilenin benzeri bir âyet getirsin.”1826
“Eğer okunan bir Kitapla dağlar yürütülseydi veya onunla yer parçalansaydı,
yahut onunla ölüler konuşturulsaydı (o Kitap yine bu Kur’an olacaktı).
Fakat bütün işler Allah’a aittir. İman edenler hâla bilmediler mi ki,
Allah dileseydi bütün insanları hidayete erdirirdi? Allah’ın vaadi gelinceye
kadar inkâr edenlere, yaptıklarından dolayı ya ansızın büyük bir belâ gelmeye
devam edecek veya o belâ evlerinin yakınına inecek. Allah, vaadinden
asla dönmez.”1827
“Onlar (bir de) şöyle dediler: Bu ne biçim peygamber; (bizler gibi)
yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor! Ona bir melek indirilmeli, kendisiyle
birlikte o da uyarıcı olmalıydı!”Yahut kendisine bir hazine verilmeli veya
içinden yeyip (meşakkatsizce geçimini sağlayacağı) bir bahçesi olmalıydı.
(Ayrıca) o zalimler (müminlere): ‘Siz, ancak büyüye tutulmuş bir adama
uymaktasınız!’ dediler.”1828
“Bizimle karşılaşmayı (bir gün huzurumuza geleceklerini) ummayanlar:
Bize ya melekler indirilmeliydi ya da Rabbimizi görmeliydik, dediler. Andolsun
ki onlar kendileri hakkında kibire kapılmışlar ve azgınlıkta pek ileri
gitmişlerdir.”1829
“Sen de ancak bizim gibi bir insansın. Eğer doğru söyleyenlerden
isen, haydi bize bir mûcize getir.” 1830
“Fakat onlara tarafımızdan o hak (Peygamber) gelince: ‘Musa’ya verilen
(mûcizeler) gibi ona da verilmeli değil miydi?’ dediler. Peki, daha
önce Musa’ya verileni de inkâr etmemişler miydi? ‘Birbirini destekleyen
1825 20/Tâhâ, 133
1826 21/Enbiyâ, 5
1827 13/Ra’d, 31
1828 25/Furkan, 7-8
1829 25/Furkan, 21
1830 26/Şuarâ, 154
≈ 553 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
iki sihir!’ demişler ve şunu söylemişlerdi: Doğrusu biz hiçbirine inanmıyoruz.”
1831
“Ona Rabbinden (başkaca) mûcizeler indirilmeli değil miydi?’ derler.
De ki: Mûcizeler ancak Allah’ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.”
1832
“Peygamberler onlara: Önlerinden ve arkalarından gelerek Allah’tan
başkasına kulluk etmeyin, dedikleri zaman, ‘Rabbimiz dileseydi elbette
melekler indirirdi. Onun için biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz’
demişlerdi.”1833
“Ona altın bilezikler verilmeli veya yanında ona yardımcı melekler gelmeli
değil miydi?” 1834
“Daha doğrusu onlardan her biri, kendisine, (önünde) açılmış sahifeler
(ilâhî vahiy) verilmesini istiyor.”1835
“Bilmeyenler dediler ki: Allah bizimle konuşmalı ya da bize bir âyet
(mûcize) gelmeli değil miydi? Onlardan öncekiler de işte tıpkı onların dediklerini
demişlerdi. Kalpleri (akılları) nasıl da birbirine benzedi? Gerçekleri
iyice bilmek isteyenlere âyetleri apaçık gösterdik.”1836
“Onlar, ille de buluttan gölgeler içinde Allah’ın ve meleklerinin gelmesini
mi beklerler? Hâlbuki iş bitirilmiştir. (Allah nizamı artık değişmez.)
Bütün işler yalnızca Allah’a döndürülür.”1837
“Onlara bir mûcize getirmediğin zaman, ‘(ötekiler gibi) onu da derleyip
getirseydin ya!’ derler. De ki: Ben ancak Rabbimden bana vahyolunana
uyarım. Bu (Kur’an), Rabbinizden gelen basîretlerdir (kalp gözlerini açan
beyanlardır); iman eden bir kavim için hidayet ve rahmettir.”1838
1831 28/Kasas, 48
1832 29/Ankebût, 50
1833 41/Fussılet, 14
1834 43/Zuhruf, 53
1835 74/Müddessir, 52
1836 2/Bakara, 118
1837 2/Bakara, 210
1838 7/A’râf, 203
≈ 554 ≈
Ahmed Kalka n
“Ehl-i kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor. Onlar
Musa’dan, bunun daha büyüğünü istemişler de, «Bize Allah’ı apaçık
göster» demişlerdi. Zulümleri sebebiyle hemen onları yıldırım çarptı.
Bilâhare kendilerine açık deliller geldikten sonra buzağıyı (tanrı) edindiler.
Biz bunu da affettik. Ve Musa’ya apaçık delil (ve yetki) verdik.”1839
“Doğrusu Allah bize, (gökten inen) ateşin yiyeceği (yakıp kor edeceği)
bir kurban getirmedikçe hiçbir peygambere inanmamamızı emretti’
diyenlere şöyle de: ‘Size, benden önce mûcizelerle, (özellikle) dediğiniz
(mûcize) ile nice peygamberler geldi. Eğer doğru insanlar iseniz, ya onları
niçin öldürdünüz?”1840
PEYGAMBERIMIZE KUR’AN’DAN BAŞKA MÛCIZE VERILDIĞINE DAIR
DELIL OLARAK İLERI SÜRÜLEN ÂYETLER
“Ey insanlar! Şüphesiz size Rabbinizden kesin bir delil geldi ve size
apaçık bir nur indirdik.”1841
“Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için kuluna apaçık âyetler indiren
O’dur. Şüphesiz Allah, size karşı çok şefkatli, çok merhametlidir.” 1842
“O (Allah) bütün gaybı (görülmeyenleri) bilir. Sırlarına kimseyi muttalî
kılmaz. Ancak, (bildirmeyi) dilediği peygamber bunun dışındadır. Çünkü
O, bunun önünden ve ardından gözcüler salar.” 1843
“Bir gece, kendisine âyetlerimizden bir kısmını gösterelim diye (Muhammed)
kulunu Mescid-i Harâm’dan, çevresini mübarek kıldığımız
Mescid-i Aksâ’ya götüren Allah noksan sıfatlardan münezzehtir; O, gerçekten
işitendir, görendir.” 1844
“Hani sana: Rabbin, insanları çepeçevre kuşatmıştır, demiştik. Sana
gösterdiğimiz o görüntüleri ve Kur’an’da lânetlenen ağacı, ancak insanları
sınamak için meydana getirdik. Biz onları korkuturuz da, bu onlara,
1839 4/Nisâ, 153
1840 3/Âl-i İmrân, 183
1841 4/Nisâ, 174
1842 57/Hadîd, 9
1843 72/Cinn, 26-27
1844 17/İsrâ, 1
≈ 555 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
büyük bir azgınlıktan başka bir şey sağlamaz.” 1845
“Andolsun onu, Sidretü’l-Müntehâ’nın yanında önceden bir defa daha
görmüştü.
En uçtaki ağacın (Sidret- ül Münteha’nın) yanında.
Cennetü’l-Me’vâ da onun yanındadır.
Sidre’yi kaplayan kaplamıştı.
Gözü kaymadı ve sınırı aşmadı.
Andolsun o, Rabbinin en büyük âyetlerinden bir kısmını gördü.” 1846
“Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı.” 1847
PEYGAMBERIMIZ’E MÛCIZE OLARAK SADECE KUR’AN VERILMIŞTIR
İslâm âlimleri, Hz. Peygamber’e hissî mûcize verilmeyişinin sebepleri
hakkında bazı bilgiler vermişlerdir.1848 Yukarıda zikredilen âyetleri de dikkate
alarak, bu konudaki görüşleri şu şekilde özetlemek mümkündür:
I)Mûcize talepleri Hz. Peygamber’e yöneltilmiş ve onun tabiatüstü güçlere
sahip olması gerektiği inancından hareketle bizzat kendisinden
istenmiştir.
Müşriklerin böyle bir talepte bulunması, Yahudilik ve Hıristiyanlıktaki
peygamber imajından etkilendiklerini göstermektedir.
1849 Allah, bu ümmetin
-önceki milletlerde olduğu gibi- peygamberin
ilâhlaştmiması gibi yanlış bir
îtikada düşmesini istememiştir.
II) Peygamberlerin aslî vazifesi hârikulâde şeyler göstermek değil kendilerine
vahyedilen emir ve yasakları tebliğ etmektir. Kur’ân’da Hz. Peygamber’in
önce beşer sonra resul olduğuna vurgu yapılmış, insan gücünü aşan
birtakım hârikaların istenmesinin nübüvvetle ilişkisinin
olmadığına dikkat
çekilmiş ve bu tür hârikaların sadece Allah’ın
dilemesiyle olabileceği belirtilmiştir.
Hissî mûcize taleplerini dile getiren inkârcıların bu tavrı sosyo-psikolojik
sebeplerden kaynaklanabileceği
gibi nübüvvetin özünü ve gayesini
bilmemelerinden de kaynaklanmış
olabilir. Bu itibarla söz konusu taleplere
1845 17/İsrâ, 60
1846 53/Necm, 13-18
1847 54/Kamer, 1
1848 Müfessirler, ilgili âyetlerin yorumunda Hz. Peygamber’e hissî mucize verilmeyişinin
sebepleri
üzerinde durmuşlar ve bazı açıklamalar yapmışlardır. Örnek olarak bk. Râzî, a.g.e., XX, 234-235; XXIV,
67-72.
1849 Tabatabâî, el-Mîzan, XV, 199-200;
≈ 556 ≈
Ahmed Kalka n
cevap olarak Kur’ân’da, peygamberlerin gönderiliş gayeleri açıklanmış; onların
Allah’a
davet ettikleri, insanlara doğru yolu gösterdikleri, güzel örnekler
sergiledikleri, dünya ve âhiret dengesini sağladıkları bildirilerek nübüvvetin
özü ve gayesi açıklanmıştır.1850
III) Hissî mûcizelerle imanın oluşumu arasında bir doğru orantı yoktur.
Kur’ân’da geçmiş kavimlerden örnekler verilerek, bunların söz konusu mûcizeleri
gördükleri halde yine de inanmadıklarına vurgu yapılmıştır.
1851 Çünkü bu
kimseler, sahip oldukları dini ve entellektüel değerleri
koruma ve savunma hususunda
taassup içindedirler. Bunlar, İçinde yaşadıkları toplumun inanç, ahlâk
ve alışkanlıklarının yanı sıra sosyal, kültürel ve siyâsî değerlerini de ısrarla savunurlar.
Bunu yaparken
öncelikle kendi çıkarlarını düşünürler ve sahip oldukları
sosyoekonomik
üstünlükleri kaybetmekten korkarlar. 1852 Bütün bu Özelliklere
sahip olanlar, peygamberlere ve getirdikleri mesaja karşı çıkmışlardır.
Onları zor
durumda bırakmak ve insanlar nezdindeki itibarlarını zedelemek için olmadık
tekliflerde bulunmuşlardır. 1853 Allah, hidâyet mûcizelerini gördükleri halde inanmayan
ve başka deliller isteyen inkârcıların bu İsteklerinde samimi olmadıklarını
bildiği için mûcize tek-liflerini geri çevirmiştir. 1854 Çünkü onlar, eğer inanmaya
meyilli olsalardı
inanmalarını sağlayacak birçok delilin Hz. Peygamber’e verilmiş
olduğunu göreceklerdi.1855
IV) Hissî mûcize taleplerine olumlu cevap verilmeyişi aslında inkârcılar için
bir lütuf ve mühlettir.1856 Çünkü mûcize gönderildikten sonra inanmayan kavimlerin
helak edileceği bildirilmiş ve bunun değişmeyen
ilâhî bir kanun olduğu
belirtilmiştir.1857 Hâlbuki inkârcılardan veya onların çocuklarından bazılarının za-
1850 Kâsımî, Mehâsmü’t-te’vîJ, 10/3999; krş. Muhittin Akgül, Kur’ân-ı Kerim’de Hz. Peygamber,
28-37. Hissî mucizelerin delâleti konusunda önemli bir itiraz İslâm filozofu
İbn Rüşd tarafından dile
getirilmiştir. O, hissî mucizelerin imkânını kabul etmekle
birlikte bunların nübüvvetin İspatında yegâne
delil olmalarına itiraz etmiştir. Ona göre, peygamberlik ile olağanüstü fiiller arasında bir ilişki yoktur.
Örneğin. asanın yılana dönüşmesi, ölülerin diriltilmesi ve benzen hadiseler her ne kadar olağanüstü
haller ise de, bunların Hz. Mûsâ ve isa’nın nübüvvetine delâlet edebilmesi
için başka delillere ihtiyaç
vardır. Tek başlarına bu tür fiiller peygamberliğinin
kanıtı sayılamazlar. Ancak bu tür hârikalar,
peygamberlik mesleği icra edildikten
sonra zuhur ederse, ikinci dereceden delil sayılabilirler... (bk. İbn
Rüşd, ei-Keşf, 116-119.)
1851 Bâkıllânî, Î’câzü’l-Kur’ân, 35; Kâsımî, a.g.e., 10/3943; Tabatabâî, a.g.e., 15/ 131; Reşîd Rızâ,
Tefsîrü’l-menâr, XI, 160; Derveze, et-Tefsîrü’l-hadîs, I, 113-115; Fahreddin er-Razî, en-Nübüuuâf,
Mukaddime, 13.
1852 İbn Teymiyye, en-Nüfahât, 360-362; Reşîd Rızâ, a.g.e., IX, 196; Derveze, Kur’an Cevap Veriyor,
41-46; Lârî, Usûlü l-’akâ’id, 45-47.
1853 Meydânî, el-’Aktdetü’l-İslâmiyye, 300.
1854 İsmail Fennî Ertuğrul, İzâle-i şükük, 113 vd.; Çâyiş, İslâm dînü’l-fıtra, 124-128 Derveze, a.g.e.,
40-41; Meydanî, el-Akîdetü’l İslâmiyye, 301-303.
1855 Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXIV, 68.
1856 Ömerî, a.g.e., 61-62-, Mustafa Müslim, Mebâhis fi İ’câzi’l-Kur’ân, 26-31.
1857 el-İsrâ 17/59; Taberî, a.g.e., 15/74; Kasımî, a.g.e., X, 3943; Tabatabâî, a-9-e-XV, 131; Elmalılı,
≈ 557 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
manla İslâm’ı tercih etmesi mümkündür. Nitekim başlangıçta Hz. Peygamber’e
karşı çıkan birçok kişinin, sonradan imanla şereflenip dini tebliğ hususunda
yaptıkları hizmet düşünüldüğünde, toplu helakin gerçekleşmemesinin bu ümmet
için büyük bir lütuf olduğu anlaşılır. Bu durum, Rasûl-i Ekrem’in rahmet
peygamberi1858 olmasının bir tezahürü olsa gerektir. Allah, onların
bu durumunu
bildiği için isteklerine cevap vermemiş ve böylece onlara büyük bir lütufta
bulunmuştur.1859 Bu nevi talepte bulunanların çoğu, söz konusu hârikaların
zuhur etmesi durumunda kendilerine ulaşacak belâ ve musibetleri bilmezler.
Allah’ın bunları indirmeyi terk edişindeki hikmeti de anlamazlar.1860
V) Hissî mûcizeler, inanç hürriyetini kısıtlayan ve insanları inanmaya
zorlayan
delillerdir. Peygamberler, ilâhî mesajı tebliğ eder ve insanları
ona inanmaya davet
ederler. Bu davetin kabul edilmesinde Allah’ın
onları semavî bir mûcizeyle
zorlaması imtihan anlayışına ters düşer. Allah, inkârcıların iman etmesini istemiş
olsaydı, elbette bütün kâfirler O’na boyun eğmek zorunda kalırdı. 1861 Hâlbuki
bu dünya irâde
ve tercih dünyasıdır. Allah insanı yaratmış, ona akıl vermiş,
neyin iyi neyin de kötü olduğunu bildirmiştir. O, aklıyla iyi ve güzeli tercih edebilecek
durumdadır. Böyle olduğundan dolayıdır ki, insan sorumlu tutulmuştur.
İman eden de, inkâr eden de bu fiili kendi İradesiyle yapmalıdır.
Bu bağlamda
mûcizeler, insanlara ancak bir fikir sunabilir, yoksa onları inanmaya zorlayamaz.
1862Hâlbuki teklifi mûcizelerin gerçekleşmesi
durumunda, İnkârcıların ya
iman etmeleri ya da helak edilmeleri
kaçınılmaz olduğundan, her iki durumda
da irâde ve inanç hürriyetinin
kısıtlanması söz konusudur. 1863 Maddî veya manevî
zorlamalar
neticesinde oluşan bir iman ve itaatin dini açıdan hiçbir değerinin
olmadığı bilinmektedir. 1864 Kur’ân bütün âyetleriyle çok net bir şekilde
dinde zorlama olmadığını açıklamaktadır. Nitekim teklifi mûcizelerin zikredildiği
âyetlerde, insanların İnanç ve irade hürriyetine vurgu yapılmıştır.
Allah’ın imana
zorlayacak ve dini daveti kabul etmeyi zorunlu
kılacak bir mûcize indirmesi her
ne kadar mümkün ise de, hikmete
muhaliftir. Çünkü Allah’ın bütün insanların
iman etmesini istemesi gibi bir irâdesi yoktur. Öyleyse niçin insanları imana
zorlayacak bir mûcize indirsin.1865
a.g.e., V, 3184; 332; İsmail Fennî Ertuğrul, e.g.e., II, 115.
1858 bk.el-Enbiyâ 21/107.
1859 el-İsrâ 17/59; Râzî, a.g.e., XX, 234-235; Reşîd Rızâ, a.g.e., XI, 332; İsmail Fennî
Ertuğrul, a.g.e.,
II, 113 vd.
1860 Fahreddin er-Râzî, a.g.e., XX, 234-235.
1861 bk. eş-Şu’arâ 26/4.
1862 Kâdî Abdülcebbâr, el-Muğnî, XV, 148-149.
1863 Çâviş, a.g.e., 131-150; Elmalılı da, hidâyet mûcizesiyle yetinmeyip, teklifî mucizeler
isteyen
inkârcıların bu mucizelerine “cebir mucizesi” demektedir.(bk. Elmalılı,
Hak Dini, N, 2961-2.)
1864 Lârî, a.g.e., 45-47.
1865 Tabatabâî, a.g.e., Vli, 66-67.
≈ 558 ≈
Ahmed Kalka n
VI) Kur’ân’ın hissî mûcize taleplerine olumlu cevap vermeyişinin bir sebebi
de, bu tür mûcizelerin tarihî hadiseler oluşlarıdır. Bunlar, zamanın
geçmesiyle
aktivitelerini kaybederler. İlk muhatapları üzerindeki
etkileri tartışılmakla birlikte,
sonraki nesillerin hissî mûcizeler hakkındaki
bilgisi ancak rivayetlerle mümkün
olmaktadır. Bu bilgi aklî mûcizelerde olduğu gibi doğrudan bir bilgi değil dolaylı
bir bilgidir. 1866 Kur’ân’da zikredilen hissî mûcizeler, belli bir zamanda, özel şartlar
altında
ve muayyen kimselere yönelik olarak zuhur etmişlerdir. 1867 Şüphesiz
asanın ejderhaya dönüşmesi, Ölünün diriltilmesi büyük bir mûcizedir. Ancak
bütün bu hissî mûcizelerden daha büyük olanı vardı ki, o da; cehalet ve rezalete
gömülmüş ümmi bir toplumu ihya etmek, diriltmek,
çok kısa bir zamanda
medeniyetin gıpta ettiği bir konuma yükseltmektir. 1868 Önceki dinlerde hissî
mûcizeler, İnkârcıları ikna için bir vasıta olarak kullanılırken İslâm’da aynı şeyin
bilgi mûcizesi olan Kur’ân ile yapıldığı görülmektedir. Yani iman etmeye giden
yol hisler-den değil, tefekkür ve irâdeden dolayısıyla akıldan geçmektedir. 1869
Bu itibarla Kur’ân, Hz. Peygamber’in şahsında hissî mûcizelere iltifat etmemiş
ve bu tür isteklere cevap vermeyi gerekli görmemiş.1870
VII) Düşünen kimseler için Kur’ân’ın yeterli olacağı belirtilir. Nitekim
ümmî bir
kimsenin böyle bir kitap getirmiş olması büyük bir mûcizedir. 1871 En iyi bildikleri
bir konuda bütün Araplara meydan okuyan Hz. Peygamber, bu ilâhî kelâm ile
nübüvvetini ispat etmiş ve inkârcıları
aciz bırakmıştır. Şu halde Kur’ân’ın aklî
bir mûcize olduğu anlaşılınca
bunun dışında ikinci bir mûcizeye gerek yoktur.
İslâm âlimleri, iddiayı tespit için tek bir delilin yeterli olacağı kanaatindedir. Eğer
insan
doğrulan kabule meyilli ise hakikati kabul etmesi İçin tek bir delil yeterlidir.
1872
VIII) Hissî mûcizelerde her zaman için bir şüphe payı vardır. Bunların
neye
delâlet ettiği hususunda insanlar farklı sonuçlara varabilmektedirler.
1873 Ni-
1866 Cafer Sübhânî, el-İlâhîyyât, II, 96-97; Elmalılı, a.g.e.. I, 267-268; Mustafa Müslim,
a.g.e., 25-26.
1867 Bâkıllânî, İcâzü’l-Kur’ân, 31; a.mlf., el-Beyân, s. 31-32.
1868 Seyyid Sabık, el-’Akîdetü’l-İslâmiyye, 220. Ayrıca bk. Gazzâlî, el-Munkiz, 58; Harpûtî, Tenkîhu’lkelâm,
298-299.
1869 Tabbârâ, Ma’a’l-enbiyâ, 259; Mustafa Müslim, a.g.e., 25-26,
1870 Abdülcelil Şelebî, “Mu’cizât”, Mecelletü’l-Ezher, c. 38-39, sayı, 2, sayfa 163-171, Kahire 1966.
1871 bk. el-’Ankebût 29/50-51.
1872 Bâkıliânî, Hz. Peygamber’in düşmanlarına karşı sadece Kur’âıYın icazıyla meydan okuduğunu
ve bunun dışında başka hiçbir şeyi delil olarak kullanmadığını söylemiştir,
(bk. İ’câzü’l-Kur’ân,, 35-
38). Fahreddin er-Râzî de, Kur’ân’ın mucize olduğunun
anlaşılmasından sonra başka hiçbir mucizeye
ihtiyaç kalmayacağını belirtir. {bk. Mefötîhu’1-gayb, XXIV, 68-69. Benzer bir İzah için bk. Elmalılı, a.g.e.,
III, 2024-2027)
1873 Bâkıllânî Kur’ân’ın i’câzının diğer bütün mucizelerden daha belirgin olduğunu açıkladıktan
sonra, hissî mucizelerin vukuu durumunda insanların zihnine bazı şüphe ve tereddütlerin gelebileceğini
söylemiştir. Halbuki Kur’ân’ın mucize oluşuyla ilgili böyle bir şüphenin ortaya çıkması söz konusu
değildir.(bk. el-Beyân, 25-31)
≈ 559 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
tekim peygamberlere; sihirbaz, kâhin ve benzeri şekillerde
karşı çıkılması da
bunu göstermektedir. Çünkü hissî mûcizelerle
diğer hârikalar arasında yakın
bir ilişkinin olduğu, bu sebeple inatçı ve ısrarcı kâfirlerin mûcizelere sihir ve
benzeri iftiralarda bulundukları
bilinmektedir. İslâm dini, dine davette olağanüstü
şeylere itibar etmemesi, usûl olarak nazar ve tefekkürü tercih etmesiyle
diğer dinlerden
ayrılmaktadır. 1874 B u s ebeplerden ö türü K ur’ân’da H z. P eygamber’in
hissî mûcizelerine yer verilmemiştir.
Sonuç olarak, Kur’ân’ın pek çok yerinde Hz. Peygamber’in sözlü mesajını
desteklemek veya pekiştirmek İçin hissî mûcizeler gösterme
gücüyle donatılmadığı
ısrarla belirtilir. Denilebilir ki, O’nun tek mûcizesi; açıklığıyla, ahlâkî
kapsam ve mahiyetiyle kusursuz; İnsanlık tarihinin her çağına, her gelişim safhasına
uygun; insanların hem duygularına
hem akıllarına hitap eden; kıyamet
gününe kadar değişmeden
kalacak olan Kur’ân’ın kendisiydi ve bugünde böyle
olmakta devam
etmektedir. Önceki peygamberler kendi toplumlarına ve kendi
çağlarına tebliğ etmekle görevlendirildikleri için onların tebligatı ister istemez
kendi toplumlarının şartlarıyla sınırlıydı. Hitap ettikleri insanlar,
henüz bağımsız
düşünme evresine varmamış olduğundan, bu peygamberler, üstlendikleri
görevin hakikatini ve amacını kavrayabilmeleri yönünde insanların dikkatlerini
uyandırmak için hissî birtakım alâmetlere
ve mûcizelere ihtiyaç duymuşlardır.
Ama Kur’ân, insanlığın aklî olgunluğa ulaştığı, dolayısıyla birtakım hissî
mûcizelere ve işaretlere
ihtiyaç duymadan nübüvvetin hakikatini ve amacını
anlayabileceği
bir çağda vahyedilmiştir. Bu itibarla İslâm’ın daimi mûcizesi; belli
bir donem ve mekanla sınırlandırılmayan, her dönem ve zamanda etkili
olan,
muhatapların her zaman müracaat edip değerlendirebilecekleri
ve bir kanaate
varabilecekleri Kur’ân mûcizesidir. 1875 Konunun özetini
vermesi bakımından
Hz. Peygamber’in şu sözü oldukça anlamlıdır:
“Her peygambere kitleleri etkileyip onların iman etmelerine vesile olacak
mûcizeler verilmiştir. Bana verilen mûcize ise Allah’ın gönderdiği vahiyden ibarettir.
Bu sebeple ben Kıyamet gününde mensubu en çok olan peygamber
konumunda bulunacağımı umarım.”1876
1874 Çâviş, İslâm Dînü’l-fıtra, 128 vd..
1875 Suyutî, el-İtkân, II, 256; Çâviş, a.g.e., 13-17;
1876 Buhârî, “İ’tisâm”, 1; Fedâilu’l-Kıır’ân”, 1; Müslim, “İmân”, 239. Dr. Halil İbrahim Bulut, Kur’ân
Işığında Mucize Ve Peygamber, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2002: 220-232.
≈ 560 ≈
Ahmed Kalka n
HADIS LITERATÜRÜNDE HZ. PEYGAMBER’E ATFEDILEN HISSÎ
MÛCIZELERIN DEĞERLENDIRILMESI
Kur’ân’da Hz. Peygamber’e hissî mûcize verilmediği açıkça ifade edilmesine
rağmen, geleneksel kaynaklarda hissî mûcize rivayetlerinin var olduğu
bir realitedir. Bazı âlimler, Hz. Peygamber’in söz konusu mûcizelerinin üç
bin, bazıları da altı-yedi bin kadar olduğunu söylemiştir.
1877 Her halükarda
bu rakam muazzam bir mûcize rivayetinin varlığını
göstermektedir. Kur’ân’ın
olumsuz tavrına rağmen bu denli çok mûcize rivayetinin varlığının sebepleri
nelerdir? Bu rivayetleri nasıl anlamak
lazımdır? Söz konusu rivayetlerin hepsini
reddetmek veya kabul
etmek mümkün müdür? Hissî mûcize rivayetlerini
anlamada bir üçüncü bakış açısı olabilir mi? Eğer Kur’ân’ın yaklaşımıyla
hadislerde ifade edilen hârikalar arasında bir zıtlık yok ise, bunlar nasıl telif
edilebilir?
İslâm dünyasında, Hz. Peygamber’in hissî mûcizeleri konusunda üç farklı
eğilimin olduğu görülmektedir. Bunlardan ilki, Hz. Peygamber’e atfedilen
hissî mûcizeleri tamamen reddetmektedir. Bunun tam karşısında olan ikinci
eğilim ise, Hz. Peygamber’e atfedilen hârikaların
hepsini kabul etme taraftarıdır.
Bu iki görüşün ortasını bulan üçüncü
eğilim ise, Hz. Peygamber’den
hârikulâde olayların zuhur edebileceğinin
imkânını kabul etmekle birlikte,
bunların nübüvvetin ispatında delil olarak kullanılamayacağı inancındadır.
Şimdi bu üç eğilimin iddia ve delilleri izah edilecektir:1878
I- Hadis Literatüründe Nakledilen Hissî Mûcizeleri Reddedenler
Nübüvvet bahislerinin en önemli konusu şüphesiz mûcize meseleleridir.
Mûcize, peygamberliğin ispatı için klasik kelâm eserlerinde en fazla kullanılan
delil olmuştur. İlk dönemden itibaren mûcizeleri hissî ve manevî ayrımına
tabi tutan kelâmcılar, Hz. Peygamber’in en büyük mûcizesinin Kur’ân olduğu
hususunda ittifak etmişler ve bu meseleye ayrı bir önem vermişlerdir. 1879
1877 Hasan ‘Itr, Nübüvvetü Muhammed fi’l-Kur’ân, 236; Ayrıca bk. Meclisî, Bihârü’l-envâr, XVII, 347-
362; Sefârînî, Levâihu’l-Envâr, [I, 278-279.
1878 Dr. Halil İbrahim Bulut, Kur’ân Işığında Mucize ve Peygamber, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2002:
232-233.
1879 Bâkıllânî, el-Beyân adıyla mucizenin mahiyeti, nübüvvete delil oluşu ve benzeri olaylardan farkını
ortaya koyan müstakil bir eser telif etmiştir. Ayrıca kelâm eserlerinde
Kur’ân’ın i’câzı konusuna Önem
vermişler ve Hz. Peygamber’in nübüvvetini
ispat ederken bunu Ön plana çıkarmışlardır. Örnek olarak
şu eserlere bakılabilir:
Câhız, Hücecü’n-nübüuve, III, 270-278; Mâtürîdî, Tevhîd, 204-210; Bağdadî,
Usûlu’d-dîn, 183-184; Bâkıllânî, İ’câzü’l-Kur’ân, 31-56; Kâdî Abdülcebbâr, Şerhu’l-usûli’l-hamse,
568-572; a.mlf., ef-Muğnî, XVI, 407-433; Cüveynî, el-İrşâd, 338-353; a.mlf., Luma’u’l-edille, 197-198;
Nesefî, Tebsıra, I, 509-522; Fahreddin er-Râzî, el-Muhassal, 490-491; a.mlf., Usuİü’d-din, 91-100;
Gazzâlî, eİ-İktisâd, 129-130; İbn Rüsd, el-Keşf, 109-120; Ebû Yala el-Ferrâ, el-Mu’temed, 158-160; İbn
Fûrek, Mücerredu’l-makâlât, 179480; Amidî, Gâyetü’l-merâm, 342-346; Şehristânî, Nihâyetu’l-ikdâm,
446-462; Sâbûnî, el-Bidâye, 47-48; Cürcânî, Şerhu’l-Mevâkıf, III, 389-391; Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd,
≈ 561 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Bununla birlikte bazı İslâm âlimleri, aklî-mânevî bir mûcize olan Kur’ân’ın
dışında Hz. Peygamber’e herhangi
bir hissî mûcizenin verilmediğini iddia
etmiştir.
İslâm dünyasında Hz. Peygamber’e hissî mûcize verilmediğini iddia
edenlerin
başında ilk dönem Mu’tezile kelâmcılarmdan İbrahim en-Nazzâm’ın
(ö.221/835) geldiği belirtilir.1880 İbrahim en-Nazzâm’ın zaruri ilim gerektirmeyen
haberlerden kaynaklanan delilleri kabul etmediği bilinmektedir. Hz.
Peygamber’e atfedilen hissî mûcizelerin de tevatür derecesine ulaşmadığı
ve zorunlu bir bilgi ifade etmedikleri kabul edilir.1881 Nazzâm da, tevatür derecesine
ulaşmayan bütün hissî mûcize haberlerini reddetmektedir. Ancak
Kur’ân’in mûcize olduğunu -diğer âlimlerden farklı da olsa) kabul etmekte
ve Hz. Peygamber’in nübüvvetini ispat konusunda Kur’ân’ı yeterli görmektedir.
1882
Batıdaki ilim ve felsefenin gelişmesiyle birlikte bilimsel bilginin objektif
kurallara dayandırılması anlayışı zamanla İslâm dünyasında da taraftar bulmuştur.
Böylece pozitivizmin etkisinde kalan çağdaş İslâm mütefekkirleri,
tabiat ve tabiat kanunları hakkındaki görüşlerini bu bağlamda değerlendirme
temayülü içine girmişlerdir. Tabiat kanunlarının
değişmezliği prensibine
uymadığı gerekçesiyle mûcizeleri inkâr etmek veya yorumlamak ihtiyacı
hissetmişlerdir. Bunlar, hadis kaynaklarında
nakledilen hissî mûcizeleri açıkça
reddetmekle birlikte, Kur’ân’da diğer peygamberlere nispet edilen hissi
mûcizeleri büyük zorlamalarla tevil etmeye çalışmışlardır. Böylece bu görüşe
meyledenler,
din adına uydurulmuş hurafelere tepki olarak ya mûcizenin
varlığını
inkâr etme ya da onu rasyonelleştirme temayülü içine girmişlerdir.
Son dönem İslâm dünyasında bunların en Önemli temsilcisi Hindistanlı
Seyid
Ahmed Han’dır (1817/1898). XIX. yüzyıl Avrupa’nın akılcılığından ve felsefesinden
büyük ölçüde etkilenen Seyid Ahmed, inanç sistemlerinin mahiyetini
değerlendirmek için Tabiata Uyma diye
adlandırdığı bir ölçü ortaya
attı ve İslâm’ın bu ilkeye göre en yüksek
derecede doğrulandığı sonucuna
V, 23-35; Reşîd Rızâ, Tefsiü’l-Menâr, I, 190-215.
1880 Bağdadî, el-Fark, 131-132, 149
1881 Kelâmcıların genel kanaati, Hz. Peygamber’e atfedilen hissî mucizelerin hiçbirinin tevatür
derecesine ulaşmadığı şeklindedir- Bununla birlikte kelâmcılar, söz konusu rivayetlerin bütününden
hareketle, Hz. Peygamberden birtakım hârikaların zuhur ettiği hususunda manevî tevatürün oluştuğunu
kabul ederler. Örnek olarak bk. Bâkıllânî, İcâzü’l-Kur’ân, 31, 38; Cüveynî, el-İşâd, 296; Nesefî, a.g.e.,
I, 491; İbn Fûrek. a.g.e., 178; Beyhakî, el-İ’tikâd, 168; Sâbûnî, a.g.e,., 52; Beyâzîzâde, İşâretü’l-Merâm,
311, 318; İbnu’l-Hümmâm, el-Musâyera, 206-207; Cisrî, Risâle-’ı Hamidiyye, 50-51.
1882 bk. Câhız, el-Hayevân, IV, 30-32; VI, 85vd.; Ebû Rîde, İbrahim b. Seyyar ebu Nazzâm ve
ârâuhu’l-kelâmiyyeti’l-felsefiyye, 32-39.
≈ 562 ≈
Ahmed Kalka n
vardı. Böylece o, tabiatın ve tabiat
kanunlarının bağımsızlığını ortaya koymak
gayesiyle sadece Hz. Peygamber’e atfedilen hissî mûcizeleri inkâr etmekle
kalmadı, aynı zamanda Kur’ân’da önceki peygamberlerle ilgili olarak zikredilen
hissî
mûcizeleri de yorumladı ve bunların hakîkî değil ancak mecazî
anlatımlar
olduğu sonucuna vardı.1883 Diğer taraftan Mısır ulemâsından Muhammed
Heykel (1888-1956) 1884 ve Ferid Vecdi1885 de hissî mûcizeleri reddedenler
arasında gösterilmektedir.1886 Muhammed Heykel, Kur’ân’da Hz.
Peygamberin tabiat kanunlarına uymayan hiçbir hal ve hareketinden bahsedilmediğini
belirterek, eski müslümanlardan bir kısmının Hz. Peygamber’e
maddî birtakım hârikalar atfetmesinin sebeplerini
araştırmıştır. Bunun sebebi
olarak, önceki peygamberlere nispet edilen hissî mûcizelerin, müslümanlar
tarafından, peygamberliğin
bir parçası olarak algılandığını, mûcizelerin sayısı
ne kadar çoğalırsa peygamberliğin de o nispette kemâl bulacağı ve insanların
peygambere
daha fazla inanacakları düşüncesinden kaynaklandığını
açıkladıktan
sonra, Hz. Peygamber’in diğer peygamberlere benzetilmesinin
yanlış olduğunu söylemiştir. Çünkü Hz. Muhammed’e verilen mûcizenin eşi
yapılamayacak bir mükemmellikte, insanî ve aklî bir mûcizedir. Allah, Son
Peygamber’i bu aklî mûcizeyle teyit etmeyi murat etmiştir.
Elbette yüce Allah,
Hz. Muhammed’i maddî bir mûcizeyle desteklemek
isteseydi onu yapardı
ve kitabında bundan söz ederdi, demiştir.
1887 Hasan Hanefî de, Hz.
1883 Fazİur Rahman, İslâm, 300-305; krş. Özervarlı, Kelâmda Yenilik Hareketleri, 102.
1884 Mustafa Sabrı, Müslüman olduğu halde Kur’ân mucizesini inkâr eden birilerinin olmadığın:
söyledikten sonra, Ferid Vecdî ve Heykel Paşa gibi kimselerin, -tevatürle
sabit olmadığından- Hz.
Peygamber’in hayatından kevnî mucizeleri çekip çıkardıklarını
ya da bu tür hârikaları normal
hadiselermiş gibi yorumlama yoluna gittiklerini
söylemektedir. Örnek olarak Heykel Paşanın “Surâka”
hadisesini yorumlamasını
göstermektedir. Buna göre, Heykel Paşa, atın ayağının kuma saplanmasının
normal bir durum olduğunu, burada her hangi bir hârikanın bulunmadığını söylemiştir, (bk. Mevkıfu’lakl,
IV, 43)
1885 Ferid Vecdî, hissî mucizelerin aklen muhal olduğu görüşündedir. Bu tür mucizelerin
geçmişte
vuku bulduğunu haber veren ilgili âyetlerin hepsinin müteşâbih olduğunu
söylemiştir, (bk. Mustafa
Sabrî, a.g.e., IV, 98-99).
1886 Mustafa Sabri, son dönem İslâm mütefekkirleri arasında hissî mucizelerin kabul edilmemesi
şeklindeki anlayışı şiddetle tenkit eder ve hissî mucizeleri inkâr etmenin
nübüvveti inkâr etmeyi
beraberinde getireceğini belirtir (Mevkıfu’l-Akl, IV, 41-43). Kevnî mucizeler konusunda, Kur’ân ile
hadisler arasında tezat olduğunu iddia eden müsteşrik ve modernistleri bilgisizlikle suçlar. Çünkü
hadisleri toplayan imamlar, örneğin Buhârî, Kur’ân’ı onlardan daha çok okuyan ve daha iyi bilen
kimselerdi. Eğer bu konuda bir tezat olduğunu görselerdi, hissî mucizeleri rivayet konusunda olumsuz
bir tavır takınırlardı. Onların bu tür rivayetleri aktarmış olması,
hissî mucizeler konusunda Kur’ân ile
hadisler arasında bîr tezadın olmadığını gösterir, demiştir.{a.g.e., IV, 123-124}
1887 Heykel, Hz. Muhammed, 56-58 vd.; Müsteşrik Dozy, buna benzer bir iddiayı dile
getirmektedir:
Şöyle ki; İslâm mûcizesiz bir dindi. Ancak Araplar, diğer din mensuplarıyla
görüştükten sonra bu
eksikliklerini anladılar ve kendi peygamberlerine birçok hârika yakıştırmaya başladılar, demektedir.
Örnek olarak şerh-i sadr olayını gösterir. Buna göre iki melek gelip Hz. Muhammed’in kalbini çıkarmış,
temizledikten
sonra tekrar yerine koymuştu. Bu olayın ne zaman gerçekleştiğine dair farklı rivayetlerin
varlığıyla birlikte, bununla Hz. Peygamber’in nübüvvet öncesi putperestlikten uzak olduğu, günah
işlemediği anlatılmak istenmektedir. Hâlbuki Kur’ân’da, nübüvvet öncesi O’nun dalâlette olduğu
bildirilmektedir.(bk. Dozy, Târîh-i İslâmiyet, I, 166; krş. İsmail Fennî Ertuğrul, İzâle-i Şukük, II, 113-114.)
≈ 563 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Peygamber’e atfedilen hissî mûcizelerin halk muhayyilesinin bir ürünü olduğunu
ve bunların sahih akılla çeliştiğini söylemiştir.1888
Mustafa Sabri, aklî mûcizeleri ispata çalıştıkları halde, hissî mûcizeleri
kabul etmeyen İslâm mütefekkirleri hakkında; onların pozitivizmin
etkisinde
kaldıklarını, bu sebeple tabiat kanunlarının değişmeyeceğini
iddia ettiklerini
ve bu İddialarını teyit etmek üzere “Allah’ın sünnetinde
bir değişiklik bulamazsınız”
şeklindeki âyetleri delil gösterdiklerini
söyler. 1889 H z. Peygamber’in
hissî mûcizesi olmadığı hususunda Kur’ân’da bunlara yer verilmediğini
söyleyen Muhammed Heykel ve Ferid Vecdî gibi âlimlere; Kur’ân’ın bir siyer
ve mağazi kitabı olmadığını,
dolayısıyla bu tür hadiselere yer vermediğini
söyleyerek cevap verir. 1890 Mustafa Sabrî, Reşîd Rızâ, Merağî, Ferid Vecdî,
Heykel Paşa
gibi âlimlerin hissî mûcizeler konusundaki görüşlerine, öncelikle
hadislerin güvenilirliği hususunda şüphe uyandıracağı, ikinci olarak da
“Hz. Peygamber’in hiçbir mûcizesi yoktur” şeklindeki müsteşrik iddiasına
malzeme temin edeceği fikrinden hareketle bu anlayışı tehlikeli bulur ve karşı
çıkar.1891
İslâm modernistlerinin hissî mûcizeleri reddetmeleri veya rasyonelleştirme
ihtiyacı hissetmelerinin kabul edilebilir bazı sebepleri vardır.
Bunları tahlil
etmeden, söz konusu âlimlerin hepsini İslâm düşmanı
ilan etmek ya da
garplaşmış düşünürler olarak isimlendirmek isabetli
olmayacaktır. 1892 Şimdi
bu fikri savunanların temel çıkış noktaları
sıralanacaktır:
1) Bunların temel çıkış noktası, Kur’ân’ın hissî mûcizeler konusundaki
olumsuz tutumudur. Kur’ân’da, inkârcıların müteaddit taleplerine rağmen
Hz. Peygamber’e her hangi bir hissî mûcize verilmediği vurgulanır.
Hadis
kaynaklarında bildirildiği şekilde, eğer Hz. Peygamber’e
bir hissî mûcize ve-
1888 Hasan Hanefî, İsiâmî İlimlere Giriş, 86-87.
1889 Mustafa Sabrî, a.g.e., IV, 122 vd.
1890 Mustafa Sabrî, a.g.e., IV, 93-95.
1891 Mustafa Sabrî, a.g.e., IV, 126-127.
1892 Kur’ân’ın mucize oluşu kabul edildikten sonra, Hz. Peygamber’e hissî mucizeler verilmediğini
iddia edenlerin art niyetli oldukları ya da ölüm korkusundan dolayı açıktan nübüvveti inkâr
edemediklerinden hissî mucizeleri inkâr etmek suretiyle bunu gerçekleştirmek istediklerini iddia
etmek bilimsel olmadığı gibi, mâkul ve mantıklı da değildir. Örneğin Ehl-i sünnet kaynaklarında, Hz.
Peygamber’e hissî mucize verilmediğini savunan Nazzâm’a karşı ortaya konulan tepkiler bu çerçevededir
(Örnek olarak bk. Bağdadî, el-Fark, 131-132; krş. Karadeniz, Mucize, 119) Hz. Peygamber’in
hissî mucizeleri konusunda geleneksel anlayışın dışında görüş beyan edenlerin bu şekilde itham
edilmeleri, hatta tekfir edilmeleri doğru değildir.
Çünkü Kur’ân’ın bizzat kendisinden kaynaklanan
bir yorum farklılığı söz konusudur.
Genel olarak hissî mucizelerin imkânı kabul edildikten sonra bazı
olayların
farklı değerlendirilmesi mümkündür. Zaten aynı olay karşısında İnsanların farklı
kanaatler
ortaya koyması bunun imkan dahilinde olduğunu göstermektedir.
≈ 564 ≈
Ahmed Kalka n
rilmiş olsaydı bu mutlaka belirtilirdi. Bunun yerine Kur’ân’da Hz. Peygamber’in
beşeri özelliklerine, tebliğ vazifesiyle
görevli olduğuna, imanın oluşumunda
hârikulâde olayların yapıcı
bir katkısının olmadığına dikkat çekilir.
2) Hissî mûcizeleri kabul etmeyenlerin ileri sürdükleri ikinci önemli
gerekçe,
bu hârikaların tevatürle değil, âhad yolla rivayet edilmiş olmasıdır.
1893
Eğer bu olaylar gerçekleşmiş olsaydı, tevatürle nakledilmeleri
gerekirdi.
Çünkü insanlar, garip şeyleri nakletme hususunda heveslidir.
Buna rağmen
hadislerde belirtilen hissî mûcizeler, âhad yolla bize ulaşmıştır. 1894 Anlarız ki
bunlar sahih rivayetler değillerdir.1895
3) Son dönem İslâm âlimleri, batıdaki ilim ve felsefeden, pozitivizm
gibi
fikri akımlardan ister istemez etkilenmişlerdir. Bunlar, tabiatta
değişmeyen
bir nizam ve sünnetullah’ın olduğunu belirterek Allah’ın
kendi koyduğu kanunları
değiştirmeyeceğini savunmuşlardır. Çünkü tabiattaki carî kanunlar,
değişmeden ve bozulmadan korunmuştur.
Kur’ân’da “Allah’ın sünnetinde bir
değişiklik bulamazsınız” şeklindeki âyetlerde bu hususa işaret edilmektedir.
1896 Şu halde tabiat kanunlarının hilafına birtakım hârikaların meydana gelmesi
mümkün değildir, demişlerdir.
4) Hz. Muhammed son peygamberdir, onun mesajı da kıyamete kadar
bakî kalacaktır. Öyleyse onun peygamberliğini ispat eden deliller,
sadece
kendi dönemiyle sınırlı kalacak türden olmamalıdır. Nitekim
onun hidâyet
mûcizesinin bütün zaman ve mekânlarda geçerli olan bir aklî ve bilgi mûcizesi
olmasının hikmeti de bundandır. Ayrıca Kur’ân, insanların akıl ve mantıklarını
kullanmalarını istemektedir. İnsanların
iman etmelerini de inkâr et-
1893 Reşîd Rızâ, kevnî/maddî mucizelerin rivayeti, sıhhat ve delâleti hususunda birçok şüphe ve
ihtilafın olduğunu söyledikten sonra bu tür mucize rivayetlerinin asrımızdaki bazı bilim adamlarının
dinden soğumasına sebep olduğunu söylemiştir(bk. Te’sîrü’l-Menar, XI, 155; el-Vahyu’l-Muhammedî,
71)
1894 Fahreddin er-Râzî, el-Muhassal, 492-493; Ayrıca bk. a.mlf., en-Nübüvvât, 141 vd.; Nasırüddin
et-Tûsî, Telhîsü’I-Muhasssat, 352.
1895 Câhız, mucizelerin ahad yolla rivayetinden duyduğu rahatsızlığı şu sözleriyle ifade eder: “Selef,
Kur’ân’ı toplamada gösterdiği titizliği, hadislerin toplanmasında -daha
özel anlamda mucizelerle
ilgili rivayetlerin değerlendirilmesinde- göstermiş olsaydı
bugün karşılaşılan sıkıntıların hiçbiri zuhur
etmeyecekti. Şayet onlar, Hz. Peygamber’in alâmet, burhan, delil ve âyetlerini, zuhur eden hârikalarını,
İster seferde
isterse hazerde olsun büyük topluluklar içinde göstermiş olduğu mucizelerini
toplamış
olsalardı, bugün her hangi bir şüpheye mahal kalmaz ve inkârcıların eline de fırsat verilmemiş olurdu...”
(Câhız, Hücecü’n-nübüvve, III, 227-228}
1896 Kur’ân’da, “Allah’ın sünnetinde bir değişiklik bulamazsın’’ şeklindeki âyetler öncesi
ve sonrasıyla
tetkik edildiğinde, bunların tabiat kanunlarından daha ziyade sosyal ve ahlâk kanunlarıyla ilgili
olduğu anlaşılır (bk.Sabrî, a.g.e., IV, 117). Ayrıca
Ömer Özsoy’un Sunnetullah Bir Kur’ân İfadesinin
Kavramlaşması adlı çalışmasında
konunun bu yönüne dikkat çekilmekte ve ilgili âyetlerin sosyal
olaylarla
bağlantılı olduğu vurgulanmaktadır (bk. a.g.e., 137-182).
≈ 565 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
melerini de onların hür iradesine bırakmıştır. Hâlbuki hissî mûcizeler, inanç
hürriyetini kısıtlamaktadır. Kur’ân, bu sebeple hissî mûcizeleri önemsememiş,
Hz. Peygamber’in nübüvvetiyle ilgili olarak bunlara yer vermemiştir.1897
II- Hadis Literatüründeki Hissî Mûcize Rivayetlerini Kabul Edenler
Kur’ân’dan sonra müslümanların en fazla itibar ettiği kaynak şüphesiz
Kütüb-ü Sitte diye isimlendirilen hadis kitaplarıdır. Bunlardan Buharî ve Müslim’in
Sahih’leri ayrı bir önemi haizdir. Bu iki kaynakta,
Resûl-ü Ekrem’e atfedilen
hissî mûcizelerin miktarı oldukça sınırlıdır.
Buna rağmen Hz. Peygamber’in
mûcize ve faziletlerinden bahseden
eserlerde ona atfedilen hârikaların
muazzam rakamlara ulaştığı görülür.1898
Klasik musannifler tarafından bağımsız birer disiplin gibi değerlendirilen
Siyer, Meğazi, Hasâis, Mu’cizât, Şevâhit, Şemail, Hilye, Delâil,
A’lam, Meulîd
ve benzeri tür eserlerde Hz. Peygamber’in nübüvvet
öncesi ve sonrası zâtından,
söz ve fiillerinden kaynaklandığı belirtilen
hârikalara yer verilmiş, her söz
ve fiilinde olağanüstülük aranmıştır.
1899 Delâil, Hasâis, A’lâm ve Fedâil türü
eserler, hadis kaynaklarını
bir tarafa bırakarak sadece mûcizelerle meşgul olmuşlardır.
Olur-olmaz
her şeyi mûcize diye nakletmişlerdir. Bunların yazarlarının
gayesi,
mûcizeler hakkında muteber rivayetleri toplamak değil, en garip
ve hayret verici olaylardan müteşekkil eserler meydana getirmek ve bu surette
son Peygamber’in fazilet ve menkıbeleri hakkında malzeme hazırlamaktır.
1897 Dr. Halil İbrahim Bulut, Kur’ân Işığında Mucize ve Peygamber, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2002:
233-238.
1898 Örneğin Buhârî, Menâkıb kitabının “İslâm’da Peygamberlik Alâmetleri” babında (25. bab) elli
yedi rivayet nakleder. Burada peygamberlik alâmeti olarak gösterdiği
hadisler şu konuları içerir: Suların
çoğalması (7), yemeğin bereketlenmesi (3), duasının
hemen akabinde yağmur yağması, kütüğün
inlemesi (3), Sürâka’nın atının tökezlemesi ve de geleceğe yönelik bir takım ihbarlar. Buhârî’nin
peygamberlik alâmeti olarak gösterdiği olaylar ile Siyer, Meğazi, Hasâis, Mu’cizât, Şevâhit, Şemail,
Delâil, A’lâm ve Mevlit gibi eserlerde ortaya konulan hissî mucizeler arasında
çok önemli farklar
mevcuttur. Buhârî ve Müslim’in peygamberliğin ispatında
kullandıkları deliller ile diğer muhaddislerin
kullandıkları deliller arasındaki farkları
ortaya koyacak bilimsel çalışmaların yapılması gereklidir. Bu
çalışmalarda sadece
isnad tenkidiyle yetinilmemeli, metin kritiği de yapılmalıdır. Kur’ân’ın genel
tutumuna aykırı düşen, İslâm’ın evrensel mesajını gölgeleyen hissî mucize rivayetlerinin
ayıklanması ve
peygamberliğin kanıtlanmasında Kur’ânî metodun ön plana
çıkarılması zarureti vardır.
1899 Örneğin Hz. Peygamber’in faziletleri anlatılırken; sesinin herkesten gür çıktığı, orta
boylu
olmasına rağmen herkesten daha uzun göründüğü, teninin misk ü amber koktuğu, küçük abdestinin
şifa, büyük abdestinin ise temiz olduğu, erkekliğinin kırk erkek gücüne denk olduğu ve benzeri
hususlar dile getirilmiştir (Süyûtî, Hasâis,
I, 113-122). Bu rivayetler zamanla taraftar bulmuş, câhil
Müslümanlar tarafından
baş tacı edilmiştir. Hz. Peygamber’i sevmenin ve desteklemenin bir ölçüsü olarak
algılanmıştır. Kur’ân’ın yaklaşımına taban tabana zil düşen bu tür rivayetlerin doğru olması mümkün
değildir. Çünkü Kur’ân’da Hz. Peygamber’in inananlara Örnek teşkil edeceği belirtilmiştir. Örnek olarak
sunulan objenin diğer insanlar tarafından
örnek alınabilmesi esastır. Hâlbuki bu özelliklere sahip bir
kimsenin örnek
alınması mümkün değildir.
≈ 566 ≈
Ahmed Kalka n
1900 Hz. Peygamber’in mûcizelerini konu edinen ve hârikalarının
ne denli çok
olduğunu kanıtlamaya çalışan eserîer arasında:
Ebû Nu’aym el-İsfahânî’nin
Ö.430/1038) Delâilü’n-Nübüvve’si, Beyhakî’nin ö.458/1066) Delâliü’n-Nübüvvesi,
Kâdî İyâz’ın (Ö.544 /1140) eş-Şifâsı, İbnu’1-Cevzî’nin (5.597/1200)
el-Vefâ bi Ahvâl-i Mustafa’sı, İbn Kesîr’in (ö.774/1373) Mu’cizâtü’n-Nebî’si,
Suyûtî’nin (Ö.911/1505) el-Hasâisü’l-Kübrâ’sı, Nebhânî’nin (ö.1350/1931)
Huccetülllâhi ale’l-Âlemîn’i gibi eserleri saymak mümkündür.
İbn Kuteybe (276/889), hadisçilerin bazı mevzû rivayetlerde bulunduklarını
belirttikten sonra ‘”(Hadisçiler) bütün bu ahmakça rivayetleriyle İslâm düşmanlarını
kışkırtmış ve zındıkları güldürmüşlerdir. İslâm’a
girmeye meyilli
olanları soğutmuş, şüphede olanların şüphelerini
artırmışlardır” 1901 diyerek
onların bu konuda ciddi hatalar yaptıklarını açıklar. Şah Velîyullah ed-Dihlevî
(ö.1176/1762) de, hadis kaynaklarını
güvenilirlik açısından değerlendirirken
Delâil, Hasâis türü eserleri en son sıraya yerleştirir ve bunların en zayıf hatta
uydurma rivayetlerle dolu olduklarını belirtir.1902 Şiblî ise, zayıf rivayetlere
dayanan
mûcizeler başlığı altında-, sağlam ve muteber kabul edilen
bazı hadisçilerin
Hz. Peygamber’in mûcizeleri konusundaki rivayetleri
hiç tenkid ve
tahkik etmeden kaydettiklerini söyledikten sonra, Beyhakî ile Ebû Nu’aym’ı
örnek vererek bunların eserlerinde sadece zayıf değil, uydurma rivayetlerin
de olduğunu belirtir. Bu âlimler, hadisle
ilgili eserlerinde tenkit edip almayı
uygun bulmadıkları birçok rivayeti,
mûcizelerle ilgili eserlerine almakta sakınca
görmemişlerdir.1903 Hz. Peygamber’in hârikaları konusunda aşırı gitmek,
ondan hiçbir
hârikanın zuhur etmediğini iddia etmek kadar tehlikelidir.
Çünkü bu gibi rivayetler, Hz. Peygamber’i örnek almak yerine ona sadece
hayranlık duyulmasına ve insanüstü bir konuma yükseltilmesine yarar. Bu
anlayış, Kur’ân’ın yaklaşımına tamamen terstir. Bu durumda, Yahudi
ve Hıristiyanların
kendi peygamberleri hakkında düştükleri tehlikeye
müslümanların
da düşmesi kaçınılmaz bir sonuç olacaktır. Hz. Peygamber’e yönelik
bu tür rivayetlerin ayıklanması, cahil insanların bu konuda bilgilendirilmesi,
Kur’ân’ın belirlediği çerçevede peygamberlik
delillerinin yeniden ortaya
konulması ve çağın bilgi ve felsefesinden
faydalanarak bunların anlaşılabilir
izahının yapılması gereklidir. Şimdi, müslümanlar arasında bu tür rivayetlerin
çoğalması ve taraftar bulmasının sebepleri üzerinde durulacaktır:
1900 Şiblî, Asım Saadet, III, 153.
1901 İbn Kuteybe, Te’vîlu muhtelifi’l-Hadis, S, 80-84.
1902 Dihlevî, Hüccetullâhi’l-Bâliğa, I, 135.
1903 Şiblî, a.g.e., III, 154-159.
≈ 567 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
1)Mûcizeler hakkında yanlış ve uydurma rivayetlerin türemesine sebep,
bu gibi rivayetlerin halk tarafından hüsnü kabul görmesidir. Sağlam dini tahsil
almamış imam ve hatipler; cahil halkın dikkatini çekmek, onları merak ve
heyecana düşürmek suretiyle hoşnut etmek için bu tür hikâyeleri uydurup
yaymışlardır. Halk arasındaki kıssacı ve hikâyeciler de bu hikâyeleri abartarak
aktarmışlardır. 1904 Bu tür rivayetler,
zamanla kabul görmüş hatta hadis
mertebesine çıkarılmıştır. Bazı âlimler bu tehlikeyi görmüş, işin ehli olmayan
vaiz ve hikâyecilerin halkın inanç ve itikadında büyük tahrifler yaptığını açıklamış,
ancak
bunun önü bir türlü alınamamıştır.1905
2)Müslümanların kendi peygamberlerini diğer peygamberlerden
her yönüyle üstün görme arzuları1906 bu tür rivayetlerin kabul görmesine
zemin hazırlamıştır. Aslında müslümanların Hz. Peygamber’i
bütün
peygamberlerin en üstünü saymaları, bütün faziletlerin onda
toplandığına
inanmaları kabul edilebilir bir husustur. Ancak bu itikada
yanlış bir derinlik kazandırılmış, bütün peygamberlere verilen
mûcizelerin
bir benzerinin hatta daha büyüğünün Hz. Peygamber’e
verildiği iddia edilmiştir. Çünkü o, peygamberlerin sonuncusudur
ve diğer bütün
peygamberlerden üstün ve faziletlidir, öyleyse onun
mûcizeleri de diğer peygamberlerin mûcizelerinden hem daha çok
hem de daha büyük
olmalıdır.1907 Bu anlayış doğrultusunda, her
peygamberin mûcizesine
karşılık Hz. Peygamber’in bir mûcize gösterdiği,
söz konusu mûcizenin diğerlerinden daha büyük ve etkili
olduğu iddia edilmiş ve kanıtlanmaya
çalışılmıştır.1908 Ümmetin bu
psikolojik durumu, Hz. Peygamber’e
de hissî mûcizeler verildiği hususunda
rivayetlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur.1909 Nitekim
1904 Bu konuda M. Yaşar Kandemir’in Mevzu Hadisler adlı çalışmasına bakılabilir. Burada,
hadis
uydurma sebepleri ve kıssacıların hadis uydurulmasındaki etkileriyle ilgili detaylı bilgi verilmiştir, (bk.
a.g.e., 62-92)
1905 İbn Kuteybe, a.g.e, 8, 80-84.
1906 Mâverdî’nin A’lâmü’n-nübüuue adlı eserindeki yorum bize ışık tutmaktadır. Müellif,
Hendek
savaşında vuku bulduğu belirtilen “yemeğin bereketlenmesi” şeklindeki
rivayeti zikrettikten sonra
“Bu, Hz. İsa’nın sofra mucizesine naziredir’’ açıklamasını
yapar, (bk.a.g.e., 78-79) Yine “az bir suyun
çoğalması’’ ile ilgili rivayeti aktardıktan
sonra da, bunun Hz. Mûsâ’nm taştan su akıtması mucizesine
nazîre olduğunu
söyler, (bk. A.g.e., 80. Diğer örnekler İçin bk. a.ge., 78-83)
1907 Hûî, el-Beyân, 116-118.
1908 Örneğin Hz. Süleyman’a rüzgâr verilmişti, Hz. Peygamber’e ise ondan daha hızlı
olan
Burak verilmiştir. Hz. Mûsâ, taştan su çıkarmıştı. Hz. Peygamber ise parmaklarından
su akıtmıştır.
Aslında taştan suyun akması normal bir şeydir, ancak parmaklardan suyun akması ise görülmemiş
bir durumdur. (Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb, III, 96-97) Hz. îsâ, su üzerinde Hz. Peygamber ise havada
yürümüştür.(Subhî, Fî İlmi’l-Kelâm, II, 134) Hz. îsâ, henüz defnedilmemiş ölüleri diriltmiştir, Hz. Peygamber
İse yıllarca Önce ölmüş insanları diriltmiştir. Örneğin annesini kabrinden çıkarmıştır.
(Süyûtî,
a.g.e...II, 110-114; Bu konuda ayrıca bk.İbn Kesîr, Mu’cizâtü’n-Nebî, 423-467; Ebû Nu’aym el-İsfahânî,
Delâilû’n-Nübüvve, II, 587-609}
1909 Akbulut, Nübüvvet Meselesi Üzerine, 29.
≈ 568 ≈
Ahmed Kalka n
Önceki peygamberlere verilen mûcizelerin daha büyüklerinin Hz.
Peygamber’e verildiğine dair müstakil eserler kaleme alınmış1910,
nübüvvete dair eserlerde bu konuya yer verilmiştir.1911
3) Beşâretü’n-nebiyle ilgili birçok hadis uydurulmuştur. Kur’ân’da ve
sahih hadislerde, Hz. Peygamber’in geleceğine dair mukaddes
kitaplarda
bilgiler bulunduğu, Yahudi ve Hıristiyanların son Peygamber’i bekledikleri
haber verilmiştir. 1912 Yalancı râviler, bu haberleri
genişleterek Yahudilerin,
Hz. Muhammed’in ne zaman, nerede,
hangi saatte ve nasıl zuhur edeceğini
bildiklerine dair açıklamalar yapmışlardır. Nitekim Hz. Peygamber’in doğum
anını anlatan eserler, onun dünyaya geldiği anda vuku bulan hârikaları en
ince detayına kadar
anlatmaktadır.1913 B u r ivayetlere b akıldığında Hz. Peygamber’in
henüz doğduğu andan itibaren bütün insanlar tarafından çok
iyi tanındığı,
peygamberliğini bir an Önce ilan etmesinin beklendiği anlaşılmaktadır.
Hâlbuki Kur’ân’da, Resûl-ü Ekrem’in peygamber olacağını bilmediği,
böyle bir beklenti içinde olmadığı bildirilmektedir.1914
4) Birçok olay vardır ki, olağanüstü sayılmamakla beraber sırf mûcizeleri
çoğaltmak için mûcizeymiş gibi kaydedilmiştir. Mesela, Hz. Câbir bir gün
hastalanmış ve Hz Peygamber onu ziyarete gitmiştir. Hz. Câbir, hastalığı sebebiyle
kendinden geçmiş bir halde yatarken Hz. Peygamber yüzüne biraz
su serpmiştir. Bunun üzerine hasta birden bire ayılmıştır. Hadise, gayet normal
bir olaydır. Fakat Delâil ve benzeri kaynaklarda bu olayın mûcize olarak
nakledildiği görülür.1915
1910 Örneğin Ebû İshâk İbrahim b. Hamdan, Kitâbü’l-Mu’cizât, (trc. Ömer Ziyâeddin Efendi), Evkaf
Matbaası 1338-1340. Bu eserde, peygamberlerin her bir mucizesine
karşılık Hz. Peygamber’in
bir mucize gösterdiği örneklerle anlatılır. Aynı anlayışla
telif edilmiş diğer bir eser de Mehmet Şakir
Çörüş’ün Mu’cizâtu’l Enbiyâ’sıdır. (İstanbul 1978, s. 19-178}
1911 bk. Bağdadî. Usûlu’d-din, 164-167: Nebhânî, Huccetuliâhi ‘ale’l-âlemin, 14-27; Ömer Harpûtî,
Asidetu’ş-Şehda Ala Kasideti’l-Bürde, 102 vd.
1912 bk. el-Bakara 2/164; el-A’raf 7/156-157; es-Sâff 61/6. Ayrıca bk. İbn Hişâm. es-Sîre, 1, 204,
232; Beyhakî, Delâil, II, 74-86; Süyûtî, Hasâis, I, 31-50; Ebû Nu’aym el-İsfahânî, Delâ’ilü’n-nübüvve, II,
587-609; Rahmetullah Hindî, İzhâru’l-Hak, IV, 1078-1210; Ebû Şehbe, es-Sîre, I, 247-254; İsmail Yahya,
Mukaddimâtü’n-nübüvve, 103-105; Mehmet Aydın, “Beşâirü’n-nübüvve”. DİA, V, 549-550.
1913 Mesela Ebû Hatim el-îsfahânî, Hz. Peygamber’in doğum anında hayvanların dile gelerek bu
anı müjdelediklerine dair bazı rivayetler nakleder.(bk. A’lâmü’n-nübüvve, 201-203) Mâverdî de, onun
doğumu anında zuhur eden bazı hârikaları aktarır.
(A’lâmü’n-nübüvve, 175-180) Ayrıca bk. İbn Hişâm,
a.g.e., I, 158-167; Beyhakî,
a.g.e., I, 126-130; Kâdî İyâd, eş-Şifa, I. 366-368; İbn Kesîr, el-Bidâye, 262-
272; Süyûtî, a.g.e, I, 78-89; Şiblî, Asr-ı Saadet, III, 162-165.
1914 el-Kasas 28/86; ayrıca bk. Yûnus 10/16; eş-Şûrâ 42/52.
1915 Süyûtî, a.g.e., II, 118.
≈ 569 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
5) Birtakım sahih rivayetlere eklemeler yapılarak veya farklı iki rivâyet karıştırılarak
normal hadiseler mûcize olarak sunulmuştur. Meselâ,
Hz. Peygamber’in
omuzları arasında “Peygamberlik Mührü” diye
bilinen bariz bir
gudde vardı. Diğer taraftan O’nun yüzüğü üzerinde
“Muhammed Rasûlullah”
yazılıydı. Birtakım ihtiyatsız râviler, bunları
birbirine karıştırarak “Hz. Peygamber’in
omuzları üzerindeki peygamberlik
mührü üzerinde “Muhammed
Rasûlullah” yazılıdır, demişlerdir.
1916
III- Hissî Mûcizelerin Nübüvvetin İsbatında Delil Olmayacağını
Savunanlar
Kaynakların belirttiğine göre, İslâm düşüncesinde hissî mûcizelerin
imkânını
kabul etmekle birlikte bunların nübüvvete delâlet etmeyeceğini
savunan
ilk âlim Hişâm el-Fuvatî’dir.1917 O, denizin yarılması, âsânın yılana dönüşmesi,
ayın yarılması gibi hârikaların peygamberliğe
ait bir delil sayılamayacağı kanaatindedir.
Ona göre bunlar, arızî hallerdir ve arazlar ancak nazarî deliller vasıtasıyla
bilinirler. Bu gibi hadiseler peygamberliğin delili kabul edilirse, o halde
her bir delil, kendi dışında başka bir delile ihtiyaç duyar ve bunun da sonu
gelmez, demiştir.1918 Muhtemelen İlk defa Hişâm el-Fuvatî tarafından ifade
edilen
bu görüş, sonraki dönemlerde taraftar bulmuştur. Örneğin İbn Rüşd
(520-595/1126-1198), bu görüşü daha anlaşılır ve kabul edilebilir
bir şekilde
ortaya koymuştur. O, kelâmcıların mûcize anlayışının bazı karışıklıklara sebebiyet
verebileceğini belirttikten sonra, mûcizeden
hareketle iddia sahibinin
peygamber olduğunun bilinmesinde bazı
güçlüklerin olduğunu söylemiştir.
Öncelikle hârikulâde olaylar ile nübüvvet sıfatı arasında doğrudan bir ilişkinin
olmadığını savunmuş, söz konusu olayların tek başına peygamberliğe delil
olamayacağını belirtmiştir.
Ona göre bir insan peygamberliğini ilan ettiği zaman
onun hedefi, insan ve toplumun ıslah edilmesi olmalıdır. Asanın yılana
dönüşmesi,
ölülerin diriltilmesi ve benzeri hadiseler her ne kadar olağanüstü
haller ise de, bunların Hz. Mûsâ ve İsa’nın nübüvvetini ispat edebilmesi
için başka delillere ihtiyaç vardır. Çünkü bu gibi hissî hârikalar,
peygambere
peygamber ismi verilmesini gerekli kılan sıfatın dışındaki
fiillerdir. Hz. Peygamber’e
atfedilen hissî hârikalara gelince, İbn Rüşd bunları mümkün görür.
Ancak bunlar vasıtasıyla peygamberliğin
kanıtlanmasını isabetli bulmaz. O,
bu konuda şunları söyler: “Malumdur
ki, Hz. Peygamber insanlardan hiç
kimseyi, ümmetlerden hiçbir
ümmeti, kendi peygamberliğine ve tebliğ ettiği
1916 Suyûtî, a.g.e., I, 102; Şiblî, Asr-ı Saadet, 165. Dr. Halil İbrahim Bulut, Kur’ân Işığında Mucize Ve
Peygamber, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2002: 238-243.
1917 bk. Bağdadî, el-Fark, 162.
1918 Eş’arî, a.g.e., 225-226; Bağdadî, a.g.e.,, 162-163.
≈ 570 ≈
Ahmed Kalka n
ahkâma iman etmeleri
için bir maddeyi başka bir maddeye dönüştürmek
gibi olağanüstü
şeyler göstermek suretiyle dine davet etmemiştir. Ondan
zuhur eden hârikalar, kimseye meydan okumaksızın, normal işler arasında
zuhur etmiştir.”1919 Özetle İbn Rüşd, hissî mûcizelerin mantıkî ve kat;î deliller
olmadığını savunmuş, peygamberlik sıfatıyla bunlar arsında mantıkî bîr bağlantının
bulunmadığını belirtmiştir. Hz. Peygamber, sadece
Kur’ân’ın mûcize
olduğu hususunda muhataplarına meydan okumuş
ve Kur’ân’ı hem öğretisinin
hem de peygamberliğinin dayanağı yapmıştır. Bunun dışında her hangi
bir hissî mûcize gösterme girişiminde
bulunmamıştır.1920
Tarihî süreç içerisinde, nübüvvet konusuyla ilgili tartışmalar -özellikle
Batıdaki
felsefî akımların etkisiyle- mûcizelerin imkânsızlığı hususunda
yoğunlaşmıştır.
Bunun için son dönem İslâm âlimleri, nübüvvet konularına ve daha
özel anlamda mûcize meselesine ayrı bir önem vermişlerdir. Konuyla İlgili
müstakil eserler kaleme almışlardır. Önceki
dönemlere ait kelâm eserlerinde
nübüvvet bahisleri çok sınırlı bir yer tutarken son dönemlerde kaleme alınan
kelâm eserlerinde nübüvvet
bahislerinin çok daha hacimli olduğu görülür.
Yakın dönem kelâmcıları, günün ilmî ve felsefî literatürünü de kullanarak,
mûcizenin aklen imkânsız olmadığını izaha çalışırlar. Buna göre, mevcut
tabiat kanunlarına
muhalif bir olayın meydana gelmesinin muhal olduğuna
dair
bir kanıt olmadığı gibi, bunların başka bir tabiat kanununa bağlı olarak
meydana geldiğini iddia etmeye de gerek yoktur. Şüphesiz bütün tabiat
kanunlarını koyan güç, yeni bir kanun koymaya da muktedirdir.
1921 Nitekim
Batılı filozoflardan bir kısmı, determinist anlayışı kabul etmeyerek tabiat kanunlarının
zorunsuzluğunu savunmaktadır.1922 Şu halde modern düşünürlerin
felsefî yorumlarında hissî mûcizelere yer bulunduğu ve asla muhal görünmediği
anlaşılmaktadır.1923
1919 İbn Rüşd, a.g.e., 113.
1920 Bu konuda benzer bir görüşü de Hamîdullah dile getirmiştir. Mucize, keramet ve istidracla ilgili
bir konferansında, mucizelerin tarihî realiteler olduklarını ve bunlara
inanılması gerektiğini belirttikten
sonra bu tür hârikaların peygamberliğe delâlet
etmeyeceğini, hissî mucizelerle peygamberlerin talimleri
arasında hiçbir ilişkinin
bulunmadığını vurgular. Sonra konuyu açıklamak için şöyle bir örnekverir:
Ben, iki kere ikinin dört değil de beş ettiğini iddia etsem ve bunun doğru olduğunu
ispat için “elime
alacağım şu kor ateş elimi yakmayacaktır” desem, siz bu iddiaya
karşılık hemen “iki kere iki asla beş
yapmaz; elinizin yanmaması olağanüstü
bir şeydir, bunun bilemediğimiz bir sebebi olsa gerek. Ancak
ateşin elinizi yakmamasıyla iki kere ikinin beş edeceği arasında hiçbir ilişki kurulamaz” diyeceksiniz.
Peygamberlerin hissî mucizeler göstermek suretiyle doğruluklarını ispat etmeleri
de böyledirc
(Hamîdullah, Mucize, Keramet ve îstidrac, s. 3-4).
1921 Muhammed Abduh, er-Risâle, 84-85.
1922 Örnek olarak bk. Lewis, Miracles, 56-58; Hume, “Of Miracles”, 23-40; Boutroux, Tabiat
Kanunlarının Zorunsuzluğu Hakkında”, 12-27; Swimburne, ‘Violation of a law of nature”,75-84.
1923 İzmirli, Yeni İlm-i Kelâm, I, 242-244.
≈ 571 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Başlangıçtan itibaren kelâmcıların genel tutumu, Hz. Muhammed’in
peygamberliğinin ispatında asıl kanıt olarak Kur’ân mûcizesinin
ön plana
çıkarılması şeklindedir. Nitekim kelâm eserlerinde, Hz. Peygamber’in hissî
mûcizelerine birkaç cümleyle değinilirken, manevî mûcizelere ağırlık verilmiş
ve bunların nübüvveti ispatta önemli olduklarına vurgu yapılmıştır. 1924 Son
dönem kelâmcıları da bu geleneği
takip etmiş, Hz. Peygamber’in nübüvvetinin
ispatında aklî mûcizelere
ağırlık vermişlerdir.1925 Burada Şiblî Nu’mânî,
Muhammed Abduh, M. Reşîd Rızâ,1926 İzmirli, İsmail Fennî Ertuğrul1927, İsmail
Hakkı Manastırlı, Hüseyin Cisrî, Abdülaziz Çaviş, Harpûtî, İzzet Derveze1928
gibi âlimleri örnek vermek mümkündür. Bunlar, Hz. Peygamber’in
nübüvvetiyle ilgili olarak manevî mûcizelere ağırlık vermişlerdir. Mesela
Şiblî
Nu’manî, eserinde en uzun bölümü mûcize konusuna ayırır, âlimlerin hissi
mûcize üzerine kurulu yaygın geleneksel nübüvvet anlayışına
karşı çıkarak,
Hz. Peygamber’in getirdiği mesaj ve öğretiden hareketle onun güvenilir ve
uyulması gereken bir peygamber olduğunun
anlaşılacağını söyler. Ayrıca o,
nübüvvet ve ilâhî mesajın kabulü için hissî mûcizelerin gerekliliğini ve önemini
İslâm’ın ortadan kaldırdığını
da dile getirir.1929 Muhammed Abduh da,
er-Risâle adlı eserinde
önce nübüvvetin mahiyetini ve imkânını izah eder,
sonra da Hz. Peygamber’in risâletini tamamen aklî deliller kullanarak ispata
çalışır. Kur’ân’ın icazına, içerdiği bilgi ve haberlere, getirdiği sistemin mükemmelliğine
vurgu yaparak Hz. Muhammed’in gerçek peygamber olduğu-
1924 Örneğin Mâtürîdî, Hz. Peygamber’in hissî mucizelerine birkaç cümle ile değinmiş (s.203),
sonra aklî delillere yer vermiştir. Ona göre Hz. Peygamber’in nübüvvetiyle ilgili en büyük aklî mucize,
muhataplarına Kur’ân ile tehaddî etmesi ve onların buna cevap verememiş olmasıdır.(bk. Kitâbü’t-
Tevhîd, 191-192, 202-210; krş. M. Saim Yeprem, Mâtürîdî’nin Akide Risalesi ve Şerhi, 29-32)
1925 bk. İsmail Hakkı Manastırlı; Abduh, a.g.e,, 88-129; Reşîd Rızâ, el-Vahyü’l-Muhammedî, s. 35-37.
1926 Mustafa Sabrî, Reşîd Rızâ ve Merâği gibi âlimlerin ısrarlı bir şekilde Hz. Peygamber’in
tek
mucizesinin Kur’ân olduğunu savunduklarını belirttikten sonra, bu anlayışın
günün pozitivizm akımının
bir sonucu olduğunu açıklar. Ona göre böyle bir görüş, siyer ve ilgili kaynakları tartışılır kılabileceği gibi
hadislerin güvenilirliğini de zedelemektedir (bk. Mevkıfu’l-Akl, IV, 168-170).
1927 İsmail Fennî Ertuğrul, Kur’ân’ın ebedî ve kalıcı bir mucize olması itibarıyla İslâm’ın başka bir
mucizeye muhtaç olmadığını, bununla birlikte Resul-i Ekrem’den birçok mucize rivayet edildiğini,-
bunların rivayetlerinde insanların tabii hadiseleri harikulade
görme ya da gösterme meyli her ne kadar
çok yüksek ise de- yine de Resul-ü Ekrem’in bir hayli mucizesinin olduğunu belirttikten sonra bu
rivayetlerin hepsinin inkâr edilmesinin gayri kabil bir durum olduğunu söyler (İzâle-i Şukük, II, 115-116).
1928 Derveze, Hz. Peygamber’e atfedilen hissî mucizeler konusunda şunları dile getirir; Mucizelerin
vukuu meselesine Allah’ın kudreti açısından bakanlar, bunların mümkün
şeyler olduğunu söylerler.
Zaten Allah’a ve peygambere inanan bir kimsenin bunun aksini söylemesi mâkul değildir. Ancak
meseleye bir sistem dâhilinde yaklaşanlar,
Kur’ân’ın hissî mucizeler konusunda bir olumsuzlama
ve reddetme tavrının
olduğunu görürler. Bu tutum Hz. Muharnmed ile ilgilidir. Yoksa geçmiş peygamberlerin
hissî mucizeleri Kur’ân ile sabittir. Bunlara iman etmek Kur’ân’a inanmanın ayrılmaz bir
parçasıdır. Ancak Hz. Peygamber’e önceki peygamberlere
verilenler gibi bir mucizenin verilmediğini
bildiren yine yüce Allah’tır. Hz. Peygamber’in
mûcizeleriyle ilgili rivayetlerin çoğu, kendileriyle çıkarım
yapılamayacak kusurlar taşımaktadır. Bunlara dayanarak Kur’ân’ın hissî mucizelerle ilgili genel tavrına
aykırı bir tutum içerisine girmek isabetli değildir. (Hz. Peygamber’in Hayatı, II. 226-227)
1929 Şiblî Nu’mânî, İlm-i Kelâm-ı Cedîd, 74-76.
≈ 572 ≈
Ahmed Kalka n
nu anlatır. Bununla birlikte O’nun hiçbir hissî mûcizesine yer vermez. 1930 M.
Reşîd Rızâ ise, Hz. Peygamber’in nübüvvetinin hissî mûcize ve garipliklerle
değil her dönem ve mekânda geçerli olan ilmî ve aklî burhanlarla sabit olduğunu
belirtir.1931
Sonuç olarak söylenebilir ki, hadis kaynaklarında rivayet edilen hârikaların
hepsini kabul etmek veya reddetmek mâkul ve mantıklı bir tutum değildir.
Öncelikle bunların, klasik anlamda mûcize tanımına uymadıklarını belirtmek
gerekir. Çünkü kelâm literatüründe mûcize denildiğinde, peygamberlik iddiası,
tehaddî ve davaya uygun tarzda meydana gelen ve inkârcıların huzurunda
onları İman etmeye sevk etmek
gayesiyle gösterilen hârikulâde olaylar
kastedilir. Hâlbuki hadis kaynaklarında rivayet edilen hârikalar, -sübût açısından
ileri sürülen itirazlar dikkate alınmışa bile- en azından kelâmcıların mûcize
tanımıyla
örtüşmemektedir. Bu itibarla burada sorulması gereken
Hz. Peygamber’den hârikulâde bir durumun zuhur edip etmediğidir.
İlgili âyetlerden
anlaşıldığı üzere, Hz. Peygamber’e risâlet vazifesinde
kullanacağı
ve doğruluğunun bir delili olarak gösterebileceği
herhangi bir hissî mûcize verilmemiştir. Bununla birlikte, Hz. Peygamber’e
hidâyet mûcizesinin dışında herhangi bir hissî mûcize verilmemiş
olması, onun elinde olağanüstü bir durumun zuhur etmediği
anlamına gelmemelidir.
Klasik anlamda mûcizenin temel özelliklerini
taşımamakla birlikte;
etrafındaki mü’minleri hayrete düşüren, onların iman ve
itmi’nânlarını arttıran birtakım hârikaların Allah’ın izniyle zuhur ettiğini
kabul
etmek gerekir. Şöyle ki; Kur’ân’da önceki peygamberlerin hidâyet
mûcizelerinin
yanı sıra birtakım İlâhî yardımlar da bildirilmiştir. Hz. Mûsâ ve İsa’nın
kendisine iman edenlere yönelik, -çok zorda kaldıkları bazı durumlarda veya
imanlarını kuvvetlendirme gayesiyle- bazı hârikalar
gösterdikleri açıklanmıştır.
Nasıl ki, İsrailoğulları ve havariler Allah’ın birtakım lütuflarına muhatap olmuşlarsa,
tıpkı bunun gibi Hz. Peygamber ve onun ashabı da bazı lütuf
ve inayetlere muhatap olmuşlardır.
Bedir, Hendek ve Huneyn savaşlarında
Allah’ın görünmeyen
ordularla mü’minlere yardım etmesi, Hendek harbinde
çok bunaldıkları
bir sırada fırtınanın çıkması, umulmadık bir anda Bedir’de
yağmurun
yağması gibi örnekler Kur’ân’da mevcuttur. Yine Tebük seferine
çıkan müslümanlar, uzun ve sıkıntılı bir yolculuk geçirmişlerdi. Bu yolculuk
sırasında suları tükenmiş, zor durumda kalmışlar ve ümitsizliğe
düşmüşlerdi.
Tam bu sırada Hz. Peygamber, bulabildikleri kadar çok suyu getirmelerini
ve bir leğenin içine boşaltmalarını emretmişti. Leğenin içindeki suya elini
1930 bk. Abduh, a.g.e., s.88-129.
1931 Reşîd Rızâ, el-Vahyu’l-Muhammedî, 79vd.
≈ 573 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
koyan Hz. Peygamber, çevredeki insanlara
diledikleri kadar su alabileceklerini
bildirmişti. İnsanlar leğendeki suyun tükenmediğine şahit olmuşlardı.
1932 Şimdi bu olay haddi zatında
bir hârikadır. Ancak Hz. Peygamber’in bunu
mü’minlerin huzurunda,
çok ihtiyaç hissedilen bir zamanda, herhangi bir
iddia ve meydan okuma olmaksızın yapmıştı. Olay öncesinde bir hârika göstereceğini
bildirmediği gibi, bu hadiseyle peygamberliği arasında bir bağlantı
da kurmamıştı.
Hadis kaynaklarında belirtilen hârikulâde olaylarla Kur’ân’da önceki
peygamberlere yönelik belirtilen hissî mûcizeler arasında çok
önemli farklar mevcuttur. Bunları şöylece özetlemek mümkündür:
Birinci olarak hedef farklılığı gösterilebilir. Çünkü mûcize, henüz iman
etmemiş insanların huzurunda, onları imana sevk etmek üzere; bir benzerini
başkalarının yapamayacağı iddiasına binaen ortaya konur
ve nübüvvet
iddiasında bulunan şahsın doğruluğunun kanıtı kabul edilir. Peygamberlerin
hidâyet mûcizelerinin hepsi bu özelliğe sahiptir. Hâlbuki Hz. Peygamber’den
zuhur ettiği rivayet edilen hârikalar, kâfirlerin huzurunda değil mü’minlerin
yanında meydana gelmiştir. Burada
bir meydan okuma yoktur. Sadece Allah’ın
bir inayeti ve lütfu vardır.
Mü’minlerin ihtiyaçlarının giderilmesi maksadına
yönelik olan bu tür hârikaların neredeyse hepsinin Medîne döneminde
zuhur etmiş olması
da dikkat çekicidir. İslâm’ın güçlenip devlet seviyesine
ulaştığı ve rüştünü ispat ettiği bir dönemde bu tür hârikaların zuhur etmiş
olması,
söz konusu hârikaların bir tebliğ metodu olarak kullanılmadığını, dinin
esaslarından her hangi bir rüknü oluşturmadıklarını göstermektedir.
İkinci olarak, hissî mûcizeler uyarma ve korkutma amacıyla gönderilirler.
1933Hâlbuki nusret/ yardım türü hârikaların hedefi, mü’minlere yardım etmek,
ihtiyaçlarını gidermek ya da imanlarını olgunlaştırmaktır.
Nitekim sahabe, bu
tür hârikaları bir bereket vesilesi olarak görmekteydi.1934
Üçüncü olarak, Hz. Peygamber’den zuhur ettiği rivayet edilen hârikaların
muayyen bir zaman ve mekânla sınırlı olduğu, sadece olaya
şahit olanlara
yönelik zuhur ettiği ve bu tür rivayetlerin haberden öte bir değerinin olmadığı
1932 bk. Buhârî, Menâkıb”, 25; Müslim, “Fedâil”, 4, 5, 6; Nesâî, ‘Taharet’1, 60.
1933 bk. İsrâ, 17/59; Râzî, Mefâtihu’l-Gayb, XX, 233-235; Elmalılı, a.g.e., V, 3184; Tabatabâî, el-
Mîzân, XV, 132-133.
1934 İlgili bir rivayette Hz. Abdullah b. Mes’ûd şöyle demiştir: “Biz âdet hilâfına olan şeyleri bereket
ve hayır sayardık. Siz ise bunları(n hepsini) korkutmak (için izhar edilir) sanıyorsunuz. Biz bir seferde
Rasulullah ile beraber bulunduk. Suyumuz azalmıştı...” (bk. Buhârî, Menâkıb, 25)
≈ 574 ≈
Ahmed Kalka n
bilinmektedir. İslâm âlimleri, bu tür olaylardan
hareketle Hz. Peygamber’in
peygamberliğini ispata kalkışmanın isabetli olmadığı kanaatindedir. Bu tür
rivayetlerin çokluğu peygamberin
fazilet ve üstünlüğü hususunda bir delil
sayılamayacağı gibi, bunların
yokluğu da onun fazilet ve değerini düşürmez.
Dördüncü olarak, Hz. Peygamber inkârcılarla mücadelesinde sadece
Kur’ân’ın delil oluşuyla yetinmiş, bu tur hârikaları bir tebliğ metodu olarak
kullanmamıştır. Hayatı boyunca Allah’ın koyduğu tabiat
kanunlarına tabi olmuş
ve bunu tavsiye etmiştir. Onun başarılarının hiçbiri söz konusu hârikalara
dayanmamaktadır.1935
SONUÇ
Kur’ân’da Hz. Muhammed’in Allah elçisi olduğu aklî ve mantıkî delillerle
izah edilmektedir. İslâm âlimleri başlangıçta Kur’ân’ın bu metoduna
bağlı
kalmışlar ise de, zamanla Yahudi ve Hıristiyan etkileri başta olmak üzere
dış kültürlerin tesirleriyle peygamberliğin kanıtlanmasında hissî mûcizelere
ağırlık vermeye başlamışlardır, özellikle hadislerin
tedvin edilmeye başlandığı
dönemden itibaren bu konudaki her tür rivayet mûcizeymiş gibi ele alınmış,
bunlara dayanılarak Hz. Peygamber’in nübüvvetini ispat eden eserler telif
edilmiş ve zamanla a’lâmü’n-nübüvve, delâilü’n-nübüvve, mu’cizâtü’n-nebî,
hasâisü’n-nebî, şemâilü’n-nebî, fedâilü’n-nebî, mevlidü’n-nebî türünde birçok
eser ortaya çıkmıştır. Bu eserlerde Hz. Peygamber’den zuhur ettiği belirtilen
pek çok mûcizeye yer verilmiş ve onun peygamberliği bu tür olaylarla
kanıtlanmaya çalışılmıştır. Mûcizelerin çokluğuyla peygamberlerin
fazilet ve
üstünlükleri arasında doğrudan bir ilişki kurularak, geçmiş peygamberlere
verilen mûcizelerin daha büyüğünün Hz. Peygamberce
verildiği ısrarla savunulmuş
ve bu iddiayı desteklemek üzere Kur’ân ve sahih hadislerden yeterince
delil bulunamadığından mevzû rivayetlere de yer verilmiştir. Sonuçta
karşımıza büyük bir mûcize literatürü
çıkmıştır. Hâlbuki Kur’ân’ın -Hz. Peygamberle
ilgili olarak- hissî
mûcizeler konusundaki tavrı son derece açıktır.
Buna rağmen ilk dönem
sonrası kaynaklarda ona atfedilen hissî mûcizelerin
çokluğu dikkat
çekmektedir. Hissî hârikalarla peygamberliğin kanıtlanması
şeklinde
özetlenecek bu anlayışın Kur’ân’ın genel tavrı dikkate alınarak
değerlendirilmesi
ve nübüvvetin ispat edilmesinde Kur’ânî metodun ortaya
konulmasının dinî açıdan bir zorunluluk olduğu açıktır.
1935 Dr. Halil İbrahim Bulut, Kur’an Işığında Mucize ve Peygamber, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2002:
243-249.
≈ 575 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Allah ile insanlar arasında elçilik vazifesi yapan peygamberlerin, insanlar
tarafından kabul edilebilmesi İçin öncelikle doğruluk ve güvenilirliklerini
kanıtlamaları gereklidir. Vahiy ve nübüvvetin duyularla algılanamayan gaybî
bir husus oluşu, gerçek peygamber ile sahtekârları
ayırt etmeyi sağlayan
bir kriterin ortaya konulmasını gerekli kılmıştır.
İslâm âlimlerinin büyük bir
kısmı -Ehl-i sünnet, Mu’tezile ve İslâm filozoflarının ekseriyeti-, peygamberin
tanınıp bilinmesi, emir ve yasakların
geçerlilik kazanması ve İnsanların
dinen sorumlu tutulabilmesi
için mûcizenin gerekli olduğu kanaatindedir.
Her ne kadar mûcizenin
dışında peygamberin doğruluğunu gösteren başka
deliller varsa da bunlar ancak hidâyet mûcizesinin zuhuruyla birlikte anlam
kazanır ve destekleyici deliller haline gelirler. Peygamberlerin doğruluklarını
kanıtlayan
bu deliller Kur’ân-ı Kerim’de âyet, beyyine, burhan, sultan, furkan
ve hak kelimeleriyle ifade edilirken kelâm terminolojisinde mûcize olarak
isimlendirilmiştir. Bu bakımdan Kur’ân ve hadislerde peygamberliğin ispatını
ifade etmek üzere kullanılan kelimelerle kelâmcıların terminolojisi arasında
önemli farklılıklar vardır. Nitekim kelâm
literatürüne göre bir olayın mûcize
sayılabilmesi için onun İlâhî bir fiil olması, hârikulâde bir tarzda zuhur etmesi,
nübüvvet iddiası ve tehaddî ile (meydan okumayla) birlikte gerçekleşmesi,
iddiadan sonra ve belirtildiği şekilde peygamberin elinde vuku bulması ve
aynı zamanda peygamberin doğruluğunu
gösteren bir tarzda zuhur etmesi
gerekir. Bunlar, mûcizede bulunması gereken temel özelliklerdir.
Kelâm kaynaklarında mûcizeler, konusuna göre aklî, haberi ve hissî olmak
üzere üçe ayrılmış ve genellikle bu tasnife bağlı kalınmıştır.
Burada mûcizeler
konusuna göre tasnif edildiği gibi, gaye, tabiat kanunları, davetteki
konum, tehaddî özelliği ve benzeri şekillerde de tasnif edilmiştir. Özellikle,
Kur’an’da zikredilen mûcizeler, peygamberliğin
ispat edilmesindeki önem ve
belirleyicilikleri açısından gayesine göre ele alınmış ve hangi mûcizelerin bu
konuda delil olabileceği tespit
edilmiştir.
Kelâmcıların mûcize tanımıyla tam olarak örtüşen deliller hidâyet mûcizeleridir.
Bunlar, peygamberlerin tebliğe başladıkları ve daha ziyade
aklî deliller
kullandıkları ilk dönemin hemen ardından, doğruluklarını
kanıtlamak ve insanları
ikna etmek için ortaya koydukları hârikulâde olaylardır. Tehaddî şartı
başta olmak üzere inkârcıların huzurunda
ve onları âciz bırakacak şekilde
zuhur eden bu mûcizeler, peygamberlerin
nübüvvetini ispat eden en önemli
delillerdir. Kur’ân’da bütün peygamberlerin hidâyet mûcizeleri belirtilmemekle
birlikte, nübüvvetle
ilgili âyetlerin genelinden çıkarılan sonuç -şekil ve ma≈
576 ≈
Ahmed Kalka n
hiyeti farklı olmakla birlikte- her peygambere bir hidâyet mûcizesi verildiği
yönündedir. Nitekim Kur’ân’da zikredilen Hz. Salih’in devesi, Hz. Mûsâ’nın
asasının ejderhaya dönüşmesi, elinin beyaz bir ışık saçması, Hz. İsa’nın çamurdan
yaptığı kuşu canlandırması, doğuştan körlerle alacalı hastaları iyileştirmesi,
ölüleri diriltmesi hissî hidâyet mûcizesine;
Hz. İbrahim’in hücceti ve
Hz. Muhammed’in Kur’ân mûcizesi aklî
hidâyet mûcizesine; Hz. İsa’nın evlerde
biriktirilen her şeyi bileceğini
söylemesi ve Hz. Muhammed’in Rumların
galibiyetini bildirmesi de haberi hidâyet mûcizesine örnek teşkil etmektedir.
Diğer taraftan, mü’minlerin maddî ve manevî birtakım ihtiyaçlarını gidermeye
yönelik
olarak zuhur eden olaylar vardır ki, bunlar hârikulâde olmakla birlikte
klasik anlamda mûcizenin temel niteliklerini taşımazlar. Peygamberler,
önceden bildirmeden ve tehaddîde bulunmadan (meydan okumadan) ilâhî
bir lütuf olarak bunları gösterirler ve bu tür olaylara dayanarak nübüvvetlerini
kanıtlama yoluna gitmezler. Öte yandan, peygamberlerin şahıslarına veya
çevrelerindeki sınırlı sayıdaki mü’minlere hitap eden hârikulâde olaylar vardır
ki, bunlar da ikram mûcizeleri diye isimlendirilmiştir. Nitekim Hz. İbrahim’in
isteği üzerine ölü kuşların dirilişinin ona gösterilmesi,
havarilere gökten sofra
indirilmesi ve İsrâ olayı burada örnek
verilebilir. İnkârda ısrar eden kâfirlerin,
hidâyet mûcizelerini görmelerine
rağmen peygamberleri zor durumda bırakmak,
bazen de alay etmek için ileri sürdükleri talepler vardır ki, bunlara da
teklifi mûcizeler denilmiştir. Kur’ân’da hem geçmiş peygamberlere hem de
Hz. Peygamber’e yöneltilen bu tür taleplere genişçe yer verilmiş ve bunlar
imanın oluşumunda müspet bir katkılarının olmadığı gerekçesiyle reddedilmişlerdir.
Kelâmcılar, şartlarına uygun olarak zuhur eden mûcizenin Allah’ın kendi
elçisini “Sen peygamberlik dâvanda doğrusun, benim elçimsin!” anlamına
gelen fiilî tasdik ile teyit ettiğini ve bunun sözlü tasdik yerine
geçtiğini kabul
ederler. Onlar, bu delâleti anlatmak üzere genellikle
hükümdar-elçi örneğini
verirler ve böylece gaibin şahide kıyas edilmesi
yöntemiyle mûcizenin delâletini
izah etmeye çalışırlar. Kelâmcılar,
mûcizenin zorunlu veya istidlali bir
bilgi ifade edip-etmediği hususunda
ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bazılarına
göre şartlarına uygun tarzda zuhur eden mûcize, peygamberin doğruluğunu
göstermesi açısından
zorunlu bilgi İfade ederken bazıları da bunun istidlali
bilgi verdiğini
iddia etmiştir. Bize göre bu bilgi, olayın keyfiyeti ve meydana
geliş şeklinden ziyade muhatapların konumlan ve psikolojik halleriyle yakından
ilgilidir. Şayet mûcizeler, matematiksel anlamda kesin ve şüphe edilmez
zorunlu bir bilgi ifade etmiş olsalardı, bu durumda insanların
hepsinde aynı
≈ 577 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
kanaatin oluşması lâzım gelirdi. Nitekim muayyen bir mûcize, bazı kimselerde
peygamberin doğruluğuna dair kesin
ve zorunlu bir bilgi meydana getirirken
aynı olay diğer insanların inkârını artırmaktadır. Aslında bu durum
mûcizelerin imana zorlayıcı deliller olmadıklarını, olsa olsa inanmaya müsait
kimselere düşünüp karar vermede yardım ettiklerini göstermektedir.
Kur’ân-ı Kerim’de, peygamberlerin nübüvvet Öncesi yaşantılarına fazla
yer verilmemekle birlikte, genel olarak onların kendi toplumlarında
sevilen,
doğru sözlü ve dürüst kimseler olduklarına vurgu yapılır.
Buna rağmen onlar,
vahiy almaya başladıkları andan itibaren daha önce söz konusu edilmeyen
birçok itham ve iftiralara muhatap olmuşlardır.
Bu durumun, onların peygamber
olduklarını açıklamaları, aklî ve mantıkî delillerle insanları uyarmaları
ve ayrıca doğru sözlü olduklarına
dair hidâyet mûcizelerini getirmelerinden
sonra ortaya çıktığı dikkate alınırsa, inkârcıların peygamberlere yaptıkları itirazların,
Kur’ân’da da işaret edildiği üzere onların şahıslarına değil, getirdikleri
vahiy ve ortaya koydukları mûcizelere karşı olduğu daha iyi anlaşılır.
Bu
itibarla söz konusu itirazlar, her ne kadar peygamberin şahsına yöneltilmişse
de, bunun asıl sebebi onların misyon, doktrin ve mûcizevî delillerini reddetmektir.
İnkârcılar tarafından dile getirilen birçok mûcize talebinin varlığı Kur’ân-ı
Kerim’de bildirilmektedir. Geçmiş peygamberlerden istenilen teklîfî mûcizelerin
yanı sıra özellikle Mekke’li müşriklerin dile getirdikleri
hissî mûcize talepleri
de Kur’ân’da tafsilatlı bir şekilde verilmiştir. Hidâyet mûcizesine rağmen
inanmayan kâfirlere, ikinci bir mûcize verilmemiştir. Bu durum, Allah’ın bütün
peygamberleri için geçerli olan bir sünnetidir.
İnkârcıların mûcizeleri dolayısıyla peygamberleri kabul etmeyişlerinin
sosyal, siyasî, ekonomik ve dinî olmak üzere birçok sebebi vardır.
Bunlar
arasında onların büyüklenme ve hakkı kabul etmeme şeklindeki
ruh yapılarının
önemli bir yerinin olduğu aşikârdır. Öte yandan inkârcıların peygamberi
çekememeleri, liderlik ve siyasî üstünlüğü elden
bırakmama arzulan, sahip
oldukları maddî imkânlara güvenmeleri,
benimsedikleri inançları muhafaza
etmek istemeleri gibi hususlar, inkârda ısrarcı davranmalarının sebepleri arasında
gösterilebilir.
İslâm âlimleri, Hz. Peygamber’e ait hissî mûcizelerin Kur’ân’da mevcudiyeti
hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazı âlimler, Hz. Peygamber’e hissî
mûcizelerin verildiğine dair örneklerin Kur’ân’da zikredildiğini savunurken,
≈ 578 ≈
Ahmed Kalka n
bazıları da ona hiçbir hissî mûcize verilmediğini ve Kur’ân’da bu yönde bir
İşaretin bulunmadığını iddia etmiştir. Hz. Pey-gamber’in hissî mûcizelerinin
Kur’ân’da zikredildiğini ileri sürenler, bu iddialarını desteklemek üzere İsrâ,
Mi’rac, İnşikâku’l-kamer (ay’ın yarılması), meleklerin
Bedir savaşında tecessüm
edip müşrikleri öldürmek suretiyle müslümanlara yardım etmeleri, Hz.
Peygamberin eline alıp serptiği bir avuç kumun düşmanların gözüne isabet
etmesi, göğsünün yarılıp kalbinin
yıkanması gibi örnekleri gösterirler. Bu
çalışmada inşikaku’l-kamer, meleklerin yardımı ve savaş sırasında bir avuç
toprağın düşmanlara
serpilmesi örnekleri üzerinde durulmuştur. Diğer örneklerin
yukarıda
açıklanan mûcize kavramına girmediği aşikârdır. Çünkü
İsrâ ve Mi’rac gibi hadiselerinin nübüvveti ispat etmek gibi bir hedefi
yoktur ve bunlar sadece Hz. Peygamber’in şahit olduğu hârikalardır.
Dolayısıyla
bu olayların hissî mûcizeler arasında sayılması
isabetli değildir.
İnşikâku’l-kamer haberi, Kur’ân’da sadece Kamer sûresinin ilk âyetinde
zikredilir. Bu âyetin delâleti konusunda farklı yorumlar vardır. Müfessirlerin
büyük çoğunluğunun benimsediği görüşe göre “inşikaku’l-kamer” ifadesiyle
Mekke’de Hz. Peygamber zamanında gökteki ay’ın ikiye yarılması hâdisesi
kastedilmektedir. Bu görüşü savunanların en önemli delili, Kur’ân’ın zahirî
anlamı ve konuyla ilgili hadis rivayetleridir.
Diğer taraftan bu haberi ileride
vuku bulacak bir olay olarak değerlendirenler
ise bunun, Kıyamet yaklaştığı
bir sırada vuku bulacağını
ve kıyametin kopacağının bir işareti sayılacağını
ileri sürmüşlerdir. Bu görüşü savunanların delilleri ise, Kur’ân’da gelecekte
vuku bulacağı
kesin olarak bilinen bazı hâdiselerin geçmiş zaman kipiyle
ifade edilmesi, hissî mûcize talepleri konusunda Kur’ân’ın tavrı ve bu olayın
âhad rivayetlerle bize ulaştırılması şeklindedir. Kur’ân’ın hissî mûcizeler
konusundaki
genel tutumundan hareketle “inşakka’l-kamer” ifadesi değerlendirilirse
bu ifadenin geçtiği pasajda nübüvvet-mûcize ilişkisini hatırlatan, Hz.
Peygamber’in doğruluğunu ispat etme gayesi güden bir hedefin olmadığı ve
böyle bir yorumu haklı gösterecek bir işaretin bulunmadığı sonucuna varılır.
Bu âyetlerde kıyametin yaklaşmasıyla ayın yarılması arasında bir ilişki kurulmuştur.
Ayrıca Kur’ân’ın bu ifadeye
atfetmiş olduğu kıymet de önemlidir. Siyer
ve tefsir kaynaklarında
nakledildiği gibi olay müşriklerin talebi üzerine Hz.
Peygamber’in nübüvvetini ispata yönelik olarak ortaya konulmuş bir mûcize
olmuş olsaydı, şüphesiz daha sonra inen âyet veya sûrelerde buna işaret
edilirdi.
Kamer sûresinin Mekke’de ve bi’setin dört ya da beşinci yılında indiği
ve ilk sûrelerden olduğu hususu dikkate alınırsa, daha sonraki sûrelerde bu
≈ 579 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
olaya atıfta bulunulmamış olması önemlidir. Kur’ân’da geçmiş peygamberlerin
hissî mûcizelerine onlarca yerde atıfta bulunulurken inşikak-ı kamer’e
başka âyetlerde işaret edilmemesi, bu ifadelerle mûcizenin kastedilmediği
görüşünü teyit etmektedir. Mekke dönemi boyunca birçok mûcize talebiyle
karşılaşan Hz. Peygamber’in inkârcıları susturmak
için bu olayı delil getirip
inanmadıklarını yüzlerine vurmamış olması
da dikkat çekicidir. Diğer taraftan
“ve’nşakka’l-kamer” ifadesi kıyametin
kopuşunu tasvir eden âyetlerle paralellik
göstermektedir. Nitekim
Kur’ân’da kıyamet sahnesini tasvir eden âyetlerde
geçmiş zaman kipinin kullanıldığı görülmektedir. İnşakka’l-kamer ifadesinin
de bu şekilde
anlaşılması mümkündür. Ayrıca burada geçen “âyet”
kelimesinin âlemdeki düzenin bozulup kıyametin vuku bulacağına, dolayısıyla
yeniden
dirilişin gerçekleşeceğine işaret eden bir delil anlamında kullanılmış
olması da muhtemeldir. Bu itibarla söz konusu âyetin hedefi, evrenin
düzeninin ebedî olmadığı, bunun bozulabileceği ve kıyametin kopacağı, dolayısıyla
ahiret hayatının vuku bulacağının anlatılması olmalıdır.
Bu ve benzeri
âyetlerde, yeniden dirilişin olmayacağını iddia eden müşriklere, düşünmeleri
için deliller sunulmuştur. Aklını kullanan mâkul ve mantıklı kimselerin, bu tür
delillerden hareketle hakikati bulmaları
mümkündür. İnşakka’l-kamer âyetinin
bu şekilde yorumlanması
daha isabetli görünmektedir.
Hz. Peygamber’e atfedilen hissî mûcizelerden biri de, Bedir
Savaşında
meleklerin müslümanların yardımına gelmeleri ve tecessüm
ederek
bilfiil savaşa katılmaları şeklindedir. Bunu kabul
edenler, görüşlerini
desteklemek üzere bazı hadis ve sahabe kavillerini
delil getirmişlerdir.
Savaş sırasında meleklerin tecessüm ederek savaşa
müdahale
etmeleri ve bu durumun insanlar tarafından algılanmış olduğu
şeklindeki
rivayetler Kur’ân’ın hissî mûcizeler konusundaki genel tavrıyla
uyuşmamaktadır. İlgili âyetler incelendiğinde, Bedir Savaşında melekler
vasıtasıyla
mü’minlere yardım yapıldığının açık bir şekilde ifade edildiği görülür.
Ancak bu yardımın bazı kaynaklarda ileri sürüldüğü gibi hissî bir yardım olmadığı,
tamamen manevî bir şekilde gerçekleşmesi
muhtemeldir. Zira meleklerin
tecessüm edip müşriklerle savaştığını
ifade eden her hangi bir âyet
olmadığı gibi bu konuda sahih bir rivayet de bulunmamaktadır. Onların bilfiil
harbe katılıp bir kâfiri öldürmeleri de Allah’ın sünnetine aykırıdır. Şu halde,
meleklerin mü’minlere yardım etmek üzere gönderilmesinin manası, kâfirlerin
gözünde
müslümanların sayısının savaştan önce az, savaşmak üzere
karşılaştıklarında
ise çok gösterilmesi, kalplerinin sakinleştirilmesi ve güven
duygusunun aşılanması, aynı zamanda düşmanların yüreklerine korku ve
≈ 580 ≈
Ahmed Kalka n
ümitsizliğin salınması şeklinde manevî ve ruhî bir yardım olmalıdır.
Bedir’de
elde edilen başarının, Hz. Peygamber’in doğruluğunu
gösteren aklî bîr delil
olarak sunulması Kur’ân’ın ruhuna daha uygundur.
Zira o, henüz nübüvvetinin
başlangıcında Allah’ın elçisi olduğunu,
getirdiği dinin bütün dinlere
üstün geleceğini, sonunda kazananın
kendi taraftarları olacağını açıklamış,
taraftarlarının azlığı ve bütün zayıflığına rağmen düşmanları ona zarar verememiş
ve onu mağlup edememiştir. Özellikle Bedir günü, az sayıdaki İslâm
ordusunun güçlü Mekke, ordusunu hezimete uğratması, çok kısa sayılabilecek
bir dönemde
hiç yoktan bir devlet kurması ve tüm Arabistan’a hâkim
olması
hususları dikkate alındığında, onun Allah tarafından desteklendiği ve
dolayısıyla haber verdiği hususlarda doğru söylediği rahatlıkla bilinir.
Hadislerdeki hissî mûcize rivayetlerine gelince, haber verilen
hârikaların
hepsini kabul veya reddetmenin isabetli olmadığı
kanaatindeyiz.
Burada öncelikle Hz. Peygamber’den hârikulâde bir durumun
zuhur
edip-etmediği hususuna açıklık kazandırmak gerekir. İlgili
âyetlerden
anlaşıldığı üzere, Hz. Peygamber’e risâlet vazifesinde
kullanacağı ve doğruluğunun bir delili olarak gösterebileceği herhangi
bir hissî mûcize verilmemiştir. Bu bakımdan onun yegâne
hidâyet mûcizesi Kur’ân-ı Kerim’dir ve nübüvvetini ispat etmek üzere
sadece onu delil olarak ileri sürmüştür. Bununla birlikte onun elinde olağanüstü
bazı olayların zuhur ettiği de kabul edilmektedir. Klasik anlamda
mûcizenin temel özelliklerini taşımamakla birlikte Hz. Peygamber’in elinde,
etrafındaki
mü’minleri hayrete düşüren, onların iman ve itmi’nânlarmı artıran
birtakım hârikaların Allah’ın izniyle zuhur ettiği hususunda manevî
tevatürün
varlığı benimsenmiştir. Nitekim Kur’ân’da önceki peygamberlerin
hissî hidâyet
mûcizelerinin yanı sıra birtakım ilâhî yardımlarla
desteklendikleri bildirildiği
gibi Hz. Peygamber ve ashabının da bazı lütuf ve inayetlere nail oldukları
belirtilir. Hem Kur’ân’da hem de hadislerde belirtilen bu tür olaylar, hadd-i
zâtında olağanüstü olmakla
birlikte bunların hemen hepsinin mü’minlerin
huzurunda, çok İhtiyaç hissedilen bir zamanda, her hangi bir iddia ve meydan
okuma olmaksızın vuku bulmuş olmaları dikkat çekicidir.
Kur’ân’da zikredilen hissî hidâyet mûcizeleri ile hadislerdeki hissî
hârikalar arasında bazı farklılıklar vardır. Hissî hidâyet mûcizelerinin
henüz iman etmemiş insanların huzurunda, onları imana sevk
etmek üzere ortaya konulan ve iddia sahibinin doğruluğunu kanıtlayan
ilâhî fiiller olduğu hususu dikkate alınırsa, hadis kaynakların≈
581 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
da nakledilen hissî hârikaların bu özellikten yoksun olduğu görülür.
Mü’minlerin maddî veya manevî bazı ihtiyaçlarının giderilmesi maksadına
yönelik olan bu tür hârikaların neredeyse hepsinin Medine döneminde zuhur
etmiş olması da bunların hedefinin nübüvveti ispat etmek ve Hz. Peygamber’in
doğruluğunu kanıtlamak olmadığını göstermektedir. Öte yandan hissî
hidâyet mûcizeleri uyarma ve korkutma amacıyla gönderilirler.
Hâlbuki nusret
türü hârikaların hedefi, mü’minlere yardım etmek,
ihtiyaçlarını gidermek
veya imanlarını olgunlaştırmaktır. Ayrıca bu hârikalar, muayyen bir zaman ve
mekânla sınırlıdır ve sadece olaya
şahit olanlar için bir anlam ifade ederler.
Bunları görme imkânına sahip olmayanlar için bu rivayetlerin haberden öte
bir değerleri yoktur.
İslâm dininin evrensel olduğu ve Kur’ân mesajının bütün
zaman ve mekâna hitap ettiği hususu dikkate alınırsa, Hz. Peygamber’in
nübüvvetini
kanıtlayan delillerin her dönemde geçerliğini muhafaza edecek
türden olmasının Kur’ân’ın ve İslâm’ın ruhuna daha uygun olduğu
anlaşılır.
Zira Hz. Peygamber, inkârcıların birtakım vehim ve vesveselerini
bastırmak,
akıl ve idraklerini saf dışı bırakacak hârikulâde olaylar göstermek için gelmemiştir.
O, ilâhî mesajı insanlara ulaştırmak,
en güzel ve örnek davranışları insanlığa
sunmak için gönderilmiştir.
Akıllı, basiretli, önyargıdan uzak ve hakkı
kabule meyilli insanlar,
onun gerçek peygamber olduğunu; mesaj ve öğretisini
incelemek, ahlak ve faziletlerini araştırmak ve bütün hayatını tetkik etmek
suretiyle
anlayabilirler. Öyle ki Hz. Peygamber, nübüvvetinin başlangıcında
ortaya koyduğu hedefleri tek tek gerçekleştirmiş; putperestliği kaldırmış
ve
tevhit inancını yerleştirmiş; erdemli bir toplum oluşturmuş ve sonuçta mükemmel
bir din getirmiştir. Böylece o, şimdiye kadar hiçbir kimseye nasip
olmayan büyük bir başarı elde etmiştir. İşte Hz. Peygamberin bütün bunları
-peygamberlik iddiasıyla birlikte- tek başına
gerçekleştirmiş olması, onun
Allah tarafından desteklendiğini gösteren en büyük mûcizesidir.1936
KERÂMET
Kerâmet, sözlükte üstün, değerli, güzel gibi anlamlara gelir. İslâm kültüründe
‘kerâmet’, Allah’ın ikramıdır. Allah’ın mü’minlere yardım vaadi kapsamında
onlara lütuf ve ihsânı olarak hemen her Müslüman üzerinde görülen
İlâhî yardımdır.
Kerâmet, tasavvufçuların iddia ettiği gibi, kendilerine velî denilen olağanüstü
insanların, yarı tanrıların ortaya koydukları sünnetullahı değiştiren
olağanüstülükler değil; Allah’ın mü’min kullarına bir hediyesidir. Günlük ha-
1936 Dr. Halil İbrahim Bulut, Kur’ân Işığında Mucize ve Peygamber, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2002,
s. 253-260.
≈ 582 ≈
Ahmed Kalka n
yatımızda bu türlü ikramlara her zaman değilse bile, sık sık tanık olmaktayız.
Birçok müslüman zaman zaman kerâmet denilecek şekilde enteresan olaya
ve iyiliklere kavuşabilmektedir. Hiç beklemediğimiz bir yerde sıkıntıdan kurtulmamız,
beklediğimiz bir kimsenin ansızın gelmesi, zor durumlarda birden
bire çıkış yolları bulmamız, beklemediğimiz bir yerde iyi bir başarı göstermemiz
ve bunlara benzer yüzlerce olağanüstü durumlarla karşılaşırız. Bir
tehlikeden kurtulan için yanlış olarak ‘mûcize eseri kurtuldu’ denir. Aslında o
Allah’ın o insana bir ‘kerâmeti’dir, yani bir ikramıdır. Ancak çoğu insan bunun
farkında değildir.
Kerâmet, özel insanların özelliği değildir. Allah, Kur’an’da kimlerin ‘velî’
olduğunu anlatmaktadır. Kur’an’ın anlattığına göre Allah’ın koyduğu sınırlara
uyan, takvâ sahibi bütün müslümanlar Allah’ın velîsidirler. Kur’an’ın özelliklerini
belirttiği velî olmak için ‘kerâmet’ göstermek gerekmez. Velî olmanın
böyle olağanüstülüklere ihtiyacı yoktur.
İşin aslı böyle olmasına rağmen çağlar boyu, özellikle câhil halk tarafından
kerâmet çok yanlış anlaşıldı. Öyle ki, Allah’ın kullarına her zaman ikram
edeceğini (kerâmet vereceğini) unutan kimseler, kerâmeti belli velîler sınıfına
verdiler. Kim hangi üstada (şeyhe) bağlı ise, şeyhinin üstünlüğünü isbat
edebilme uğruna yahut çok sevdikleri için yahut normal olayları olağanüstü
görmek istedikleri için, ha bire kerâmet hikâyelerine başvurdular. Bağlandıkları
insanları böyle görmeyi arzu ettiler.
Halk, bağlandığı hocasının kerâmetinin tâkipçisi, hatta hastasıdır. Ders
aldığı, yararlandığı, öğütlerini tuttuğu insanın olağanüstü durumlarını da görmek
ister. Görmese bile uydurmaya başlar. Hâlbuki insan kim olursa olsun
âcizdir. Kendiliğinden hiç bir olağanüstü iş yapamaz. Bize olağanüstü gibi
gelen birtakım şeyler Allah’ın o insana ikrâmıdır. O kimsenin -halkın anladığı
mânâda) velîliğinin isbâtı değildir.
Kerâmet hikâyelerinin çoğu uydurma olmakla birlikte; doğru olanlar için
de bu kerâmetin Allah katında kerâmet gösterenlere bir üstünlük verildiğinin
işareti şeklinde anlaşılması doğru değildir. Allah’ın kendilerine bazı ikramlar
sunduğu insanlar kerâmete sahip oldukları için üstün insanlar sayılamazlar.
Üstünlük takvâ iledir. Kerâmet Allah’ın sâlih kullarına zaman zaman bağışladığı
ikramdır. Halk arasında anlatılan, kitaplarda yer alan kerâmet hikâyelerine
ihtiyaç olmadığı gibi, bunlara inanmak akaid açısından da doğru değildir.
≈ 583 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
KERÂMET DIYE İDDIA EDILEN OLAYLAR
Kur’ân-ı Kerim’de; peygamber olmadıkları halde hârikulâde hallere ve güzel
nimetlere kavuşan bazı sâlih kimselerin kıssaları anlatılmıştır. Meselâ, Hz.
Meryem hakkında şu âyetlere rastlarız: “Bunun üzerine Rabbi onu (Meryem’i)
güzel bir şekilde kabul etti ve yetiştirdi. Zekeriyya’yı da ona bakmaya
memur etti. Zekeriyya ne zaman (Meryem’in bulunduğu) mihraba
girdiyse, onun yanında bir yiyecek buldu: ‘Ey Meryem, bu sana nereden
geliyor?’ dedi. O da, ‘Bu Allah tarafından geliyor. Şüphesiz ki Allah dilediğini
hesapsız rızıklandırır’ dedi.”1937 Burada üzerinde durulması gereken
mesele şudur: Bu rızık, normal bir şekilde mi, yoksa hârikulâde bir yolla mı
gelmektedir? Bu konu, her iki şekilde de anlaşılabilir; ama bunun tasavvufî
anlamda kerâmet olduğunu iddia etmek, tasavvufun Hz. İsa zamanına kadar
uzandığını iddia etmek, Hz. Meryem’i bir tarikatçı gibi değerlendirmektir
ki Allah’a sığınırız.
Hz. Süleyman’ın (a.s.) vezirlerinden birisinin, Saba kraliçesi Belkıs’ın tahtını,
Yemen’den Filistin’e, göz açıp kapayıncaya kadar getirmesi de ilginç
bir bir hâdisedir. 27/Neml sûresi, 40. âyette anlatılan bu olayın da tasavvuf
kavramı olan kerâmetle ilgisini kurmak doğru olmaz. Ortada ne şeyh vardır,
ne mürid, ne tekke vardır, ne tarikat… O yüzden tasavvufun içini doldurduğu
ve tarikat yoluyla elde edilen kerâmetten bahsetmek doğru olmaz.
Yine Kehf sûresinde “fetâ (genç yiğitler)” olarak vasıflandırılan ve tâğutî
güçlere itaat etmemek için mağaraya sığınan kimselerin de peygamber olmadıkları
bellidir. Ashâb-ı Kehf olarak zikredilen bu gençlerin, 300 kusür
yıl süren uykusunu, Rabbimizin Kur’an’da iman edip sâlih amel işleyenlere
vaad ettiği yardımla izah etmek mümkündür; tasavvufun şeyh-mürid ilişkisi
ve birsürü Kur’an dışı inançla ördüğü kerâmet anlayışıyla değil…
Yalnız, Allah’ın bazı kullarına ikram etmesiyle ilgili bu örnekler, bu konunun
çokça istismar edilmediği anlayışına götürmemelidir. Tarih boyunca ve
günümüzde nice uydurmalar, efsâne ve hurâfeler, kerâmet maskesi takılarak
ve bir şeyhin faziletine delil olarak zihinleri bulandırmıştır. Bu konuda dikkatli
ve uyanık olmalıdır. Kerâmet, Allah’ın insan eliyle ortaya koyduğu olağanüs-
1937 3/Âl-i İmran, 37
≈ 584 ≈
Ahmed Kalka n
tü bir özellik kabul edilmeli ve bunun akaidle ilgili direkt bir konu olmadığı
bilinmelidir. Akaidle ilgisi, bazı insanlara tanrılık vasfı verilerek, sünnetullah
diye ifadelendirilen Allah’ın kâinattaki değişmez yasalarını canlarının istediği
gibi değiştirme gücüne sahip, istedikleri şekilde olağanüstü işler yapabilme
kudretine sahip olan Süpermenler, yarı tanrılar oluşturmalarıdır.
Şirk konusunda büyük tehlikelerden biri, evliyâ kültüdür. Allah’a ulaştıracak
vâsıtalar halinde birilerine tanrılık vasfı verilir. Allah’ın evliyâsı konusundaki
Yûnus, 62. âyette Kur’an, ilk iş olarak bir evliyâ tanımı vermektedir. Bu
tanım, “gözünüzü açın, dikkat edin, sakın oyuna gelmeyin, uyanık olun!” anlamındaki
“Elâ” edatıyla başlar. Bu ifade biçimi de gözden uzak tutulmaması
gereken mesaj vermekte; yani “dikkatli olmazsanız ayağınız kayar, aldatılır,
hüsrâna uğrarsınız” denilmiş olmaktadır. “Gözünüzü açın! Allah’ın evliyâsı
için korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir de. Onlar iman eden ve takvâ
sahibi olanlardır...”1938 Bu âyete ve velî konusundaki diğer âyetlere göre,
iman ve takvânın dışında bir evliyâ alâmeti yoktur. İman ve takvâdan tâviz
verildiği, bunların yozlaştırıldığı durumda Rahmân’ın evliyâsı yok; şeytanın
evliyâsı vardır.
“Gözünüzü açıp kendinize gelin! Hâlis (arı-duru) din yalnız Allah’ındır.
Onun yanında birilerini daha velîler edinerek ‘Biz onlara, bizi Allah’a yaklaştırmaları
dışında bir şey için kulluk-kölelik etmiyoruz’ diyenlere gelince,
hiç kuşkusuz Allah onlar arasında, tartışıp durdukları konuyla ilgili hükmü
verecektir. Şu bir gerçek ki“Allah, yalancı ve nankör kimseyi doğru yola
iletmez.”1939 Bu âyet, velî kabul edilenleri “Allah ile insan arasında yakınlaştırıcı
ve şefaatçi” kabul etmenin tevhid açısından yanlışlığını açıklar. Allah
insana şah damarından daha yakındır1940 ve şefaat tümüyle ve sadece Allah’ın
elindedir.1941 Dolayısıyla Allah ile kul arasında herhangi bir mesâfeden
ve herhangi bir şefaatçıdan söz edilemez ki yaklaştırıcıya veya şefaatçıya
ihtiyaç duyulsun. “Yaklaştırma” iddiası, temelden çürüktür. Çünkü Allah’ın
kulundan ayrı ve uzak olduğunu iddia etmek de Kur’an’a aykırıdır. Evliyâ
kültünün sosyal ve hukuksal dayanağı yapılabilecek oluşumlara da imkân
verilmemiştir. Din sınıfı, din kıyafeti yoktur. Din adamı tâbiri yoktur. Aforoz ve
vaftiz yoktur. Allah’a kul olmak için birilerinin tesciline, okuyup üflemesine
ihtiyaç bırakılmamıştır.
1938 10/Yûnus, 62-63
1939 39/Zümer, 3
1940 50/Kaf, 16
1941 39/Zümer, 44
≈ 585 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Halk, tarihin her döneminde ortalama kültür seviyesinin üstüne çıkamamış,
bazı dönemlerde ise içlerinde okuma ve yazma bilen insanların bile
azlığı, ekonomik, sosyal ve siyasal sebeplerle zihnî olarak çocuksu vasfa
daha yakın olmuştur. Halk muhayyilesi, özellikle böyle toplumlarda çocuk
psikolojisi gibidir. Çocuğun masala ve kahramanlara ihtiyacı vardır. Bunu
kitaptan, kulaktan, televizyondan temin edemiyorsa, kendi hayalinde üretir,
diğer çocuklarla yardımlaşarak böyle bir dünya oluşturur. Çocuktaki masal
kahramanlarının yerini, halk arasında destan kahramanı, efsâneleştirilmiş
kahramanlar, mitler alır; bunlar hayâlî kahramanlar olabildiği gibi; daha çok
eski devirlerde yaşamış, ama hayatı masallaşmış, içine hayâlî unsurlar karışmış
yüce kişilikler de olabilir. Efsânelerin, destanların, masalların, mitolojik
tanrıların, evliyâ menkabelerinin, nice kıssa ve fıkraların kaynağında bu çocuksu
halk muhayyilesinin zenginliği ve saflığı yatar. Halk, aynen çocuk gibi
“soyut”u anlamakta zorlanır, onu somutlaştırarak benimser. “Büyük insan”
denilince, takvâ gibi daha çok, iç/gönül özelliği olan tarafı anlayamaz; onu
insanüstü olarak düşünüp büyüklüğünü gözle görülür hale getirir. Büyük insan
demek, normal insandan farklı olarak havada uçan, denizde yürüyen insandır.
Halkın ve özellikle çocukların bu anlayışı, “Malkoçoğlu”, “superman”
filmlerine ve yarı tanrı yarı insan mitolojik figürlere (Herkül, Zeyna vb.) konu
edilir.
Velî/evliyâ kabul edilen şeyhlerin kerâmeti diye öyle hikâyeler anlatılır ki;
Kur’an’da anlatılan birçok peygamber mûcizesinin bile bu kerâmetler kadar
olmadığı görülür. “Şeyh uçmaz, mürit uçurur” deyimiyle halkın arasında ifadesini
bulan bu gerçek, ayrı tarikatların müritlerinin birbirlerine karşı hava
atma sistemleridir. En çok ve en büyük kerâmeti gösteren şeyhin müridi
olmanın gururunu tatmak isteyen müridler, böylece her seferinde şeyhlerini
diğer şeyhten biraz daha fazla uçurarak bu yarışı karşılıklı devam ettirirler.
Hayvanları, insanları canlandıranlar, denizlerin üstünde yürüyenler, aynı anda
birçok yerde gözükenler, neler, neler... Superman velîler kalplerden geçeni
bilir, uzaktan kumandalı yönlendirmelerde bulunur, bir bakışıyla hidâyete
erdirir, dilediğini çarpar, üfürüğüyle şifâlar saçar, dokunuşlarıyla âlemlere
nurlar yağdırır, âlemlerin mülkü ellerindedir, her şeye tasarruf ederler. Bu
anlayışlar, akaidi ilgilendiren konulardır. Sahih bir inanca, Kur’an’ın açıkladığı
tevhidî ilkelere ters anlayışlardır. Tasavvufun savunduğu kerâmet anlayışı,
çoğunlukla bazılarını putlaştırmaya, Allah gibi sünnetullahı değiştirebilmeye,
her şeye güç yetirebilmeye, tanrı gibi tasarrufta bulunabilmeye yönelik ka≈
586 ≈
Ahmed Kalka n
buller dolayısıyla, put ve şirk kavramını ilgilendirir.
KERÂMET KAVRAMININ TASAVVUFÇU/TARIKATÇI BAKIŞ AÇISIYLA NASIL
ANLAŞILDIĞINA YÖNELIK BAZI TASAVVUFÎ KAVRAMLAR
Kerâmet ve “kerâmet” gösterdiği kabul edilen“velî” kavramlarının başına
gelen tahrîfât, nice Kur’ânî kavramın da başına gelmiştir. Tasavvufî anlayışla
tahrife uğramış diğer kavramlara örnek olması açısından, kerâmet kavramının
arka planını anlamak için, bu kavramla akrabalığı olan bazı kavramları
birlikte değerlendirmek gerekmektedir. Aşağıdaki kavramların tasavvufî içerikleri,
kerâmet ve kerâmet gösteren velî kavramlarının tasavvufî anlamdaki
özel mânâsını daha anlaşılır kılacaktır.
Tasavvuf, farklı inanç ve yaşayışını ifade edebilmek için kendine has terim
üretmiş veya bazı Kur’ânî kavramları alarak, onların içini değişik biçimde
doldurup, kendi anlayışına uygun tarzda anlamlandırmıştır. Kerâmet ve kerâmet
sahibi olduğuna inanılan velî kavramındaki tahrifi daha iyi anlayabilmek
için, bu kavramla ilişkili bazı tasavvufî kavramları tanımanın faydası olacağı
açıktır. Aşağıdaki kelime ve terimler, tasavvuf ve tasavvuf tarihi uzmanı,
Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Tasavvuf anabilim dalı öğretim üyesi
Süleyman Uludağ’ın Tasavvuf Terimleri Sözlüğü’nden alınmıştır (Marifet y. 3.
Baskı). Uludağ, bu ansiklopedik sözlüğü, meşhur tasavvuf kitaplarına dayanarak
hazırlamış, hemen tüm yorumlarla ilgili tasavvufun kaynak eserlerine
atıflarda bulunmuştur. Gerekli gören okuyucu, (kelime açıklamalarının sonunda
parantez içinde verilen) kitaptaki sayfa numaraları yardımıyla daha
geniş bilgi alabilir, kaynaklarını öğrenebilir. Küçük bir seçkisini sunduğumuz
bu tasavvufî kavramların tasavvufî anlam ve yorumlarının bilinmesi, kerâmet
ve velî kavramını olduğu kadar, tasavvufu da yakından tanımaya vesile olacaktır.
Arâis-i Hak: Hakk’ın gelinleri. (Arûs; gelin, güveyi, düğün) Tasavvufta;
Başkalarından kıskandığı için Hakk’ın, kimliklerini halka açıklamadığı ve gizli
tuttuğu velîleri. Hakk’ın harîm-i ilâhideki has dostları, özel ilgisine mazhar
olan kulları. Gerdek gecesi gelini damaddan başkası görmediği gibi bunları
da ilâhî haremde Hak’tan başkası görmez. Bunlara “arûs-i azrâ” (bâkire gelinler,
dilber gelinler) ismi de verilir. (s. 50-51)
≈ 587 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Beşler: Cebrâil’in kalbi üzere bulunan (rûhânî his ve bilgilerini ondan
alan) beş ermiş. Ruhların hükümdarı olan Cebrâil’in nefesinden ve ilminin
feyzinden kalpler hayat bulduğu gibi, tarik ehlinin hükümdarları olan beşlerin
nefes ve ilim feyzinden de gönüller hayata kavuşur. (s. 96)
Çarpmak: Bir ermişin veya yatırın gazabına uğramak. Velîlere, ermişlere,
yatırlara veya kutsal şeylere hakaret edilip bu gibi kişiler ve nesneler aşağılanınca
ermişlerin ve yatırların mâneviyâtı ve rûhâniyeti onları cezalandırır. (s.
127)
Evliyâ: Velîler, dostlar. Tasavvufta; ermişler, erenler. Özel anlamda sadece
Allah’ın kendilerine kerâmet ve ilham ihsan ettiği kâmil mü’minler evliyâdır.
Evliyânın çeşitli varlıklar üzerinde etkli olan bir mânevî gücü vardır. Duâları
Allah katında makbul olur. (s. 180-181)
Evliyâiye: Allah’ın velîsi ve dostu olma seviyesine yükselenlerden mükellefiyetin
ve ibâdetlerin düşeceğine inanan mutasavvıflar zümresi. (s. 181)
Evtâd: Direkler, sütunlar. Tasavvufta; biri doğuda, diğeri batıda, üçüncüsü
kuzeyde, dördüncüsü güneyde bulunan dört büyük velî. İbn Arabî, Allah
bu bölgeleri bu ermiş kulları aracılığı ile korur, der. (s. 181)
Fal: Uğur, kadem, meymenet; ileride yapılması düşünülen bir işin hayırlı
ve faydalı sonuçlar verceğine dair bazı ipuçlarının ve işaretlerin bulunduğuna
inanmak. Şeyhin hâl, hareket ve tavırlarını ileride iyi şeylerin olacağının işareti
olarak kabul etmek de faldır. Fakat mutasavvıflar bu çeşit fallara “işâret”,
“beşâret” gibi isimler verirler. (185)
Fenâ fillâh: Fenâ; yokluk, hiçlik demektir. Fenâ fi’l-vücûd: Varlıkta fâni
olmak, her şeyi hem Allah olarak görmek, hem Allah olarak bilmek, bu hale
zevkle ulaşmak. Bu mertebede bulunanlar; “lâ mevcûde illâllah (Allah’tan
başka varlık yoktur; her şey Allah’tır)” derler. Fenâ fillâh; Allah’ta fâni olmak.
Kulun, beşerî vasıflardan ve aşağı arzulardan sıyrılıp ilâhî vasıflarla donanması.
(s. 188)
Fenâ fişşeyh: Müridin mürşidde, dervişin, pîrinde fâni olması. Mürîdin
kendi şahsî irâde ve arzularını yok edip yerine şeyhinin irâde ve arzusunu
koyması. Şeyhinin hatasını kendi isâbetli fikrine tercih edecek derecede ona
≈ 588 ≈
Ahmed Kalka n
uyması. Şeyhte fâni olmak, Allah’ta fâni olmanın mukaddimesi ve başlangıcıdır.
(s. 188-189)
Gavs: Sığınma, ilticâ etme demektir. Tasavvufta; kendisine sığınıldığı zaman
kutba “gavs” denir (Kâşânî, Ta’rîfât). Sûfîler darda ve sıkışık durumda
kaldıkları zaman: “Yetiş yâ Gavs!”, “Meded yâ Gavs!”, “İmdâd yâ pîr!” diye
feryad eder ve kutbun mânevî himâyesine ilticâ ederler. “Gavs-ı a’zam”: En
ulu gavs, buna “kutb-ı ekber” de denir. Hz. Peygamber’in bâtınından ibârettir.
Velîliğin en yüce mertebesi budur. Abdülkadir Geylânî’ye özellikle Gavs-ı
a’zam denir. (s. 201)
Himmet: Ermiş kişilerin maksadı hâsıl eden, iş bitiren ve dilediklerini yerine
getiren mânevî gücü. Himmet-i ricâl: Erenlerin himmeti. Erlerin himmeti
dağları yerinden oynatır. Pirler, dervişlerini himmetleriyle terbiye ve idâre
ederler. (s. 243)
İnsân-ı Kâmil: Yetkin insan, kâmil insan. Tasavvufta; Allah’ın zât, sıfat,
isim ve fiilleriyle en mükemmel biçimde kendisinde tecellî ettiği insan. Gavs,
kutup, hakiki mürşid. İnsân-ı kâmil, Allah’ın sûreti, Allah da onun rûhu gibidir.
Diğer taraftan insân-ı kâmil, âlemin rûhu; âlem de onun sûretidir. İnsân-ı kâmil,
Allah’ın gözü (aynullah) dür, âlemin nûrudur. (s. 269-270) 1942
İstiğâse: Sığınmak, ilticâ etmek, meded ve yardım istemek, imdad demek.
Tasavvufta; darda kalan bir tarîkat ehlinin şeyhini yardıma çağırması
veya ölü ermişlerin ruhlarından imdat dilemesi. Sıkışık durumda kalan bir
kimsenin Allah’tan veya peygamberin rûhâniyetinden yardım istemesi de
istiğâsedir. Son dönem mutasavvıfları, şeyhlerden ve yatırlardan daima istiğâsede
bulunmuşlardır. Kendisinden medet umulan en büyük velî “gavs”tır.
(s. 276)
İstimdâd: İmdat istemek, medet ummak, âcil yardım talebinde bulunmak.
Tasavvufta; tarîkat ehlinin şeyhlerden veya ölü velîlerin ruhlarından yardım
istemeleri. “Meded yâ şeyh!” “meded yâ gavs-ı a’zam!” demeleri. “Zikir
1942 Meselâ, Abdülkadir Geylânî şöyle der: “Mürîdim ister doğuda olsun ister batıda / Hangi yerde
olsa da yetişirim imdâda.” A. Geylâni’ye ait olan bu şiir için (bkz. S. Nursi, Sikke-i Tasdik-i Gaybî,
Risâle-i Nur Külliyatı, Nesil Y. c. 2, s. 2083)
Kur’ân-ı Kerim ise şöyle der: “Darda kalmış kişi duâ ettiği zaman onun yardımına kim yetişiyor da
sıkıntıyı gideriyor ve sizi yeryüzünün hâkimleri yapıyor? Allah ile beraber başka bir ilâh mı var? Ne
kadar az düşünüyorsunuz.” (27/Neml, 62); “De ki: Allah’ın dışında kuruntusunu ettiklerinizi çağırın
bakalım; onlar, sıkıntınızı ne gidermeye, ne de bir başka tarafa çevirmeye güç yetirebilirler.” (17/
İsrâ, 56)
≈ 589 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
murâd eden kimse, iki dizi üzerine oturup ağzını kapatır, gözlerini yumar,
bütün his ve kuvvetlerini faâliyetten menederek şeyhin rûhâniyetine teveccüh
edip ondan istimdâdda bulunur.” (s. 279)
Istişfâ’: Şefaat istemek, bir işin görülmesi için birinin aracı (vâsıta, vesîle)
olmasını istemek. Tasavvufta; tarîkat ehlinin yatırlardan ve ermişlerin ruhlarından
Allah katında şefaatçı ve aracı olmalarını istemeleri. (s. 280) 1943
İşrâf: Bilmek, haberdar olmak, vâkıf olmak, Tasavvufta; bâtınî hallere vâkıf
olmak, insanların rûhî hallerini ve kalplerinden geçirdiklerini bilmek. Firâsetten
farkı, firâsetin geçici, işrâfın kalıcı olmasıdır. (s. 283)
Keşf: Açığa çıkarma, perdenin açılması. Örtülü olanı açma, gizli olanı
meydana çıkarma, sezme, tahmin etme. Tasavvufta; a) Perdenin ötesindeki
gaybî hususlara ve hakiki şeylere, bunları yaşayarak ve temâşâ ederek vâkıf
olmak. Mükâşefe, beden ve his perdesinin kalkması ve ruh âleminin seyr
edilmesi. b) İlham. Doğrudan ve aracısız Allah’tan alınan bilgi. Bu bilgi ya
ilâhî hitabı işitmek ve dinlemek veya gayb âlemini görmek sûretiyle elde edilir.
c) İbn Arabîye göre velîler, bilgileri peygamberlere vahiy getiren meleğin
aldığı kaynaktan doğrudan alırlar. Bazı keşifler kesin bilgi verir. Sûfîlere göre
maddî ve duyulur âlemden gelen tesir, kir ve pas kalbin gayb âlemini görmesine
engel olan bir perde (hicâb) oluşturur. Riyâzet ve tasfiye ile bu perde
kalkınca gayb, ayân-beyân olarak görülür. Bu perdenin açılmasına, yani
kalp gözünün açılmasına keşf denir. Keşf-i zamâir: Bir velînin başkalarının
kalbinden ve zihninden geçen şeyleri bilmesi. Keşf-i ahvâl-i kubûr: Bir velînin
mezarlarda gömülü olan ölülerin o âlemdeki hallerini bilmesi. (s. 310-311)
Kıtmîr: Köpek. Ashâb-ı Kehf’in köpeği. Tasavvufta; sûfî olmadığı halde,
sûfîlerin arasında bulunan kimseye kıtmîr denir. Dervişler ve müridler
bir köpek sadâkatı ile şeyhlerinin kapısında beklemeyi ve ulumayı en büyük
şeref bilirler. M. Bahâeddin Nakşbend, Abdülkadir Geylânî’nin türbesine şu
ibârenin yazılmasını emretti: “Pirlerin kapısında köpek ol, / Eğer Hakk’a yakın
olmak istersen. / Zira arslanlardan daha şereflidir. / Geylânî’nin kapısındaki
köpek.” (s. 315-316)
1943 Konuyla ilgili iki âyeti hatırlatayım (A. Kalkan): “Yoksa onlar Allah’tan başkasını şefaatçiler
mi edindiler? De ki: Onlar hiçbir şeye güç yetiremezler ve akıl erdiremezlerse de mi (şefaatçi
edineceksiniz)? De ki: Bütün şefaat Allah’ındır. Göklerin ve yerin hükümranlığı O’nundur. Sonra
O’na döndürüleceksiniz.” (39/Zümer, 43-44) “İzni olmadan O’nun katında kimmiş şefaat edecek?...”
(2/Bakara, 255)
≈ 590 ≈
Ahmed Kalka n
Kutb (kutub): Medâr, değirmenin alt taşına yerleştirilen ve üst taşın dönmesini
sağlayan demir. Tasavvufta; a) En büyük velî, b) Her zaman, âlemde
Allah’ın nazar kıldığı yer olan tek kişi (Kâşânî). c) Kutub, âlemin rûhu, âlem de
onun bedeni gibidir. Her şey kutbun çevresinde ve onun sâyesinde hareket
eder. Yani her şeyi o idare eder (Tehânevî, II/1268; İbn Arabî, Fusus, 39, 73).
Kutbu’l-aktab: Kutubların kutbu, kutbu’l-ekber: En ulu kutub. Kutbu’l-irşâd:
Rehber kutub. Tasavvufta; Her üç terim de halkı irşad etmek ve hidâyete erdirmek
işiyle görevli velî anlamına gelir. Bu velî, arştan ferşe kadar tasarrufta
bulunur. (s. 325-326)
Râbıta: Bağ, ilişki. Tasavvufta; mürîdin, rûhaniyetinden feyz alacağına
inanarak kâmil şeyhinin sûretini (şeklini) zihninde tasavvur etmesidir. Râbıta:
Müridin şeyhini severek yâdetmesi ve sûretini zihninde canlandırmasıdır.
Râbıta, müridin kalben şeyhi ile beraber olmasıdır. Müridin ilk hedefi, şeyhinde
fâni olmaktır. Zira şeyhte fâni olmak, Allah’ta fâni olmanın mukaddimesidir.
Sâlik, râbıta vâsıtasıyla önce şeyhi ile, sonra Allah ile mânevî ve bâtınî bir
ilişki kurar. (s. 425) 1944
Sekizler: Gayb erenlerden olan sekiz evliyâ. Bunlara kahr ricâli, kuvvet
ricâli de denir. Şiddetli ve hiddetli velîlerdir, himmetleri faal ve tesirlidir. Teveccüh
ettikleri ruhları etkileri altına alırlar. Tasarruf sahibidirler, murad ettikleri
nesneler vücuda gelir, teveccühlerinin semeresi hâsıl olur. Bunlara hürmet
edilir, ama yakınlarında olmaktan sakınmak lâzımdır. (s. 458)
Selâm secdesi: Sûfîlere göre, ibâdet secdesinin dışında secde-i tahiyyât
denen, saygı ve sevgi duyulan bir insana selâm secdesi vardır. Sonraki
bazı mutasavvıflar selâm secdesini câiz görmüşlerdir. Mevlevî şeyhleri ve
dervişleri, baş keserek birbirine secde ederler. Secdeyi Hz. Mevlânâ teşrî etmiştir
(meşrû kılmıştır). Bazı tarîkatlarda dervişler şeyhlerinin eteklerini öper,
ayak bastıkları yere yüz sürer. Hükümdarlara ve din ulularına secde etmek,
öteden beri şark kavimlerinde âdettir. (s. 460)
Şeyh: Çoğulu; Meşâyih, şüyûh, eşyâh. Yaşlı, ihtiyar, pîr, bey, önder, kabile
başkanı. Tasavvufta; a) Nefsinden fâni Hak’ta bâki velî, Hak dostu. b)
Tâliplere rehberlik etmek ve onları irşâd etmek ehliyetine ve liyâkatine sahip
olan insan-ı kâmil, rehber, delil, mürşid. Şeyh, kâmil ve mükemmildir; başkalarını
da kemâle erdirir. Şeyh-i tarikat: Mürid ve müntesiblerini, bir annenin
bebeğini terbiye etmesi ve yetiştirmesi gibi terbiye edip yetiştiren şeyh. Tarî-
1944 Rabıta konusunu anlamak için saygıdeğer dostum Ferid Aydın’ın Rabıta adlı kitabına bakılabilir.
≈ 591 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
kat şeyhleri böyledir. Bunlar mürid ve müntesiblerinin mal, beden ve ruhları
üzerinde mutlak olarak söz sahibidirler. Mürid ne dil, ne kalb ile şeyhine
itiraz edebilir. Şeyhine “hayır!” diyen bir mürid iflâh bulmaz. Şeyhe karşı işlenen
günahın tevbesi olmaz. Şeyhin önündeki mürid, gassâlin önündeki
cenâze gibidir, irâdesi yoktur; şeyh ona hangi şekli verirse onu muhâfaza
eder, şeyhte fâni olmak Allah’ta fâni olmanın mukaddimesidir. Allah’a giden
yol, şeyhten geçer. Şeyhi olmayanın şeyhi şeytandır. Şeyh keşif ve kerâmet
sahibidir. Allah’ın arz üzerindeki halifesidir. Allah adına hareket eder. Şeyh,
Hz. Peygamber’in nâibidir, Onun temsilcisidir. (s. 496-497)
Tasarruf: Faâliyet göstermek, yetki kullanarak iş yapmak. Tasavvufta;
Kerâmet göstermek, olağanüstü yollardan iş yapmak ve tesir etmek, insanlara
ve eşyaya hükmetmek ve onları idare etmek, Allah’ın eşyayı ve bütün
varlıkları velîsine musahhar kılması. Hakikatte tasarrufta bulunan (mutasarrıf)
Allah’tır. Fakat velîler de himmetleriyle varlıklar üzerinde tasarrufta bulunurlar.
Zira Allah her şeyi onlara musahhar kılmıştır. Velîler himmetleri ile tasarrufta
bulunurlar. Fakat ism-i a’zamla tasarrufta bulunduklarına da inanılır.
Bazı velîlerin öldükten sonra da tasarrufta bulunduklarına inanılır. (s. 512)
Tayy-i mekân: Yerin dürülmesi, mesâfenin kısalması sûretiyle gerçekleşen
kerâmet, uçmak. Bast-ı zaman: Zaman içinde zaman yaratmak. (s.
514). (Tayy-ı mekân, yerin, evliyâ için katlanarak küçülmesi demektir. Evliyâ,
aynı saatlerde birkaç yerde bulunabilir; yani yerin katlanmasıyla, velî olan
zat, aynı saatlerde dünyanın, birbirinden son derece uzak birçok yerlerinde
bulunabilir. -F. Aydın, s. 287-)
Tayy-i zaman: Zaman içinde zaman yaratmak. (s. 514). (Tayy-ı zaman,
zamanın durdurulması anlamına gelir. Velî, bu sûretle, bir yandan bulunduğu
yerde zamanı durdurarak, ya da zamanın akışını, bir diğer yerdeki zamanın
akışına göre yavaşlatarak yaşar. Zamanın katlanmasıyla, -ya da durdurulmasıyla)
evliyâ, örneğin birkaç saniye içinde başka bir ülkeye intikal ederek
orada yıllarca kaldıktan, hatta ev, bark, çoluk çocuk sahibi olduktan sonra
tekrar eski yerine döner ve hayatına, kaldığı noktadan devam eder. Öyle ki
döndüğü zaman, meselâ, gitmeden önce önüne konmuş olan yemek hâlâ
sıcacık durmaktadır. Onu sofrada bekleyenler sadece birkaç saniye içinde
ortadan kaybolmuş olmasına hayret ederler vb. -F. Aydın, s. 287-)
≈ 592 ≈
Ahmed Kalka n
Tecellî: Âşikâr olmak, açığa çıkmak, görünmek, zuhûr etmek. Tasavvufta;
gaybden gelen ve kalbe zâhir olan nurlar. Görünmeyenin kalpte görünür
hale gelmesi. (s. 514-516)
Tecessüd: Cesedleşme, maddeleşme, bedenleşme. Tasavvufta; Rûhun
ceset ve madde haline gelmesi, bedenleşmesi. a) Bir velînin rûhu başka
bir yerde, ayrı bir beden ve madde kalıbı ile zâhir olabilir. b) Ölen bir velînin
rûhu eskisinin tıpkısı olan bir beden kalıbı ile zâhir olabilir. Tecessüd, reenkarnasyon
ve tenâsühten ayrı bir olaydır. (s. 516)
Teferrüc: Seyretme, temâşâ etme. Tasavvufta; mânen yükselen sâlikin
rûhî bir mi’râc yapması, ulvî-süflî, maddî-mânevî bütün âlemlerde seyahat
etmesi, her şeye yukarıdan bakması. (s. 519)
Teveccüh: Yönelme, öz alâka. Tasavvufta; a) Şeyhin Hakk’a, müridin
mürşide yönelmesi, gönlünü ona bağlaması. b) Nakşîlikte muhabbet râbıtasının
bir şekli. Mürid, şeyhin rûhâniyetine muhabbet yoluyla teveccüh eder,
teveccüh esnâsında öyle bir istiğrak (trans) haline geçer ki, beşerî ve bedenî
varlığından haberdar olmaz. Bu durumda şeyhin rûhâniyeti müridin bâtınında
faâliyete geçip onun beşerî vasıflarını ortadan kaldırır, tedrîcen mürid,
mürşidinin rûhânî vasıflarıyla sıfatlanır. Şeyhin müridine teveccühü, bütün
mânevî gücünü ve rûhânî tesirini müridin kalbi üzerine yoğunlaştırarak ona
feyz akıtması, onu büyük bir mânevî değişime uğratmasıdır. (s. 530-531)
Türbe: Toprak, hâk. Tasavvufta; Bir ermişin ve yatırın kabrinin bulunduğu
üstü kapalı mekân, ziyâret yeri. Buralara adaklar adanır, mumlar yakılır,
dilekler dilenir, serili postlarda namaz kılınır, duâ edilir, paralar verilir, çapıtlar
bağlanır. Ermişin ve yatırın sağ insanlara mânen, ama gerçekten yardımcı
olacağına inanılır. (s. 538-539)
Üçler: Üç büyük velî. Gayb erenlerden üç ulu ermiş. Üçler, Hak’tan istimdad
eder, halka imdad eder, insanlara şiddet ve kahr ile değil; mülâyemet
ve merhametle muâmele ederler. Üçler, erkeklerden de kadınlardan da olabilir.
Üçlerden biri aralıksız ve kesintisiz Hak’tan aldığı feyzi halka akıtır. Üçler
bir kutub, iki imamdan oluşur. Kutb veya gavs-ı a’zam, Alah adına mülk
ve melekût âlemini idâre eder. Kutbun iki vezîri (yardımcısı) vardır. Bunlara
imâmân denir. Pekçok yöre, türbe, mahalle, semt ve kasaba; ismini üçlerden
alır. (s. 545)
≈ 593 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
Vahiy: Hakk’ın hitâbı. Sûfîlere gelen ilhâm. İbn Arabî; “Sözlerimiz vahy-i
kelâm değildir ama vahy-i ilhamdır” der. (s. 554)
Velâdet: Doğum. Tasavvufta; Tâlibin mürşide intisab etmesi ve tarîkate
girmesi. Buna velâdet-i sâniye (ikinci doğum, mânevî doğum) denir. Şeyh ile
mürîdi arasında öyle bir kaynaşma (teellüf) hâsıl olur ki neticede mürîd şeyhin
parçası olur, tıpkı tabiî velâdette oğul babanın parçası olduğu gibi. “İnsan
iki kere doğmadan melekût âlemine yükselemez.” İlk doğumla madde âlemi
ile irtibat kuran insan, ikinci doğum ile melekût âlemi ile irtibat kurar. Mürîdin
babası, onun bedeninin, şeyhi ise rûhunun var oluş sebebi olduğundan,
şeyh baba, mürîd onun oğludur. Mürid, babasının bel, şeyhinin yol evlâdıdır.
Şeyh, bir anne bebeğini nasıl sütü ile beslerse, öylece onu irfânı ve feyzi ile
besler. Buna redâ (süt emme süresi) denir. Seyr ve sülûkünü tamamlayan ve
rûhen olgunlaşarak bâliğ ve reşîd olan mürîde şeyh icâzetnâme (hilâfetnâme)
verir. Buna fitâm (sütten kesme) denir. Bu yüzden müridler, şeyhlerine
baba (eb, vâlid, peder); şeyhler ise müridlerine evlâdları nazarıyla bakarlar.
(s. 563-564
Vesîle: Vâsıta, aracı, sebep, bahâne. Tasavvufta; a) Allah’a yaklaşmak
veya bir dileğin kabul edilmesini veya bir musîbetin defedilmesini sağlamak
için ermişlerin türbelerine gidip onların ruhlarında ve yatırlardan meded ummak.
Tasavvufî anlamda vesîle ve tevessül budur. (s. 568)
Yatır: Ermişlerin gömülü olduğuna ve ziyâretçilerine fayda ya da (çarparak)
zarar verdiğine itikad edilen mezarlar. (s. 578)
Yediler: Yedi büyük velî, gayb erenlerden yedi ulu ermiş. Bunlara ricâl-i
ûlâ da derler. Her nefeste mi’râc yapıp Allah’ın huzûrundan marifet-ilim tahsil
ederler. Yediler, yedi abdal denilen Ricâlu’l-gaybden ayrıdır. Pek çok semt,
türbe ve mahalle; ismini yedilerden alır. (s. 579)
Zıllullah: Tanrı’nın gölgesi. Tasavvufta; vâhidiyet mertebesini kendi
gerçeği haline getiren insan-ı kâmil. (s. 587)
Ziyâret: Mübârek ve kudsal olduğuna inanılan ermişlere ait kabir ve türbelerin
ziyâret edilmesi; Buralarda duâ ve ibâdet edilmesi, kurban kesilmesi.
Ziyâret edilen yere ziyâretgâh (mezar) denir. (s. 591)
≈ 594 ≈
Ahmed Kalka n
Not: Tüm bu kavramların yukarıdaki anlamları, tasavvuf felsefesine göredir.
Tasavvuf erbâbının kendi inançları doğrultusunda bu kelimelere yükledikleri
anlam ve yorumları aksettirmektedir.
“Ve derler ki: ‘Rabbimiz biz efendilerimize, büyüklerimize itaat ettik de,
böylece onlar bizi yoldan saptırdılar.” 1945
“Rabbinizden size indirilene uyun. O’ndan başka evliyânın/dostların
peşlerinden gitmeyin. Ne kadar da az öğüt alıyorsunuz.” 1946
İSTIDRAC
Kâfir ya da fâsık insanların ellerinden ortaya çıkan hârikalara istidrac denir.
İstidrac kişinin gurur ve kibrini artırır, Allah’a şükretmeyi unutturur ve o
şahsın azâbının ziyadeleşmesine sebep olur.
Bu, Allah’ın o şahsa dalâlet ve günaha devam ederek daha çok azâba
müstahak olmasını temin hikmetine mâtuf bir nevi fırsat vermesidir. Bu gibi
zâlim ve fâsık kimselerin dünyevî emellerine kavuşmaları, istek ve duâlarının
kabulü istidrac cinsindendir.
Şeytanın, kıyâmete kadar kendisine müsaade edilmesi için yaptığı duânın
kabul edilmesi, rivâyete göre Firavun’un uzun yıllar yaşayıp da başının
bile ağrımaması istidraca birer örnektir.
İHÂNET (HIZLÂN)
Küfrü ve fıskı açık olan birtakım şahıslar elinde, arzularına aykırı olarak
vukua gelen hârikalardır. Bu hale, ihanet veya hizlân adı verilir.
Bu tip şahıslar elinde zuhur eden menfi hârikalar, Allah’ın o şahsı yalanlamak
ve rezil etmek maksat ve hikmetlerine mebnidir. Nitekim rivâyete
göre; peygamberlik iddiasına kalktığı için Müseylemetü’l-Kezzâb diye anılan
1945 33/Ahzâb, 67
1946 7/A’râf, 3
≈ 595 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Mûcize ve Karâme t
yalancı bir sapık, mûcize göstermek gayesiyle bir şahsın kör bulunan gözüne
tükrüğünü sürünce, adamın o gözü açılacağı yerde, diğer gözü de kör
olmuş.
MÛCIZE ILE DIĞER HÂRIKA OLAYLAR ARASINDAKI FARK
Mûcize, ancak peygamberlik şerefine mazhar olan zevat tarafından ve
iddialarına uygun olarak meydana gelir.
Mûcize, çok defa halkın isteği üzerine izhar olunur. Bu esnada halka;
“haydi, bir mislini de siz getirin” diye meydan okunûr ve diğer insanlar bundan
âciz kalır.
Mûcize izhar eden peygamberler, her türlü kemâlât ile muttasıf birer ahlâk
ve fazilet timsali kimselerdir.
SORULAR
1- Mûcizenin sözlük ve terim anlamı nedir?
2- Mûcizenin şartları nelerdir?
3- Mûcizeye bir örnek veriniz.
4- Peygamber olmayan herhangi bir kimsenin başından geçen olaya mucize
denilir mi? Niçin?
5- Kur’an’a Göre, Peygamberimize Kur’an Dışında Bir Mûcize Verilmiş midir?
6- Müşriklerin Peygamberimizden mûcize olarak yapmasını istedikleri şeylerden
iki örnek veriniz.
7- Hissî Mûcizeleri kabul edenlerle etmeyenlerin dellillerinden üçer tanesini belirtin.
8- Kerâmeti ve istidracı örnekleri ile beraber açıklayınız.
9- Kerâmet kavramının tasavvufçular eliyle yozlaştırılması, şeyhlerini aşırı yüceltmeleri
hakkında bilgi veriniz.
10- İhanet ile hızlan arasında fark var mıdır, bu kavramları açıklayınız.
11- Mûcize ile diğer hârikulâde olaylar arasındaki farkları belirtiniz.
≈ 596 ≈
≈ 597 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
Ünite 26
ŞEFAAT VE VESİLE
• Şefaat Kelimesinin Anlamı
• Şefaatin Mâhiyeti
• Kur’ân-ı Kerim’de Şefaat
• Şefaat Kavramının Yozlaştırılması
• Şefaat Hakkında Değerlendirme
• Vesîle; Lügat Anlamı
• Kavram Olarak Vesile
• Kur’ân-ı Kerim’de Vesile
• Tevessülün Çeşitleri
• Kur’an’a Göre Vesile Sâlih Ameldir
• Duânın İstismar Edilmesi ve Muskacılık
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdakiamaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Şefaat kavramının lügat ve ıstılah anlamlarını tanımlayabilmek.
• Şefaatin mâhiyetini Kur’an’daki vurgulardan yola çıkarak açıklayabilmek.
• Tarihsel süreç içinde ve mistik yaklaşımlarla şefaat kavramının nasıl ve
hangi yönlerle yozlaştırıldığını ifadelendirebilmek.
• Sözlük ve terim olarak vesile kavramını tanımlayabilmek.
• Kur’an’da vesile kavramı ile ilgili âyet meallerini ifadelendirebilmek.
• Tevessül kaç çeşittir, sınıflandırarak içeriklerini izah edebilmek.
• Kur’an’a göre vesilenin ne olduğunu açıklayabilmek.
• Duânın istismar edilmesi ve muskacılık, üfürükçülük hakkında bilgi verebilmek.
≈ 598 ≈
Ahmed Kalka n
ŞEFAAT
ŞEFÂAT KELIMESININ ANLAMI
“Şefâat”in aslı “şef’” kelimesidir. Bunun anlamı da bir şeyi benzeri olan
şeye eklemek, yan yana getirmektir. Şef’ kelimesinden türeyen şefâat ise,
sözlükte, bir kimsenin bağışlanmasını istemek, başkası adına yardım istemek,
duâ etmek, rica etmek demektir. Şefâat, bir mü’minin günahlarının
bağışlanması için Allah’a duâ edip yalvarmaktır. Bir başka deyişle,
bir kimsenin yardım etmek veya yardım dilemek gayesiyle, bir başka kişiye
nisbet edilmesi, onunla birlikte anılmasıdır. Daha çok yüksek makamdan
aşağı makama doğru bir kullanılışı ifade eder. Şefâat edene Şâfi’ veya Şefî’;
şefaat edilene meşfû’ (şefaat bekleyen) denilir. “Şefâat”in çoğulu şüfeâ’ olarak
gelir.
Şefaat, kişinin yardım edeceği, kendisi için istekte bulunacağı kimsenin
yanında yer alması ve onu tek bırakmamasıdır. Şefaat kavramı en çok saygı
ve rütbe yönünden yüksek olanın kendisinden daha aşağı birinin yanında
yer alıp yardımıyla onu yalnız başına bırakmamasında kullanılır.1947
Şefâat, aynı zamanda aracı olmak, yardım etmek, öncülük yapmak gibi
anlamlara da gelir. Bu çeşit şefaat, âhiretle ilgili değil; dünyada olan aracılıktır.
ŞEFÂATIN MÂHIYETI
Allah’ın şefaat için kimlere izin verdiği veya vereceği konusunda kesin bir
şey söylemek mümkün değildir. Çünkü bu Rabbimizin bileceği bir konudur.
Şu kadar var ki, şefaati yardım etmek, birinin zarardan kurtulması için duâ
etmek, iyi bir şeye öncülük mânâsıyla alırsak, mü’minlerin ve sâlih insanların
diğer kimseler hakkındaki duâlarını, şehidlerin ve çocukların yakınlarına duâ
etmelerini, peygamberlerin ümmetleri için yalvarmalarını bu şefaat kapsamı
içerisinde düşünebiliriz.
Şefaati, bir kimseyi azaptan kurtarmak için Allah’a aracı olmak
şeklinde düşünürsek; bu, olmayacak bir şeydir. Hiç kimsenin bir
başkasını azaptan kurtarmaya yetkisi olmadığı gibi gücü de yoktur.
1947 Râğıb el-Isfahanî, El-Müfredât fî Garîbi’l-Kur’an, s. 263
≈ 599 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
Birçok hadis-i şerifte geçtiği gibi Peygamberimiz (s.a.s.) ümmeti için şefaat
etmeye izinlidir. O, mü’minlerin günahlarının bağışlanması için Allah’a duâ
etmiştir ve Âhirette yine duâ edecektir.1948“Her peygamberin kabul edilen
bir duâsı vardır. Diğer peygamberler o duâyı yapmakta acele ettiler. Ben
ise bu duâmı Kıyâmet gününde ümmetime şefaat için sakladım. Ona,
ümmetimden şirk koşmayanlar kavuşacaklardır.”1949
Buna benzer birçok hadis rivayetinde Peygamberimiz’in şefaat izni olduğunu
görmekteyiz. Bu şefaat elbette onu hak edenler içindir. Kur’an’da ise,
hiçbir insanın şefaat yetkisinden bahsedilmez. Tümüyle Allah’ın elinde olan
şefaat yetkisini, Allah izin verdiklerini onore etmek için isterse kullanır.
İnkâr edenler için şefaat kapısı kapalıdır. Allah’a şirk koşanlar
şefaatten yararlanamazlar. Onlar, dünyada iken kendilerine gelen elçileri
ve onların haber verdiği Âhireti kabul etmiyorlardı. O elçileri alaya alıyorlar,
Rablerine isyan ediyorlar, ya da Allah’tan başka ilâhlar ediniyorlardı. Bu nedenle
onların orada yardımcıları ve bir şefaat edicileri yoktur. Onları azaptan
kurtaracak, ya da cezalarını hafifletecek bir velîleri de olmayacaktır.
Allah izin verirse, Peygamberimizin şefaati, mü’minlerin bağışlanması için
bir duâ ve yakarış olarak gerçekleşecektir. Veya dünyadayken gerçekleşmiştir.
Şefaat olunacak mü’minlerin de şefaat edilmeye lâyık olmaları şarttır.
Şüphesiz ki Allah’ın affetmeyeceği bir kimse için Peygamber af ve bağışlanma
dilemez.
Şefâat, bir yönüyle de yardımdır; Bir kimseye faydalı olmak, ona iyiliğin
gelmesine aracı olmak, bir kötülüğün ondan uzaklaşmasına yardımcı olmaktır.
Bu şefâat çeşitli şekillerde olabilir. Nitekim Peygamberlerin tebliği,
insanları Hakka dâveti bir şefaat olduğu gibi onların, ümmetleri için
duâ edip affedilmelerini istemeleri de bir şefâattir.1950
Mü’minin, mü’min kardeşinin günahlarının affı için duâsı Allah
katında ona şefaati türündendir. Allah katında hayırlı bir kulun bu
duâsı ister dünyada iken sağ olan mü’min için olsun, ister ölmüş
mü’min için olsun veya âhirette meydana gelsin aynıdır. Dünyada
1948 Müslim, Cenâiz 102-103, Hadis no: 974
1949 Buhârî, Deavât 1; Müslim, İman 334-342, Hadis no: 198-199; İbn Mâce, Sünnet 37, H. no: 4307;
Tirmizî, Deavât 141
1950 Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, Beyan Y., s. 607
≈ 600 ≈
Ahmed Kalka n
iken Hz. Peygamber’in (s.a.s.) mü’minlere duâsı, onlara bir çeşit şefaatidir.
O daha bu dünyada hayatta iken mü’minlere duâ ederek
şefaatte bulunmuştur. Nitekim Hz. Âişe’nin (r.a.) naklettiğine göre, Rasulullah
(s.a.s.) çok defa geceleri yatağından kalkar, mü’min ölülere Allah’tan
mağfiret istemek için Bâkiu’l-Ğarkad mezarlığına giderdi.1951
KUR’AN’DA ŞEFAAT
Kur’an’da şefaat kelimesi 30 yerde geçer. Bu âyetlerden 13 tanesi, genel
olarak şefaatin geçersizliği, kabul edilmeyeceği ile ilgilidir. Bu âyetler, doğrudan
şefaat düşüncesini devre dışı bırakır. Bu âyetleri, Kur’an bütünlüğünde değerlendirdiğimizde,
bu kabul edilmeyen şefaat, âhirette kâfirler için fayda vermeyen
şefaattir. Yine bu şefaatin, Allah’ın izin vermediği durumlarla ilgili olduğu görülür.
Çünkü Kur’an’ın şefaatle ilgili olarak vurgu yaptığı önemli bir konu,
şefaatin Allah’a ait olduğu, O izin vermedikçe kimsenin şefaat edemeyeceğidir.
Yine herkese şefaat edilemeyecek, Allah’ın dilediği ve
râzı olduğu kişilere şefaat edilebilecektir. Kur’an’ın şefaat kavramının
da tevhid akidesiyle ilgisini kurarak şefaati Allah’ın iznine bağlaması
gösteriyor ki, hakikatte şefaat eden de, şefaati kabul eden de Yüce
Allah’tır. “De ki: ‘Şefaatin tamamı Allah’a aittir.”1952 Şefaat dilekleri de,
mü’minlerin şefaatten yararlanmaları da Allah’ın iznine bağlanmıştır.
Bu yüzden şefaat isteği ve duâsı sadece Allah’a yapılmalıdır.
Şefaat İzni: Kur’an, şefaat olayının daha çok Âhiretteki durumunu anlatmaktadır.
“...O’nun izni olmadan, O’nun katında şefaat edecek kimdir?...”1953
âyeti, eğer Allah izin verirse başkalarının da şefaat isteğinde bulunabileceği anlamına
geldiği gibi; müşriklerin şefaat umdukları bütün putlar ve benzerleri asla
şefaatçi olamazlar, çünkü Allah (c.c.) onlara böyle bir yetki vermemiştir mânâsına
da gelir. Yûnus Sûresi 3. âyette de benzer ifadeleri görüyoruz. Allah (c.c.),
kendi katından ahid (söz) almışlara,1954 Hakka şâhidlik edenlere,1955 dilediği ve
râzı olduğu kimselere1956 şefaat etmeleri için izin vermektedir.
1951 Müslim, Cenâiz 35
1952 39/Zümer, 44
1953 2/Bakara, 255
1954 19/Meryem, 87
1955 43/ Zuhruf 86
1956 53/Necm 26
≈ 601 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
Âhirette Kimsenin Şefaati Fayda Vermez: Bir âyette, mü’minlere mallarından
‘infak’ etmeleri emrediliyor. Bu infakın, hiç bir dostluğun veya şefaatin
olmadığı Âhiret günü gelmeden önce gerçekleşmesi gerekir.1957 Bu ifade şefaat
izniyle çelişmiyor. Esasen kullara şefaat edecek olan, onları kurtaracak olan
Allah’tır. O’nun şefaatinin dışında hiç bir şey fayda vermez. Kişi başkalarının yapacağı
şefaate güvenmemelidir. Fakat Rabbimiz dünyada veya Âhirette şefaat
için bazı kullarına izin verebilir. İnkâr edenlere ve Hak’tan yüz çevirenlere hiçbir
şefaatçinin şefaati fayda vermez.1958
Tapınılan Sahte Tanrıların Asla Şefaati Olmaz: Allah (c.c.) inkârcılara,
puta tapanlara şöyle soruyor: “Yoksa onlar Allah’tan başka şefaatçiler mi
edindiler?”1959 Bazıları kendilerine şefaatçi olsunlar diye putları, Allah’ın dışındakileri
ilâh edinirler.1960 Ancak bu putlar onlara asla şefaat edemeyecektir.1961 O
inkârcıların ve dünyada iken İslâm’dan yüz çevirenlerin ne yardımcıları ne de bir
şefaatçileri vardır.1962 Kendilerine şefaat edecek kimsenin olmadığını kendi ağızlarıyla
itiraf ederler.1963 Allah’ın dâvetine uymayıp Kitap’tan yüz çevirenler o gün
“bize şefaat edecek bir şefaatçi yok mudur?” diye yalvaracaklar veya dünyaya
geri dönmeyi arzu edecekler.1964
Kur’ân-ı Kerim, Allah’a şirk koşulan şeylerin/putların şefaat yetkisine sahip
olmadıklarını vurgular.1965 Müşrikler, bir yandan Allah’a şirk koşuyorlar, bir
yandan da koştukları ortakların Allah katında mutlaka şefaat edeceklerini iddia
ediyorlardı. Kur’an’ın reddettiği şefaat, Allah’ın iznine bağlamadan birtakım
varlıklardan beklenilen ve istenilen şefaattir. Yoksa Yüce Allah’ın, bizzat kendi
yetkisinde olan şefaat nimetini, sevdiği bazı kullarına ihsan edeceğini Kur’an
açıklamaktadır. Yine Kur’an’dan anlaşılmaktadır ki, kâfirler için şefaat söz konusu
değildir. Yine kendisine şefaat izni verilen şefaatçi, öyle herkese şefaat talebinde
bulunamaz; Ancak Allah’ın râzı olduğu iyi kimseler için şefaat konusunda
aracılık yapabilir.1966
1957 2/Bakara, 254
1958 2/Bakara, 48, 123
1959 39/Zümer, 43
1960 10/Yûnus, 18
1961 30/Rûm, 13; 6/En’âm, 94
1962 6/En’âm, 51, 70; 32/Secde, 4
1963 26/Şuarâ, 100
1964 7/A’râf, 53
1965 5/Mâide, 72, 94; 7/A’râf, 53; 10/Yûnus, 18
1966 20/Tâhâ, 109; 53/Necm, 26
≈ 602 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an’daki birçok âyet, Haşir gününde şefaatte bulunma fiilini reddeder.1967
Başka âyetlere göre ise, bu dünyada işledikleri kötü ameller nedeniyle âhirette
cezalandırılmaktan şefaatçileri sayesinde kurtulacaklarını düşünenler, Haşir
günü, telâkkilerinin yanlış olduğunu anlayacaklardır.1968 Bu tür âyetler, mahşerde
adâlet ilkesinin sıkı sıkıya uygulanacağını ve herkesin kendi fiillerinin sorumluluğunu
yükleneceğini ifade etmektedir. Kur’an, şefaatin Allah’ın izin ve müsaadesine
bağlı olduğunu belirtir.1969
Allah’ın en seçkin kulları melekler ve peygamberlerin bile Allah izin vermeden
şefaatleri sözkonusu değildir.1970 Ancak mü’minler için bir hak olan şefaat,
1971 sadece Allah’a ait olup,1972 O’ndan başkası şefaat edemez, ama başkasına,
şefaatte bulunmak müsaadesini vermek sûretiyle Allah şefaat eder. Kur’an
âyetlerinde1973 şefaat iki şarta bağlanarak, Allah’ın, kendisi için şefaat dilenilen
kimsenin kavlinden hoşnut olması ve şefaat ediciye de şefaat için izin vermesi
halinde bu yoldan istifade edilebileceği anlatılır.
Şefaat yetkisi ancak Allah’a aittir. Şefaat, sadece Allah’tan istenmelidir.
Ölmüş kimseler isterse peygamber olsun, direkt olarak onlardan
asla şefaat istenemez. “Yani, “şefaat yâ Rasûlallah” demek hem
“şefaatin tamamının Allah’a ait olduğu”1974 âyetine, hem de “ancak
Senden yardım isteriz”1975 âyetine ters düşeceği için câiz değildir. Peygamber’den
bile şefaat istemek câiz olmadığına göre, Allah’ın dostu olduğu
zannedilen kimselerden şefaat talep etmek ya da böyle bir şeyi garanti gibi
bilmek hiç mi hiç câiz olmaz. “De ki: ‘Şefaatin tamamı Allah’a aittir.”1976 Ancak,
“Ey Allah’ım, Rasûlullah’ı bana şefaatçi eyle” diyerek Allah’a duâ edilebilir. Tirmizî’nin
rivâyet ettiği bir hadiste peygamberimiz bir sahâbîye şefaatini istemesini
şöyle öğretmiştir: “Allah’ım O’nu (Rasulullah’ı) hakkımda şefaatçi kıl.”
Büyük müfessir Elmalılı, âyet el-kürsî’nin1977 tefsirinde şunları söyler: Tüm
sebep O, tüm gaye O, her şeyin mâliki olan O; Allah’ın mülkü olan yaratıklardan
kimin haddi ki Allah’ın izni olmaksızın yüce huzurunda şefaat edebilsin?
1967 2/Bakara, 48, 123, 254
1968 6/En’am, 94; 7/A’râf, 53; 26/Şuarâ, 100; 30/Rûm, 13; 74/Müddessir, 48
1969 2/Bakara, 254, 255; 10/Yûnus, 3; 20/Tâhâ, 109; 34/Sebe’, 23
1970 53/Necm, 26
1971 44/Duhân, 41; 74/Müddessir, 48
1972 6/En’am, 51; 32/Secde, 4
1973 20/Tâhâ, 109; 21/Enbiyâ, 28, 53/Necm, 26
1974 39/Zümer, 44
1975 1/Fâtiha, 5
1976 39/Zümer, 44
1977 Bakara, 255
≈ 603 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
Bu halde hangi budaladır ki Allah’ın emri olmadan bunların birinden şefaat dilenebilsin.
Bizzat O’nun izni ve emri olmadıkça herkes başından korkmadan
nasıl şefaate kalkabilir? Herhangi bir şeyde ister bir parça olsun tasarrufa kimin
yetkisi olabilir? Bilindiği üzere şefaat, hürmete lâyık birinin kendinden düşük bir
diğeri hesabına rica ve yakarma ile yardım ederek O’na katılması demektir ki,
bu bir bilinmezi bildirmek veya bir isteği ortaya çıkarma ile bir beraberlik anlamını
kapsar. Bunu da kendini ve kıymetini bilen ve şefaat olunan kimseye şefaat
istenenden daha çok bir ilişkisi bulunan ve zarar getirmeyeceğinden emin olan
kimse yapabilir.
Oysa Allah’ın mülkü olan şu yaratıklardan herhangi biri ile Allah’tan daha çok
birlikte bulunmaya ve O’na bilgiçlik satmaya ve ilerisini gerisini tamamen idrâk
etmeden ve önünü ardını hesap etmeden ilâhî huzurda kendine bir mertebe
verip de şefaate kalkışmak, gerek şefaat eden ve gerek şefaat olunan için ne
kadar tehlikelidir? Eğer Allah bildirmemiş ise şefaat edecek olanın hali, şefaat
edilecek olandan daha çok endişeye değer olmadığı nereden bilinir? Bu hal
içinde, isterse melekler ve peygamberler olsun, kimdir o ki Allah’ın izni ve güç
vermesi olmadan önünü ardını hesaplamayıp Allah’ın kullarına Allah’tan daha
çok sahip çıkmak, koruma yetkisini kendinde görsün de şefaate cesaret edebilsin.
Ancak Cenâb-ı Hak dilerse, özel veya genel şefaate ilâhî irâde çıkar da
kendilerine bildirilmiş bulunursa o başka...
Demek ki Yüce Allah’ın ululuğundan şefaat umulamaz değildir. Fakat
şefaat de herkesten önce O’nun kendi elindedir ve O’nun izni ve emri ile
gerçekleşebilir. O zaman şefaat kapısı açılır ve şefaat etmesine izin verilenler
kendi dilediklerine değil; yine Allah’ ın dilediklerine şefaat imkânını bulabilir.
Bundan anlaşılır ki önce, hak tanımayan Allah düşmanlarının kendilerine şefaat
etmesi umulan bir Allah dostu bulabilmelerine, bunun gibi müşriklerin
putları gibi ilim şanından olmayanların şefaatçi olabilmelerine, asla ihtimal
yoktur.1978
“İleride gelecek bir günden korkun ki, o günde hiçbir kimse başkası
için herhangi bir ödemede bulunamaz. Hiç kimseden şefaat kabul olunmaz
ve fidye (bedel) de alınmaz. Onlara asla yardım yapılmaz.”1979 Konumuzun
temelini teşkil eden bu âyetin tefsirinde Min Vahyi’l-Kur’an adlı tefsirde
şu açıklama yapılmaktadır:
1978 Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, c.2, s. 155-156
1979 2/Bakara, 48
≈ 604 ≈
Ahmed Kalka n
Bu âyette şefaat, dünyadaki beşerî zihniyetin iptal edilmesi, kaldırılmasıdır.
Yani dünyadaki zihniyet ve yaklaşıma göre insan tamamen sorumluluktan
kurtulmak için bireysel bağlar ve kişisel umutlarla âhiretteki hayatını garanti
altına almaya çalışmaktadır. Âhiret işlerini dünya işlerine benzetmektedir.
Burada birisinin problemi olduğunda bir başkası onu halledebilmekte veya
araya vâsıta/aracı koymakta. Ya da malî veya başka bir bedel karşılığında
işini başkasına gördürmektedir. Bunlar genel bir kurala dayanmayan, kişisel
seviyelerin durumlarına göre değişebilen çözüm yollarıdır. Bu tür hareketler
ve girişimler kanun dışına çıkmaya neden olabilir. Eğer şefaat edecek olan
kişiler şan, şöhret, makam ve mevki sahibi kimselerden oluşuyorsa orada
kanun işlemez. İşte âyet, âhirette böyle bir şefaat anlayışını reddetmektedir.
İlke olarak şefaat meselesine gelince; pek çok cahil insanın anladığı
gibi, mesele bireysel sevgiden kaynaklanan kişisel ilişkilerle
hiç de ilgili değildir. Genellikle câhil insanlar, bu yanlış anlayışlarından
dolayı peygamberlere ve velî zannettiklerine kişisel birtakım
üstünlükler vererek adaklar, sadakalar ve benzeri şeylerle onlara
yaklaşmaya çalışırlar. İnsanlar aynı mantıkla liderlere, şöhret ve makam
sahibi kimselere hediyelerle yaklaşmaya çalışırlar ve onların şefaatlerini elde
etmeye uğraşırlar. Peygamberlere vevelî zannettiklerine yakınlaşma ile liderlere
ve makam sahiplerine yakınlaşma arasındaki tek fark, velîlere ve
peygamberlere karşı beslenen bu duygunun kutsallık bilinciyle beraber olmasıdır.
1980
Şefaat konusunda bazı insanların aklına şöyle bir soru gelebilir: Yüce Allah’ın
şefaat vaadinde bulunması ve peygamberlerin bunu duyurmuş olmaları,
insanların günah işlemeye devam etmeleri ve Allah’ın koyduğu haramları
çiğnemeleri yönünde teşvik edilmeleri sonucunu doğurmaz mı? Kitap ve
sünnette şefaatle ilgili olarak yer alan nasları, dinin temel esası olan ortak
koşmaksızın Allah’a kulluk sunmaya ve O’na itaat etmeye yöneltmeyle nasıl
bağdaşır?
Öncelikle, sorudaki bu yaklaşım, bağışlamanın kapsamlılığını ve rahmetin
genişliğini gösteren âyetlerle çelişmektedir: “Allah kendisine şirk/ortak koşulmasını
bağışlamaz, bundan başkasını dilediğine bağışlar.”1981 Bu âyet,
tevbe olayının söz konusu olmadığı durumlara işaret ediyor. Bunun kanıtı
1980 Muhammed H. Fadlullah, Min Vahyi’l-Kur’an, Akademi Y., II/38-39
1981 4/Nisâ, 48
≈ 605 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
da tevbe edilmiş olması durumunda bağışlanan günahlar kapsamına giren
“şirk”in bu âyette istisnâ edilmiş olmasıdır.
İkincisi; Yüce Allah tarafından dile getirilen şefaat vaadinin insanlara duyurulmasının
insanları günaha sürüklemesi, dikbaşlılık ve isyankârlık yapmaya
teşvik etmesi iki şarta bağlıdır:
1- Suçlunun şahsı ve nitelikleriyle birlenmesi. Ya da hakkında şefaat edilen
günahın hiç bir şüpheye yer bırakılmayacak şekilde belirginleştirilmesi.
Yani şu şahıs veya bu günah hakkında kesin olarak şefaat sözü verilmesi.
2- Şefaatin her türlü cezayı, tüm zamanlarda temelden yürürlükten kaldıracak
şekilde etkin bir rol oynaması.
Eğer, “falanca gruptan olan insanlar veya bütün halk, işledikleri suçlardan
dolayı cezalandırılmazlar, günahlarından dolayı kesinlikle sorgulanmazlar”
veya, “falanca günahtan dolayı hiç bir zaman azab görülmez” şeklinde
iddialar ortaya atılacak olursa, bu kesinlikle bâtıl bir iddiadır, yükümlülere
yöneltilen hüküm ve sorumluluklarla alay etmektir. Fakat, eğer her iki şart
açısından konu müphem bırakılırsa; şefaatin hangi günahlar ve hangi günahkârlar
hakkında geçerli olacağı belirtilmezse; ya da yürürlükten kaldırılacak
cezaların, tüm zaman ve durumlardaki cezalar olacağı şeklinde bir iddia
ortaya atılmazsa, kişi vaad edilen şefaatin kapsamına girip girmeyeceğini
bilmez, dolayısıyla Yüce Allah’ın koyduğu yasakları çiğnemeye cesaret etmez.
Tersine, bu durum, kişide ilâhî rahmete yönelik bir duyarlılık meydana
getirir. İşlediği günahlardan ve kötülüklerden dolayı ümitsizliğe ve Yüce Allah’ın
rahmeti hakkında karamsarlığa kapılmaz.
Ayrıca Yüce Allah şöyle buyurmuyor mu? “Eğer size yasaklanan büyük
günahlardan kaçınırsanız, sizin küçük günahlarınızı örteriz.”1982 Âyet-i kerime,
büyük günahlardan kaçınma şartına bağlı olarak küçük günahlar ve
suçlar için öngörülen cezaların kaldırılacağını ifade etmektedir. Eğer, “büyük
günahlardan sakınırsanız, küçük günahlarınızı affederiz” demek doğru ise,
bu durumda, “eğer imanınızı korur da Kıyâmet gününde sağlam bir imanla
bana gelirseniz, şefaatçilerin sizinle ilgili şefaatlerini kabul ederim” demek de
doğru ve yerinde olur. Bütün mesele de zaten nihâyet imanı koruyabilmektir.
1982 4/Nisâ, 31
≈ 606 ≈
Ahmed Kalka n
Çünkü günahlar imanı zayıflatır, kalbi taşlaştırır ve nihâyet şirke götürür.
Yüce Allah şöyle buyuruyor: “Hüsrâna uğrayan topluluktan başkası, Allah’ın
tuzağından (onlara mühlet verip de sonra ansızın yakalanmasından)
emin olmaz.”1983”Hayır, onların işleyip kazandıkları şeyler, kalplerinin üzerine
pas olmuştur.”1984”Sonra kötülük edenlerin sonu, Allah’ın âyetlerini
yalanlamak oldu.”1985 Bu uyarılar günahkârı günahlardan uzaklaştırmaya,
takvâ yolunu izleyip muhsinlere ulaşmasını sağlamaya yeter ve böylece bu
anlamdaki şefaate bile ihtiyaç duymaz. Bundan daha büyük yarar, en güzel
sonuç budur. Aynı şekilde hakkında şefaat edilen suçlu veya şefaate konu
olan suç belirlenir de, ancak azabın bazı yönlerini veya bazı zamanlarını
kapsadığı vurgulanırsa, bu da, kesinlikle suçluların cesaretlenmesine, suç
işlemeye teşvik edilmesine yol açmaz. Kur’ân-ı Kerim, şefaate konu olacak
suçluları da günahları da belirginleştirmez. Cezanın kaldırılmasını da, ancak
bazı durumlar için söz konusu eder.1986
Şefaatle İlgili Şu Dört Nokta Gözönüne Alınmalıdır:
1-) Şefaat sırf Allah’a ait olan bir haktır. Allah’ın izni olmadan hiç kimse şefaat
edemez. Hiç kimse, hiç bir konuda Allah’ı zorlayamaz. Mekke müşrikleri
taptıkları putların Allah’a rağmen kendilerine şefaat edecekleri gibi sapık bir
inanca sahiptiler. Şefaat etme yetkisine sahip olan peygamberler, âlimler ve
şehitler ancak Allah’ın izniyle ve takdir ettiği kadar şefaat edebilirler.
2-) Şefaat, yalnız günahkâr müslümanlar içindir. Kâfirler için şefaat yoktur.
Âyet-i kerimede Allah Teâlâ bu konu hakkında şöyle buyurmaktadır: “Onlara
(Kâfirlere) şefaat edicilerin şefaati fayda vermez.”1987
3-) Günahı az olan varken çok olana, imanı kuvvetli olan varken imanı
zayıf olana şefaat edilmeyecektir.
4-) Müslümanlar, Allah’ı râzı etmeden, önceliği Allah’a değil de başkalarına
vererek şefaat hakkı kazanamaz. Müslümanlar Allah’ın izniyle Peygamberimiz’in
şefaatine hak kazanabilmek için de Peygamberimiz’in sünnetine
uymalıdır. Hal ve hareketlerinde O’nu örnek almalıdır. Peygamber örnek alınmadan
yaşanan hayat İslâmî bir hayat değildir.
1983 7/A’râf, 99
1984 83/Mutaffifîn, 14
1985 30/Rûm, 10
1986 Tabatabaî, El-Mîzân Fî Tefsiri’l-Kur’an, I/234-235
1987 74/Müddessir, 48
≈ 607 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
ŞEFAAT KAVRAMININ YOZLAŞTIRILMASI
Tevhid akîdesinin anlaşılmasında en önemli kavramlardan birisi
de şefaat kavramıdır. Tevhid ve şirk kavramları yeterince anlaşılmadan
şefaat de anlaşılamaz. İşte bu sebeple şefaat kavramı, kimi
istismarcılar tarafından ustalıkla çarpıtılmakta ve müslümanların
temiz duyguları bazı çevreler yararına sömürülmektedir.
Kur’an’ın genel hatlarıyla anlattığı “tevhid”den habersiz olanların, sadece
şefaat kavramını değil; diğer akîdevî kavramları da anlayabilmesi ve toplumsal
yaşam içerisindeki istenilen yere oturtabilmesi mümkün değildir. Müslümanların,
Allah’ın koymuş olduğu sınırları ve insanların o sınırlar içerisindeki
yerini bilmesi gerekir. İnsanın yapısı, özellikleri ve gücü çok iyi bilindiği takdirde
toplum içerisinde bazı insanların tuğyan edip haddi aşmaları, müstekbirleşerek
Allah’ın sıfatlarına müdahale etmeleri de anlaşılabilecektir.
Şefaat kelimesinin anlamı, o günkü câhiliyye toplumunda çok iyi biliniyor
ve kullanılıyordu. Müşrikler kendi putlarını Allah’a yaklaştırıcı olarak kabullendikleri1988
gibi, âhiret gününde şefaat edeceklerine ve kendilerini azaptan
kurtaracaklarına da inanıyorlardı. “Onlar Allah’ı bırakıp kendilerine hiçbir
zarar ve fayda veremeyecek şeylere tapıyorlar ve ‘bunlar, Allah katında
bizim şefaatçilerimizdir’ diyorlar. De ki: ‘Siz Allah’a göklerde ve yerde bilemeyeceği
bir şeyi mi haber veriyorsunuz? Hâşâ! O, onların şirk/ortak
koştukları her şeyden uzak ve yücedir.”1989 Allah katında (Allah’a rağmen,
O’nun izin vermediği) şefaatçiler olduğunu söylemek, Allah’ı gereği gibi tanıyamamaktan
kaynaklanır. Bu davranış, Allah’a iftira etmektir ki, bu da büyük
bir sapıklıktır.
Böyle bir iddia, dünkü câhiliyye toplumunda olduğu gibi, bugünkü toplumda
Kur’an’dan habersiz, gelenek ve hurâfeleri kendisine din edinmiş kesimlerde
de vardır. Kur’an dışı bir geleneği din olarak kabul edip bunu
yaşamaya çalışan bazı insanlar, kurtuluşlarının Allah’a gerçek iman
ve sâlih amellerde değil; sâlih veya velî zannedilen zatlara bağlanmakta
olduğunu, o insanların Allah’ın yanında özel bir konumlarının
bulunduğunu, bu sebeple onların isteklerini Allah’ın geri çevirmeyeceğini
iddia ediyorlar. Kur’an, putlara ve putlaştırılan insanlara güvenmenin
şirk olduğunu değerlendirerek “Allah, onların şirk/ortak koştukları
1988 39/Zümer, 3
1989 10/Yûnus, 18
≈ 608 ≈
Ahmed Kalka n
her şeyden uzak ve yücedir.” buyuruyor. İnsanlara güvenmekten ziyade,
sâlih amel işlemeye dâvet ediyor. “İleride gelecek bir günden korkun ki, o
günde hiçbir kimse başkası için herhangi bir ödemede bulunamaz. Hiç
kimseden şefaat kabul olunmaz ve fidye (bedel) de alınmaz. Onlara asla
yardım yapılmaz.”1990; “Ve öyle bir günden sakının ki, o günde kimse kimseden
yana bir şey ödeyemez, kimseden fidye kabul edilmez, hiç kimseye
şefaat fayda vermez, onlara hiçbir yardım da edilmez.”1991
O gün, öyle dehşetli bir gün ki, herkes kendisini kurtarabilmek için çırpınıyor,
özürler sayılıp dökülüyor, güvenilen kişilerin veya şeylerin de kendileri
gibi âciz olduğu anlaşılıyor. Sapanlar ve saptıranlar birbirlerini suçluyor, bu
yapılan ve söylenilenlerin fayda vermediği anlaşılıyor. Herkes kazandıklarıyla
rehin tutularak hesaba çekiliyor, zerre miktarı hayır ve şer karşılık görüyor,
kimseye orada iltimas geçilmiyor, haksızlık edilmiyor. İşte bu sebeple Allah
Teâlâ bizi o günün dehşetiyle uyarıp korkutuyor. Dünyada iken o gün için
bir şeyler yapmamızı, şefaatçiler edinmeye çalışmanın faydasız olduğunu,
ancak kendi amellerimizle korunabileceğimizi bildiriyor.
“Sizin O’ndan (Allah’tan) başka ne bir şefaatçiniz, ne de bir velîniz vardır.
Hâlâ düşünüp öğüt almıyor musunuz?”1992 Kur’an, o gün, hâkimiyetin
tümüyle, tek hâkim olan Allah’a ait olduğunu bildirerek, bu hâkimiyette hiçbir
ortak ve aracının olmadığını, o gün insanların birbirlerinden farklılığının bulunmadığını,
özel statüye sahip hiçbir kimsenin olmadığını belirtiyor. “O’nun
izni olmadan kimse konuşamaz.”1993; “Onlar Allah’tan önce söz söyleyemezler.”
1994“O gün öyle dehşetli bir gündür ki, kimse konuşmaya cesaret
edemez; Ancak o gün ruh ve melekler, sıra sıra dizilirler. Rahmân’ın
izin verdiğinden başkası konuşamaz. (Rahmân’ın izin verdiği) konuşan da
doğruyu söyler.”1995 “Konuşmak” kelimesi ile şefaat kast edilmektedir. Şefaat
için ise iki şart vardır. Birincisi, Allah kime izin verirse o konuşacaktır;
ikincisi ise, konuşan kimse doğru ve gerçek olanı söyleyecektir. Diğer bir
husus ise şöyle belirtilmiştir: “Allah’ın huzurunda, izin verdiği kimselerden
başkasının şefaati fayda vermez. Öyle ki, onların kalplerinden korkuları
1990 2/Bakara, 48
1991 2/Bakara, 123
1992 32/Secde, 4
1993 11/Hûd, 105
1994 21/Enbiyâ, 27
1995 78/Nebe’, 38
≈ 609 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
giderilince denilir ki, ‘Rabbiniz ne buyurdu?’ Onlar da: ‘Hakkı buyurdu, O
çok yücedir, çok büyüktür’ derler.”1996
Fayda verecek şefaat Allah’ın izin verdiğidir. Kur’an’dan, tevhidden
habersiz insanlar, kendilerine şefaatçi edindiklerinin de Allah’ın
azâbından korktuklarını anlayamıyor veya anlamak istemiyorlar.
Peygamberlerin bile “nefsî, nefsî” diyecekleri, kendi kurtuluşlarını düşünüp
korkacakları bir günde kolay sığınak arıyorlar. Hâlbuki şefaat ancak Allah’tan
gelecek izinle olacaktır. Ondan önce de insanların kendi sınavlarını vermeleri
ve korkularının giderilmesi gerekir. Eğer sınavını başarıyla vermiş, korkuları
giderilmemişse, o da kendisi için yardım bekleyecektir. Zira kazandıklarıyla
helâke sürüklenenler için şefaatçi yoktur. Onlar için çılgın alevli bir azap
vardır.1997 Çünkü onlar iman etmemişlerdi, iman edenleri ise hayatlarını isyan
içerisinde geçirmişlerdir. Onlar kazandıklarıyla helâke uğramışlardır.
Peygamberimiz, kızına şöyle söyler: “Yâ Fâtıma! Nefsini ateşten kurtar.
Çünkü ben, senin için Allah’tan bir şeyi savamam.”1998 Görüldüğü gibi,
Allah’a yakın olmak için, Peygamberimiz’in kızı dahi olmak yetmiyor. Mutlaka
Allah’ın râzı olacağı ameller içinde olmak gerekiyor.
Âyetlerde geçen Allah’ın şefaat için izin verdiği kimselerin kimler
olduğu, bunların bu izne ulaşmalarının sebebi, verilecek iznin hangi
boyutta olduğu gibi hususlar Kur’an ışığında açıklığa kavuşturulması
gereken hususlardır. Bu meseleler aydınlanmadığı sürece, nice insan
“Medet yâ Abdülkadir Geylânî! Yetiş yâ Hızır, yardım et! Ey şeyhim bana
şefaat et!” demeye devam edecektir.
Birinci mesele, Allah tarafından kime şefaat etme izni verileceğidir.
Öncelikle şunu unutmamalıyız ki; “şefaatin tamamı Allah’ındır.”1999 Yani hiç kimsenin
böyle bir yetkisi yoktur ve böyle bir cesarette de bulunamaz. Kime şefaat
için izin verip vermeyeceği ise tamamen Allah’a aittir. Şefaat izni verileceklerden
birisi meleklerdir. “Göklerde nice melek var ki, onların şefaatleri, dilediği ve
râzı olduğu kimse için Allah’ın izin vermesi dışında bir işe yaramaz.”2000
1996 34/Sebe’, 23
1997 6/En’am, 70
1998 Buhâri, Müslim, Tirmizi
1999 39/Zümer, 44
2000 53/Necm, 26
≈ 610 ≈
Ahmed Kalka n
Diğer bir âyette ise, “Onlar şefaat etmeye mâlik değillerdir. Ancak bilerek
Hakka şehâdet edenler müstesnâdır.”2001 denilmektedir. Âyette belirtildiği gibi,
şefaat edebilme yetkisi verilecek insanın, bilinçli bir şekilde hakka şehâdet etmesi,
kelime-i tevhidin anlamını bilerek iman etmesi ve ihtivâ ettiği anlamı bilinçli
bir şekilde yaşantısına aktarması gerekir. Şâhit olanın tâğuta, tâğutî sisteme
karşı tevhidin mücadelesini yükseltmesi, kâfir düzenleri reddederek Allah’ın dinini
yeryüzünde hâkim kılma çabasını Kur’anî bir üslûpla sergilemesi gerekiyor.
“O gün, Rahman olan Allah’ın kendisine izin verdiği ve sözünden râzı olduğu
k imseden b aşkasının ş efaati f ayda v ermez.”2002 Fayda verecek şefaat,
kendisine izin verilen, sözünden hoşnut olduğu, dilindeki şehâdetle tavırları bütünleşen,
âlemlerin rabbine iman ederek tâğutu reddeden, kopması mümkün
olmayan sapasağlam bir kulpa/tevhide yapışarak Allah’ın dininin mücadelesini
verenin şefaatidir.
İkinci mesele; kimlere ve niçin şefaat edileceğidir. Kimlerdir bu aziz
insanlar? Allah’ın merhamet ve ihsanına ulaşacak olan bu insanlar, hangi amelleri
ile bu rahmete ulaşabilmişlerdir? “Rablerinin huzurunda toplanacaklarından
korkanları Kur’an’la inzâr et/uyar. Onlar için Allah’tan başka ne bir velî
(dost), ne de şefaatçi vardır. Umulur ki, Allah’tan korkup sakınırlar.”2003 Allah
ilk şefaat edilecek topluluğu ve onların şefaatçilerini açıklıyor. Onlar ki; âhirete
iman etmiş, o gün Rablerinin huzurunda toplanacaklarının bilincinde ve o günün
hesabının dehşetinden korkan insanlardır. Bunlar Kur’an’la uyarılıyorlar. Kur’an
onların dünya hayatındaki yaşantılarını düzenliyor. Bunlar Kur’an’la şekilleniyor
ve bulundukları ortamı da Kur’an’la şekillendirmeye çalışıyorlar. İşte bunlar, hesabı
nasıl verebilecekleri hususunda korkarak, korktukları şeye uğratılmamak
için korunmaya çalışanlar ve korunarak muttakî (takvâ sahibi) olanlardır. İşte
onların velîsi ve şefaatçisi Allah’tır. Çünkü şefaat izni veren Allah’tır ve şefaat
edilecek insanlar da Allah’ın râzı olduklarıdır.
“(Onlar) Allah’tan önce söz söyleyemezler; ancak O’nun emri üzerine iş
yaparlar. Alah onların yaptıklarını ve yapmakta olduklarını bilir. Onlar Allah’ın
râzı olduğundan başkasına şefaat edemezler. O’nun korkusundan titrerler.”
2004 O gün Allah’tan önce konuşabilecek hiçbir kimse yoktur, onlar Allah
korkusundan tir tir titrerler. Acaba bugün kurtulabilecek miyiz derler. Değil birilerine
şefaat edebileceklerini düşünmek, bu düşünce akıllarının ucundan bile
2001 43/Zuhruf, 86
2002 20/Tâhâ, 109
2003 6/En’am, 51
2004 21/Enbiyâ, 27-28
≈ 611 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
geçmez. Öncelikle kendi hesaplarını vermeye çalışırlar, ne zaman ki onların
korkuları giderilir; ancak o zaman biraz olsun rahatlarlar; işte o zaman huzura
kavuşturulurlar. Ama onlar o durumdayken bile Allah’ın önüne geçemez, ondan
önce söz söyleyemezler. Ne zaman ki Allah bu durumlarından sonra onlara
izin ve emir verir, ancak o zaman iş yaparlar, alîm olan Allah onların yaptıkları
ve yapacakları işi çok iyi bilir. Onlara orada, kimseye iltimas geçmek için
izin verilmez. Cennete girecek insanları tesbit etmek için onlara yetki
verilmemiştir. Allah’ın cennete koymayı murad ettiği kişilerin haberini
müjde şeklinde ilgili şahıslara bildirirler; bu onların şefaatidir.
Ancak bu insanları biz dünyada iken isimleriyle, falan insandır şeklinde tanıyamayız.
Zira bu yetki Allah’a aittir, tesbit edecek olan da Allah’tır. Filan velî, falan
sâlih insan şefaat edecektir iddiasında bulunmak, Allah adına konuşmaktır
ve Allah’a yalan isnadında bulunmaktır. Allah Kıyâmet günü bu görevi vereceği
insanı kendisi belirleyecek ve o insan da bu görevi yerine getirirken Allah’tan
bağımsız hareket etmeyecektir; davranışlarını Allah’ın hoşnut olmasına göre
ayarlayacaktır. Şefaat edilecek insanlar da, Allah’ın kendilerinden râzı olduğu
kimselerdir. Onlar, Allah’ın istediği şekilde iman etmiş, dünyada iken kendi nefsî
istek ve arzularına göre değil; Allah’ın Kur’an’da bildirdiği şekilde yaşamışlardır.
Zayıf düşürülmüş olmalarına rağmen imanın verdiği güçle Allah’ın dinini yeryüzüne
hâkim kılabilmek için mücadele etmişlerdir. Bu mücadele esnasında karşılarına
çıkan zorlukları aşmasını bilmiş, yapılan dünyevî teklifleri kabullenmeyip
sadece Rablerinin rızâsını dilemişlerdir. Böylece Allah da onlardan râzı olmuştur.
İşte şefaat olunacak insanlar, işte kurtuluşa erecek insanlar bunlardır. Şefaat
etme yetkisi verilecek olanlar, bu vasıflara sahip olanlara şefaat edecektir.
Üçüncü mesele; şefaate ulaşamayacak insanların kimler olduğudur.
Bu insanları Kur’an bize şöyle tanıtıyor: “Dünya hayatını ve onun güzelliklerini
isteyenlere, orada işlediklerinin karşılığını tam olarak veririz ve
onlar orada hiçbir eksikliğe de uğratılmazlar. İşte onlar, âhirette kendileri
için ateşten başka hiçbir şeyleri olmayan kimselerdir. (Dünyada) yaptıkları
da boşa gitmiştir. Hâlen yapmakta oldukları şeyler zaten bâtıldır.”2005
Dünyayı ve güzelliklerini arzulayıp onun için çalışıp çırpınanlar, dünyada
yaptıklarının karşılığını eksiksiz olarak alacaklardır. Kazandıklarıyla Allah’a
şükretmeleri, O’nun yolunda infakda/harcamalarda bulunmaları gerekirken;
ölümü, âhireti unutarak dünyanın geçici zevklerine aldananları ölüm yaka-
2005 11/Hûd, 15-16
≈ 612 ≈
Ahmed Kalka n
ladığı zaman onlar için ateşten başka bir şey yoktur. Onlar kazandıklarıyla
nefislerine zulmetmiş, kendilerini helâke sürüklemişlerdir.
“Ey Muhammed! Onları yüreklerin ağza geleceği, tasadan yutkunacakları,
yaklaşan Kıyâmet günü ile inzâr et/uyar. Zâlimlerin ne bir dostu,
ne de sözü dinlenecek bir şefaatçisi olur.”2006
“Ey iman edenler, alışverişin, dostluğun ve şefaatin olmayacağı gün
gelmeden evvel, sizi rızıklandırdıklarımızdan infak edin. Kâfirler, onlar
kendilerine yazık edenlerdir.”2007
“Onlar Kitabın haber verdiği sonuçtan başka bir şey mi bekliyorlar?
Sonuç gelip çattığı gün, önceleri onu unutmuş olanlar, ‘Rabbimizin peygamberleri
şüphesiz bize gerçeği bildirmişti, şimdi bize şefaat edecek
var mı ki, şefaat etsin; yahut geriye döndürülsek de yaptıklarımızın başka
türlüsünü yapsak’ derler. Doğrusu uydurdukları şeyler onları bırakıp kaçmışlardır.”
2008
“Koştukları ortakları, artık şefaatçileri değildir. Ortaklarını inkâr ederler.”
2009
“Orada putlarıyla çekişerek, ‘vallahi biz apaçık sapıklık içerisinde idik,
çünkü biz sizi âlemlerin rabbine eşit tutmuştuk, bizi saptıranlar ancak
suçlulardır. Şimdi bizim için ne bir şefaatçi var, ne de yakın bir dost. Keşke
geriye dönüşümüz olsaydı da, iman edenlerden olsaydık’ derler.”2010
Allah’a, birtakım putları ve put edinilen şeyleri ortak koşan müşrikler için
şefaat edilmeyecektir, onlar orada birbirlerini suçlayacaklar, şefaatçi edinenler
ise dünyaya döndürülmeyi arzulayacaklar, yaptıkları yanlışları bir daha
yapmamak için ve yapmaları gerekirken yapmadıkları şeyleri yapabilmek
için. Ancak onlar için bir daha dönüş olmayacaktır. Âyetlerden anlaşıldığı
gibi kâfirler, zâlimler, müşrikler ve müşrik müstaz’aflar için şefaatçi yoktur.2011
2006 40/Mü’min, 18
2007 2/Bakara, 254
2008 7/A’râf, 53
2009 30/Rûm, 13
2010 26/Şuarâ, 97-102
2011 Cafer T. Soykök, Haksöz 67, s. 35-38
≈ 613 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
“Artık onlara şefaatçilerin şefaati fayda vermez.”2012
“O’nu bırakıp da ilâhlar edinir miyim? Eğer Rahman olan Allah bana
bir zarar vermek istese, onların şefaati bana fayda vermez, beni kurtaramazlar.”
2013
“Gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra arşa hükmeden Allah’tır. O’ndan
başka bir velî ve şefaatçiniz yoktur. Düşünüp öğüt almaz mısınız?”2014
ŞEFAAT HAKKINDA DEĞERLENDIRME
Şefâat, aynı zamanda aracı olmak, yardım etmek, öncülük yapmak gibi
anlamlara da gelir. Bu çeşit şefaat, âhiretle ilgili değil; dünyada olan aracılıktır.
Nitekim şefaat kavramı, Kur’an’da bu mânâda da kullanılmaktadır: “Kim
güzel bir şefâatte bulunursa (güzel bir şeye aracı olursa), ondan kendisine
bir hisse vardır. Kim de kötü bir şefâatte bulunursa (kötü bir işe aracılık)
yaparsa, ondan da kendisine bir pay vardır. Alllah (c.c.) her şeyin üzerinde
koruyucudur.”2015 Burada ‘şefâat’ olarak ifade edilen aracı olmayı, Peygamberimiz,
“Kim güzel bir sünnet (âdet, tavır, çığır) başlatırsa, onunla amel
edildiği müddetçe ilk yapana ecir (sevap) yazılır. Buna karşı o sünneti
yapanların sevaplarında bir eksiklik olmaz...”2016diye ortaya koymuştur.
Buradaki şefaat; hayır olsun, şer olsun, insanların bir yola girmesini sağlamak,
onların o yola girmesine aracı olmaktır. ‘Hasene olan şefaat’, insanların
iyiliği için, onların faydasına uğraşmak, onlardan zararı uzaklaştırmaya gayret
göstermek, kötülükleri önlemeye çalışmaktır. Rasûlullah, dünyevî işlerde
şefaatte bulunmayı tavsiye ve teşvik eder. Bir başkasının hukukunu zâyi etmeye
sebep olmayan ve hadlerle ilgisi bulunmayan her çeşit konuda şefaat
teşvik edilmiştir. Ebû Mûsâ (r.a.) anlatıyor: Peygamber (s.a.s.), bir ihtiyacının
giderilmesini isteyen birisi gelince arkadaşlarına döner ve “Şefâat edin, ecir
kazanın. Allah da Rasûlünün diliyle dilediğine hükmetsin” derdi. 2017
2012 74/Müddessir, 48
2013 36/Yâsin, 23
2014 32/Secde, 4
2015 4/Nisâ, 85
2016 Müslim, Zekât 69, Hadis no: 1017, 2/705 ve 4/2059; İbn Mâce, Mukaddime 14, Hadis no: 207,
1/75
2017 Müslim, Birr 145, Hadis no: 2627, 4/2026; Ebû Dâvud, Edeb Hadis no: 5131, 4/334; Buhârî,
Edeb 37, 8/14; Tirmizî, İlim 14, Hadis no: 2672, 5/42; Nesâî, Zekât 65, 5/58
≈ 614 ≈
Ahmed Kalka n
“Seyyie olan şefâat” ise, insanların kötü yollara gitmesi için çalışmak, onların
kötülüğü ve sapıtması için çaba harcamak, onların zararı için gayret
etmektir. İnsanların kötü yollara sapması için sebep hazırlamak, yardımcı
olmaktır.
Şefaati yardım etmek, birinin zarardan kurtulması için duâ etmek, iyi bir
şeye öncülük mânâsıyla alırsak, mü’minlerin ve sâlih insanların diğer kimseler
hakkındaki duâlarını, şehidlerin ve çocukların yakınlarına duâ etmelerini,
peygamberlerin ümmetleri için yalvarmalarını bu şefaat kapsamı içerisinde
düşünebiliriz. Ancak, şefaat tümüyle Allah’a ait olduğundan, onlar Allah’ın
râzı olduğu2018insanların dışında dünyada yakınlıkları ne olursa olsun hiç
kimse için şefaat anlamında dua etmezler, edemezler; etseler de kabul görmez:
“Onlar Allah’ın râzı olduğundan başkasına şefaat edemezler. O’nun
korkusundan titrerler.”2019
Şefaati, bir kimseyi azaptan kurtarmak için Allah’a aracı olmak şeklinde
düşünürsek; bu, olmayacak bir şeydir. Hiç kimsenin bir başkasını azaptan
kurtarmaya yetkisi olmadığı gibi gücü de yoktur. Şefâat, bir mü’minin günahlarının
bağışlanması için Allah’a duâ edip yalvarmaktır.
Peygamberlerin tebliği, insanları Hakka dâveti bir şefaat olduğu
gibi onların, ümmetleri için duâ edip affedilmelerini istemeleri
de bir şefâattir. Mü’minlerin ve sâlih insanların diğer kimseler hakkındaki
duâlarını, şehidlerin ve çocukların yakınlarından Allah’ın râzı olduğu kimseler
hakkında duâ etmelerini de, Allah’ın izin vereceği şefaat olarak düşünebiliriz.
Mü’minin, mü’min kardeşinin günahlarının affı için duâsı Allah
katında ona şefaati türündendir. Allah katında hayırlı bir kulun bu
duâsı ister dünyada iken sağ olan mü’min için olsun, ister ölmüş
mü’min için olsun veya âhirette meydana gelsin aynıdır. Dünyada
iken Hz. Peygamber (s.a.s.)’in mü’minlere duâsı, onlara şefaatidir.
O daha bu dünyada hayatta iken mü’minlere duâ ederek şefaatte
bulunmuştur. Nitekim Hz. Âişe (r.a.)’nın naklettiğine göre, Rasulullah (s.a.s.)
çok defa geceleri yatağından kalkar, mü’min ölülere Allah’tan mağfiret istemek
için Bâkiu’l-Ğarkad mezarlığına giderdi. 2020
2018 53/Necm, 26
2019 21/Enbiyâ, 28
2020 Müslim, Cenâiz 35
≈ 615 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
Şefaat, imtihanı kazanan bir insanın diplomasının imtihanı yapan
zât tarafından verilmesi yerine, o zâtın isteği doğrultusunda bir
başkasını onore etmek için onun eliyle vermesidir. Ödül, din gününün
tek sahibi2021 Allah’ın elindedir. O’nun hükmünü bozacak kimse yoktur. Şefaat,
cenneti hak eden Allah’ın râzı olduğu kimseye Allah’ın istediği
bir kulu vâsıtasıyla Allah’ın cennet müjdesini verme müsaadesidir.
Allah, bu ödülü ister kendisi verir, ister bir başka kulunu ödül müjdesi için
şefaatçi kılar. Yoksa, Allah’ın cehenneme atacağı, bu konuda hüküm verdiği
kimseyi, Allah’ın elinden ve hükmünden alıp onu Allah’a rağmen azaptan
kurtararak cennete koymak anlamında bir şefaat anlayışı kesinlikle tevhidle
bağdaşmayan şirktir. Böyle bir şefaatçi anlayışı Allah’tan başka ikinci bir ilâh
tanımak demektir. Bu anlamda şefaat kesinlikle yoktur.
VESİLE
Vesile; Lügat Anlamı
“Vesile”, sözlükte, bir şeye arzu ile ulaşmak demektir. Bir başka deyişle
“vesile”, kendisiyle bir maksada ulaşılan, yaklaşma sebebi, bir şeye yaklaşmak
için ona yakınlığından faydalanılan şey demektir. Kavram olarak “vesile”,
Allah’a yaklaşmada kendisinden yararlanılan şeydir. ‘Tevessül’ ise, vesileye
başvurmak, Allah’a yaklaşmak için bir sebep veya bir imkân aramak
demektir. Vesile’nin çoğulu ‘vesâil’dir.
KAVRAM OLARAK VESILE/TEVESSÜL
Vesile, maksadın meydana gelmesine sebep olan şey olduğuna göre
kişiyi Allah rızâsına götürecek bütün sâlih ameller, bütün hayırlı işler bir “vesile”
dir. Bu sâlih amellerin adının değil; ölçüsünün ve ilkelerinin Hz. Peygamber
tarafından konulması önemlidir. Bu yola başvurmak da ‘tevessül’dür.
Mü’min, ‘Allah bizi imanımız ile sever’ deyip, bir köşeye çekilmez. O, Rabbinden
ittika eder (korkup çekinir). Bununla da kalmaz, haram işlerden ve
yasaklardan kaçınır, kötü ahlâkı terkeder, irâdesini kullanarak Allah’ı râzı
edecek diğer sâlih amellere devam eder. Mü’min, farzlar ve vacipler dışında,
nâfile ibâdetlerle bu vesile yollarını arar. Peygamberimiz, mü’minin nâfile
ibâdetlerle Allah’a yaklaşmaya devam edeceğini haber vermektedir.2022
2021 1/Fâtiha, 4
2022 Buhârî, Rikak 38
≈ 616 ≈
Ahmed Kalka n
KUR’AN’DA VESILE
“Vesile” Kur’an’da iki âyette geçmektedir. Rabbimiz şöyle buyuruyor: “Ey
İman edenler! Allah’tan ittika edin (korkup sakının) ve O’na (yaklaşmaya) vesile
arayın ve O’nun yolunda cihad edin ki kurtuluşa eresiniz.”2023 Tefsirciler
buradaki “vesile”yi, emirlerine itaat, yasaklarından kaçınmak, ya da O’nun rızâsını
kazandıracak sebeplerle mü’mini Allah’a yakınlaştıracak şey diye açıklamışlardır.
2024 Yalnız buradaki yakınlık mekân yönünden bir yakınlık değil, sevgi ve
O’nun rızâsına bir yakınlıktır. Kimileri de buradaki “vesile”yi, “sevgi ile kendinizi
Allah’a sevdirmeye çalışınız” şeklinde açıklamışlardır. Nitekim “vesile” kelimesinin
geçtiği diğer âyette şöyle buyuruluyor: “Onların taptıkları da, -hangisi
daha yakındır diye- Rablerine (yaklaşmak için) bir vesile arıyorlar. O’nun rahmetini
umuyorlar ve azâbından korkuyorlar. Şüphesiz senin Rabbinin azâbı
korkunçtur.”2025
Putperestlerin taptıkları putlar veya putların arkasında var zannedilen ruhlar,
cinler ve melekler, bazı insanların medet umduğu ölmüşler ve azizler bile; bırakın
başkalarına yardım etmeyi, kendileri Allah’ın rahmetini umarak O’na yaklaşmak,
O’nun sevgisini kazanmak için bir vesile arıyorlar. Öylese mü‘minler de,
Allah’ın sevgisine götürecek sebepleri, imkânları arayıp bulmalılar. Bu vesilenin
anlamı, Allah’a boyun eğerek, O’ndan korkarak ve O’nu râzı edecek ameller
işleyerek O’nun yakınlığını kazanmaya çalışmak demektir.
Mü’mini vesileye ulaştıracak yol iman ve takvâdır. Asıl vesile de, Allah’a yaklaşma
niyeti ve O’nu sevme arzusudur. Mü’min bu kasıt ve niyet ile güzel ahlâk
sahibi olmaya çalışır, sâlih amellere devam eder, Allah’ın rızâsına uygun işlerle
meşgul olur. Âyetin devamında Allah yolunda cihad etmek emredilmektedir.
Allah’a yakınlık kazandıracak “vesile”nin cihad ibâdetiyle yakından ilgisi bulunmaktadır.
Bu noktanın altını çizmek gerekiyor. Kimileri “vesile”yi Allah’a yaklaştıracak
yol gösterici bir mürşid diye anlarlar. Hâlbuki âyetin ifâdesi gâyet açıktır
ve onların dediği gibi anlamanın imkânı yoktur. İlim ehli kimseler insana yol
gösterebilirler, güzel ahlâk örneği olabilirler; ama kul ile Allah arasında kimse
aracı olamaz. Buradaki ‘vesile’, ibâdet cinsinden bir şeyle Allah’a yakınlık arama
arzusudur.
Mü’mini Allah’a yaklaştıracak vesile; ilim, ibâdet ve şeriatın güzelliklerini
arama ve yaşamadır. Bu, kişiyi mânevî olarak Rabbine bağlar. Kul ile Allah
2023 5/Mâide, 35
2024 Muh. İbn Kesir, 1/511
2025 17/İsrâ, 57
≈ 617 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
arasındaki bağ, kulluk, Allah’a ihtiyaç duyma, O’nun önünde boyun bükme,
O’nun Rubûbiyetinin (Rabliğinin) karşısında ubûdiyet (kulluk) yapmadır. Kaldı
ki, Allah’ı bilme ve O’na ibâdet etme, Allah’a olan yakınlaşmanın olmazsa
olmaz şartıdır.
Allah’a tevessül etmeyi sağlayan şeylerden biri de cihad’dır. Âyet, önce
takvâyı, arkasından Allah’a yaklaşmak için vesile aramayı, arkasından da
cihadı emrediyor ve bunların kurtuluş sebebi olacağını açıklıyor. Bu bir anlamda
iman edenlerin takvâ sahibi olup, sâlih amel işleyerek, Allah yolunda
cihad etmelerini, kulluk görevi olarak sıralamaktır.
İman takvâ ile, takvâ vesileyi aramak ile, vesileyi aramak da cihad ile
tamam olmaktadır. Öyleyse, Allah’a vesile aramayı, Allah yolunda cihad’dan
ayrı düşünmek, âyeti eksik anlama olur. Bu cihad ister İslâm’ın düşmanlarıyla
olsun, isterse azgın nefse karşı, isterse aldatıcı şeytana karşı olsun;
farketmez. Kur’an şöyle buyuruyor: “Artık her kim Rabbine kavuşmak istiyorsa,
sâlih amel işlesin ve Rabbine olan ibâdetinde hiç bir şeyi ortak
koşmasın.”2026 Bu âyet de “vesile” konusunda önemli ipuçları veriyor. Allah’a
mânevî olarak kavuşmanın yolu, sâlih amel işlemek ve ibâdette hiç kimseyi
ortak koşmamaktır. Bu demektir ki ilâhlara tapınmak sapıklık olduğu gibi,
ibâdette aracı bulmak da sapıklıktır. Tevessül, ibâdette bir aracı, bir torpilci
bulmak değil; ibâdet cinsinden bir sâlih ameli ihlâsla yaparak, takvâya sarılarak
ve Allah yolunda cehd ederek (çalışarak) O’nun rızâsını kazanmaya
çaba harcamaktır.
İbâdette, zikirde, duâda başkalarını aracı yapmak doğru değildir. Ölmüşleri,
aziz zannedilenleri, yaşayan kimseleri ‘falancanın yüzü suyu hürmetine’
diyerek işin içine katmak vesile değildir. Duâların ve zikirlerin kabulü için
uzaklarda yaşayanları veya mezarlarda un ufak olmuş ölmüşleri araya koymak
tevhide aykırıdır. Kimileri duâlarını ve zikirlerini önce hocalarına (şeyhlerine)
sunuyorlar, onların da bu duâ ve zikirlerini Allah’a arzetmesini istiyorlar.
Bu yolla duâ ve zikirlerinin kabul göreceğini hayal ediyorlar. Hâlbuki Allah
(c.c.) kuluna, onun şahdamarından daha yakındır, duâ edenin duâsını işitir
ve karşılığını verir.2027 Rabbimiz (c.c.) kulun ibâdetinde başkalarını ortak etmesini
kesinlikle yasaklıyor.2028
2026 18/Kehf, 110
2027 50/Kaf, 16; 2/Bakara, 186
2028 bak. 18/Kehf, 110
≈ 618 ≈
Ahmed Kalka n
TEVESSÜLÜN ÇEŞITLERI
Tevessül konusunda şöyle bir soru ile karşı karşıyayız: Peygamberimizin,
sahâbîlerinin veya diğer sâlih mü’minlerin adıyla tevessül yapılabilir mi?
‘Falancanın yüzü suyu hurmetine, falancanın hatırı için, falancanın yüce makamı
için’ şeklinde duâ edelebilir mi? Tevessül deyince birçoklarına göre
bu anlam anlaşılmaktadır. Yani duâ ve ibâdette birinin adıyla hareket etmek
şeklinde. Kimileri de tevessül’ü, kişiyi doğru yola götürecek bir mürşid bulma
diye anlamaktadır. Bu konuyu kısa da olsa açıklamakta fayda var:
Hatırlayalım ki, yukarıda geçtiği gibi, tevessül yapmak, yani Allah’a yaklaşmak
için sebep aramak Kur’an’ın emridir. Bu sebepler de ibâdet cinsinden
bir şey olmalı, takvâ ve cihad ile çoğaltılmalıdır. Din’e sonradan sokulmuş
ve bid’at halini almış şeylerle tevessül yapılamaz. Çünkü Peygamberimiz
(s.a.s.), din adına sonradan uydurulmuş bütün âdetlere bid’at diyor ve hepsini
de reddediyor.2029
Âlimler tevessülü üçe ayırmışlardır:
a) Meşrû Olan Tevessül
1- Allah’ın yüce isimleriyle veya O’na ait sıfatlarla vesile aramak. Rabbimiz,
Kendi isimleriyle duâ etmemizi söylüyor.2030 Öyleyse, ‘Allah’ım, senin rahmetinle,
lütfunla, ilminle, vb. bağışlanma istiyorum’ gibi duâlar meşrûdur. İslâm’ın
temellerinden biri, Rasûlullah’a iman ve O’na itaat etmektir. O’na itaat etmek
Allah’a itaat etmektir.2031 Peygambere itaat ederek Allah’a tevessül etmek farzdır
ve iman bu itaatle tamamlanır.
2- Duâ edenin işlediği sâlih bir amelle tevessülde bulunması. Kur’an’da2032
buna işaret vardır. Bir hadiste geçtiği gibi, bir mağarada, mağaranın ağzını kapatan
bir kaya sebebiyle mahsur kalan üç kişi işledikleri sâlih amelleri anlatarak
Allah’tan yardım istediler ve mağaradan kurtuldular.2033
3- Sâlih bir insanın duâsıyla tevessülde bulunmak. Rasûlullah’ın duâsııyla
‘tevessül’de bulunmak da câizdir. Müslümanlar O’nun sağlığında duâsıyla,
Kıyâmet gününde de O’nun şefaatiyla tevessül ederler. Bazı kimseler Peygamberimize
gelerek kendileri için yağmur duâsı yapmasını istemişlerdi. O da onlar
2029 Müslim, Cum’a 13, Hadis no: 867
2030 7/A’râf, 180
2031 4/Nisâ, 80
2032 3/Âl-i İmran, 16, 53
2033 Müslim, Zikir ve Duâ 27, Hadis no: 2743; Buhârî, İcâre 12
≈ 619 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
için duâ etmişti.2034 Peygamberimizin vefatından sonra başta Hz. Ömer olmak
üzere bazı sahâbîler Hz. Abbas’a giderek onun kendileri için duâ etmesini istemişlerdir.
Burada kastedilen Peygamberimizin duâsıdır.2035 Peygamberimiz kör
bir adama duâ öğreterek bu duâ ile tevessül yapmasını söylemiştir.2036
b) Bid’at Olan Tevessül: Peygamberimizin kendi zâtıyla, Kâbe’nin veya
bir makamın, kişilerin adıyla, “yüzü suyu hürmetine”, ya da Peygamberimiz’in
zâtına yemin ederek tevessül yapmak birçok âlime göre câiz değildir. Sahâbîler
ne yağmur duâsında, ne sağlığında veya vefatından sonra başka işlerinde, ne
mezarı başında bu şekilde tevessül yaptılar. Bununla ilgili gelen rivâyetler zayıftır.
Ancak, bu şekilde tevessül yapılabileceğini söyleyen âlimler de vardır. Kesin
bir haram söz konusu olmadığı için, bu şekilde tevessül yapanlara kâfir, müşrik,
sapık gibi ağır ithamları yöneltmekten kaçınmak gerekir.
c) Şirk Olan Tevessül: Allah’ın dışında başka kişilerden, ölülerden, mezarlardan,
yatırlardan, şeyhlerden ve somut veya soyut putlardan, Allah’tan
istenebilecek şeyleri onlardan istemek, bu anlamdaki sıkıntıların onlar tarafından
giderilmesini beklemek Tevhid inancına aykırıdır. Allah’tan istenebilecek bir
şey kesinlikle ne sağ ne de ölmüş kullardan istenir. Ölmüş kişilerin kendisi için
Allah’a duâ etmelerini istemek de aynıdır. Bilindiği gibi ölenlerin böyle şeylere
güçleri yetmez. Çünkü dünyada iken fani ve gücü çok sınırlı olan insan, öldükten
sonra çürüyüp toprak olur. Kendisine bile bir hayrı olmayan kemiklerin,
dirilere ne faydası dokunabilir? Ölmüşlerden medet umanların bu anlayışlarını
anlamak mümkün değildir. Böyle bir tavır Allah’a ortak koşmaktır ve İslâm’la
bağdaşmaz.
İbâdette ve duâda zaten aracı olmaz. İslâm inancı buna izin vermemektedir.
İbâdetlerinde herhangi bir şeyi, ölmüşleri veya putlarını aracı kılanlar, onlarla Allah’a
yaklaşmak isteyenler müşriklerdir. Onlar, Allah’ın dışındaki birtakım varlıklardan,
ya da tanrı edindikleri şeylerden istekte bulunurlar, onlara duâ ederler.
Bir kulun Allah’tan istemesi gereken şeyleri onlardan isterler. Şüphesiz bütün
bunlar şirk olan ‘tevessül’ yollarıdır. Kur’an şöyle diyor: “De ki: Allah’ı bırakıp
da O’nun yerine kendinize ilâh edindiklerinizi çağırın yardımınıza. Onlar sizin
herhangi bir sıkıntınızı gideremeyecekleri gibi, size gelecek herhangi bir
belâyı da savamazlar.”2037
2034 Buhârî, nak. El-Bâni, Tevessül, s: 58, Şamil İslam Ans. 6/346
2035 nak. İbn Teymiyye, Tevessül, s. 252
2036 Şamil İslam Ans. 6/346
2037 17/İsrâ, 56
≈ 620 ≈
Ahmed Kalka n
Duâ ve ibâdette bir başka varlığı aracı koyma sapıklık olduğu gibi buna ihtiyaç
da yoktur. Tekrar edelim ki Allah (c.c.) kullarına, kendilerinden daha yakındır.
Duâ veya ibâdet edenin duâsını işitir, ibâdetini bilir ve karşılığını verir. İhlâsla
ibâdet edenlerden haberi vardır ve onların yaptıkları sâlih amellerin mükâfatını
fazlasıyla onlara öder.2038 Ebû Hureyre (r.a.) Peygamberimiz’in (s.a.s.) şöyle dediğini
rivâyet ediyor: “Allah (c.c.) buyuruyor ki: ‘Ben kulumun Beni zannı ile
beraberim. Bana duâ ettiği (zaman da) onun yanındayım.”2039
Bu, Allah’tan (c.c.) başka ölülerle, dirilerle ve hali hazırda bulunmayanlarla
duâ etmek ve menfaat sağlamak, sıkıntıları gidermek için onlardan yardım
istemek şirk olan tevessüldür. Bu gibi kimselerden şefaat ve duâ dilemek de
aynıdır. Çünkü şefaat de duâ çeşitlerindendir. Bu, doğru anlamda tevessül olmamasına
rağmen, halkın câhil kesimi ve bazı ilim mensupları bu tevessül’ün
(en azından) ihtilâflı tevessül olduğu imajını vermek amacıyla halkın kafasını
bulandırıyorlar. Hâlbuki işin gerçeği, bu haram kılınan ve haramlığında icma
edilen tevessüldür. Allah (c.c.) şöyle buyurur: “Mescidler şüphesiz Allah’ındır.
O halde, Allah ile birlikte kimseye yalvarmayın.”2040 “Ehadâ/kimseye” ifadesi
belirsiz isimdir ve olumsuzluk ifadesinden sonra geliyor, dolayısıyla Allah (c.c.)
dostu her kişiyi ve gönderilmiş her peygamberi kapsıyor. Allah (c.c.) şöyle buyuruyor:
“De ki: ‘Öyleyse Bana bildirin, Allah bana bir zarar vermek isterse,
Allah’ı bırakıp da taptıklarınız, onun verdiği zararı giderebilir mi? Yahut Allah,
bana bir rahmet dilerse, onlar onun bu rahmetini önleyebilir mi? De ki: Bana
Allah yeter. Güvenip dayanacaklar, ancak O’na tevekkül ederler, güvenip
dayanırlar.”2041
İbn Teymiye bu konuda şöyle der; “Her kim Allah ile mahlûkatı arasında
-hükümdar ve teba’ası arasındaki aracılar gibi- aracılar oluşturursa, kişi kâfir
ve müşriktir. Öyle ki; kulların sorunlarını onlar Allah’a (c.c.) iletiyorlar, Allah
(c.c.) da kullarını onların aracılığıyla hidâyete erdiriyor ve rızıklandırıyor. Halk
önce onlardan dilekte bulunuyor, onlar da Allah’tan (c.c.) diliyorlar. Kralların
yanındaki aracılar gibi. Onlar halka (da) yakın oldukları için ihtiyaçları krallara
onlar dile getirirler. Halk da edep göstererek kraldan dileklerini onların yapmalarını
isterler. Veya halkın onlardan (önce) dilekte bulunması, belki direkt
kraldan dilekte bulunmalarından daha faydalı olabilir. Çünkü o aracılar ihtiyaçlı
(sıradan halk)’dan daha krala yakındır (dosttur). Her kim bu tarzda ara-
2038 2/Bakara, 186
2039 Müslim, Zikir 19, Hadis no: 2675; Hüseyin K. Ece, İslâm’ın Temel Kavramları, s. 711-716
2040 72/Cinn, 18
2041 39/Zümer, 38
≈ 621 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
cılar oluşturursa o kişi kâfirdir, müşrikdir. Ondan tevbe etmesi istenir; eğer
tevbe etmezse öldürülür.”2042 İşte bu, önceki müşriklerin şirkinin aynısıdır.
Nitekim Allah (c.c.) şöyle buyurur: “Onlar Allah’ı bırakıp kendilerine ne zarar
ne de fayda verebilecek şeylere tapıyorlar ve ‘Bunlar, Allah katında bizim
şefaatçilerimizdir’ diyorlar.”2043 Bunun Allah’a (c.c.) şirk koşmak olduğunu
söyleyenler çoğunluktadır.2044
Biz, Allah’a yakın olmayı arzu ediyorsak, bu, Allah’a yakın olmuş herhangi
bir kişiye, bedenen yakın olmakla gerçekleşmez. Allah’a yakın olmuş kimseler
nasıl yaşıyorlarsa biz de ancak onlar gibi yaşamak suretiyle Allah’a yakın
olabiliriz. Şüphesiz Allah’a yakın bildiğimiz şahıslar da bu yakınlıklarını Allah’ın
râzı olacağı amellere borçludurlar. Yani Allah’a sâlih amel işleyerek yakınlık
kazanmışlardır. Peygamberimiz, kızına şöyle söyler: “Yâ Fâtıma! Nefsini
ateşten kurtar. Çünkü ben, senin için Allah’tan bir şeyi savamam.”2045
Görüldüğü gibi, Allah’a yakın olmak için, Peygamberimiz’in kızı dahi olmak
yetmiyor. Mutlaka Allah’ın râzı olacağı ameller içinde olmak gerekiyor.
Kısacası, Kur’an ve sünnetin bizden yapmamızı istediği en uygun ve en
güzel duâ, herhangi bir kimseyi vesile edinmeksizin, direkt Allah’a yalvararak
yapmamız gereken duâlardır.
KUR’AN’A GÖRE VESILE SÂLIH AMELDIR
İnsan, fıtratının gereği Allah’a inanmaya meyilli yaratılmıştır. Zihinsel olarak
O’nu inkâra yeltenenler için sebepler zinciri bir noktada mutlaka sona
ermektedir. Her insanın müşâhede alanı içerisinde yer alan kevnî/âfâkî ve
enfüsî âyetler fıtrî yeteneklerle bütünleştiğinde Allah’a teslimiyet (müslüman
oluş) gerçekleşmektedir. Fakat yaratıcı olarak Allah’ı inkâr etmeye fıtratı elvermeyen
nankör insan, ortaklar koşarak kendi özüne ve Allah’a ihânet etmekte,
örtülü şirkle O’nu hayatından uzaklaştırmaya yeltenmektedir.
Rabbimiz Kur’an’da insanın şirk/ortak koşmadan inanmama inadını şöyle
haber vermektedir: “Onların çoğu Allah’a şirk/ortak koşmadan inanmaz-
2042 Mecmu’ul-Fetâvâ, I/126
2043 10/Yunus, 18
2044 Allâme es-Süveydî el-İkdü’s-Semîn adlı kitabında, Şeyh Nu’man el-Âlûsî de ondan nakletmiştir.
Cilâül Ayneyn, s. 442
2045 Buhâri, Müslim, Tirmizî
≈ 622 ≈
Ahmed Kalka n
lar.”2046 Ortak koşmanın çeşitli biçimleri vardır: Duâ yapmada, ibâdette, itaatte,
sevgide, gayb biliciliğinde, hüküm koymada, ayrıca Allah ile kendisi
arasına aracı koymada gerçekleşen ortak koşmalar en yaygın şirklerdir.
Allah ile kendisi arasında aracı koymak şeklinde gerçekleşen şirk, mâsum
gözüken, ama tevhid’in yeryüzündeki temel amacını, Allah’tan başkasına
kulluğu engelleme amacını içten içe yok etmeye yönelik sinsi bir karakter
arzetmektedir.
İnsanın şirk/ortak koşmadan inanmama karakterinden dolayı tevhid üzerinde
yapılan kültürel tahrifler insanın hem dünya ve hem de esas olarak
âhiretini etkilemektedir. Konu ile ilgili olarak vesile, şefaat ve velî kavramları,
Kur’ânî düzlemde, Allah’ın irâdesine uygun bir şekilde anlaşılmayınca, inanç
ve ona dayalı hayat da sağlam olmayacak, ebedî saâdet de sağlanamayacaktır.
Bu üç terim, bazı kültürel ve itikadî tahriflere uğratılarak aracılık düşüncesini
savunanlarca yanlış bağlamlar içinde kullanılmış ve tevhid’e zarar
verici sonuçlara yol açan bir akîdevî sapma meydana gelmiştir. Sahih İslâm
itikadının temel kaynağı olan korunmuş, yakînî, kesin İlâhî bildirimi içeren
Kur’an, her tür ifsâda, bozulmaya, zihinsel ve pratik bulanıklığa karşı gönlümüzü
ışıtan bir rehber olarak bu konuda da bize yol gösterecektir.
Vesile, Sâlih Ameldir: Vesile, kendisiyle bir amaca ulaşmak için yapılan
yakınlaştırıcı ameldir. Birçok müfessir vesileyi yakınlık diye yorumlamıştır. Diğer
bir ifâdeyle vesile, yaklaşma vâsıtası, Allah katında yakınlık kazandırıcı,
sevâba nâil kılıcı hususlardır. O halde Allah katında yakınlık kazandırıcı her
güzel iş, O’na bağlılığı pekiştiren her amel vesilenin konusuna dâhildir.
Vesile, Kur’ân-ı Kerim’de iki âyette geçmektedir: “Ey iman edenler, Allah’tan
ittika edin/sakının. O’na vesile arayın ve O’nun yolunda cihad edin
ki, kurtuluşa eresiniz.”2047; “O yalvardıkları da, onların (Allah’a) en yakın
olan(lar)ı da Rablerine yaklaşmak için vesile ararlar. O’nun merhametini
umarlar, azâbından korkarlar. Çünkü Rabbinin azâbı, cidden korkunçtur.”
2048 Bu âyet-i kerimelere göre insanların Allah’a yakın diye yarar umdukları,
şefaat bekledikleri, hatta duâ ile yönelip yalvardıkları varlıklar bile O’na
yaklaşmak için vesile aramaktadırlar. O halde vesile, sâlih amel yapmaktır.
Yoksa yakınlık kursun diye Allah ile kendimiz arasında aracılar bulmak değildir.
2046 12/Yûsuf, 106
2047 5/Mâide, 35
2048 17/İsrâ, 57
≈ 623 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
Mâide Sûresi 35. âyette vesile aramaya yapılan çağrının hemen ardından
gelen “Allah yolunda cihad” bu kavramın en iyi tefsiridir. Yani Allah yolunda
her tür gayret, vesilenin kapsamına girmektedir. Mü’minleri kendisinden
sakınmaya dâvet eden Allah Teâlâ, takvânın vesilelerini/yollarını da bu ve
benzeri birçok âyette göstermiştir. Mü’minleri mü’min yapan, Allah’a dost ve
yakın yapan mücerred/soyut iman değildir. Bizi müslüman yapan, Allah’tan
lâyıkıyla korkmak, Kur’an ahlâkına göre eylemlerimizi biçimlendirmek, kötü
işlere, münkere bulaşmamak, iyiliği yaygınlaştırmaktır. Allah’tan sakınmak
(takvâ) da soyut bir vicdan işi değildir. Muttakî olmak, eldeki tüm olanaklarla
O’na yaklaşma vesileleri (yolları) aramaktan geçer. Her fırsatta yapılacak sâlih
ameller Allah ile olan yakınlığımızın teminatıdır.
Allah’a yaklaşmak, yakın olmak fiziksel değildir. Zâten Allah insana şahdamarından
daha yakındır.2049 O halde sözkonusu yakınlık mânevî ve değer
açısından yakınlıktır. Allah duâ ve isteklere cevap verme bakımından da insana
yakındır. Nerede olursak olalım bizi işitir. O halde duâ ve istekte bulunurken
de aracı koymak anlamsızdır: “Kullarım, sana Benden sorar(lar)sa
(söyle): Ben (onlara) yakınım. Bana duâ ettiği zaman onun duâsına karşılık
veririm. O halde onlar da Bana yönelsinler, Bana inansınlar ki, doğru yolu
bulsunlar.”2050
Allah ile insanlar arasında zaman açısından da uzaklık yoktur: “Allah’a
göre, şu kimselerin tevbesi makbuldür ki, câhillikle bir kötülük yapıp hemen
ardından döner tevbe ederler. İşte Allah onların tevbesini kabul eder.
Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”2051
İnsanlara Allah katında ne zenginlik, ne evlât çokluğu bir yakınlık sağlar.
Allah katında yakınlık sağlayıcı vesile, iman edip sâlih amel işlemektir.
Kur’an’da şöyle buyrulmaktadır: “Mallarınız da evlâtlarınız da size katımızda
bir yakınlık sağlamaz. Ancak iman edip sâlih ameller yapanlar başka.
Onlara yaptıklarının kat kat fazlası mükâfat vardır ve onlar saraylarda güven
içindedirler.”2052
Burada tasavvuf erbâbının vesile ve kurbet kavramları üzerinde yaptıkları
2049 50/Kaf, 16
2050 2/Bakara, 186; Ayrıca bak. 7/A’râf, 56; 11/Hûd, 61; 34/Sebe’, 50.
2051 4/Nisâ, 17; Ayrıca bak. 2/Bakara, 214; 4/Nisâ, 77; 11/Hûd, 64-81; 14/İbrâhim, 44; 21/Enbiyâ,
109; 42/Şûrâ, 17; 61/Saff, 3; 63/Münâfıkun, 10; 72/Cinn, 25.
2052 34/Sebe’, 37; Ayrıca bak. 3/Âl-i İmrân, 45; 5/Mâide, 27; 9/Tevbe, 99; 11/Hûd, 6; 46/Ahkaf, 28;
56/Vâkıa, 11; 83/Mutaffifîn, 21-28; 96/Alak, 19.
≈ 624 ≈
Ahmed Kalka n
tahriften söz etmeden geçmek doğru olmaz. Tasavvuf felsefesine göre, Allah’a
yaklaşmak için vesile olarak şeyhin eteğine yapışmak gerekir. Bu aşamadan
(fenâ fi’ş-şeyhten) sonra, fenâ fi’r-Rasûl (Peygamberde yok olmak) ve fenâ fi’llâh
(Allah’ta yok olmak, O’na ulaşmak) aşamaları gelmekte ve artık yeni bir aşamadan
söz edilmemektedir.
Peki, Allah bir mekâna mı sahiptir ki, O’na ulaşma çabası içerisine girilmekte,
bu boş amaç için de şeyh, vesile ittihaz edilmektedir? Şüphesiz Allah mekânsal
ve zamansal olarak insana uzak değildir. O halde O’na takvâ ile yaklaşmak
yerine, O’nda yok olmak idealini kendisine yol olarak seçenler ciddi bir değer
bulanıklığına neden olmaktadırlar. O’na yaklaşmak için sâlih amelden başka bir
vesile ittihaz etmek yanlıştır.2053
Allah’tan Başka Velî Yoktur: “Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır, diriltir
ve öldürür. Sizin Allah’tan başka velîniz ve yardımcınız yoktur.”2054; “Onların
Allah’ın dışında kendilerine yardım edecek velîleri yoktur.”2055; “Yoksa O’nun
dışında birtakım velîler mi edindiler? İşte Allah, velî olan O’dur. Ölü olanları
da diriltir. Her şeye güç yetiren O’dur.”2056; “Haberin olsun, hâlis olan din yalnızca
Allah’ındır. O’ndan başka velîler edinenler (şöyle derler): ‘Biz bunlara
bizi Allah’a daha yaklaştırsınlar diye ibâdet ediyoruz.’ Hiç şüphesiz Allah kendi
aralarında, hakkında ihtilâf ettikleri şeylerde hüküm verecektir. Gerçekten
Allah yalancı, kâfir olan kimseyi hidâyete eriştirmez.”2057
Allah katında aracılığın, iltimasın mümkün olduğuna inananların hakiki anlamını
tahrif ettiği kavramlardan biri de velî’dir. Dost, ahbap, arkadaş, yardımcı
gibi anlamlara gelen velî, yukarıda alıntıladığımız âyetlerde de görüldüğü gibi,
Allah’tan başkasına izâfe edilemeyecek bir yapıya sahiptir. Allah ile insanlar arasında
şefaatin, velâyetin var olduğuna inanılan muharref kültürlerde bu kavramın
gerçek mânâsının içi boşaltılmış, ayrıcalıklı bir sınıfa nisbet edilir olmuştur.
Kur’ân-ı Kerim’in birçok âyetinde Allah’ın tüm mü’minlerin velîsi olduğu
vurgulanmaktadır. O halde tasavvuf kültüründe olduğu gibi velîlik, evliyâ sınıfına
âit değildir: “Bizim velîmiz Sensin, öyleyse bizi bağışla, bize mer-
2053 Bak. 39/Zümer, 3
2054 9/Tevbe, 116
2055 42/Şûrâ, 46
2056 42/Şûrâ, 9
2057 39/Zümer, 3
≈ 625 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Şefaat ve Vesile
hamet et. Sen bağışlayanların en hayırlısısın.”2058; “Allah iman edenlerin
velîsidir.”2059
Mü’minlerin tek ve gerçek velîsi Allah’tır. Allah’a dost olmak bakımından
mü’minler de birbirinin velîsidirler: “İman eden erkekler ve iman eden kadınlar,
birbirlerinin velîsidirler. İyiliği emrederler, kötülükten men ederler,
namazı kılarlar, zekâtı verirler. Allah’a ve Rasûlüne itaat ederler. İşte onlara
Allah rahmet edecektir. Allah daima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir.”
2060
Bazı âyet-i kerimelerde de mü’minlere, kâfirlerin, zâlimlerin, şeytanların,
yahûdi ve hıristiyanların velî ve yardımcı olamayacakları bildirilmektedir.2061
Bütün bu âyet-i kerimelerden çıkardığımız sonuç, peygamberlerin,
mü’minlerin hepsi Allah’ın velîsidirler. Allah’a dost oluş, O’nu râzı etmekten
dolayıdır. Yani Allah Teâlâ, iman eden ve sâlih amel işleyen kullarını velî olarak
kabul etmektedir. Aynı ilkelere inanan, aynı dâvâ için kalpleri çarpan,
gönül birliği yapan mü’minler de birbirlerinin velîsidirler. Birbirlerini zâlimlere
karşı koruyup kollarlar.
Sözün özü, Kur’ân-ı Kerim’de muhkem bir şekilde açıklanan velî ve evliyânın
vasıfları, beşer tabiatının üzerine çıkması, fevkalâdelikler göstermesi
veya günahları bağışlayan şefaatçi olması değil; tevhidî bir inanca sahip
olması, sâlih amel yapması, münkerden kaçınıp iyiliği yaygınlaştırması, her
türlü şirke, zulme ve haksızlığa karşı açıktan mücâdele etmesidir.2062
Sonuç: İtikadımızın temel kaynağı Kur’an, mü’minleri tevhid konusunda
hassas davranmaya yöneltmektedir. Allah’a ortak koşmaya yol açacak tüm
girişimler İlâhî bildirimin ışığında önlenmiştir.
Yaşadığımız toplumda “tevhid”e zarar vermeye müsâit vesile, velî ve şefaat
telâkkîleri vardır. Eğer nefsimizi ve çevremizi Kur’an’ın gözüyle görmeye
çalışırsak, yanlışlıkların önüne geçebiliriz. Böylece düşüncelerimizi, zihnimizi
2058 7/A’râf, 155
2059 2/Bakara, 257
2060 9/Tevbe, 71; Ayrıca bak. 9/Tevbe, 74; 10/Yûnus, 62-63; 13/Ra’d, 37; 29/Ankebût, 22; 32/
Secde, 4; 42/Şûrâ, 31.
2061 3/Âl-i İmrân, 28; 4/Nisâ, 139-144; 5/Mâide, 51-57, 81; 45/Câsiye, 19; 60/
Mümtehıne, 1.
2062 Hak Söz, sayı 11, Şubat 92
≈ 626 ≈
Ahmed Kalka n
ve eylemlerimizi şirkin kirlerinden uzak tutmamız mümkün olabilir. İslâm’ın
temel esaslarını oluşturan konularda Rabbimizin âyetleri şüpheye ve bulanıklığa
yol açmayacak derecede açıktır. Yeter ki, sadece O’na teslim olalım.
İtikadımızı şuna göre, buna göre değişir hale getirmeyelim.2063
SORULAR
1- Şefaat kavramının lügat ve ıstılah anlamlarını açıklayınız.
2- Şefaatin mâhiyetini Kur’an’daki vurgulardan yola çıkarak açıklayınız.
3- Tarihsel süreç içinde ve mistik yaklaşımlarla şefaat kavramının nasıl ve
hangi yönlerle yozlaştırıldığı hakkında bilgi veriniz.
4- Vesile kavramını sözlük ve terim olarak açıklayınız.
5- Kur’an’da vesile kavramı ile ilgili iki âyette ne anlatılmaktadır?
6- Tevessül kaç çeşittir, sınıflandırarak içeriklerini izah ediniz.
7- Duânın istismar edilmesi ve muskacılık, üfürükçülük hakkında bilgi
veriniz.
8- “Âhiret günü, günahı sevâbından fazla olduğu için cehenneme girme
durumundaki günahkâr müslümanlar için Allah’ın râzı olduğu kimselere ve
Allah’ın izin verdiği kişiler tarafından Allah’a yalvarmak ve onların affedilip
cennete girmeleri için duâ etmeye ne denir?
a) Mükâfaat b) Cezâ c) Şefaat d) Duâ
2063 Fevzi Zülaloğlu, Hak Söz, Sayı 57, Aralık 95
≈ 627 ≈
≈ 628 ≈
Ahmed Kalka n
Ünite 27
CİN, ŞEYTAN, BÜYÜ VE GAYB
• Cin ve Şeytan
• Şeytan ve Özellikleri; Şeytanın Görevi
• Cinler ve Özellikleri
• Cin; Mâhiyeti ve Hakkındaki İstismarlar, Yanlış Kabuller
• Cinlerin İnsanların Emrine Girmesi Mümkün müdür?
• Cinler Kaybolan ya da Çalınan Şeyleri Bilebilir mi?
• Cinlerin Yaratılış Gayesi
• Cinler Gaybı Bilebilirler mi?
• Cin ve Şeytanın İnsan ile Münâsebetleri
• Şeytanın Yaratılması ve İnsanlara Vesvese Vermesinin Hikmetleri
• Cinler ve Şeytanın Varlığı Akla Ters midir?
• Sihir (Büyü)
• Büyünün Etkisi Var mıdır?
• Hz. Peygamber’e Büyü Yapıldı mı?
• Sihrin ve Büyücünün Hükmü
• Ve Günümüz
• Üfürükçülük
• Müneccimlik, Fal ve Burç Falları
• Halka ve İp Takmak
• Nazar Boncuğu
• Gaybı Bilme İddiası
• Mutlak Gaybı Allah’tan Başka Kimse Bilmez
• Ruh, Ruh Çağırma ve Tenâsüh (Reenkarnasyon)
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Cin ve şeytan kelimelerinin lügat ve terim anlamlarını tanımlamak.
• Cin ve şeytanın özelliklerini ve görevlerini açıklayabilmek.
• Kur’an’da şeytan kıssasıyla ilgili âyet meallerini belirtip açıklayabilmek.
• Cinlerin gaybla ilgilerini ve cinlere peygamber gönderilip gönderilmediğini izah
edebilmek.
• Cin ve şeytanın insanla münâsebetlerini, şeytanın insana vesvese vermesinin
hikmetlerini açıklamak.
• Cinler ve şeytanın varlığının akla ters düşmediğini izah etmek.
• Sihir (büyü), üfürükçülük, müneccimlik yapmanın, fal ve burç fallarıyla meşgul
olmanın, medyumluk yapmanın hükümlerini açıklayabilmek.
• Nazar boncuğu, muska, halka ve ip takan ve bunlardan medet umanların akaid
açısından hükmünü açıklayabilmek.
• Gaybı bildiğini iddia edenlere ve bu görüşü tasdik edenlere karşı nasıl bir tavır
takınılması gerektiğini izah edebilmek.
• Ruh, ruh çağırma ve tenâsüh (reenkarnasyon) hakkında bilgi verebilmek ve
bunları akaid açısından değerlendirebilmek.
≈ 629 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
CIN VE ŞEYTAN
Cin ve Şeytan Kelimelerinin Lügat ve Terim Anlamları
“Cin” ismi, Arapça “cenne” kelimesinden gelir. Cenne: Örttü, gizledi, gölgeledi
demektir. Kelimenin aslı, bir şeyi duyulardan gizlemek anlamındadır.
Nitekim, toprağı örtülmüş bağ ve bahçeye, aynı kökten gelen cennet adı
verilir. Cenin, ana rahminde saklı kalan çocuk, cenan, göğüs içinde gizlenen
kalp, cinnet ve cünûn, nefis ile akıl arasında perde olan delilik anlamına gelir.
Bu kelimelerin hepsinde histen gizleme anlamı vardır. Bu esasa göre cin,
gizli yaratıklar cinsine delâlet eden bir cins isimdir.
İslâm’a göre rûhânî varlıklar üç kısımdır. Birinci kısma girenler, Allah’a itaat
ve ibâdet eden meleklerdir ki, bunlar Allah’a hiç isyan etmezler, yanlış iş
yapmazlar ve insanı aldatmazlar. İkinci kısımdakiler, şerir ve isyankâr olan
şeytanlardır. Bunlar, insanları aldatırlar, şer ve kötülük için çalışırlar. Üçüncü
nevi rûhânî yaratıklar ise, ikisi ortası olan gizli yaratıklardır. Bunların hayırlıları
ve Allah’a itaat edenleri olduğu gibi; şerlileri ve Allah’a isyan edenleri de vardır.
Özel anlamıyla cin, bunlara denir. Cin denince, mü’mini de kâfiri de olan
rûhânî varlıklar anlaşılır.
ŞEYTAN VE ÖZELLIKLERI
“Şeytan” kelimesi ise; azgınlıkta, şer ve kötülükte emsalsiz olan, şerir ve
inatçı anlamına gelen her azgına verilen bir cins isimdir. Şeytan kelimesinden,
daha çok, cin cinsinden olan cin şeytanı anlaşılırsa da, kötü ruhlu insanlara
da bu ad verilir. Dolayısıyla, kötü ruhla alakası olan, görülen veya
görülmeyen her kötü ve haktan uzak ve insanları sapıttıran şeylere şeytan
ismi verilir. Cin şeytanı olduğu gibi, insanlardan da şeytanlar vardır. İnsan ve
insan şeytanı görüldüğü halde, ruhta gizlenen kötülük görülmez; eserleri ile
bilinir. Bu sebeple, şeytan isminden, genel olarak, gizli ve kötü bir kuvvet,
kötü ve habis ruh anlaşılır.
İnsan şeytanı, cin şeytanına tabi, ona bağlıdır. Yaratılışta her cins, bir “ilk
fert” ile başladığından, “şeytan” denilince, bu cinsin ilk ferdi olan ve atası
sayılan ilk şeytan, yani “İblis” akla gelir. İblis, şeytanın özel ismidir. Allah’a
isyan ederek kibirlenip böbürlenen ve insan neslinin ilk ferdi Âdem (a.s.)’e
secde etmeyen İblis, ilk şeytandır, şeytanların atasıdır. Şeytan cinlerdendir.
“Hani Biz meleklere, ‘Âdem’e secde edin’ demiştik de, İblis’ten başkası
hemen secde etmişti. O, cin’den idi. Rabbinin emrine karşı gelmişti.” 2064
2064 18/Kehf, 50; 2/Bakara, 34
≈ 630 ≈
Ahmed Kalka n
Şeytan, kötülüğün, küfrün, zulmün, şirkin temsilcisidir. Allah’a ilk isyan eden
varlık şeytandır. Allah şeytana kıyâmete kadar yaşama hakkı vermiştir. Yani
kıyâmete kadar ölmeyecek, devamlı olarak Allah’ın kullarını doğru yoldan
çıkarmak için çalışacaktır.
ŞEYTANIN GÖREVI
Âyet-i kerimeden net olarak anlaşıldığı gibi, şeytan, insanları doğru yoldan,
Allah’ın yolundan saptırmaya çalışacaktır; bu onun görevidir. İnsanlar
içerisinde ona uyanlar olacağı gibi, ona uymayıp reddedenler de olacaktır.
Allah Teâlâ Kur’an’da, şeytanın bizim düşmanımız olduğunu bizlere
defalarca bildirmiştir. Bu düşmanlık kıyâmete kadar devam edecektir. Biz
mü’minler, devamlı olarak şeytandan uzak durmalıyız ve kesinlikle ona uymamalıyız.
Aksi halde biz de onun gibi Allah’a isyan edenlerden oluruz.
“Ey İnsanlar! Yeryüzündeki temiz ve helâl şeylerden yiyin, şeytana ayak
uydurmayın, zira o sizin için apaçık bir düşmandır. Muhakkak size, kötülüğü,
hayâsızlığı, Allah’a karşı da bilmediğiniz şeyleri söylemenizi emreder.”
2065
Şeytan insanları kötülüğe ve isyana çağırırken “Ben şeytanım” dememekte,
bunu saklamaktadır. Bu işi başka bir kimlikle yapmaktadır.
Günümüzde birçok insan farkına varmadan ya da bile bile şeytanın tavırlarını
sergilemektedir. İnsanları medeniyet adına şeytanî metodlarla hayasızlığa
götürenler günümüz dünyasının birer şeytanlarıdırlar. Ayrıca çoğu
iletişim araçları da aynı görevi üstlenmiş durumdadır.
Allah, her insanı, yol gösteren bir melekle desteklediği gibi; ona vesvese
veren bir de şeytan vermiştir. Müslümana düşen görev, şeytana değil meleğe
uymaktır.
CINLER VE ÖZELLIKLERI
Cinler dumansız alevli ateşten yaratılmıştır. Onların yaratılışı insanın yaratılışından
önce olmuştur. Cinler akıllı, gözle görülmez ve çeşitli şekillere
girebilen varlıklardır.
2065 2/Bakara, 168-169
≈ 631 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
Cinler yerler, içerler, evlenip, çoluk-çocuk sahibi olurlar, ibâdet ederler.
Cinlerin mü’minleri ve kâfirleri vardır. Mü’minleri cennete; kâfirleri cehenneme
gidecektir. Cinlerin mü’minleri insanlara faydalı, kâfirleri de zararlı olurlar.
Cinler de insanlar gibi Allah’ın emir ve yasaklarına uymak zorundadırlar.
Kur’ân-ı Kerim onların da kitabıdır, onlar da Kur’ân-ı Kerim’i dinlerler.
“Ey cin ve insan topluluğu! İçinizden size âyetlerimi okuyan ve bu karşı
karşıya geldiğiniz gününüzle sizi uyarıp korkutan peygamberler gelmedi
mi?”2066“(Rasûlüm!) De ki: ‘cinlerden bir topluluğun (benim okuduğum
Kur’an’ı) dinleyip de şöyle söyledikleri bana vahyolunmuştur: ‘Gerçekten
biz, doğru yola ileten hârikulâde güzel Kur’an’ı dinledik. Biz de ona iman
ettik. (Artık) kimseyi Rabbimıza asla ortak koşmayacağız. Doğrusu bizim
beyinsiz olanımız (İblis veya azgın cinler), Allah hakkında pek aşırı yalanlar
uyduruyormuş. Şu da gerçek ki, insanlardan bazı kimseler, cinlerden bazı
kimselere sığınırlardı da, onların (şımarıklıklarını ve) azgınlıklarını arttırırlardı.
Doğrusu, biz cinler, göğe erişmeye çalıştık; fakat onu sert bekçilerle,
alevler ve meş’alelerle doldurulmuş bulduk. Gerçekten biz, -kimimiz
sâlih kişiler, kimimiz ise bunlardan aşağıda) türlü türlü yollar tutmuştuk.
İçimizde, (Allah’a) teslimiyet gösterenler de var, hak yoldan sapanlar da
var.”2067
CIN; MÂHIYETI VE HAKKINDAKI İSTISMARLAR, YANLIŞ KABULLER
“Cin”, gözle görülmeyen canlı varlık; “ins”in (insan) mukabili demektir.
Kur’an’da bildirildiğine göre, cinler de İnsanlar gibi ibâdet için yaratılmıştır.2068
Bu yüzden cinler de İnsanlar gibi mükelleftir, sorumludur. Müslüman olanları
ve kâfirleri vardır. Erkeği, dişisi, evlenmeleri ve çoğalmaları sözkonusudur.
Her fânî gibi ölümlüdürler, dumansız ateşten (ışın) yaratılmışlardır. Bu yüzden
vücut yapıları İnsanlardan farklıdır. İnsanlarla evlenmeleri, cinsleri ayrı olduğu
için mümkün değildir. İnsanların cinlerle evlenmeleriyle ilgili olarak kaydedilenler,
eski din ve kültürlerden geçen birtakım hurâfelerdir. İslâm hukuku
böyle bir durumu kabul etmez. Onlarla cinsel temas yapıp çocuk sahibi
olmak mümkün değildir. Zinâ yaparak hâmile kalıp doğum yapan bir kadına:
“bu çocuğun babası kimdir?” diye sorulduğunda bu kadının, “cindir” şeklinde
cevap vermesi kabul edilecek bir husus değildir.
2066 6/En’âm, 130
2067 72/Cinn, 1-2, 4, 6, 8, 11, 14
2068 51/Zâriyât, 56
≈ 632 ≈
Ahmed Kalka n
Bunun gibi, “şurayı cinler soydu, şu eşyamı aldılar, kızımı onlar kaçırdı”
gibi iddiaların geçersizliği ortadadır. Toplumumuzda, cinlerle evli olduğunu
söyleyenler ya şarlatandır, ya da ruhsal açıdan rahatsız kimselerdir, tedaviye
ihtiyaçları vardır. Cinlerin kâfir olanlarına “şeytan” denilmektedir. İblis (Şeytan)
da cinlerdendir.2069 Onların gaybı bilmeleri sözkonusu değildir. Cinlerin ve
onlarla irtibat halinde bulunduğunu iddia eden kâhin, falcı, cinci diye anılan
kimselerin gaybı bilme iddiaları yalandan ibarettir. Bunların verdikleri haberlere
dayanılarak birtakım insanlar suçlanamaz, böyle kişilerin sözleri mahkemelerde
delil olamaz; bunlar iftiradan ibarettir.
Bu tür şahıslara gelecekle veya kayıp eşya ile ilgili sorular yöneltmek ve
cevaplarına inanmak haramdır. İslâm’a göre, mahkemede cinlerin verdiği
bilgiler değil; insan cinsinden âdil tanıkların şâhitliği geçerlidir. Cinlerle irtibat
kurmak, peygamberlerle ilgili olmak şartıyla ve mûcize şeklinde mümkündür.
Diğer İnsanların onlarla irtibat kurdukları, emirleri altına aldıkları hususu,
kendi iddialarından ibarettir ve bize göre yalandır. Kur’an ve hadislerden bu
işin Hz. Süleyman’a mahsus bir mûcize olduğu anlaşılmaktadır.
Cinlerin eşyanın yerini değiştirmeye güçleri yetse bile, Cenâb-ı Hakk’ın
buna izni yoktur ve bu iş “sünnetullah”a aykırıdır. Böyle bir şeye müsaade
edilseydi, insanoğlunun tâbi olduğu hukuk sistemi altüst olurdu. Onların canları
istediği zaman şekil değiştirmeleri de mümkün değildir. Peygamberlerin,
âlimlerin veya diğer İnsanların kılığına girmeleri de, Allah’ın koymuş olduğu
öteden beri devam edip gelen kanunlara aykırıdır. Böyle bir şey insanoğlunun
dinini ve hukuk düzenini bozacağından Yüce Allah tarafından buna izin
verilmemiştir. 2070
CINLERIN İNSANLARIN EMRINE GIRMESI MÜMKÜN MÜDÜR?
Bazı âlimler, cinlerin Hz. Süleyman’a hizmet etmeleriyle ilgili âyetleri delil olarak
alıp cinlerin diğer insanlara da boyun eğip onların emrinde bulunmalarının
mümkün olduğunu ileri sürmüşlerdir. Bu konuyla ilgili olarak ilmu’l-Azâim adlı bir
bilim dalının meydana getirildiği de öne sürülmektedir. Cinlerin Hz. Süleyman’a
boyun eğmelerinden bahseden âyetler 21/Enbiyâ, 82; 27/Neml, 17, 38-39; 34/
Sebe’, 12-13; ; 38/Sâd, 36-38 âyetleridir. Cinlerin insanlara boyun eğmelerinin
mümkün olduğunu savunan âlimlerin delil gösterdiği bu âyetler, Hz. Süleyman’la
ilgilidir ve bu işin sadece ona mahsus olup, daha sonra gelen kimselere
2069 18/Kehf, 50
2070 A. Osman Ateş, ı.g.e. s.-337-338
≈ 633 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
böyle bir imtiyazın verilmediği Kur’ân-ı Kerim ve hadislerden anlaşılmaktadır.
Kanaatimizce bu durum, cinlerin insanlara itaat etmelerinin mümkün olduğunu
ileri süren ve bu görüşlerine bu âyetleri delil gösteren âlimlerce gözardı edilmiştir.
Kur’ân-ı Kerim’de, Hz. Süleyman’ın bu konuda şöyle duâ ettiğinden bahsedilmektedir:
“Süleyman: ‘Rabbim! Beni bağışla, bana benden sonra kimsenin
ulaşamayacağı bir mülk/hükümranlık ver. Şüphesiz Sen daima bağışta
bulunansın’ dedi.”2071
Hz. Süleyman’a verilen bu mülk ve hükümranlık konusunda Kitab-ı Mukaddes’de
bir kayıt vardır ve burada şöyle denilmektedir: “Ve Allah dedi: ...Hikmet
ve bilgi sana verildi. Ve Ben sana öyle zenginlik, mal ve şeref vereceğim ki, senden
önce olan krallarda onun benzeri yoktu, ne de senden sonra onun benzeri
olacaktır.” 2072
Sonuç itibarıyla, Hz. Süleyman’ın emrine verilen cin ve şeytanların, ondan
sonra başkalarının emir ve hizmetine verilmesinin söz konusu olmadığı anlaşılmaktadır.
Hz. Peygamber için bile böyle bir durum söz konusu olmadığına
göre, bunun diğer sıradan İnsanlar için mümkün olabileceğini ileri sürmek doğru
olmasa gerektir. Çünkü âyet ve hadislerde cinlerin Hz. Peygamber’in emrine
verilip Ona da Hz. Süleyman’a yaptıkları gibi kaleler, mâbedler, havuzlar vs. yaptıklarından
bahsedilmemektedir. Hz. Peygamber’in cinlerden hizmetçileri yoktu,
Mescid-i Nebeviyye’yi ashâbıyla beraber bizzat kendisi çalışarak inşâ etmişti.
Düşmana karşı korunmak için Medine’nin etrafına kazılan hendekte bizzat kendisi
de kazma-kürek çalışmıştı. Ev işlerini de hanımları ve kendisi görmüştü. Bu
husus gözden uzak tutulmamalıdır.
Günümüzde ve daha sonraki asırlarda müslümanlar, cin ve şeytanları kendilerine
boyun eğdirip onları çalıştırmayı hayal etmek yerine; kendileri çalışmayı
öğrenmeli, dünya ve âhirette hor ve zelil olmaktan kurtulmalıdırlar. Hz. Peygamber’in
yukarıda sayılan davranışlarında, ümmeti için bu konuda gerekli olan
uyarı vardır. Müslümanlar, cehâlet, hurâfe ve saflık içinde, tarlasının burçağını
yoldurduğunu, ekip biçtirdiğini ileri süren, yerin altında gizli altın ve gümüşlerin,
definelerin, hazinelerin yerini cinlerden öğrendiğini iddia eden cinci denilen
yalancı kimselerin kendilerinde kudret ve üstünlük olduğunu göstermek için
ortaya attıkları sözlerine kanmamalıdır. Aksine kafa ve gönüllerini Kur’an’ın aydınlığına
açmalı, bu tür hayâlî şeylerden medet beklemekten vazgeçerek çalışmalı,
ilmin verilerine kulak vermelidir. Cinlerden yerin altındaki hazinelerin yerini
2071 38/Sâd, 35
2072 II. Krallar I/11-12
≈ 634 ≈
Ahmed Kalka n
öğrenmeyi bekleyeceklerine, yerin altındaki cevherleri, madenleri, petrolü keşfedip
yeryüzüne çıkartarak zenginleşmek ve zilletten kurtulmak için bunların ilmî
yollarını öğrenip tatbik etmelidir.
Hz. Süleyman’ın Kur’ân-ı Kerim’de haber verilen durumu hâriç, dünya kuruldu
kurulalı cinlerin insanlara itaati söz konusu olmamalıdır. Elimizde bunun
aksini ortaya koyacak deliller bulunmamaktadır. Cinlerin insanlara itaati, onların
tabiatlarına da aykırıdır. Onlar kendi arzularıyla insanın emrine girmemişlerdir.
Kur’ân-ı Kerim’den, onların Hz. Süleyman’ın emrine de kendi istekleriyle girmediklerini
anlıyoruz: “Rabbinin izniyle yanında iş gören cinleri onun buyruğu
altına verdik ki, bunlar içinde buyruğumuzdan çıkan olursa ona alevli ateşin
azabını tattırdık.” 2073
Bu âyetten, cinlerin Hz. Süleyman’ın emrine girmelerinin ancak Allah’ın izin
ve müsaadesiyle, yani emriyle mümkün olduğu anlaşılıyor. O zaman, cinleri
emirleri altına aldığını iddia eden İnsanların bu konuda kendilerinin delilleri nelerdir?
Allah’ın izin vermediği bir şeyi yapmaya muktedir olduklarını nasıl iddia
edebiliyorlar? Âyette, cinlerin Hz. Süleyman’ın (a.s.) emrine, Allah’ın buyruğuyla
girdikleri, buna itaatsizlik edenlerin alevli bir ateşle cezalandırıldıkları haber veriliyor.
Demek ki cinler isteseler de Hz. Süleyman’ın emrinden çıkamazlardı; aksi
takdirde azab olunarak imhâ ediliyorlar, ya da zorla itaate sokuluyorlardı. Yine,
Kur’an’da cinlerin zorla Hz. Süleyman’ın emrine verildikleri ve o vefat edinceye
kadar bu durumdan kurtulamadıkları bildirilmektedir: “Süleyman’ın ölümüne
hükmettiğimiz zaman, ancak değneğini yiyen kurt onun vefatını fark ettirdi.
O, ölü olarak yere düşünce ortaya çıktı ki, şâyet cinler gaybı/görülmeyeni
bilmiş olsalardı alçak düşüren bir azabın içinde kalmazlardı.” 2074 Şu halde,
Allah’ın zorla Hz. Süleyman’ın buyruğuna verdiği, ondan sonra da kimsenin emrine
vermediğini Peygamberleri Süleyman (a.s.) ve Hz. Muhammed’in (s.a.s.)
diliyle haber verdiği cinleri, başkalarının emri ve hizmetine verdiğini iddia etmek,
büyük bir yalan olmalıdır.
Cinlerin kendi istekleriyle insanoğluna itaati ta ilk baştan beri söz konusu değildir.
Çünkü onların büyükleri olan İblis, Hz. Âdem yaratıldığı zaman, Cenâb-ı
Hakk’ın ona boyun eğmesi konusundaki emrini dinlemeyerek isyan etmiş, büyüklük
taslayarak kâfirlerden olmuştur. Bu durum, Kur’ân-ı Kerim’in çeşitli âyetlerinde
haber verilmektedir.2075 İslâm âlimlerinin çoğu, bu âyet-i kerimelerdeki
2073 34/Sebe’, 12
2074 34/Sebe’, 14
2075 Bkz. 15/Hıcr, 28-46; 2/Bakara, 34-38; 7/A’râf, 11-25; 17/İsrâ, 61-65; 18/Kehf, 50; 38/Sâd, 71-
≈ 635 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
“secde” kelimesi ile, Hz. Âdem’e ibâdetin değil; ona itaat ve boyun eğmenin
kastedildiğini söylemektedirler. Bu durumda, yaratıldığı günden beri İnsana karşı
büyüklenen, kendisini üstün gören İblis ile onun soyu olan cinlerin, kendi istek
ve arzularıyla bazı İnsanların emrine girdiğini, onlara hizmet ettiğini ileri sürmek
boş bir iddia olmaktan öteye gidemez. Bu konularda yazılan ve halkın elinde
dolaşan kitaplar, İslâm’dan önceki câhiliyye toplumlarının inanç, gelenek ve kültürlerinden
geçmiş aslısız şeyler ve hurâfelerle doludur. Bunlar, Yıldıznâme, Gizli
İlimler Hazinesi vb. adlarla İnsanların ellerinde bulunan derlemelerdir. Yıldıznâme
denilen kitaplardaki bilgilerin yıldızlara tapan Sâbiîlerden geçen hurâfelerle
dolu olduğunda şüphe yoktur. Gizli İlimler Hazinesi denilen kitaplar da Bâbil,
Âsur, Sümer, Hitit, Eski Mısır vs. kültürlerden geçmiş safsatalarla doludur. 2076
CINLER KAYBOLAN YA DA ÇALINAN ŞEYLERI BILEBILIR MI?
Kur’ân-ı Kerim’in çeşitli âyetlerinde gaybı Allah’tan başkasının bilemeyeceği
haber verilmektedir. “Gaybın anahtarları O’nun katındadır, onları
ancak O bilir. Karada ve denizde olanı bilir. Düşen yaprağı, yerin karanlıklarında
olan daneyi, yaşı kuruyu -ki apaçık kitaptadır- ancak O bilir.”2077;
“Göklerin ve yerin gaybı Allah’a aittir.”2078; “De ki: ‘Göklerde ve yerde gaybı
Allah’tan başka bilen yoktur.”2079; “O, gaybı bilendir, gaybına da kimseyi
vâkıf kılmaz.”2080; “Ona Rabbinden bir mûcize indirilmeli değil mi?’ diyorlar.
De ki: ‘Gayb Allah’ındır. Bekleyin, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.”
2081
Bu âyetlerin ışığında gaybı Allah’tan başkasının bilmesinin mümkün olmadığı
ortaya çıkmaktadır. Yine Kur’ân-ı Kerim’den, kendisinden başkasının
vâkıf olması mümkün olmayan gaybın bir kısmını, Allah’ın, dilediği peygamberlerine
bildirdiğini öğrenmekteyiz: “Allah size gaybı bildirecek değildir;
fakat O, peygamberlerden dilediğini seçip ona gaybı bildirir.” 2082
Cinler de gaybı bilme konusunda İnsanlardan farklı durumda değildir.
Onlar da gaybı bilmezler, bilgileri de gördükleri şeylerle sınırlı olup geleceği
ve meydana gelen olaylardan kendilerine gizli kalan şeyleri bilemezler. Cin-
85; 20/Tâhâ, 116-125
2076 A. Osman Ateş, a.g.e. s. 252-259
2077 6/En’âm, 59
2078 16/Nahl, 77
2079 27/Neml, 65
2080 72/Cin, 26
2081 10/Yûnus, 20
2082 3/Âl-i İmrân, 179
≈ 636 ≈
Ahmed Kalka n
lerin gök katlarına çıkarak meleklerin konuşmalarını dinleyip kulak hırsızlığı
yapmaları, çaldıkları haberleri kâhinlere iletmeleri Allah tarafından yasaklanmış,
gökler şihâblarla korunmuştur. Kurân-ı Kerim’de yer alan âyetlerden,
kulak hırsızlığına teşebbüs eden cinlerin şihâblarla imhâ edildiği anlaşılmaktadır.
2083 Bunun hikmetinin, gaybdan haber verdiklerini ileri süren kâhinlerin,
İnsanları saptırmalarının engellenmesi olduğu açıktır.
Hz. Süleyman’ın vefatından bahseden bir âyet, cinlerin gaybı bilmediklerini
açıkça ifade etmektedir: “Süleyman’ın ölümüne hükmettiğimiz zaman,
ancak değneğini yiyen kurt onun vefatını cinlere farkettirdi. O, ölü olarak
yere düşünce ortaya çıktı ki, şâyet cinler, gaybı/ görülmeyeni bilmiş olsalardı
alçak düşüren bir azab içinde kalmazlardı.”2084 Âlûsî, bu âyetin tefsîriyle
ilgili olarak, gaybın sadece istikbalde meydana gelecek olaylara tahsis
edilemeyeceğini, vukua geldiği halde kişinin bilgi sahibi olmadığı şeylerin de
gaybın muhtevâsına girdiğini söylemektedir.
İslâm öncesi çağlardan günümüze kadar birtakım kimseler, cinlerle irtibat
kurduklarını, kendilerinin dostu olan ya da emirleri altına girmiş olan
cinlerin onlara birtakım gaybî haberleri bildirdiklerini iddia edegelmişlerdir.
Ancak Hz. Peygamber, kâhin denilen bu kimselerin verdikleri haberlere inanılmamasını
emrederek onlara bir şey sorulmasını yasaklamışlardır: “Kim bir
kâhine, ya da arrâfa gider ve onun sözlerini tasdik ederse, Hz. Muhammed’e
indirilene küfretmiş olur.”2085 Bu durumda, ister yıldızlara bakarak
(burçlardan ve astrolojik haritalardan yola çıkarak), ister cinle konuşarak,
isterse remil yoluyla gaybdan haber verdiğini iddia etsin, kâhine, müneccime,
arrâfa bir şey sormak, onların, kaybolan ya da çalınan şeylerin yerleri
hakkında söylediklerini tasdik etmek şiddetle yasaklanmış oluyor. Bu
yüzden de cinlere, çalınan şeyler hakkında soru sormak câiz olmadığı gibi,
onlardan alındığı iddia edilen haberlere inanmak da doğru olmaz. Cinlerden
alındığı ileri sürülen bu tür haberler şer’î ve hukukî bir delil olamaz. İslâm’ın
bu tür konularda beyyine/delil olarak kabul ettiği husus, âdil kimselerin (tabii
ki İnsanların) şâhitliğidir. Bu açıdan, günümüzde birtakım şahısların, cinlerle
irtibatlı olduğunu söyleyen kimselere başvurarak onlardan kayıp ve çalınan
şeyler hakkında bilgi istemeleri apaçık bir hatadır. Sorularına karşılık olarak
aldıkları cevapların da şer’î/hukukî bir delil olması söz konusu olamaz. 2086
2083 Bkz. 67/Mülk/5
2084 34/Sebe’, 14
2085 Ebû Dâvud, Tıb 21, hadis no: 3904; Tirmizî, Tahâret 102; hadis no: 135; İbn Mâce, Tahâret 122,
hadis no: 639
2086 A. Osman Ateş, a.g.e. s. 263-267
≈ 637 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
CINLERIN YARATILIŞ AMACI
Cinler de insanlar gibi Allah’a ibâdet etsinler diye yaratılmışlardır. “Ben,
cinleri ve insanları yalnızca bana ibâdet/kulluk etsinler diye yarattım.”
2087
CINLER GAYBI BILEBILIR MI?
Cinler gaybı bilemezler. Çünkü gaybın bilgisi sadece Allah’a aittir. Ancak
Allah, peygamberlerden dilediklerine gaybdan bazı bilgiler verebilir.
“...Gaybı bilen ancak O’dur... Ancak dilediği peygamber bunun dışındadır.”
2088“...Eğer cinler gaybı bilselerdi, o küçük düşürücü azap içinde
kalmazlardı.”2089
CIN VE ŞEYTANIN İNSAN ILE OLAN MÜNÂSEBETLERI
İnsanları aldatarak, küfre ve sapıklığa yöneltmeye ve onların ahlâkını bozmaya
çalışan şeytan, insanın açık bir düşmanıdır.2090
Eskiden müşrikler, İlâhî sırları bildiğini sandıkları ve bu sebeple korktukları
cinleri ilâhlık derecesine çıkarırlardı. Dev, gulyabani, şeytan, peri, cin ve
melek adıyla andıkları, hayra veya şerre kaadir sandıkları esrarengiz rûhânî
yaratıkları ilâh kabul ederek, onlara tapınırlardı. Her birine çeşitli tılsımlar,
sihirler yapan Sabiîler, câhiliyye Arapları ve diğer müşrikler, görülmeyen gizli
yaratıklar olan cin ve şeytanları Allah’a ortak koşar, O’na oğullar ve kızlar
uydururlardı.
Cinler ve şeytanlar, insanların görmediği ve bilmediği bir çok mânevî ve
âdi olayları görür ve bilirler. Fakat, cinlerin şeytanlıklarına kapılarak ve gaipten
sırlar öğrenmek sevdasıyla onların istilâsına düşmemeli, kötü tasarrufuna
girmemelidir. Cinlere verilen tasarruf kudreti, insanlara verilen idrâk
kuvvetinden daha yüksek değildir ve bunların hepsi İlâhî kudret önünde bir
hiçtir. Onun içindir ki, Allah’a ihlâsla iman eden gerçek mü’minler onlardan
korkmazlar ve istilâlarına uğramazlar. Çünkü Kur’ân-ı Kerim’in nûru onları
yakar.
2087 51/Zâriyât, 56
2088 72/Cinn 26-27
2089 34/Sebe’, 14; ve bak. 72/Cin, 8-10
2090 2/Bakara, 168; 5/Mâide, 91; 36/Yâsin, 60-61
≈ 638 ≈
Ahmed Kalka n
ŞEYTANIN YARATILIŞ VE İNSANLARA VESVESE VERMESININ HIKMETLERI
İnsanın apaçık düşmanı olduğu bildirilen ve gayesi insanı doğru yoldan
çıkararak küfre ve dalâlete sevke çalışmak olduğu anlaşılan şeytan, acaba
niçin yaratılmıştır?
Şüphe yok ki, süflî duygu ve arzular, insanın fiziksel varlığı için şarttır. Fakat
bunlar çığırından çıkıp kontrol edilmez bir hale gelirse, insanın iyi ve yüce
bir hayata doğru yönelmesine ve yükselmesine engel olur. İslâm, bu duygu
ve arzuları görmezlikten gelmez; ama bunlara istikamet ve sınır çizer. Insanın
bu cins duygu ve arzularını kontrol etmesi, yöneleceği yeri helâl olanlara
göre belirlemesi ve haddi aşmaması gerekir. Eğer bunu yapmakta başarıya
ulaşırsa, ne bu fizikî arzular, ne de onu tahrik eden şeytan insana zarar verebilir.
Tam aksine, bu beşerî duygu ve arzular, mânevî cephesinin emrine
girer ve onun yükselmesine hizmet eder. İnsan için bir sınanma alanı olan
bu dünyada insanı iyiliğe sevketmek için melek, vicdan, fıtratın varlığı nasıl
lüzumlu ise; fizikî varlığı için de onun süflî arzularını kamçılayan kuvvetler,
kontrol altına alınmak şartı ile zararsız; hatta faydalı olabilir.
Aslında şeytan, önce insana itaati kabul etmez. Babamız Âdem’e vesvese
verdiği gibi, hepimizi yoldan çıkarmaya çalışır. Onun niyeti, insanoğlunu
parlak sözlerle ve yalanla süflî arzularını uyandırarak, onu yanlış yola sevketmektir.
İnsan, rûhî gelişmesinin ilk aşamasında, şeytanın içinde uyandırdığı
süflî ve kötü arzuları susturmak için onunla savaşmak zorundadır. Fakat
insan, bu mücâdelede azimli olursa, İlâhî vahiy sayesinde sonunda şeytanı
yenecektir. İnsan, bu safhayı atlatıp gâlip çıkar, ihlâs sahibi samimi mü’min
olursa, artık yükselir. Şeytan, vesvese vermeye çalışsa da kâmil imana sahip
ihlâslı insanlara güç yetiremez. Artık, şeytanla imtihan edildiği ve onu sürekli
yendiği için, şeytan böyle bir insanın -istemese de- takvâsını, derecesini
artırmış olur. Bu düşman sayesinde insan, meleklerden de üstün seviyeye
çıkar. Şeytan ve onun içimizdeki vesvesesi olmamış olsaydı, insanın bu yücelmesi
de mümkün olmayacaktı. “Benden size bir hidâyet rehberi geldiğinde
kim ona uyar, yolundan giderse, onlar için artık korku yoktur, onlar
mahzun da olmayacaktır.”2091
2091 2/Bakara, 38
≈ 639 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
CIN VE ŞEYTANIN VARLIĞI AKLA TERS DEĞILDIR
Saf ateşten yaratılan ve insan gözüyle görülemeyen cinler ile, aynı cinsten
olduğu Kur’an’da haber verilen şeytanın gizli varlıklar oldukları, varlıkları
Kur’an’la sâbittir. Bu konuda birçok âyet ve Kur’an’da “Cin sûresi” adıyla
anılan müstakil bir sûre vardır. Cinlerin varlığını Hz. Peygamber de haber
vermiştir. O halde, bizim müslüman olarak, muhkem âyetler ve sahih hadislerle
var olduğu bildirilen cin ve şeytanın, Allah’ın görülmeyen gizli yaratıkları
olduğuna inanmamız gerekir.
Şer’an sâbit olan meleklerin varlığını inkâr etmeyen insan aklı, aynı sebepten,
varlığı şer’an sâbit olan cin ve şeytanı da inkâr edemez. Çünkü bu
husus, aklen muhal değildir. Cinlerin de cismanî bir bünyesi olabilir. Fakat,
bizim her bünyeyi görmemiz zarûri olmadığı gibi, gördüğümüz cisimlerin de
her cüz’ünü göremediğimiz bilinen bir gerçektir. O halde, gözlerimizin önünde,
bir bünyeye sahip birçok varlıklar olduğu halde, biz onları görmeyebiliriz.
Nitekim mikroplar var olduğu halde, onları çıplak gözle göremeyiz. Bu bakımdan,
hava içinde hiç hissetmediğimiz dalgalar ve ışınlar bulunduğu gibi,
araç ve âletle bile hissedemeyeceğimiz gizli varlıklar bulunabilir.
Esasen, bütün cismanî ve fizikî kuvvetleri henüz keşfedemediğimiz bir
gerçektir. O halde çok geniş olan kâinatta, duyularımızdan gizli ve görme
gücüne sahip olmadığımız rûhânî varlıkların bulunduğunu inkâr etmek doğru
olmaz. Her türlü varlığı yaratmaya kaadir olan Allah’ın yarattıklarının, yalnız
gözümüzle veya âletlerle görüp bildiğimiz şeylerden ibâret olduğunu sanmak,
büyük gaflet olur. Bu ise, yüce Allah’ın İlâhî kudretini ve evrenin kapladığı
alanı bilmemekten başka bir şey değildir.
SIHIR (BÜYÜ)
“...Fakat şeytanlar kâfir oldular; insanlara sihir öğrettiler.”2092
“Helâk edici yedi şeyden korunun! Allah’a şirk koşmaktan ve sihirden....”
2093
“Düğüm atarak üzerine üfleyen kimse sihir yapmıştır. Sihir yapan ise
2092 2/Bakara, 102
2093 Buhârî, Vesâyâ 23, Tıb 48, Muhâribîn 31; Müslim, İman 38, 4; Ebû Dâvud, Vesâyâ 10, 1; Nesâî,
Vesâyâ 11
≈ 640 ≈
Ahmed Kalka n
şirk koşmuştur. Üzerine (muska, nazarlık gibi) bir şey takan kimse, (Allah’a
değil; taktığı şeye) güvenmiş olur.”2094
Türkçede büyü denilen sihir, sebebi gizli olan ince şey demektir. Sebebi
gizli olmakla birlikte gerçeğin tersi olarak hayallendirilen el çabukluğu, yaldızcılık,
hilekârlık yoluyla oluşturulan şeydir. Sihir, yalın olarak söylendiğinde
göz bağcılık ve esrarengiz bir şekilde hakkı bâtıl, bâtılı hak, gerçeği hayal,
hayali gerçek göstermek şeklinde anlaşılır. Bu yüzden yerilmiş ve kötü bir
şey olarak nitelendirilmiştir.
Sihir bizâtîhi harika bir şey değildir. Kur’an’da, bunun göz yanılması ve
hayallendirme olarak belirtildiğine rastlarız: “...Bir de ne görsün: Büyülerinden
ötürü onların ipleri ve sopaları (hakikaten) koşuyor gibi ona hayallendiriliyordu.”
2095 Yani sihir, halkın göz boyama dediği cinsten, duyuları yanıltarak,
hayal görmelerini sağlamaktır. Sihir, hakikati hayal; hayali hakikatmiş
gibi göstermektir. Sihrin her an yapılabileceği özel bir yol ve sebebi, kendi
içinde tutarlı bir açıklaması vardır. Yalnız, o sebep herkesçe bilinmediği için
hârika imiş gibi düşünülür. Sihrin, şarlatanlık ve hilekârlık denilen ve gerçek
dışı olanın yanında, sanat, teknoloji ve bilim yoluyla sihirbazların, bilinmeyen
bir nedenle gerçek olan bir mâhiyeti olağanüstü bir mâhiyetmiş gibi insanları
kandırmaya çalıştıkları da çok görülenlerdendir. Tarihçilerin ve tefsirlerin
anlattığına göre Firavun’un sihirbazları ip ve değneklerini yılanlar şeklinde
yürütürken cıvadan istifâde ederek bunu yapmışlardır. Cıvanın genleştiğini
bilmeyen insanlar, ipleri hareket ederken görmüşler, sebebini bilmedikleri
için bu olayı, hârika zannederek kandırılmışlardır. Bu ister istemez, bir korku
ve heyecana sebep olacaktır. Sonra Allah’ın yardımı yetişerek, onların bu
aldatmalarını boşa çıkarmıştır.
Sihir boş ve hayali şeyler olmakla beraber, ondan korkup ürkenlere, psikolojik
olarak etkilenenlere zarar verebilir. “Allah’ın izni olmadıkça onlar,
hiçbir kimseye onunla (sihirle) asla zarar verici olamazlar.”2096
Kur’an, üfürükçülük ve sihir yapanları, “düğümlere üfleyenler” olarak
tanıtır ve şerlerinden Allah’a sığınılmasını tavsiye eder.2097 Düğümlere üfleyenler,
sihir yapan kimselerdir. Sihirler neye yapılmış olursa olsun, o şeyin
2094 Nesâî, Tahrîmu’d-Dem 199, 7/117
2095 20/Tâhâ, 66
2096 2/Bakara, 102
2097 113/Felâk, 4
≈ 641 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
aslında veya şeklinde bir değişiklik yapamaz. Meydana gelen şey, sadece
sihirbazın, duyguları etki altına alarak o nesneyi farklı şekilde gösterebilmesi,
telkin vb. yollarla hayal göstermesinden, insanları kandırmasından ibârettir.
Sihir küfür, sihir yapan da kâfirdir. Kur’an insanlara, her konuda Allah’a sığınmayı
öğretmektedir. Bu sebepten dolayı da, bunun aksine olan her türlü
düşünce ve fiili yasaklamıştır. “Onların yaptığı bir büyü hilesidir. Büyücü ise
nereye varsa, asla başarıya ulaşamaz.”2098
BÜYÜNÜN ETKISI VAR MIDIR?
Sihir ya da büyünün insanlık tarihinde fiilen var olduğu, Bâbil döneminden
beri bilinip bazı çeşitlerinin uygulandığını biliyoruz. Ancak, sihirbazlar,
büyücüler tarafından çeşitli maksatlarla yapılarak bazı etki ve sonuçları iddia
edilen, kendilerine diğer İnsanlardan üstünlük, ayrıcalık, maddî-mânevî çıkar
sağladığı görülen sihir ya da büyünün İnsanlar veya eşya üzerinde gerçekten
tesiri var mıdır? Bu soruya tarihten bu yana açık, net ve kesin bir cevap üzerinde
uzlaşılamadığı görülmektedir. Sihrin çeşitlerinden bahsedilen bölümde
sonuç olarak sihrin başlıca iki kısma ayrıldığını, bir grubun sırf yalan-dolan,
üçkâğıtçılık, göz boyama ve el çabukluğu, göz bağcılığı türünden şeyleri
içerdiğini, diğer grubun da bilimsel, teknolojik bazı gerçeklere dayandığını ve
bu bilimsel gerçeklerin istismar edilmesi sûretiyle ortaya konulan bazı olayları
kapsamına aldığını belirtmiştik. Bu durumda birinci grup sihir ya da büyünün
hiçbir şekilde gerçekle ilgisi olmadığı ortaya çıkmaktadır. İkinci grup
sihirde ise, bazı bilimsel gerçekler yer almakta, eşya ya da Allah’ın tabiatta
yarattığı bazı kanunların özellik ve inceliklerinden yararlanıldığı, bunların kötü
maksatlarla kullanılarak şirk ve küfre âlet edildiği görülmektedir. Bu açıdan,
birinci gruba giren ve aslı olmayan, yalana-dolana dayanan sihrin herhangi
bir tesirinin olmayacağı açıktır. İkinci gruba giren sihirlerin birtakım bilimsel
gerçekleri içinde barındırdığını belirten bazı âlimler, bu çeşit büyülerin tesir
edebileceğini söylemişlerdir.
İslâm, sihirle uğraşmayı, büyü yapmayı şirk ve küfür derecesinde bir fiil
saymış, bu konuda çok şiddetli bir tutum sergilemiştir. Bu açıdan, sihir ya da
büyü kitaplarında yer alan ve az çok bilimsel bir gerçeği olduğu ileri sürülen,
insanlara ve eşyaya tesir ettiği iddia olunan bu sihirlerin hurâfe mi yoksa
gerçek mi olduğunu deneyerek, tecrübe ederek ortaya koymaya da cesaret
2098 20/Tâhâ, 69
≈ 642 ≈
Ahmed Kalka n
edilememiş, günümüze kadar bu konuda kesin ilmî sonuçlara varılamamış
olduğu kanaatindeyiz.
Kur’ân-ı Kerim’de yer alan âyetlerle, bazı hadislere dayanan bir kısım İslâm
âlimleri büyünün bir hakikati olduğunu ve tesir ettiğini, bunun şerrinden
Allah’a sığınmak gerektiğini söylemişlerdir. Mu’tezileye ve ehl-i sünnete
mensup bazı âlimlere göre ise büyü, gerçek değildir. Sihir diye bir
şey yoktur. İnsan hiçbir şekilde, dokunmadan başkasına etki yapamaz.
Ancak mu’tezile ve bazı ehl-i sünnet âlimlerinin, bir kimseye dokunmadan
etki edilemediği görüşünün, devirlerindeki fen ve teknik uygulamaların, çağımızdaki
seviyeye ulaşmamış olmasından dolayı bu şekilde ortaya konduğu
da bir gerçektir. Çünkü günümüzde fizikî birtakım yollarla, ses dalgaları,
elektrik, kızıl ya da mor ötesi ışınlar kullanılarak eşyaya ya da herhangi bir
İnsana etki etmenin mümkün olduğu anlaşılmıştır. Artık zamanımızda ses,
ışık, elektrik dalgalarıyla el değmeden birtakım cihazlar çalıştırılabilmektedir.
Tv., uydular, uzaktan kumandalı silâhlar, füzeler vs. araç ve gereçler buna
bir örnektir. Ancak bunların fizikî birtakım kanunlarla, bilimsel yollarla yapıldığı,
bir sihir ya da büyü olmadığı ortadadır. Ehl-i sünnet âlimlerinden
İmam Ebû Hanife, Ebû Bekir er-Râzî, İbn Hazm, Ebû Câfer el-Esterebâzî,’
ye göre büyünün aslı yoktur. Hepsi göz boyamadan ve İnsanları
aldatıp kandırmadan ibarettir. Yine kaydedildiğine göre, ehl-i sünnet
âlimlerinin bir kısmına göre büyü vardır. Bunlara göre, bazı kimseler riyâzet,
isimlerin ve rakamların özellikleri, efsun ve uzlet gibi yollara başvurarak başka
varlıklar üzerinde etki yapabilecek duruma gelebilirler. Cinlerin kötüleriyle
temas kurup onlar aracılığıyla olağanüstü şeyleri yaratan yine Allah’tır. Sihirbaz,
büyüsüyle bir olayın sebeplerini bir doğrultuda düzenlemeye sevkeder.
O isimlere ve rakamlara o özellikleri veren de Allah’tır. Böylece her işin fâili
Allah olmaktadır. 2099
Sihir konusunu, birtakım saçmalıklardan, asılsız uygulamalardan ve hurâfelerden
arındırarak Kur’an ve sahih sünnetin ışığında düşünürsek, âlimlerimizin
de belirttiği gibi, bunlardan bir kısmında gerçek payı olmalıdır. O halde
sihrin bu gerçek kısmı ve tesiri nedir? Kanaatimizce bu, günümüzde
geçmiş asırlara nispetle gâyet iyi bilinen ve kullanılan “telkin”dir.
Telkin, yaldızlı sözlerle, aldatıcı davranış ve yalan-dolan haberlerle muhâtabın
kafasını ve gönlünü bulandırmak, fikirlerini çelmek, kanaatini değiştirmek
ya da arzu edilen görüş veya kanaate sahip olmasını sağlamaktır. Telkin,
2099 Fahreddin Râzi, Mefâtihu’l-Gayb Terc. 263; S. Ateş, Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri, 1/209; A.
Osman Ateş, a.g.e. s. 232
≈ 643 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
günümüzde söz, propaganda, yazı, resim, film, mozik, spor, yalan haber vs.
yollarla çok modern bir şekilde yapılmaktadır. Bunun için kaset, disket, cd.,
bant, resim, yazı, tv., telefon vs. araçlarla muhâtaba ulaşılmakta, onun fikirleri
çelinmekte, belli bir kanaate sahip olması temin edilmektedir.2100 Tâbir câizse
kişi, yavaş yavaş şartlandırılmakta, beyni yıkanmakta, yani büyülenmektedir.
Bu şekilde telkin sahiplerinin isteği doğrultusunda, insanlara doğrular
yanlış, yanlışlar doğru, hak bâtıl, bâtıl hak, yalanlar doğru gibi gösterilmekte,
kabul ettirilmektedir. Geçmişte bir insan ya da cin şeytanının, sihirbazının
bir ya da birkaç kişiyi, bir kabile veya site halkını büyüleyip kandırarak küfre
götürebilmesine karşılık, günümüzün modern sihirbazları, sahip oldukları
iletişim araçlarıyla milyonlarca İnsanı, az geliş(tiril)miş veya geri bıraktırılmış
toplumları, ulusları, câhil kitleleri istedikleri biçimde şartlandırmakta, zehirlemekte,
yalan yanlış fikirler empoze ederek, kendi benliklerinden koparmaya
çalışmaktadırlar.
Yalan haberler, reklâmlar, seks filmleri, pembe diziler, spor ve özellikle futbol
maçları, müzik vs. yollarla İnsanların beyinleri dumûra uğratılıp uyuşturulmakta,
İnsanlar düşünemez, doğruyu yanlışı, faydalıyı zararlıyı ayırt edemez
hale getirilmektedir. İletişim araç ve gereçlerinin yoğun baskısı, sihirleyici,
büyüleyici gücü altında İnsanlar cinsel ihtiyaçlarıyla midelerinden başkasını
düşünemez, akıl ve irâdelerini kullanamaz, silkinip kendilerine gelemez duruma
sokulmaktadır. Bu gerçeği inikâr edemediklerinden Batılılar bile, tv.ye
magic box (büyüleyici kutu) demektedir. Eski büyücülerin/sihirbazların yerini
alan tv., seyirciyi efsunlayıp hipnotize etmekte, aptallaştırmaktadır. Bu sihirli
iletişim gücünün sahipleri ve yönlendiricileri, çıkarlarını tehlikede hissettikleri
anda kamuoyu oluşturmakta, halk kitlelerini harekete geçirerek hükümetleri
devirmek, ya da onlara arzuladıkları kararları aldırtmak istemektedir.
Eski ve Modern Büyünün Etkisi İçin Bir Örnek: Karı-Koca Arasını
Ayırmak: “...Onlar karı ile koca arasını açan şeyleri öğreniyorlardı...”
2101Geçmişte, şeytan karakterli kişiler ya da sihirbazlar, İnsanların, karı-kocanın,
akrabaların arasını açmak için sınırlı çapta faâliyette bulunabilmekte, dünya
çapında düşünüldüğü zaman küçük zararlara sebebiyet vermekteydiler.
Bunlar, belki bin bir şeytanlık ya da kurnazlıkla, halktan yana görünerek karıyı
kocasına, kocayı karısına karşı kışkırtıp aralarına geçimsizlik sokmakta, belki
ayrılmalarına sebep olmaktaydılar. Kim bilir, kadınların kulaklarına kocalarının
kendilerini sevmediğini, aralarında başka bir kadın bulunduğunu, ya da koca-
2100 İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, 8/88
2101 2/Bakara, 102
≈ 644 ≈
Ahmed Kalka n
nın kendisine haksızlık yaptığını, yeterli gezdirmediğini, güzel giydirmediğini,
istenildiği şekilde yedirmediğini, ona karşı cimrilik yaptığını fısıldıyorlar, huzursuzluk
ve münâkaşalara, mutsuzluklara sebep oluyorlardı. Kocanın kulaklarına,
karısının kendisini istemediğini, evlenmeden önce bir başkasını sevdiğini,
zorla kendisiyle evlendirildiğini, hâlâ o eski şahsı sevdiğini, karısının onunla ilişki
kurduğunu söylemekte, ya da “hanımın ev işlerini iyi yapmıyor, güzel yemekler
yapmıyor, israf ediyor...” gibi araya kırgınlık ve kızgınlık sokacak düşünceleri
fısıldıyor, vesvese veriyordu. Böylece huzurlu ve mutlu ruhlar, gönüller altüst
oluyor, canlar sıkılıyor, ruhlar daralıyor, sonu ayrılıklarla neticelenecek fâcialar
meydana getiriyor, yavruları ana-babalı öksüz bırakabiliyorlardı.
Günümüzün modern ve çok daha güçlü büyücüleri, artık gizli gizli kişilerin
kulaklarına fısıldayarak onları büyülemiyorlar. Onlar, toplumlara, fıtratlarında ve
benliklerinde yer almayan, değerlerine zıt fikirleri ve hevâlara hoş gelecek özgürlük
anlayışlarını pompalıyorlar. Kadın-erkek eşitliğini, kadınların ezildiğini,
horlandığını, kocaların onları ezdiğini, erkeklerin onları köle haline getirdiğini,
kızların evlenip koca kahrı çekmeye, çocuk doğurup bakmaya, büyütüp terbiye
etmeye mecbur olmadıklarını, evlilik denilen kurumun kutsal olduğuna
inanmaya gerek olmadığını, cinsel özgürlük olması gerektiğini, iffet, nâmus,
bâkirelik gibi kavramların gereksiz ve boş şeyler olduğunu, kadının da istediği
zaman, istediği süre, istediği erkekle serbeste yaşayabilme hakkı olduğunu,
onun da erkek gibi her işte çalışıp kazanarak özgürce harcayabilmesi gerektiğini
sûret-i haktan görünerek, güya kadınların hakkını savunarak, şuursuz
kesimlere “telkin” ediyorlar. Onları şartlandırıyor, büyülüyorlar. Bunun sonucu
olarak âileler çöküyor, karı-koca arasında kavga ve gürültüler, nifak tohumları
atılıyor, boşanmalar çoğalıyor, yapısı ve sağlamlığı âileye dayanan toplumlar
çatırdıyor. Sağlıklı nesiller yetiştirebilmek imkânsız hale getirilmek isteniyor.
Zina, fuhuş ve benzeri çirkinlikler, Allah’ın haram kıldığı fiiller yayılıyor, ahlâken
çöküş başlıyor. Toplumlar zayıflıyor, İnsanların fıtratları yozlaşıyor, kimlik ve
benlikleri kayboluyor, başka toplumların ve devletlerin hâkimiyeti altında yok
olmaya aday hale geliyorlar.
Boşanmaların oranı konusunda, tv. öncesi ile tv. sonrası karşılaştırmalı
istatistikler, olayın vehâmetini ve modern büyünün etkisini belgeler. İşi gücü
güzel gözükerek fitneye sebep olmak, erkekleri tahrik etmek, kışkırtmak olan,
çağdaş hile ve aldatma araç ve öğeleri olarak eski sihirbazların değneklerinin
yerini tutan kozmetik ürünler, fotoğraf hileleri, vücutları teşhir eden giyinmeler/
soyunmalar, müzik ve dansın katkıları vb. ile erkekleri büyüleme işini başarıyla
≈ 645 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
gerçekleştiren “sanatçı”, “yıldız” denilen aktrist ve şarkıcıların eski zamandaki
büyücü kadınlara, cadılara benzerlikleri değerlendirilmelidir. Bu starları/sanatçıları
(!) izlerken, erkek, onları kendi karısıyla ister istemez mukayese etmekte,
ahlâksız kadınların teknikle takviye edilen, şeytanın nefislere, olduğundan
çok daha güzel gösterdiği yalancı güzelliğine vurularak karısından soğuyabilmektedir.
Yine, yakışıklı ve ağzı güzel (büyüleyici) lâf yapan aktörler, şarkıcılar
kadınları teshir edip büyülemekte, o da kocası ile filmdeki, pembe dizideki,
magazin adlı büyü showlardaki şeytanın allayıp pulladığı oğlanla/jönle, kendi
kocasını karşılaştırmakta, etkisinde kaldığı bu büyünün bedelini, günlük hayattaki
çatırdayan yuvasıyla ödemektedir. Günümüzde “sanat”, çağdaş büyü
aracı olarak kullanılmakta, sanatçı da modern büyücü rolünü üstlenmektedir.
Sanat, ruhun güzelliklerinin dışa yansıması olmaktan çıkarılmış; toplumları
maddî yönden sömürme, mânevî yönden de uyuşturma görevi almış emperyalizmin
cadısıdır. Bu çirkin büyücünün kendisini güzel gösteren maskesinin
sırıtan makyajını göremeyen gâfil gençler, yalancı güzelliğine âşık oldukları bu
cadının kollarına atılır atılmaz can vermekteler. Şimdi sanat adlı bu cadı, büyüsüyle
arkasından koşturduğu gençlerin ruhunu almakla yetinmemekte, bu
cinâyetten önce kendi tanrılığına iman ettirip kendine taptırmakta. Bize düşen
görev, gücümüzün yettiği oranda, işi ilâhlık taslamaya kadar vardıran bu
büyücünün maskesini düşürmek ve çevremizdeki kurbanlarını azaltmak için
çalışmak. Bunun da yolu, maskesini takarak onun rolünü oynadığı “gerçek
güzel”i insanlara tanıtmaktan geçiyor. Sahtekârlar ne ile kandıracaklarsa, o
şeyin gerçeğini hakkıyla tanımayanları kandırabilirler sadece. Gerçeğin apaçık
ortaya çıkması gerekir ki sahtekâr bâtıl eriyip yok olsun. 2102
Bu yönüyle, modern sihirbazlar ve büyücüler tarafından uygulanan, toplumlara
yöneltilen sihrin ne kadar etkileyici ve tahrip edici olduğu, âileleri yıkmada,
karı ile kocanın arasını ayırmada ne kadar güçlü rol oynadığı ortadadır.
Bunların şerrinden, zararından emin olabilmek için de her şeyin yaratıcısı
Yüce Allah’a sıkı sıkıya bağlanmak, O’nun emir ve yasaklarına kulak vermek,
gönderdiği Kitab’ına ve Peygamberinin tavsiyelerine uymak, fitne saçan ortamlardan
sakınmak, insan ve cin şeytanlarının kulaklarımıza fısıldadığı telkinlere
kapılmamak gerektiği açıktır. Politikacıların yalan vaatleriyle halkı nasıl
büyüleyip kandırdıkları, medyanın nasıl akı kara, karayı da ak gösterdiğini ve
toplumu nasıl etkilediği ortadadır. Hz. Peygamber’in bu konuda: “Belâğatlı
sözlerden bir kısmı sihirdir.”2103 buyurması da konuyu kavramamıza katkıda
2102 Ahmed Kalkan, Sanat Bilinci, s. 7
2103 Buhârî, Tıb 51, Nikâh 47; Müslim, Cum’a 47
≈ 646 ≈
Ahmed Kalka n
bulunmaktadır. Böyle yıkıcı tesirleri olabilen sihrin tesirinden korunabilmemiz
için Kur’ân-ı Kerim’de bir sûre yer almaktadır: “De ki: ‘Yaratıkların şerrinden,
bastırdığı zaman karanlığın şerrinden, düğümlere nefes eden büyücülerin
şerrinden, hased ettiği zaman hasedçinin şerrinden, tan yerini ağartan
Rabbe sığınırım.”2104
Bu sûrede konumuzla direkt ilgili âyet şudur: “düğümlere üfleyip tüküren
büyücü kadınların şerrinden”2105; “Düğümlere üfleyen kadınlar” ifadesiyle,
sihir yapmak için bağladıkları düğümlere üfleyen kadınlar kast edilmiştir. Bu
ibâre, “erkeklerin kadınlara düşkünlüğünden yararlanıp, naz ve işve ile onların
zihinlerini çelerek istedikleri görüşe döndüren kadınlar” şeklinde de anlaşılmıştır.
“Bunlar, düğüm gibi açılması zor olan erkekleri naz ve işveleriyle fikirden
fikre döndürürler. Böylelerin, erkeklerin fikirlerini çelmek için döktükleri dil,
yaptıkları işve, erkeklerin düğüm gibi düşüncelerini üfleyerek çözmeleri, onları
çeşitli fitnelere düşürmeleri” şeklinde de tefsir edilmiştir.2106 Âyetin bu şekilde
yorumlanması, telkinin sihir olduğuna, sihrin de telkinden ibaret olduğuna dair
yukarıda kaydettiğimiz hususlara uygundur.
İslâm’a rağmen müslümanların içinde icrâ-yı faâliyet gösteren büyücü ve
sihirbazların, kaynağı Bâbil, Âsur, Eski Mısır, yahûdilik vs. gibi İslâm öncesi
küfür ve şirk dönemlerine ulaşan efsun, tılsım ve büyüleri, onlara İslâmî bir
kimlik vermek sûretiyle müslümanların câhil halk tabakası arasına yaydıkları
bilinmektedir. Bunda da en çok şamanlar, budist râhipler, maniheist din
adamları, yahûdiler rol oynamış, karşı gelemeyince, ellerinde mevcut birtakım
tılsım, efsun, vefk vs. büyü cinsinden hurâfeleri İslâm’a sokmaya çalışarak,
bu yüce dini tahrif etme, Kur’an’ı topluma, anlaşılmaz bir sihir kitabı
olarak algılatma yoluna gitmişlerdir. Böylece Kur’an’ı hükümsüz bırakma ve
Onun denetiminden uzak kalan toplumlar üzerinde eski hâkimiyetlerini sürdürme
maksadı gütmüşlerdir. Bunu gerçekleştirmek için, âyetlerden, hadislerden,
esmâ-i hüsnâdan, bazı İslâmî duâlardan yararlanmışlar, bunları
istismar ederek büyü yapmada kullanmışlardır. Hâlbuki İslâm büyüyü yasaklamış,
bunun şirk ve küfür olduğunu bildirmiştir. Cinci olduğunu iddia
eden muskacı, üfürükçü ve büyücüleri “hoca” sıfatıyla adlandırmışlar, dinin
şirk ve küfür kabul ettiği bu sahtekârlıkları, müslümanlığın sahip çıktığı imajı
vererek dine büyük darbeler indirmişlerdir.
2104 113/Felak, 1-5
2105 113/Felak, 4
2106 Bkz. Fahreddin Râzi, Elmalılı ve S. Ateş’in Tefsirleri, Felak sûresi tefsiri
≈ 647 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
Görüldüğü gibi, “düğümlere üfleyenler”, İslâm’ı iptal ederek, Kurân-ı Kerim’i
devre dışı bırakmak isteyen, içine sokuşturmak istedikleri hurâfe ve büyülerle
tevhid dinini tahrif etme arzusunda olan İslâm düşmanlarıdır. Kur’ân-ı
Kerim’in inmesi ve İslâm’ın bunların faâliyet alanlarında hâkim olmasıyla
menfaatleri haleldâr olmuş bu tür kimseler, hem intikam almak, hem de eski
sömürü çarklarını işletmeye devam edip, bu zavallı halkı pençelerinde tutmak
için sihre meşrûiyet kazandırmak istemişlerdir. Yüce Allah’ın, “düğümlere
üfleyenlerin şerrinden” kendisine sığınılmasını isteyerek, mü’minleri
onların bu sinsi ve çok tehlikeli faâliyetlerine karşı uyarmasına bu açıdan da
bakmak gerektiği kanaatindeyiz. Kısacası düğümlere üfleyerek sanat icrâ
eden sihirbaz ve büyücülerin asıl tehlikesi, Kur’an’ı ve islâm’ı tahrif etmeye ve
onları kötü amaçlarına yönelik istismar etmeye yönelik faâliyetleridir.
Kur’ân-ı Kerim indiği zaman, dünyada mevcut tüm toplumlarda olduğu
gibi, câhiliye Araplarında da karanlık korkuları vardı. Onlar, gece karanlığında
cinlerin ortaya çıkıp kendilerini çarpacaklarına inandıklarından geceleyin
bir dereye indiklerinde o derenin en büyük cinine sığınıyorlar ve böylece
güven içinde olduklarına inanıyorlardı. Yine bu dönemde Araplar arasında,
İnsanları hasta yapmak, onları istediği yöne sevketmek, onlara zarar vermek
amacıyla sihir yapan erkek ve kadınlar vardı. Bunlar büyü yaparken, okuyup
üfleyerek düğüm bağlarlardı. Yine toplum içinde, haset eden İnsanların nazarlarının
değeceğine inanılır ve bunun için çeşitli tılsımlara, hurâfe yollarına
başvurulurdu. Bu açıdan bu âyetlerin amacı, gecenin karanlığında cinlerin
çarpacağını yahut büyücülerin İnsana zarar vereceğini veya mutlaka göz
değeceğini anlatmak değil; tek kuvvet ve kudret sahibinin Allah olduğunu,
O’na sığındıktan sonra hiç kimsenin ve hiçbir şeyin zarar veremeyeceğini,
başkasına değil; yalnız Allah’a sığınmak gerektiğini anlatmaktır. 2107
Cinlerin insanlara zarar verebileceği, çarpacağı, büyü yaparak cinler vasıtasıyla
diğer İnsanların etki altına alınıp istenilen yöne sevkedileceği, öldürülebileceği,
hastalandırılabileceği, hayvan şekline dönüştürülebileceği
iddiaları, câhiliye döneminin birtakım yanlış kanaatleri olmalıdır. Bize göre,
günümüzde bazı bilim dallarınca da kullanılan hipnoz vs. yollarla telkin, iknâ,
şartlandırma, beyin yıkama durumları hâriç bir insanın irâdesinin etki altına
alınması söz konusu değildir. Bir insan, bir konuda şu ya da bu yolla iknâ
olabilir, etki altında kalabilir, ama attığı her adımda, her davranışında cüz’î
irâdesini kullanması söz konusudur. Deli değilse, irâdesini kullandığı şeyler-
2107 İzzet Derveze, Tefsîru’l-Hadis 1/197-198; S. Ateş, a.g.e. 11/191
≈ 648 ≈
Ahmed Kalka n
den de sorumludur. Çünkü Allah, irâdesini hayır ya da şerde kullanmakta
serbest bırakmış, insanın davranışlarından sorumlu tutulacağını bildirmiştir.
Ayrıca bir insanın hipnoz vs. yollarla devamlı bir sûrette telkin altında tutulup,
başkasının emri altına girmesi de mümkün olmamalıdır. Çünkü bu durum,
bir nevi uyku halidir. Bir kimseyi irâdesi dışında hipnotize etmek de mümkün
değildir.2108 Bu sebeple de cinlerle irtibat kurarak ya da onları emri altına
alarak, başkalarını öldürecek, eşinden boşattıracak ya da birisini istemediği
bir kimseye âşık edecek davranışları yaptırtabilmek pek mümkün değildir.
Bu iddialarda bulunanlar, ilgili şahısla doğrudan irtibatta bulunup onlara
söz vs. yollarla telkinde bulunmuyorlar. Yazdıkları birtakım muskalarla ya da
yaptırdıkları birtakım hurâfe mahsûlü, Bâbil, Âsur, Süryânî kalıntısı büyülerle
hedef şahsı etki altına alabildiklerini ileri sürüyorlar. Bu iddialarını desteklemek
için de cinleri kullandıklarını, onların kendi emirleri altında bulunduğunu
iddia ediyorlar. Cinlerin İnsanların emrine girmeleri mümkün olmadığına
göre, geriye bu iddiada bulunan sihirbaz ve büyücülerin cinler ve şeytanlarla
dost olmaları kalıyor. Bu durumda, bu tür kimselerin cin ve şeytanlarla irtibat
kurduklarını kabul etsek bile, başka İnsanları hasta ettirip hatta öldürebileceklerini,
onları tesir altına alıp istedikleri her şeyi yaptırabileceklerini kabul
etmek de mümkün değildir. Çünkü hayat veren ve öldüren yegâne güç Allah’tır.
Bunlar O’na mahsus fiillerdir. 2109
Ayrıca insanın koruyucu melekleri (hafaza melekleri) olduğunu da hatırdan
çıkarmamak gerekir. Cin ya da şeytanların bu konuda bir gücü ve
fonksiyonu yoktur. Kur’ân-ı Kerim’in çeşitli yerlerinde Yüce Allah, “Kullarımın
üzerinde senin bir nüfûzun olamaz. Ancak sana uyan sapıklar bunun
dışındadır”2110 buyurarak bu hususa işaret etmiştir. O zaman kâfir cin ya
da şeytanların İnsanlar üzerindeki etkisi, gücü, sadece onları doğru yoldan
saptırıp azdırmak, haram ve yanlış yollara sevkederek, Allah’ın kendilerine
buğzetmesini temin etmek için kalplerine vesvese vermek, kötü telkinlerde
bulunmaktır. Bu açıdan cin şeytanları ile, insan şeytanları aynı görevi yapmakta,
her iki grup da telkin yoluyla İnsanları etkilemeye, tesir altına alıp
kandırmaya çalışmaktadırlar. Şeytanların insanlara vesvese verdiği, onların
insanın gönlüne getirdiği bu vesveselerin, gizli fısıltıların şerrinden, kandırmasından
Allah’a sığınmak gerektiği Kur’an’da haber verilmektedir.2111 Nâs
2108 Tahir Örs Özakkaş, Gerçeğin Dirilişine Kapı Hipnoz, s. 158/159
2109 Bkz. 2/Bakara, 258; 15/Hıcr, 23
2110 15/Hıcr, 42; benzer ifade için bkz. 14/İbrâhim, 22; 16/Nahl, 99; 17/İsrâ, 65
2111 6/En’âm, 112, 121; 41/Fussılet, 36
≈ 649 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
sûresinde ise bu konuda şöyle buyrulmaktadır: “De ki: ‘İnsanlardan ve
cinlerden ve İnsanların gönüllerine vesvese veren o sinsi vesvesecinin
şerrinden, İnsanların İlâhı, İnsanların Hükümrânı ve İnsanların Rabbi olan
Allah’a sığınırım.” 2112
Yine Kur’an, şeytanın kıyâmet günü Allah’ın huzûrunda şöyle diyeceğini
haber vermektedir: “İş olup bitince şeytan, ‘doğrusu Allah size gerçek
vaad etti. Ben de vaad ettim, ama sonra caydım. Esasen sizi zorlayacak
bir nüfûzum da yoktu; sadece çağırdım, siz de geldiniz. O halde beni
değil; kendinizi kınayın. Artık ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız.
Beni Allah’a şirk/ortak koşmanızı daha önce kabul etmemiştim.
Doğrusu zâlimlere can yakıcı bir azap vardır’ der.” 2113
Yine bu konuda: “Doğrusu şeytanın iman edenler ve yalnız Rablerine
güvenenler üzerinde bir nüfûzu yoktur. Onun nüfûzu sadece, kendisini
dost edinenler ve Allah’a şirk/ortak koşanlar üzerindedir. (O, sadece onları
kandırabilir).”2114 buyurulmuştur. Bu âyetten cin ya da şeytanların telkin
ve vesveselerine şirk koşanlarla şeytanı dost edinen günahkâr kimselerin
kapılabileceğini anlıyoruz. İster büyücü, ister sihirbaz tarafından gönderilsin,
ister cin ya da şeytan kendisi gitsin, kulağına fısıldayarak, gönlüne vesvese
vererek etki altına aldığı kimse, demek ki şeytanın dostudur. Ona dost olanın
da şu veya bu zorlamayla değil; yukarıdaki âyette2115 kendisinin de itiraf ettiği
gibi özgür arzu ve irâdesiyle bunu yaptığı, şeytanın telkinine kapıldığı açıktır.
Bu durumda da uğranılan zarardan sorumlu ve suçlu yine büyücü vs.
değil; cüz’î irâdesini o yönde kullanan insandır. Sihirbazın sorumluluğu ayrı
bir konudur. O zaman ister nüsha (muska) yazarak, ister çeşitli yollarla sihir
yaparak, isterse düğümlere üfleyerek faâliyette bulunsun, büyücü ya da sihirbazların
şerrinden Allah’a sığınmak gerekir. Cin ya da insan şeytanlarının
şerri de, insanlara vesvese vermesi, kulaklarına fena şeyleri fısıldaması, onlara
yanlış ve zararlı hususları telkin ederek dünya ve âhirette hüsrâna uğratmasıdır.
Nitekim Ebu’l-Yüsr el-Pezdevî, ehl-i sünnet âlimlerinin çoğunun,
cinlerin vesvese vermek sûretiyle insanlara etkili olabileceklerini söylediklerini
kaydetmektedir. 2116
2112 114/Nâs, 1-6
2113 14/İbrâhim, 22
2114 16/Nahl, 99-100
2115 14/İbrâhim, 22
2116 Pezdevî, Usûlü’d-Dîn, s. 226; Krş. Kılavuz, TDV. İslâm Ansiklopedisi, Cin
Maddesi, 8/9
≈ 650 ≈
Ahmed Kalka n
İnsan şeytanlarının telkin vs. yollarla, medyayı kullanarak, ya da ferdî hareket
ederek, kişide, âilede, toplumda nasıl tahribat yapabildiklerini yukarıda
açıklamaya çalıştık. Eski sihirbazların daha dar imkânlarla hakkı bâtıl, bâtılı
hak göstererek küfrü yaymaya, hâkim kılmaya çalıştıkları gibi, günümüzde
de daha geniş çapta İnsanları telkin altına alıp gözlerini boyayarak, beyinlerini
yıkayarak, hakkı bâtıl, bâtılı hak gösterip şerri, fitne ve fesâdı hâkim
kılmaya çalışan modern büyücü ve sihirbazlar vardır. Bunların zarar ve etkisinden
korunmak için Allah’ın yardımını dilemek, O’na sığınmaktan başka
çare yoktur. O zaman, eski sihirbazların da, yeni büyücülerin de, şeytanların
da başvurdukları yol “telkin”dir ve hedefleri de İnsanları şirk ve küfre düşürmektir.
Onların dünyada mutsuzluğa, âhirette azâba uğratmak, devamlı
ruh sıkıntıları, stres ve bunalımlar içinde yaşatarak, sonuçta hastalandırıp
delirtmek, inkâra, intihara kadar götürmektir. Küfre ve şirke, inançsızlığa,
ahlâksızlığa sevketmektir.
Buraya kadar saydığımız şu hususların şerrinden Yüce Yaratıcı’ya sığınılmasını
gerektirecek büyük felâketler olduğu açıktır. İnsanoğlu bu felâketlere,
bu acı sonuçlara kendisini insan ya da cin şeytanlarının telkinlerine teslim
etmesi, irâdesini bu yönde kullanması sebebiyle uğramaktadır. O halde kişi,
suçu büyücü ve sihirbazda, şeytan ya da cinde değil; kendisinde aramalıdır.
Tarih boyunca Cenâb-ı Hakk’ın bu konudaki Sünnetinin, sihrin iptal edilmesi
(tesirsiz bırakılması), büyücülerin perişan ve mağlûp edilmesi şeklinde tecellî
ettiğini hatırdan çıkarmamak gerekir.2117 Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de bu konuda,
“büyücü nereden gelirse gelsin, başarı kazanamaz.”2118; “Sihirbazlar
gelince Mûsâ onlara, ‘atacağınızı atın’ dedi. Attıklarında Mûsâ ‘Yaptığınız
sihirdir, fakat Allah onu boşa çıkaracaktır. Allah fesatçıların/bozguncuların
işini elbette düzeltmez. Suçlular/günahkârlar istemese de Allah sözleriyle
hakkı gerçekleştirecektir’ dedi.”2119 buyurulmaktadır.
Burada konuyla ilgili olarak Hz. Peygamber’den nakledilen bir hadisi kaydetmenin
yerinde olacağını düşünmekteyiz: Hz. Peygamber, devamlı içki
içen ayyaş kimselerin, sihre inanan ve doğru olduğunu tasdik edenlerin,
sıla-i rahmi kesenlerin, kâhinlerin, yaptığı iyilikleri başa kakan kimselerin cennete
giremeyeceğini söylemiştir.2120 Bir diğer hadislerinde ise Rasûlullah, sihir
yapan kimsenin Allah’a şirk/ortak koşmuş olacağını bildirmiştir. 2121
2117 F. Râzi, T. Kebir, 3/273
2118 20/Tâhâ, 69
2119 10/Yûnus, 80-81
2120 Ahmed bin Hanbel, 3/14, 83; 4/399
2121 Nesâî, Tahrîm 19, hadis no: 4076; A.Osman Ateş, a.g.e. s. 230-250
≈ 651 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
Günümüzde halk, sihirbazların yaptıkları çoğu şeyin duyu organlarının
yanıltılmasına dayandığını, kendisini seyreden ya da kendilerine program
yaptıranların verdikleri para olmadan sihirbazların, büyücülerin karınlarını
bile doyurmaktan âciz olduklarını bilmektedirler. Geçmişte sihir ya da büyü
olarak takdim edilen pek çok olay, artık müsbet bilimlerin ilgi alanına girmiş,
sebebi, mâhiyeti, sonucu açıklanabilir konuma gelmiştir. Yukarıda saydığımız
sihir çeşitlerinin ikinci grubu olan güçlü ruh sahiplerinin büyüsüyle ilgili
olarak müfessirlerin kaydettiği bazı hususlar vardır ki günümüzde bunları
kabul etmek, pek mümkün görünmemektedir. Meselâ bu gruba giren güçlü
ruh sahibi kimsenin, kendi bedeninin dışında etki edebilecek kadar irâdesinin
güçlendiği, eşyada, hayvanlarda, İnsanlarda kendi vücuduymuş gibi
tasarruf yapabildiği, dilediği zaman başkalarının bünye ve şeklini değiştirebildiği,
İnsanı öldürecek, diriltecek ya da sözgelimi eşek haline getirebilecek
hüner elde edebildiği, havada uçup suda yürüyebildiği ileri sürülmektedir.
Artık çağımızda, bir eşyaya ya da insana dokunmadan, ya da belli fizikî
kanunlara göre çalışan araçların yardımı olmadan uzaktan etki etmenin
mümkün olduğunu ileri sürmek çok güçtür. Bu husus, son derece tartışmaya
müsâit bir konudur. Biyoenerji olayında olduğu gibi, makul bilimsel bir
açıklaması mevcut olmalıdır. Bir eşyayı dokunarak kaldırabilir, yerini değiştirebilir,
ya da imha edebilirsiniz. İnsan da buna dâhildir. Ancak, günümüzde
onlara uzaktan tesir etmenin, zarar vermenin, ya da imha etmenin yolları
bellidir. Ya top-tüfek vs. atarsınız, ya uçakla, füzeyle bombalarsınız, ya da lazer
vs. gibi ışınlarla çalışan silâhlar geliştirerek elinizi dokunmadan hedefiniz
olan varlığı imha edersiniz. Veya o eşya ya da canlı ışınlarla bombardımana
tâbi tutarsınız. Onu hasta eder veya ölümüne sebep olursunuz. Uzaktan kumandalı
bombalarla, evinde oturan birini, uçakta veya arabasında yolculuk
yapanları havaya uçurabilirsiniz. Geçmişte sihir olarak nitelendirilebilecek bu
olayların hemen hepsinin bilimsel bir açıklaması mevcuttur. Eğer İnsanları
uzaktan büyü ve sihir yoluyla öldürmek mümkün olsaydı, dünyanın dört bir
yanına dağıtılmış, sürülmüş, katliama, soykırıma uğratılmış yahûdiler, sihir işlerini
en iyi bilen bir millet olarak bunu düşmanlarına tatbik eder, onların baskı
ve zulümlerinden kurtulurlardı. Hâlbuki tarih bize bunun aksini söylüyor.
Bu açıdan sihir yoluyla insanlara zarar vermek, onları öldürmek hususundaki
iddialar, düşmanlarından savaş vs. yollarla doğrudan intikam alamayan,
onların karşısına çıkamayan, ezilmiş, mağlup olmuş zavallı kişi ve
toplumların, hasımlarının kalbine korku salmak, onların zararlarından emin
≈ 652 ≈
Ahmed Kalka n
olmak maksadıyla çaresizlik içinde başvurdukları, sığınıp teselli aradıkları bir
husus olmalıdır. Yukarıda da belirtildiği gibi, sihir ve büyünün İsrâiloğulları,
Süryânîler gibi güçsüz toplumlarda, ilkel kabilelerde yayılması, Mısır’da,
İran’da Bâbil’de tevhid devirlerinde yasaklandığı için el altından gizli gizli devam
etmesi, bu görüşümüzü destekleyen hususlardandır.
İnsana hayat vermek, ya da onu öldürmek, ancak Cenâb-ı Hakk’ın irâdesiyledir.
Bu iş, Allah’ın elindedir ve O’nun emriyle meydana gelmektedir.
İnsanların ya da başka nesnelerin bu hususta, sebep olmaktan öteye bir
fonksiyonu yoktur. Bu konularda insan diler, Allah da onun sonucunu yaratır.
Bu sebeple, öldürmek maksadıyla bir İnsana ateş eden kimse de, Allah
dilemedikçe karşısındakini öldüremez. Kurşun seker, isabet etmez, öldürücü
şekilde yaralayamaz vs. sebeplerden dolayı kişi bu arzusuna erişemez.
Öldürme ve diriltmenin Allah’a ait olduğuna dair birçok âyet vardır. Meselâ:
“Doğrusu, dirilten ve öldüren Biziz. Hepsinin gerisinde de Biz kalırız.” 2122
Kısacası herhangi bir zahmet, tehlike ya da gayret ve çalışmaya girmeden
oturduğu yerden büyü yaparak bir kimsenin hasımlarını bertaraf etmesi,
imha etmesi sözkonusu değildir. Bu, “sünnetullah”a, Allah’ın kâinata koyduğu
değişmez tabiî kanunlara ve irâdesine aykırıdır. İnsanlar açısından bu, mümkün
de değildir. Eğer böyle bir şey mümkün ve câiz olsaydı, Hz. Peygamber,
düşmanlarıyla savaşa çıkmaz, ordular tertip etmez, müslümanlar kendilerini
tehlikeye atmaz, şehid vermezlerdi. Hasımlarını daha kolay ve zahmetsiz,
tehlikesiz olan bu yolla ortadan kaldırmaya çalışırlardı. Yahûdiler, hıristiyanlar,
müşrikler, münâfıklar, İslâm düşmanları da bu yolla Hz. Peygamber’i,
sonraları müslümanların liderlerini, komutanlarını ortadan kaldırmaya muvaffak
olurlardı. Hâlbuki böyle bir şey sözkonusu olmamıştır. Hz. Peygamber,
düşmanlarının karşısına silâhıyla, ordusuyla çıktığı gibi, düşmanları da O’nun
karşısına silâhlarıyla, askerleriyle çıkmışlar ve çarpışmışlardır.
Sihirbazların, eşyaların şeklini değiştirebildikleri, bir İnsanı eşek yapabildikleri
iddiası da artık günümüzde komik kabul edilen bir husustur. Bunun
mümkün olamayacağını herkes bilir. Bir canlının anatomisini değiştirmek, onu
başka kılıklara sokmak, onun hayatına son vermek demektir. Bu, Kur’an’da
“mesh” diye bahsedilen olaydır ki, bunun gerçekleşebilmesi, ancak Cenâb-ı
Hakk’ın kudreti dâhilindedir. Allah’tan başka varlıkların, kendileri de âciz birer
varlık olan sihirbazların bunu yapabilmesi mümkün değildir.
2122 15/Hıcr, 23
≈ 653 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
Günümüzde, artık havada uçmanın, denizde yürümenin de orijinal bir tarafı,
sihir diye nitelendirilebilecek bir yönü kalmamıştır. Sıradan İnsanlar bile,
biraz pilotluk eğitiminden sonra uçabilmekte, kanat, ya da paraşüt takarak
tehlikesizce aşağılara süzülmekte, ayağına deniz paleti takan herkes bir
motorun arkasından iple tutunarak denizin üstünde süratle kayabilmektedir.
Bunların, tabiatta mevcut olan birtakım denge kanunlarına bağlı olduğunu
da herkes idrâk etmektedir. 2123
HZ. PEYGAMBER’E BÜYÜ YAPILDI MI?
Başta Buhârî ve Müslim olmak üzere, hadis kitaplarında Peygamberimiz’e
(s.a.s.) büyü yapıldığına dair rivâyetler vardır. Önce bu rivâyetleri görelim:
Hz. Âişe şöyle demiştir: “Benî Zureyk yahûdilerinden Lebîd bin el-A’sam
adlı bir kimse, Hz. Peygamber’e büyü yaptı. O kadar ki, Rasûlullah bir şeyi
yapmadığı halde kendisine onu yaptığı hayali gelirdi. Nihâyet günün yahut
gecenin birinde Rasûlullah (s.a.s.) duâ etti, sonra tekrar duâ etti, sonra tekrar
duâ etti; sonra bana şöyle dedi: “Yâ Âişe, kendisinden fetvâ istediğim
şey hakkında Allah’ın bana fetvâ verdiğini bildin mi? Bana iki kişi geldi, birisi
başucumda, diğeri de ayakucumda oturdu. Daha sonra başucumda
oturan ayakucumda oturana yahut ayakucumdaki başucumdakine: ‘bu
zâtın rahatsızlığı nedir?’ diye sordu. O da: ‘Büyülenmiştir’ diye cevap verdi.
Öteki. ‘Ona kim sihir yapmıştır?’ diye sordu. Diğeri de: ‘Lebîd bin el-
A’sam’ cevabını verdi. Sonra: ‘Büyü hangi şeye yapılmıştır?’ dedi. Öteki:
‘Bir tarakla, saç döküntüsüne ve bir de erkek hurma tomurcuğunun içine’
dedi. Diğeri: ‘O büyü nerededir?’ diye sordu. Öteki: ‘Zû Ervân kuyusunda’
diye cevap verdi.” Hz.Âişe dedi ki: ‘Daha sonra Rasûlullah ashâbından
bazı kimselerle beraber oraya gitti. Sonra bana: “Yâ Âişe! Vallahi o kuyunun
suyu kına ıslatılmış gibi kırmızımtırak, etrafındaki hurması da şeytanların
başları gibiydi” dedi. Bunun üzerine ben: ‘Yâ Rasûlullah, sen o sihri çıkarıp
yakmadın mı?’ diye sordum. Rasûlullah: “Hayır, Bana Allah âfiyet verdi. İnsanlara
bir kötülük getirmekten çekindim. Emrettim de o kuyu kapatıldı”
buyurdu.” 2124
2123 A. Osman Ateş, Kur’an ve Hadislere Göre Cinler-Büyü, s. 224-229
2124 Müslim, Selâm 43; Karşılaştırın: Buhârî, Bed’ü’l-Halk 11, Tıb 47; İbn Mâce, Tıb 45, hadis no:
3545; Ahmed bin Hanbel, Müsned VI/57
≈ 654 ≈
Ahmed Kalka n
Bu konuda Hz. Âişe’den gelen rivâyetlerin birçoğunda sihir yapan kimsenin
yahûdi Lebîd bin el-A’sam olduğuna dair bir bilgi yoktur. Bu hadislerde
sadece Hz. Peygamber’e büyü yapıldığından bahsedilmemektedir.2125 Bu
rivâyetlerin tamamına göre, Lebîd bin el-A’sam ya da bir başkası tarafından
yapılan bu sihir Hz. Peygamber’e tesir etmiştir. Hadis rivâyetindeki “Sihirlenmesi
dolayısıyla, Hz. Peygamber’e, bir şeyi yapmadığı halde onu yaptığı
hayali gelirdi” ifadesiyle işaret edilen hususa diğer bazı rivâyetlerde açıklık
getirilmiştir. Bunlara göre, Rasûlullah’a yapmadığı halde yapıyormuş hayali
gelen hususun, hanımlarıyla cinsel ilişkide bulunmasıyla ilgili olduğu anlaşılmaktadır.
Nitekim Buhârî ve Ahmed bin Hanbel’in kaydettiklerine göre Hz.
Âişe: “Rasûlullah’a sihir yapılmıştı. Bu durumda, kendisi hanımlarına cinsî
münasebet için yaklaşmadığı haldeyken, onlara yaklaşır durumda olduğunu
zannederdi” demiştir. Râvi Süfyan bin Uyeyne de, “İşte bu, büyüden meydana
gelebilecek rahatsızlığın en şiddetlisidir” demektedir.2126 Diğer bir rivâyete
göre ise Hz. Peygamber’in bu rahatsızlığı yaklaşık altı ay kadar sürmüştür.
2127
Hz. Peygamber’e sihir yapıldığından bahseden diğer bir rivâyet, Zeyd bin
Erkam’dan (r.a.) nakledilmiştir. Ahmed bin Hanbel tarafından kaydedilen bu
rivâyet de şöyledir: Zeyd bin Erkam’dan, “Yahûdilerden bir adam Rasûlullah’a
sihir yaptı. Bunun üzerine Hz. Peygamber birkaç gün rahatsız oldu.
Nihâyet Cebrâil (a.s.) gelerek Rasûlullah’a: ‘Sana yahûdilerden bir adam
büyü yaptı. Bir ipe düğümler atarak filan kuyuya attı, oraya o sihri çıkartıp
getirecek bir adam gönder’ dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber Hz. Ali’yi
gönderdi. Hz. Ali de o ipi çıkararak getirdi ve çözdü. Bundan dolayı Hz. Peygamber
sanki bağlarından çözülmüş gibi rahatladı. Bunu o yahûdiye söylemediği
gibi, ölünceye kadar onun yüzünü de görmedi.”2128 En-Nesâî’nin
Zeyd bin Erkam’dan yaptığı bu konudaki rivâyetinde ise sihri çıkarmak üzere
gönderilen kimsenin Hz. Ali olduğu belirtilmemiştir. 2129
Zeyd bin Erkam’dan yapılan bu rivâyetlerde büyüyü kuyudan çıkarmak
için Hz. Ali’nin veya bir başka sahâbînin gönderildiğinden söz edilirken; bu
konuda Hz. Âişe’den yapılan yukarıda kaydedilen hadislerde ise, Hz. Peygamber’in
yanına ashâbından bazı kimseleri alarak sihrin bulunduğu kuyuya
kendisinin gittiğinden bahsedilmektedir. Bu durum, söz konusu rivâyetlerde
2125 Bkz. Buhârî, Cizye 14; Tıb 49, 50; Edeb 56; Ahmed bin Hanbel, VI/63-64, 96
2126 Buhârî, Tıb 49, Edeb 56; Ahmed bin Hanbel, VI/63
2127 Ahmed bin Hanbel, Müsned VI/63
2128 Ahmed bin Hanbel, Müsned IV/367
2129 Nesâî, Tahrim 20, hadis no: 4077
≈ 655 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
zabt yönünden bazı kusurların mevcut olduğunu hatıra getirmektedir. Yani,
râvîlerin olayı iyi zapt edemedikleri ortaya çıkmaktadır. Zeyd bin Erkam’dan
nakledilen ve Ahmed bin Hanbel ile Nesâî tarafından kaydedilen son hadiste,
düğümler atılarak sihir yapılan ipin kuyudan çıkarılıp getirildiği, “bu
düğümler çözülünce, Hz. Peygamber’in sanki bağlarından kurtulmuşçasına
ferahladığı”ndan söz edilmektedir. Bu ifade, Buhârî’nin de aralarında olduğu
kaynaklardaki başka bir hadis rivâyetinde Fâtiha okuyarak üflenen bir delinin
bağdan çözülür gibi olduğundan, aynı kelimelerle söz edilmektedir.2130 Bu
durumda, bir yahûdinin yaptığı büyünün, Hz. Peygamber’de bir delide gözlenebilecek
bir tesir meydana getirebileceğini, doğrusu insanın gönlü kabul
edemiyor. Peygamberimiz’e büyü yapıldığından bahseden bu rivâyetlerin
sadece Hz. Âişe ve Zeyd bin Erkam’dan (r.a.) gelen âhad haberler olduğu
görülmektedir.
Felak ve Nâs sûrelerinin nüzul sebebi olarak, bazı müfessirler bu konudaki
hadis rivâyetlerini gösterirler. Peygamberimiz’in, kendisine yapıldığı ileri
sürülen büyüden kurtulması için bu iki sûrenin indiği iddia edilir. Bu âlimlere
göre bu sûreler Medine’de nâzil olmalıdır. Çünkü Peygamberimiz’e büyü
yaptığı ileri sürülen Lebîd bin el-A’sam, Medine’li bir yahûdidir ve meydana
geldiği ileri sürülen bu olayın, hicretten çok sonra olduğunu rivâyet sahipleri
belirtir. Ancak, Felak ve Nâs sûreleri Mekkîdir, Fîl sûresinden sonra
Mekke’de nâzil olmuştur. Bu durumda Hz. Peygamber’e sihir yapıldığından
bahseden mezkûr rivâyetlerin bu sûrelerin inmesiyle herhangi bir ilgisi söz
konusu değildir.
Mu’tezile, bu konuyla ilgili rivâyetleri Hz. Peygamber’in ismetine aykırı olduğu
gerekçesiyle tamamen reddetmiştir. Ehl-i sünnet’e mensup bir kısım
âlimler, sihrin hakikatinin olmadığını, büyü adına görülen şeylerin bâtıl birtakım
hayaller olduğunu söylemişlerdir. Bunlar arasında Ebû Ca’fer Esterebâzî
ile hanefî âlimlerden Ebû Bekr er-Râzî de vardır. Zâhirîlerden İbn Hazm’ın da
bu görüşte olduğu kaydedilmektedir. Dolayısıyla bu âlimler de, bu rivâyetlerin
sahih olmadığını kabul etmektedirler.
2130 Buhârî, İcâre 16, Tıb 39; Ebû Dâvud, Büyû’ 37, Tıb 19; Ahmed bin Hanbel, V/211
≈ 656 ≈
Ahmed Kalka n
Peygamberimiz’e Sihir Yapılmadığına, Yapılmışsa Tesir Etmediğine
Dair Deliller:
Müşriklerin Peygamberimiz’e “meshûr = büyülenmiş” dediklerini
ve bu ithamların kesinlikle yanlış olduğunu Kur’an vurgular:“...Zulmedenler
dediler ki: ‘siz olsa olsa, ancak büyülenmiş (meshûr) bir adama
uymaktasınız.’ Bir bakıver; senin için nasıl örnekler verdiler de böylece
saptılar. Artık onlar hiçbir yol da bulamazlar.”2131; “Biz onların seni dinlediklerinde
ne için dinlediklerini, gizli konuşmalarında da o zâlimlerin ‘siz
büyülenmiş (meshûr) bir adamdan başkasına uymuyorsunuz’ dediklerini
çok iyi biliriz.” 2132
Peygamberimiz, bir kâhin olmadığı gibi, mecnûn (cinlenmiş, cinler
tarafından deli edilmiş) de değildir:“ (Ey Muhammed!) Sen öğüt
ver. Rabbinin nimetiyle sen ne bir kâhinsin, ne de cinlenmiş bir deli. Yoksa
onlar ‘Muhammed bir şâirdir; onun, zamanın felâketlerine çarpılmasını
gözetliyoruz’ mu diyorlar?”2133; “(Rasûl’üm), sen -Rabbinin nimeti sâyesinde-
mecnun değilsin.”2134; “(Sizin yakînen tanıdığınız) arkadaşınız (Muhammed)
mecnun değildir.”2135
Kur’an, Peygamberimiz’i İnsanların şerlerinden Allah’ın koruyacağını net
biçimde ifade ediyor. “...Allah seni İnsanlardan korur.” 2136
Sihir ve büyü yapanlar iflâh olmaz, başarılı olamaz: “...Yaptıkları, sadece
bir büyücü hilesidir. Büyücü nereye varsa iflâh olmaz”2137; “Mûsâ, ‘size
hak geldiğinde onun için (hep böyle) mi dersiniz? Bu bir sihir midir? Hâlbuki
sihirbazlar/büyücüler iflâh olmazlar’ dedi.” 2138; “Onlar (iplerini) atınca,
Mûsâ dedi ki: ‘Sizin getirdiğiniz sihirdir. Allah onun bâtıl olduğunu
mutlaka açığa çıkaracaktır. Çünkü Allah fesatçıların/bozguncuların işini
2131 25/Furkan, 8-9
2132 17/İsrâ, 47
2133 52/Tûr, 29-30
2134 68/Kalem, 2
2135 81/Tekvîr, 22
2136 5/Mâide, 67
2137 20/Tâhâ, 69
2138 10/Yûnus, 77
≈ 657 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
düzeltmez.”2139 Hz. Peygamber’e büyü yapılıp bunun tesir ettiğiyle ilgili rivâyetler,
büyücülerin başarılı olamayacağını ifade eden âyetlere ters düşmektedir.
Hz. Mûsâ karşısında başarısızlıkları ortaya serilen büyücülerin Peygamber’e
karşı başarılı olmaları da düşünülemez.
Cinlerin ve büyük cin şeytanın gücü ve egemenliği yoktur: Büyünün
en etkin şekilde ve İnsana zarar verecek tarzda kullanılmasının (kara
büyü), kötü ve kâfir cinlerle yapılan büyü olduğu söylenir. Hâlbuki, kâfir ve
şerli cinlerin lideri İblis’tir, şeytandır. Onun, tüm insanlara ve özellikle mü’minlere
karşı ne yapıp yapamayacağını Kur’an tartışmaya gerek bırakmayacak
kadar net bir şekilde açıklar. “Kur’an okuduğun zaman, (önce) o kovulmuş
şeytandan Allah’a sığın! Gerçek şu ki: İman edip de yalnız Rablerine
tevekkül edenler üzerinde onun bir saltanatı/hâkimiyeti yoktur.”2140Allah,
İblis’in kıyâmet günü, kendisine uyanlara söyleyeceğini haber verdiği ifade
şöyledir: “Zaten benim sizin üzerinizde hiçbir hükmüm ve nüfûzum da
yoktu. Yalnız, ben sizi (bâtıla) çağırdım (size vesvese verdim), siz de bana
hemen icâbet ettiniz.”2141; “Doğrusu o Benim kullarım yok mu, ey şeytan
senin onlar üzerinde hiçbir hâkimiyetin yoktur. (Çünkü onlar için) vekil olarak
Rabbin yeter.”2142 “Benim hâlis kullarıma karşı senin bir gücün yoktur.
(Senin gücün) ancak sana uyan azgınlara (yeter).”2143; “Şeytanların kime
ineceğini size haber vereyim mi? Onlar, günaha, iftiraya düşkün olan herkesin
üstüne inerler. Bunlar (şeytanlara) kulak verirler ve onların çoğu yalancıdır.”
2144
Seyyid Kutub, bu konuda şöyle der: “Peygamberimiz (s.a.s.) hakkında
-sahih, fakat mutevâtir olmayan- bazı hadisler rivâyet edilmiştir... Evet, bu
türlü rivâyetler var. Fakat bu zayıf rivâyetler peygamberliğin fiil ve tebliğlerindeki
“ismet” sıfatına muhâlif düşmektedir. Peygamber (s.a.s.)’in her sözü ve
her hareketi birer sünnettir ve şeriattır. Bu itikat esasıyla o hadislerin bağdaştırılması
mümkün değildir. Müşrikler Peygamberimiz’e büyülenmiş, sihir
yapılmış bir kimse gözüyle bakınca Allah Teâlâ derhal âyet inzal buyurarak
onda sihir ve büyü gibi şeylerin bulunmadığını haber verdi. Mezkûr hadisler
Kur’an’daki bu habere de muhâlif düşmektedir. Onun için bu rivâyetler uzak
görülmektedir. İnanç ve akîde ile ilgili meselelerde bu türlü “âhad” hadisler-
2139 10/Yûnus, 81
2140 16/Nahl, 98-99
2141 14/İbrâhim, 22
2142 17/İsrâ, 65
2143 15/Hıcr, 42
2144 26/Şuarâ, 221-223 Yine bkz. 16/Nahl, 100.
≈ 658 ≈
Ahmed Kalka n
le hükmolunamaz. Akaidde yegâne kaynak Kur’an’dır. Hadis kaynaklarına
gelince; inanç mevzûunda sadece “mütevâtir” olan hadislerle amel edebiliriz.
Mezkûr hadisler ise mütevâtir değildir. Bütün bunların dışında şunu da
belirtelim ki, Felak ve Nâs sûrelerinin Medine’de nâzil olduğuna işaret eden
zayıf rivâyetlerin yanında, Mekke’de nâzil olduğuna dair çok daha kuvvetli
rivâyetler vardır; tercih edilen rivâyetler de bunlardır.” 2145
Mevdûdi de, Felak ve Nâs sûrelerinin Peygamberimiz’e yapıldığı iddia
edilen sihirle ilgisinin olmadığı kanaatini taşır. Bu konuda şunları söyler: “Muavvizeteyn
(Felak ve Nâs) sûrelerinin Mekkî olduğu çok kuvvetle muhtemeldir.
Hasan Basrî, İkrime, Atâ, Câbir bin Zeyd ve İbn Abbas’dan bir kavle
göre Mekke’de nâzil oldu. Bu sûrelerin sadece sihir hakkında nâzil olduğunu
düşünmeye; Felak sûresinde sadece bir tek âyetin “Ve düğümlere üfleyip
büyü yapan üfürükçüleri şerrinden”2146 âyetinin sihirle ilgili olması, diğer
âyetlerin ise sihirle ilgili olmaması engeldir. Ayrıca Nâs sûresinin bütününün
de sihirle ilgisi yoktur. Dolayısıyla Mekkî olduğunu söyleyenlerin sözü daha
kuvvetlidir.” 2147
Elmalılı Hamdi Yazır ise, Hz. Peygamber’e sihir yapılmasıyla ilgili rivâyetler
hakkında şunları söyler: “Bu rivâyetlerin hepsinin sıhhati kabul edildiği takdirde
bile Rasûlullah’a velev bir an için olsun bir sihir yapılmış olduğuna mutlaka
itikadın vücûbunu ifade edecek kuvveti hâiz değildir. Zira esas itibarıyla
haber-i âhad hudûdunu geçmiş değillerdir. Haber-i âhadın sıhhati ise itikadın
cevâzını ifade etse bile vücûbunu ifade eylemez. Hâlbuki bunda itikadın vücûbu
şöyle dursun, Kur’an’ın nassına muhâlif olduğundan dolayı câiz bile
olamayacağına kaail olanlar vardır. Nitekim İmam Mâturidî’den nakledildiğine
göre Ebû Bekir Esam, “burada, rivâyet edilmiş olan sihir hadisi metrûktür,
çünkü bu, kâfirlerin Aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm’a meshûr demelerinin doğru
olmasını gerektirecektir. Bu ise, Kur’ân-ı Azîmü’ş-Şân’ın nassına muhâliftir”
demiştir. 2148
Müfessir M. İzzet Derveze de, “Şeyhayn’ın Hz. Âişe’den naklettikleri bu
hadis rivâyeti karşısında hayret ediyoruz”2149 demektedir.
Hamdi Yazır, bu konuda, “Peygamber’e ‘sihirbaz’ ve nübüvveti yönünden
2145 Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur’an, Hikmet Y. c. 16, s. 445-446
2146 113/Felak, 4
2147 Mevdûdî, Tefhîmu’l Kur’an, c. 7, s. 312
2148 Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, Eser Y. c. 9, s. 6356
2149 İzzet Derveze, et-Tefsîru’l-Hadîs c. 1, s. 199-200
≈ 659 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
‘sihirlenmiş’ diyenin küfründe şüphe yoktur. Burada üç mesele vardın: Birincisi
sihrin vukuu, ikincisi Peygamber’in bu sihirden etkilenmesinin vukuu,
üçüncüsü bu sûrelerin (Felak ve Nâs) nüzûl sebebi olup olmaması... Peygamber’e
bir sihir yapıldığına ve O’nun hasbelbeşeriyye ondan biraz müteessir
ve müteellim (etkilenmiş ve acı duyup rahatsızlanmış) olduğuna itikad
etmek câiz olabilirse de, vâcip değildir”2150 demektedir.
Bu konudaki hadis rivâyetleri doğru olsa; büyücülerin, bütün peygamberlere,
sâlihlere zarar vermeye, kendilerine büyük mülk sağlamaya güç yetirebilmeleri
gerekir. Allah, Peygamber’e “büyülenmiş” diyenleri reddetmektedir.
Bu rivâyet doğru olsa, müşriklerin Hz. Peygamber hakkındaki bu sözlerinin
doğru olması gerekir ve kendisi bu kusurla illetli olur. Bu ise Peygamberlik
makamı için câiz değildir. Peygamber’e büyü yapıldığı kabul edilirse, Peygamberin
getirdiği tüm şeriatten şüpheye düşülebilir. Muhâlifleri, cin ve büyü
aracılığıyla Rasûlullah’a istediklerini söyletip yaptırabilir. Rasûlullah’ın getirdiklerinin
ne kadarının Allah’a ait olduğu, ne kadarının sihir etkisiyle söyletene
ait olduğu bilinemez.
Felak sûresinin âyetleri, bir tek âyet hâriç, büyücülerle ilgili değildir. Bu
sûredeki âyetler, karanlıktan, hasetçilerden, her türlü yaratıkların şerrinden
Allah’a sığınmayı emretmektedir. Bundan sonra gelen Nâs sûresinde de insanlara
kötülük aşılayan, onları kötü yollara sürmeğe çalışan insan ve cin
vesvecilerinden Allah’a sığınmak emredilmektedir. Bütün rivâyetler, Felak ile
Nâs sûrelerinin beraber indiğini söylemektedir. Cin ve insan vesvesecilerinden
Allah’a sığınmayı emreden Nâs sûresinin bu rivâyetlerde anlatılan büyü
olayıyla bir ilgisi yoktur.
Bu, özellikle Mekke’de müslümanları kandırıp İslâm’dan döndürmeğe çalışan
Mekke müşriklerinin telkinlerine, fiskoslarına işarettir. Orada bir avuç
müslüman, bir yandan her biri birer şeytan gibi kendilerini dinlerinden döndürmek
için kandırmağa çalışan müşrik İnsanların, bir yandan da görünmez
cin şeytanlarının kötü vesvese ve telkinleriyle karşı karşıya idiler. Onun için
Nâs sûresinde müslümanlara cin ve insan şeytanlarının vesveselerinden Allah’a
sığınmaları emredilmektedir. Bu, Mekke şartlarında bir yandan müşrik
telkinleri, bir yandan da görünmez şeytan vesveselerinin tesiri altında kalan
bazı müslümanların durumlarını yansıtmaktadır. “Böylece Biz, her peygambere
insan ve cin şeytanlarını düşman yaptık. Bunlar aldatmak için birbir-
2150 Elmalılı Hamdi Yazır, a.g.e. 9/6358
≈ 660 ≈
Ahmed Kalka n
lerine yaldızlı sözler fısıldarlar...”2151 âyeti, insan ve cin şeytanlarının, insanlara
kötü düşünceler aşıladıklarını bildirmekte, “Ne zaman şeytandan bir kötü
düşünce seni dürtüklerse Allah’a sığın.”2152 âyeti de bu gibi telkinlerden Allah’a
sığınmayı emretmektedir. Bu âyetlerin hepsi Mekke şartlarında inmiştir.
Ayrıca bu konudaki hadis rivâyetleri çelişkilerle doludur. Çünkü, birinde
büyü yapan Lebîd’in yahûdi, ötekinde yahûdilerin antlısı (onlarla antlaşmalı)
bir münâfık olduğu; bir başkasında ise Peygamber’e hizmet eden bir yahûdi
çocuğunun, Peygamber’in tarağındaki kılları ve tarağının dişlerini alıp yahûdilere
verdiği, yahûdilerin de bunları Lebîd’e verdiği anlatılır.
Hz. Peygamber’e hangi yahûdi çocuğu, ne zaman hizmet etmiştir? Gâyet
ihtiyatlı hareket eden, kendisine gelen İbrânîce mektupları dahi, güvenmediğinden
dolayı yahûdilere okutmamak için Zeyd bin Sâbit’e İbrânîceyi
öğrenmesini emreden Peygamber (s.a.s.) bir yahûdi çocuğunu nasıl harîm-i
ismetine alır? Ona hizmet edecek pek çok müslüman evlâdı varken -ki bunlardan
biri de Enes bin Mâlik’tir- yahûdi çocuğunun hizmetine ne gerek vardır?
Tarihte Peygamber’e hizmet eden bir yahûdi çocuğu bilinmediği, siyerle
ilgili hiçbir kitapta bundan bahsedilmediği gibi, Peygamber’in altı ay hasta
yattığı, hâşâ ne yaptığını bilmez bir şaşkınlık içine düştüğü de bilinmemektedir.
Bu rivâyetlerin, büyünün etkisini desteklemek ve İnsanları bundan korkutmak
amacıyla ortaya atıldığında şüphe yoktur. Verilmek istenen temel
düşünce şudur: Büyü Peygamber’e bile tesir etmiştir; onun için büyücülerden
çekinmek lâzımdır.
Allah, Peygamberini İnsanların zarar ve şerlerinden koruyacağını vaad
etmiştir.2153 Peygamber (s.a.s.), e ğer yapılan b üyünün etkisinde k alıp, yapmadığını
yaptı, yaptığını yapmadı zannedecek kadar bir aklî denge bozukluğuna
uğrarsa, ne onun mâsumluğu, ne de vahiylerin korunma garantisi
kalır. Peygamber (s.a.s.) elbette böyle kusurlardan uzaktır, münezzehtir.
Kur’an, Peygamber’e büyülenmiş diyenleri “zâlimler” diye nitelendirmektedir.
“O zâlimlerin, ‘siz büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz!’ dediklerini
biliyoruz...”2154“O zâlimler: ‘Siz, sadece büyülü bir adama uyuyorsunuz’
2151 6/En’âm, 112
2152 7/A’râf, 200
2153 5/Mâide, 67
2154 17/İsrâ., 47
≈ 661 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
dediler...”2155 Peygamber’e meshûr, yani büyülü, büyüye uğramış diyen
kimseler zâlim olduklarına göre, Peygamber’e büyü yapıldığı hakkındaki bu
rivâyetlerin hepsi zâlimlerin anlatımıdır. Bunu çıkarıp uydurdukları senet zinciriyle
Peygamber’in (s.a.s.) seçkin bir sahâbesine dayandıranlar, müslüman
görünseler de, gerçekte Peygamber düşmanı yalancılardır. Bir müslüman,
Kur’an’a tamamen ters olan, Peygamber’in mâsumluğunu/korunmuşluğunu
dinamitleyen bu yalanlara nasıl inanır?
Sihrin etkisini kabul eden bilginlerin anlatımına göre esas büyü, cinlerin
etkisiyle olur. Büyücü, yaptığı tılsımlarla kötü cinleri etkisi altına alıp büyülemek
istediği kişiye kötülük yaptırır, aklını çeldirir, sağlığını bozar ve benzeri
kötü işler yapar. Yani, büyünün tesirini kabul edenlere göre, büyünün kötü
etkisini yapan, cinlerdir. Büyülü kişi, cinlerin etkisi altına girer. İsrâ sûresinin
47, Furkan sûresinin 8-9. âyetleri Peygamber’in büyülü olmadığını, ona büyü
yapılmadığını, onun bu tür iftiralardan uzak olduğunu belirttiği gibi; Peygamber’in
asla cinli olmadığını, cinnin etkisi altına girmediğini bildiren birçok âyet
de2156 bu büyü yalanını reddetmektedir. 2157
Kadı Iyâd ve benzeri bazı İslâm âlimleri, Peygamberimiz’e yapılan büyünün
Peygamber’in aklına, kalbine, itikadına değil de bedenine, dış uzuvlarına
tesir ettiğine dair iddialar sunar ve bunların Peygamber’in diğer fizikî hastalıklardan
sâlim olmaması gibi, mâsumluğuna ve peygamberlik makamına
zarar vermediğini söyler. Bu görüş, tutarlı değildir. Çünkü hadis rivâyetlerindeki
büyünün etkisiyle ilgili en hafif ifade olarak, “kadınlarına varmadığı halde
vardığını, yapmadığı şeyi yaptığını sandığı ve bu halin altı ay böyle sürdüğü”
anlatılıyor. Bu, altı ay Peygamber’in hayal gördüğü anlamına gelir. Bu, bir
beden hastalığı değil; hâşâ O’nun akıl gücünün zayıflaması, işlevini yapamaması
demektir. Bu esnâda O’nun, -hâşâ-gelen vahiyleri zaptedememesi,
başka şeylerle karıştırma ihtimali gündeme gelebilir. Hadis rivâyetlerinde yer
alan “Sihirlenmesi dolayısıyla, Hz. Peygamber’e, bir şeyi yapmadığı halde
onu yaptığı hayali gelirdi” gibi “hayal görme” lafızlarından anlaşılan bu olayın
akıl ve zihinle ilgili bir husus olduğunu tespit edebilmek için derin bir psikoloji
bilgisine ihtiyaç olmadığı ortadadır. Bugün, bir insanın hayal görme olayını
kaslarıyla, kollarıyla, bacaklarıyla değil; aklıyla, zihniyle, beyniyle gerçekleştirdiğini
herkes bilir.
2155 25/Furkan, 8
2156 52/Tûr, 29-30; 68/Kalem, 2; 81/Tekvîr, 22
2157 S. Ateş, Gerçek Din Bu, s. 174-177; Yüce Kur’an’ın Çağdaş Tefsiri, c. 11, s.
194-195
≈ 662 ≈
Ahmed Kalkaka n
Tüm rivâyetlerdeki ifadelere göre, bir yahûdi Hz. Peygamber’e sihir yaparak,
halk arasındaki deyimiyle O’nun erkekliğini bağlamış, hanımlarına yaklaşamamasını
temin etmiştir. Büyü yoluyla, Hz. Peygamber üzerinde böyle bir
etki meydana getirilebildiğini kabul etmek mümkün görünmüyor. Bu hususu
doğru kabul etmek, yahûdi, kâfir ya da müşriklerin sihir/büyü yoluyla Hz.
Peygamber üzerinde istedikleri etkiyi meydana getirebildikleri düşüncesine
kapı açar. Büyü yoluyla Hz. Peygamber altı ay boyunca iktidarsızlaştırılabildiği
durumda O’nun mübârek hanımları olan annelerimize kocalık haklarını
yerine getiremiyor, onların cinsel arzu ve ihtiyaçlarını gideremiyordu gibi
iftiralara varacak yanlış düşünce ve ithamlara yol açabilecek tehlikede bir
bühtandır.
Ne Hz. Peygamber’in cinsel gücünün abartılmasına, İnsanüstü boyutlara
çıkartılmasına hizmet eden rivâyetlere, ne de O’nun sihir yoluyla cinsel
yönden iktidarsızlaştırılabileceği fikrine zemin teşkil eden rivâyetlere itibar
edilmelidir. O’nu değerlendirmek için ifrat ve tefritlerden arınıp en doğru ve
dengeli yolu tutmak gerekir. Hz. Peygamber’e büyü yapıldığından bahseden
bu rivâyetleri toptan reddetmek, kanaatimize göre doğru değildir.
Bunlar Hz. Peygamber’in hayatı, mûcizesi, Allah’ın Onu düşmanlarının
şerrinden koruması açısından tarihî bir değere sahiptirler. Bu hadisler bize,
Hz. Peygamber’e, kimliği ne olursa olsun bir düşmanı tarafından
zarar vermek maksadıyla sihir yapıldığını haber veriyor. Bu husus,
tarihî açıdan doğru olabilir, kanaatimizce de doğrudur. Çünkü sihir, çok eski
çağlardan beri var olagelmiş bir uygulamadır. Yahûdilerin bununla fazlaca
meşgul oldukları, düşmanlarından bu yolla intikam almaya çalıştıkları da bir
gerçektir. Bu sebeple Hz. Peygamber’e de zarar vermek kasdıyla Lebîb bin
el-A’sam’a başvurarak sihir yaptırtmış olabilirler. Bu rivâyetler olayın bu yönüne
işaret etmektedir. Bu durum, hadis rivâyetlerinin incelenmesinden de
anlaşılacağı gibi Allah tarafından Cebrâil vâsıtasıyla Hz. Peygamber’e bildirilmiştir.
Rasûlullah üzerinde bu sihrin bir etkisi söz konusu değildir.
Allah (c.c.), bunu Hz. Peygamber’e bildirmek ve o büyüyü atıldığı kuyudan
çıkarttırmak sûretiyle, büyüyü yapan ve bundan medet uman İslâm
düşmanlarını rezil, rüsvay ve mağlûp etmeyi arzu etmiş ve bunu gerçekleştirmiştir.
Hz. Peygamber, Allah tarafından durum kendisine bildirilince, yanına
ashâbından bir grubu almış, ya da bir ekiple Hz. Ali’yi göndermiş ve sihri
yapan Lebîd bin el-A’sam adlı yahûdinin arazisi içinde olduğu kaydedilen
Zû Ervân kuyusundan o büyüyü bulup çıkartmıştır. Bu büyüyü imhâ için,
≈ 663 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
halk arasında yaygın olan inanç doğrultusunda da hareket etmemiş, buna
gerek görmemiştir. Böylece sihirden medet uman, ondan bir silâh olarak
yararlanmak isteyen İslâm düşmanlarına, maksatlarına eremeyeceklerini, bu
tür şeylerin kendisine ve müslümanlara herhangi bir tesir yapamayacağını,
Allah’ın kendilerini koruyacağını göstermiştir. Büyüyü yapan şahsı cezalandırmaya
da (onu kahramanlaştırmamak için) gerek görmemiş, böylece iyice
rezil olmasını, yahûdi ve müşrikler arasında itibardan düşmesini sağlamıştır.
Bu rivâyetler bu yönüyle doğru olabilir. Ancak, bunlarda zabt kusuru olduğu,
bu sihrin etkisi konusundaki farklı ve çelişkili anlatımlardan da anlaşılmaktadır.
Rivâyetin metnini problemli hale sokan ve âlimler arasında münakaşalara
yol açan sihrin, Hz. Peygamber üzerinde nasıl bir tesir meydana
getirdiğine dair ifadeler, kanaatimizce daha sonra râvîlerin yaptığı açıklamalardır.
Nitekim râvîlerden Süfyan’ın, bu konudaki bir açıklaması, bu rivâyetlerden
birinin içinde yer almaktadır. Buna göre Süfyan, “İşte bu, sihirden
olabilecek rahatsızlığın en şiddetlisidir.”2158 demektedir.
Ayrıca İslâm âlimlerinden Ebû Bekr Ahmed bin Ali el-Cessâs da aynı
görüşte olup, rivâyetleri problemli hale sokan bu ilâvelerin aslının olmadığını,
bunların sonradan râviler tarafından hadislerin metnine eklendiğini söylemiştir.
2159 Büyünün Hz. Peygamber’e tesiri konusundaki “Sihirlenmesi dolayısıyla,
Hz. Peygamber’e, bir şeyi yapmadığı halde onu yaptığı hayali gelirdi.
Kendisi hanımlarına yaklaşmadığı halde, onlara yaklaşır durumda olduğunu
zannederdi” tarzındaki bu ifâdelerin râvî Hişam bin Urve’den, ya da babası
Urve’den kaynaklanmış olması çok muhtemeldir. Urve’nin veya Hişam’ın bu
açıklamaları Hz. Âişe’ye mal edilmiş, onun sözlerinin arasına dâhil edilmiş
olabilir. Bu konularda ihtiyatlı davranmakta yarar vardır.
Hz. Peygamber’e sihrin etki ettiğini kabul ettiğimizde karşımıza çıkacak
bir problem de şudur: Sihrin bir kısmının cinlerle irtibat yoluyla, onları kullanarak
yapıldığı ileri sürülmektedir. Bu iddiada bulunanlara göre cin, sihir
yapılan kimseye gelerek onu etkilemekte, çarpmakta, hastalandırmaktadır
ki, bunun isbâtı mümkün değildir. Geriye diğer bir yol kalıyor ki, o da, cin ya
da şeytanların vesvese/telkin yoluyla bir kimseyi etki altına almalarıdır. Her
iki yolla da Hz. Peygamber’e, sihir yapılarak, cinler kullanılarak sihirbazlarca
tesir edilmesi söz konusu olamaz. Rasûlullah’a, cinlerin ya da şeytanların
çarpmasını, ya da telkinde bulunmasını, kendilerinin bundan etkilenmelerini
2158 Buhârî, Tıb 49
2159 Cessâs, Ahkâmu’l-Kur’an I/60
≈ 664 ≈
Ahmed Kalka n
kabul etmek mümkün değildir. Buna peygamberlik makamı engeldir, bunu
tartışmaya gerek yoktur; yukarıda zikredilen konuyla ilgili âyetlere aykırıdır.
Yine bazı sahih hadislerde de, Hz. Peygamber’in Allah’ın izniyle şeytanın
şerrinden emin olduğu haber verilmektedir. 2160
SIHRIN VE BÜYÜCÜNÜN HÜKMÜ
Kur’ân-ı Kerim’de Yüce Allah, büyü ile uğraşmayı küfür olarak nitelendirmiştir
2161. Hz. Peygamber de müslümanların büyü ile meşgul olmalarını şiddetle
yasaklamıştır. Bir hadislerinde, “Helâk edici yedi şeyden sakının” buyurmuşlar,
ashâb, “Bu yedi şey nedir, yâ Rasûlallah?” diye sorduklarında, “Allah’a
şirk koşmak, sihir yapmak, haksız yere bir cana kıymak, fâiz ve yetim malı
yemek, düşmana hücum esnâsında savaştan kaçmak, iffetli mü’min hanımlara
zinâ isnâdında bulunmak” 2162 buyurmuştur. Bir diğer hadislerinde
de, büyü yapan kimsenin Allah’a şirk koşmuş olacağını bildirmişlerdir 2163. Bir
başka hadislerinde ise, sihre inanan, onun doğruluğunu tasdik eden kimselerin
Cennete giremeyeceklerini haber vermişlerdir 2164
Büyü yapmanın büyük günahlardan olduğu konusunda İslâm âlimleri arasında
ittifak vardır. Sihri öğrenmek ve öğretmek de haramdır. Büyüyü meslek
edinen ve sihirbazlığı küfre vardıran kimselerin şiddetle cezalandırılması
gerektiği kaynak kitaplarda kaydedilmektedir.2165 Yapılan büyü küfrü gerektiriyorsa,
bunu yapanın küfre gireceği açıktır. Küfrü gerektirmiyorsa, Şâfiî mezhebine
göre, sihir yapan ta’zîr olunur, tevbe etmesi istenilir. İmam Mâlik, “sihir
yapan kâfirdir, sihir yapmasından dolayı öldürülür. Tevbe etmesi istenilmez;
etse bile kabul olunmaz, mutlaka öldürülür” görüşündedir. Kadı Iyâd’ın bildirdiğine
göre, Ahmed bin Hanbel de aynı fikirdedir. Ashâb ve tâbiîn’e mensup
birçok âlimin kanaatinin de böyle olduğu nakledilmiştir. İmam Ebû Hanîfe ile
İmam Muhammed’in görüşlerine göre, büyü yapan kâfir olur. Böyle bir kimsenin
tevbe etmesi istenilmez. 2166
2160 Müslim, Münâfıkîn 69-70; Tirmizî, Radâ’ 17, hadis no: 1172; Nesâî, İşretü’n-
Nisâ 4, hds no: 3958; Ahmed bin Hanbel, 3/309; A. Osman Ateş, a.g.e. s. 268-291
2161 2/Bakara, 102
2162 Buhârî Vesâyâ 23, Tıb 48, Hudûd 44; Müslim, İman 145; Ebû Dâvud, Vesâyâ 10, hadis
no: 2874
2163 Nesâî, Tahrim 19, hadis no: 4076
2164 Ahmed bin Hanbel, Müsned, 3/14, 83; 4/399
2165 Tirmizî, Hudûd 27, hadis no: 1460; Ebû Dâvud, Harâc 31, hadis no: 3043; Cessâs,
Ahkâmu’l-Kur’an, I/61-68
2166 A. Osman Ateş, a.g.e. s. 333-334
Ahmed Kalka n
≈ 665 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
Çok eski zamanlardan beri İnsanlar, gayb âlemini merak etmiş, hakkında
bilgi edinmek istemiş, bazı açıkgözler de bunu istismar ederek gâibden haber
vermeye başlamışlardır. Eskiden bu işle meşgul olan kâhinler, arrâflar, falcılar,
cinciler vardı; günümüzde bunlara ek olarak medyumlar ve ruhçular da var. Bu
kişiler, çeşitli yol ve vâsıtalardan istifade ederek İnsanların geçmişi, geleceği,
ruhlar âlemi gibi gayb haberleri vermişlerdir, vermektedirler. Bunlara inanmayanlar
yanında, inananlar da vardır. Hâlbuki Peygamberimiz (s.a.s.), Allah’ın en
seçkin kulu olmasına rağmen, O’nun hakkında Kur’an diliyle şöyle buyrulmuştur:
“De ki: ‘Allah’ın dilemesi dışında ben kendim bir fayda ve zarar verecek
durumda değilim. Gaybı/görülmeyeni bileydim, daha çok iyilik yapardım ve
bana kötülük de gelmezdi.” 2167 Allah’tan başka hiçbir varlığın gaybı bilmediğini
şu âyet kesin bir şekilde ortaya koyar: “De ki: ‘Göklerde ve yerde gaybı,
Allah’tan başka bilen yoktur...” 2168
Peygamber Efendimiz (s.a.s.): “Gayb habercisine (arrâfa, kâhine) inanan
kimsenin kırk gün namazının kabul olunmayacağını”2169 haber vermiştir.
Yine şöyle buyurmuştur: “Kâhin ve arrâfa inanan kimse, kendisine gönderilen
(Kitabı, vahyi) inkâr etmiştir.”2170 Peygamber Efendimiz’e, “ama, bazı
söyledikleri doğru çıkıyor” diyenlere, Rasûl-i Ekrem: “Allah’a âsi olan cinlerin,
edindikleri bazı bilgileri, bir doğrunun yanına yüz yalan katarak bu kâhinlere
ulaştırdıklarını, bunlar vâsıtasıyla halkın inancını bozduklarını, onları sapıklığa
düşürdüklerini” söylemiştir. 2171
Bu kesin deliller karşısında müslümanların, gâipten haber verdiğini iddia
eden kimseleri dinlemeleri haramdır.2172 Onlara değer verip, onlara danışmaya,
onlardan yardım istemeğe gitmenin de haram olduğunda şüphe yoktur.
Ruh Çağırma: Günümüzde, özellikle sosyete denilen tabaka arasında
yaygın olan ruh çağırma olayı da bir nevi modern kâhinliktir. Birçok tecrübeler,
medyumların madde ötesi bir varlıkla temas kurdukları kanaatini vermektedir.
Ancak bunun ruh olduğu ve söylediğinin gerçeğe uygunluğu sâbit değildir. Elmalılı
merhûmun ifadesiyle “bunların büyük ruhları ve şahsiyetleri çağırıp getirme
iddiaları yalan olduğunda şüphe yok ise de, habis ruhları ve sefil şahsiyetleri
afsunlayıp topladıkları ve bu sûretle yüce ruhlara zarar vermeye çalıştıkları
2167 7/A’râf, 88
2168 27/Neml, 65
2169 Müslim, Selâm 125; Ahmed bin Hanbel, 2/429, 4/68
2170 Tirmizî, Tahâret 102; İbn Mâce, Tahâret 122
2171 Buhârî, Bed’ü’l-Halk 6, 11, Tıb 46, Edeb 117; Müslim, Selâm 122, 123
2172 Hayreddin Karaman, Günlük Hayatımızda Helâller Haramlar, s.137-139
≈ 666 ≈
Ahmed Kalka n
muhakkaktır.2173 Ruh çağırma seanslarında, gelenin ruh olduğu belli değildir;
bunun cin olma ihtimali daha kuvvetlidir. Cin çağırma işi, toplumumuzda öteden
beri bilinmekte idi; şimdikiler bunu biraz daha modernize ederek “ruh
çağırma” dediler. Aynı zamanda gelen varlığın veya hayalin, ya da sesin verdiği
haber ve bilgiler, yalan ve yanlış ile karışıktır.
Dinimiz ruh ve diğer madde ötesi varlıklar üzerine ilmî araştırma yapmayı
engellemez; aksine teşvik eder.2174 Ancak maddî mânevî menfaat sağlamak
gâyesiyle ve İslâm inancına uymayan telâkkîler, anlayışlar içinde bu işlerle uğraşmayı
ve mesnedsiz iddialara inanmayı meneder.
Fal ve Falcılık: Eskiden yazılı oklarla, günümüzde yıldız, kahve, bakla, iskambil
kâğıdı gibi vâsıtalarla yapılan falcılık da bir nevi gâipten haber vermedir;
çünkü gelecek (müstakbel) gaybdır; bu sebeple her nevî falcılık ile bunlara
inanmak haramdır. 2175
Sihir/büyü: Sihir itikadı bozduğu, tevhid inancına zarar verdiği, kontrolü
mümkün olmadığı için kötüye kullanıldığı ve aldatma, iğfâl, ızrar vâsıtası olduğu
için haram kılınmış, sihirbazın felâh bulamayacağı ifade buyrulmuştur.
2176
Nazarlık, nal, muska vb. kullanmak: Birden ortaya çıkan veya sebebi
bilinmeyen hastalıklara yakalanmamak veya tedâvi etmek üzere başvurulan
birtakım tedbirler vardır; nazarlık, at nalı, at kafası, çeşitli muskalar takma,
kurşun dökme, tütsü yapma bunun bazı örnekleridir. Bunlar, tıp yönünden
bir faydası olmadığı, üstelik bâtıl inançları devam ettirdiği için haram kılınmışlardır.
Peygamberimiz (s.a.s.) nazarlık kullanmayı menetmiş, bu gibi şeyleri
asan kimselerin bey’atlerini kabul etmemiştir. 2177
Uğursuz saymak: İnsanlar, eskiden beri bazı yer, zaman, şahıs ve şeyleri
uğursuz veya uğurlu saymışlar, bu inanca göre karar verdikleri, hareket
ettikleri olmuştur. Hiçbir ilmî ve dinî esasa dayanmayan bu inanç İslâm’da
reddedilmiş, uğur veya uğursuzluğu İnsanların kendi inanç ve davranışlarında
aramaları istenmiştir. Hz. Peygamber (s.a.s.), buna benzer başka inanışları
da zikrederek şöyle buyurmuştur: “Hastalığın bir başkasına geçmesi,
2173 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, Eser Y. c. 8, 6365
2174 51/Zâriyât, 20-21
2175 5/Mâide, 3
2176 20/Tâhâ, 69
2177 Nesâî, Zînet 17; İbn Mâce, Tıb 39
≈ 667 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
uğursuzluk, (ölü ruhunun temsilcisi) baykuş, karındaki yılan diye bir şey
yoktur; cüzzamlıdan -arslandan kaçar gibi- kaçın.”2178 Hadisin başında
“hastalığın birinden diğerine geçmesi (sirâyet, salgın) diye bir şey yoktur”
derken, sonunda cüzzamlıdan uzak durulması” emrolunuyor. Hadis açıklayan
bilginler burada biri inanç, diğeri davranış ile ilgili iki noktanın bulunduğunu
söylemişlerdir;
a) İnanç: Hastalığı yaratan, İnsanı hasta eden, bunu belli kanunlara bağlayan
Allah’tır. Bir hasta ile temas eden iki kişiden biri hastalığa yakalanıp
diğeri sağlıklı kalabilir; bu Allah’ın irâdesine bağlıdır.
b) Davranış; Salgın hastalığın birinden diğerine geçmesi Allah’ın takdir ettiği,
yarattığı bir tabiat kanunudur. Hasta ile temas, hastalanmanın sebebidir;
sebepleri olaylara bağlayan Yaratıcı, bunu böyle dilemiştir; şu halde insanın
bu sebeplerden kaçınması gerekir (“Hastalıklı hayvanları, sağlıklı hayvanlara
katmayı” meneden Buhârî hadisi de aynı hükmü desteklemektedir.)
Câhiliyye devrinde Araplar baykuşun, ölünün kemikleri veya ruhundan
meydana geldiğine, insanın karnında bir yılanın bulunduğuna ve aç kalınca
İnsanı öldürdüğüne, ürküttükleri hayvanların sağ veya sollarından karşı yöne
gidişlerine göre uğur veya uğursuzluğa inanırlardı. Hadis bunların da aslı
astarı bulunmadığını bildirmektedir. Bazı gün, şahıs, eşya ve yerleri uğursuz
saymak, ölüm veya felâketten söz ederken kulak çekip tahtaya vurarak korunmaya
çalışmak da aslı astarı olmayan inanç ve davranışlar arasındadır.
Buhârî’nin bir başka rivâyetinde “kadın, ev ve binekte uğursuzluktan” bahsedilmiştir.
Fakat bu hadisin baş tarafını Hz. Âişe annemiz açıklıyor: Peygamberimiz’in
(s.a.s.) câhiliyye âdetlerini söylediğini, “onlar, bu üç şeyde
uğursuzluk bulurlardı” dediğini açıklıyor.
Uğurlu saymak: Rasûl-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz, uğursuzluk inancını
reddederken “en iyisi, uğurlu saymaktır (fe’l, tefe’ül)” buyurmuş, “Tefe’ül
nedir yâ Rasûlallah?” dediklerinde; Herhangi birinizin duyduğu güzel, hayırlı
bir sözdür”2179cevabını vermiştir. Buna göre bir kimsenin iyi bir söz duymasını,
bir şeye yönelince ilk olarak “başarı, esenlik, mutluluk” gibi bir kelime
işitmesini uğurlu saymasında mahzur yoktur. Uğur inancının hedefi, İnsanların
hayatlarını, mânâsız ve mesnetsiz vehimlere göre değil; gerçeklere göre
düzenlemesi ve idare etmesidir. 2180
2178 Buhârî, Tıb 19, 25, 43-45; Müslim, Selâm 102
2179 Buhârî, Tıb 43, 44; Müslim, Selâm 110
2180 Hayreddin Karaman, a.g.e., s. 139-151
≈ 668 ≈
Ahmed Kalka n
VE GÜNÜMÜZ
Sihir ve büyünün hiçbir çeşidi, İslâm toplumunda yer bulamaz. Bu tür
sapıklıklar, ancak câhiliyye toplumlarında yaygınlaşabilir. İçinde yaşadığımız
toplumun câhiliyye toplumu olup olmadığıyla ilgili bir yargıya varmak için
gelin, bu konuda aynamızı topluma tutalım:
Düzen ve çevrenin, fıtrata müdâhale edip İslâm’ı bireysel ve toplumsal
alanlardan tümüyle uzaklaştırma mücâdelesi ve yer yer başarısı, İnsanımıza
ağır bedeller ödetiyor. İslâm’ın çoğu hükümlerinin yaşan(a)madığı günümüzde
stres ve psikolojik bunalımların hemen her çeşidi giderek hemen her
İnsanı kemiriyor. Ve denize düşen yılana sarılıyor: Dinini bilmediği, ilkel ve
modern hurâfeleri de reddedemediği için câhil İnsanlar, çözümü de cincilerde,
üfürükçü ve muskacılarda arıyor. Medyada; medyumlardan, falcılardan,
astrologlardan yani modern müneccimlerden, cinci ve büyücülerden geçilmiyor.
Boyalı basın dediğimiz, yazıdan daha çok resimlerin yer aldığı gazetelerin
tümünde her gün burç ve fal köşeleri yayınlanmaktadır. Buralarda
“yıldızınız diyor ki” , “burcunuz” , “elektronik burç falı” , “bilgisayarlı astrolojik
fal” gibi köşelere ne demeli? (Bu hurâfeler, irticâ kavramına girmediğinden
kimsenin bir şey dediği yok. Peki müslümanların da mı diyeceği yok?!)
Günümüzde başta televizyon kanalları olmak üzere medya, yani dünkü
adlandırma ile sihirbazlık/büyücülük, halkın bağlılığını sağlamak ve sürdürmek
yolunda Firavunların ve firavunî düzenlerin vazgeçemedikleri bir araçtır.
Müneccimlik, sanıldığı gibi tarihe karışmış değil; sadece modernleşmiştir
o kadar. Astrolog veya medyum denilen müneccimler, yıldız falına bakan
kimselerdir. Horoskop denilen yıldızların, burçların bulundukları yerin haritasını
çıkarıp, falına bakacakları kimsenin doğum tarihleriyle kıyaslayarak geleceği
-gayb) hakkında hüküm çıkartırlar. Eski Yıldızname’lerin yerini günlük
burçlar, astrolojik hurâfeler almış; müneccimin adı da astrolog veya medyum
olmuştur artık.
Açıkça kâfir olanların yanında, nice müslümanım diyen insan, hâlâ yıldızların,
burçların insan kaderinde etkili olduklarına inanmaktadır. Müneccimin,
kâhinin; geleceği (her şeyi değilse bile, çok şeyi) bileceğine hâlâ inanılır ki,
gelecekle ilgili değerlendirmelerde bulunanlara “sen müneccim misin, nereden
biliyorsun?”diye sorulur; “adam sanki kâhin” denilir.
≈ 669 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
Yine, bu sapık düşünceye göre yıldızlar konuşur, vahyeder; onların rasülleri/
elçileri ise astrologlar, medyumlar ve cincilerdir. Yıldızların konuşma
dilini anlayan bu sivri akıllılar, bu mesajları “yıldızınız diyor ki...” , “burcunuzun
durumuna göre başınıza şu, şu gelecek” diye insanlara para karşılığı tebliğ
eder ki, bu mesaja göre bilinçlensinler ve ona göre davransınlar.
Müneccimlik, gelecekte meydana gelecek, özel ve genel olaylara, yıldızlara
bakarak haber vermektir. Hz. Peygamber’in bu konuyla ilgili şöyle bir
ikazı vardır: “Bazı İnsanlar, Allah’ın nimetiyle geceyi geçiriyor, sabah olunca
da, ‘bize şu yıldız sebebiyle yağmur yağdırıldı’ diyor. Böyle demeleri
sebebiyle onların çoğu kâfir olmuştur.”2181 Yine bir başka hadis rivâyeti de
benzer bir ikazdır: “Kim yıldızlarla haber vermeye çalışırsa, sihir ile haber
vermiş olur.” 2182
Gelecekte olacak şeyler hakkında bilgi sahibi olmak için başvurulan çeşitli
yolların en belirginlerinden biri faldır. Daha çok baht, uğur ve talihi, genel
olarak da gelecekte olacak şeyleri anlamak için birtakım garip yollara başvurarak
bunlardan anlam çıkarma ve kişilik okuma işine fal; bu işi yapmaya
da falcılık denir. Gelecek zamanda vuku bulacak olayları haber vererek gayb
sırlarını bildiğini iddia edene de falcı, medyum denir.
Câhiliyye Arapları, bir yolculuğa, bir savaşa, bir ticarete, evlenmeye yahut
herhangi önemli bir işe teşebbüs edecekleri zaman üç zar (veya ok) çekerler
yahut kuş uçururlardı. Bu zar veya okların birinde, “Rabbim emretti”, yahut
“yap” diye emir; diğerinde “Rabbim nehyetti” veya “yapma” diye nehy kelimeleri
yazılı olurdu; biri de boş bulunurdu. Birisi torbaya elini sokar, zarlardan
birini çeker, emir çıkarsa yaparlar, nehy çıkarsa yapmazlar, boş çıkarsa
bir daha çekerlerdi. Kur’an, bunu şiddetle yasaklamıştır. “Ey iman edenler!
İçki, kumar, putlar ve fal okları şeytan işi birer pisliktir; bunlardan kaçının
ki, kurtuluşa eresiniz.”2183
Bugün yaygın olan fal çeşitlerinden biri de, modern câhiliyyenin itibar
ettiği yıldız falıdır. Gökteki burçlardan yola çıkılarak yapılan bu falcılığın aslı,
Sâbiîlere dayanır. Sâbiîler, gökyüzünü on iki burca taksim etmişler ve eflâkten/
göklerden yalnız tapındıkları ve heykellerini diktikleri “sebaî” gezegenlerin
durumlarına göre, yeryüzünde meydana gelecek olayları bildireceği
2181 Buhâri, Megazi 35; Müsned, Ahmed b. Hanbel, II/525
2182 Ebû Dâvud
2183 5/Mâide, 90
≈ 670 ≈
Ahmed Kalka n
iddiasıyla yıldızlarla ilgili birtakım hükümleri yazmışlardı. Onların bu inançları,
günümüze kadar gelmiş bulunmaktadır. 2184
Dinimizin kesinlikle yasakladığı falcılık, bir çeşit gaybdan haber vermektir.
Hâlbuki Kur’an; gaybı, Allah’tan başka hiçbir kimsenin bilemeyeceğini, peygamberlerle
meleklerin dahi kendilerine vahyedilmedikçe gaybdan haber
veremeyeceklerini açıkça bildirmektedir. “De ki: ‘Göklerde ve yerde olan
gaybı, Allah’tan başka bilen yoktur.”2185; “De ki: Size ‘Allah’ın hazineleri
elimdedir demiyorum, gaybı da bilmiyorum.”2186; “Eğer gaybı bilseydim,
daha fazla hayır yapardım.”2187 âyetleri buna yeterli delildir.
Kendilerine “arrâf”, “kâhin” veya “medyum” denilen falcıları ve bu falcılara
gidip fal açtıran, onlara inanan veya destekleyenleri Peygamberimiz, ağır bir
dille kınamış, hatta küfürle nitelemiştir. “Kim bir arrâfa gidip de ona bir şey
sorarsa, kırk gecelik namazı kabul olmaz.”2188; “Kim bir kâhine gider, dediklerini
doğrularsa; şüphesiz ki Muhammed’e indirilmiş olanı inkâr etmiş
olur.”2189
Burç falı, “İnsanları, doğdukları burçlara göre gruplayarak geleceğini okumaya,
kaderine dair konuşmaya” denir. Modern cahiliyyenin yaşandığı günümüzde
kendini aydın sanan birtakım gazete ve televizyon programcıları,
her gün yıldız falı hurâfesiyle İnsanların kaderi hakkında birtakım yorumlar
yapmaktadırlar ki bunlar hiçbir bilimsel dayanağa sahip değildir. Ayrıca bu
asılsız yorumlar, okuyucuların ruhsal dengelerine olumsuz yönde etki yapmaktadır.
Bu bir atma, saçma ve aldatmadan ibarettir. İslâm âlimleri, Sâbiîler
gibi, tesiri yalnız yıldızlardan, burçlardan bilerek onlardan birtakım hükümler
çıkarmaya kalkışmanın küfür ve şirk olduğunda ittifak etmişlerdir.2190; “Onların
çoğu, şirk koşmadan Allah’a inanmazlar.” 2191
Konuyla ilgili yanlış itikad veya hurâfeler sebebiyle dilimize giren deyimlerden
bazıları: “Cadı kazanı”, “gözün faltaşı gibi açılması”, “müneccim misin?”,
“kâhin gibi”, “yıldızı kaymak”, “yıldızları barışmak”, sanatçılara: “star/yıldız”,
2184 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, c. 7, s. 5208
2185 27/Neml, 65
2186 6/En’âm, 50
2187 7/A’râf, 188
2188 Müslim, Selâm 125
2189 Tirmizî, Tahâret 102; İbn Mâce, Tahâret 122; Ebû Dâvud, Tıb, hadis no: 3904; Ahmed
bin Hanbel, II/ 408
2190 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, c. 1, s. 5207
2191 10/Yûnus, 106
≈ 671 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
“yıldızınız diyor ki”, “burcunuza göre...”, “felek”, “cingöz”, “cini tepesine çıkmak”,
“cin fikirli”, “cin çarpması”, “denize düşen yılana sarılır”, “tahtaya vurup
eli kulağa götürmek” vb.
Hayatın her alanını kuşatan İslâm’ın kişisel, toplumsal ve siyasal boyutu
gerektiği şekilde yaşanmadığından, psikolojik hastalıklar ivme kazanarak
İnsanı her yönüyle pençesine alıyor. Stres ve bunalımın bin bir çeşidi
altında ezilen insan, yeterli inanç ve bilinçten yoksun ise, düştüğü ıstırap
denizinden kurtulmak için sarıldığının yılan olduğunu düşünmüyor bile. Her
türlü üfürükçülerden, vesvese verenlerden Allah’a sığınması gerektiği halde,
şeytanlara ve şeytanlaşan üfürükçülere sığınabiliyor. Kur’an’ın fıtrî prensiplerine
sarılıp ibâdet, zikir ve tefekkürle ruhunu arıtacak ve gıdalandıracak
yerde, ruhundaki hastalığı artıracak zehirlere ve mikroplara yöneliyor. Yine,
müslüman psikolog ve psikiyatristlerden yararlanıp tıp ilminin imkânlarından
istifade edeceğine istismarcılara teslim oluyor. Vahye teslim olmayan, aklını
ve mantığını da kullanmayan enâyiler bulundukça; adlarına hoca, muskacı,
cinci, büyücü, sihirbaz, arrâf, medyum, kâhin, astrolog, falcı... denen kimseler
de bulunacak, kendisinden yardım isteyenleri sömürmekle kalmayacak,
onları dünyada ve âhirette perişan etmeye çalışacaktır. Suç, bu istismarcılardan
daha çok, bunların oltalarına takılan zavallılardadır. İslâm’ın yaşanmadığı
yerde bu çeşit istismarcıların, sahtekârların önüne geçilmesi de imkânsızdır.
ÜFÜRÜKÇÜLÜK
Tevhid inancına ters düşen hususlardan biri de üfürükçülüktür. Câhiliye
devrindeki insanlar, cinlerden yardım bekleyerek, bazı musibet ve felâketleri
önlemek amacıyla, Arapça olmayan anlamsız bazı kelimeleri, ağızlarında
geveleyip dururlardı. İslâm geldi, bunları yasakladı. Nitekim hadis-i şerifte:
“Şüphesiz üfürükçülük, mavi boncuk, muska, her türlü sihir ve tılsım şirktir.”
2192 buyurulmaktadır. Kur’an, üfürükçülük ve sihir yapanları, “düğümlere
üfleyenler”2193 olarak tanıtır ve şerlerinden Allah’a sığınılmasını tavsiye eder.
Düğümlere üfleyenler, sihir ya da büyü yapan kimselerdir. Bunlar, telkine
müsait olan kişileri kandırabillirler. Bunu gerçekleştirmek için, büyülerinde
iplik veya mendil gibi bir şeye düğümler atarak üzerine üflerler.
2192 Ebû Dâvud, İbn Mâce
2193 113/Felâk, 4
≈ 672 ≈
Ahmed Kalka n
Rivâyete göre; Bir gün Abdullah bin Mes’ud, hanımının boynunda bir iplik
gördü. Bu nedir?” deyince, hanımı: “sıtma için okunmuş bir iptir.” dedi. İbn
Mes’ud, ipi çekerek kopardı, attı. Sonra şöyle dedi: “Andolsun ki, Abdullah
ailesi şirkten uzaktır. Rasûlullah’tan işittim, buyurdu ki; “Şüphesiz üfürükçülük,
nazar boncuğu, muska, sihir ve tılsım şirktir.” Hanımı dedi ki: “Gerçekten
gözüm atıyordu, filan yahudiye tedavi için gidip geliyordum. Gözümü
afsunladı; atması durdu. Abdullah bin Mes’ud dedi ki: “Bu, şeytanın işidir.
Şeytan eliyle dokunuyor, afsunladığı zaman elini çekiyor. Hâlbuki Rasûlullah’ın
okuduğunu okusaydın, sana kâfi idi. Allah’ın rasûlü şu duâyı okurdu:
“Ey insanların Rabbi! Rahatsızlığı gider, şifâ ver, şifâ veren Sensin! Senin
şifândan başka şifâ yoktur. Hastalık bırakmayan şifâ ver!”2194
Şirk unsuru taşımayan okumada bir sakınca yoktur. Ama, unutulmamalıdır
ki, kişinin kendisi ve çok yakınları, inanarak, okuduğu duânın anlamını
bilip şuurla Allah’a duâ etmeleri duânın kabulü için daha uygun şartlar oluşturur.
Bununla birlikte bir başkası da âyetlere veya Peygamberimizin uygulamalarına
dayalı olarak hiçbir şirk unsuruna bulaşmadan ve sadece Allah’a
duâ edip şifayı O’ndan isteyerek hastaya okuyabilir.
MÜNECCIMLIK, FAL VE BURÇ FALLARI
Sihrin bir çeşidi de müneccimliktir. Müneccimlik, gelecekte meydana gelecek,
özel ve genel olayları, yıldızlara ve burçlara bakarak haber vermektir.
Günümüzde astroloji adıyla, gök cisimlerinin konumu, horoskop denilen haritalarla
ve yapanlara göre bilimsel olduğu ileri sürülen, insanların geleceğiyle
ilgili uydurma bilgiler veren medyumluk veya astrologluk da modern müneccimliktir.
Hz. Peygamber’in bu konuyla ilgili şöyle bir ikazı vardır: “Bazı
insanlar, Allah’ın nimetiyle geceyi geçiriyor, sabah olunca da, ‘bize şu
yıldız sebebiyle yağmur yağdırıldı’ diyor. Böyle demeleri sebebiyle onların
çoğu kâfir olmuştur.”2195 Yine bir başka hadis rivâyeti de benzer bir ikazdır:
“Kim yıldızlarla haber vermeye çalışırsa, sihir ile haber vermiş olur.”2196
Bu hadisler, yıldızların uzaklığını, yerlerini, yörüngelerini gözlem ve araçlarla
inceleyen astronomi ilmi hakkında değildir. Bu ilim, ilkeleri, kuralları ve
araçları olan bir ilimdir. Kur’an zaten, baştan sona insanları gözleme, düşün-
2194 Müslim, Selâm 46; Tevhid’in Hakikatı, Yusuf El-Karadavî, Saff Y. s. 70-75
2195 Buhârî, Megazi 35; Müsned, Ahmed bin Hanbel, II/525
2196 Ebû Dâvud, Tıb 22, hadis no: 3905
≈ 673 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
meye, araştırmaya ve evrenin sırlarını keşfetmeye dâvet etmektedir. Ancak,
ilimleri, gaybı biliyormuş gibi yorumlamak, insanı şirke götürür. Çünkü gaybı
bilen sadece Allah’tır.
FAL VE FALCILIK
Gelecekte olacak şeyler hakkında bilgi sahibi olmak için başvurulan çeşitli
yolların en belirginlerinden biri faldır. Daha çok baht, uğur ve talihi, genel
olarak da gelecekte olacak şeyleri anlamak için birtakım garip yollara başvurma,
atılan boncuk ve baklaya, tesadüfen açılan bir kitabın bir satırına, koyunun
kürek kemiğine, kahve fincanına vb. şeylere bakıp bunlardan anlam
çıkarma ve kişilik okuma işine fal; bu işi yapmaya da falcılık denir. Gelecek
zamanda vuku bulacak olayları haber vererek gayb sırlarını bildiğini iddia
edene de falcı, medyum denir.
Câhiliyye Arapları, bir yolculuğa, bir savaşa, bir ticarete, evlenmeye yahut
herhangi önemli bir işe teşebbüs edecekleri zaman üç zar (veya ok)
çekerler, yahut kuş uçururlardı. Bu zar veya okların birinde, “Rabbim emretti”,
yahut “yap” diye emir; diğerinde “Rabbim nehyetti” veya “yapma” diye
nehy kelimeleri yazılı olurdu; biri de boş bulunurdu. Birisi torbaya elini sokar,
zarlardan birini çeker, emir çıkarsa yaparlar, nehy çıkarsa yapmazlar, boş
çıkarsa bir daha çekerlerdi. Kur’an, bunu şiddetle yasaklamıştır. “Ey İman
edenler! İçki, kumar, putlar ve fal okları şeytan işi birer pisliktir; bunlardan
kaçının ki, kurtuluşa eresiniz.”2197
BURÇ VE YILDIZ FALI
Bugün yaygın olan fal çeşitlerinden biri de, modern câhiliyyenin itibar
ettiği yıldız falıdır. Gökteki burçlardan yola çıkılarak yapılan bu falcılığın aslı,
Sâbiîlere dayanır. Sâbiîler, gökyüzünü on iki burca taksim etmişler ve eflâkten/
göklerden yalnız tapındıkları ve heykellerini diktikleri “sebaî” gezegenlerin
durumlarına göre, yeryüzünde meydana gelecek olayları bildireceği
iddiasıyla yıldızlarla ilgili birtakım hükümleri yazmışlardı. Onların bu inançları,
günümüze kadar gelmiş bulunmaktadır.2198
2197 5/Mâide, 90
2198 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, VII/5208
≈ 674 ≈
Ahmed Kalka n
Dinimizin kesinlikle yasakladığı falcılık, bir çeşit gaybdan haber vermektir.
Hâlbuki Kur’an; gaybı, Allah’tan başka hiçbir kimsenin bilemeyeceğini, peygamberlerle
meleklerin dahi kendilerine vahyedilmedikçe gaybdan haber
veremeyeceklerini açıkça bildirmektedir. “De ki: ‘Göklerde ve yerde olan
gaybı, Allah’tan başka bilen yoktur.”2199; “De ki: Size ‘Allah’ın hazineleri
elimdedir demiyorum, gaybı da bilmiyorum.”2200;“Eğer gaybı bilseydim,
daha fazla hayır yapardım.”2201 âyetleri buna yeterli delildir.
Kendilerine “arrâf”, “kâhin” veya “medyum” denilen falcıları ve bu falcılara
gidip fal açtıran, onlara inanan veya destekleyenleri Peygamberimiz, ağır bir
dille kınamış, hatta küfürle nitelemiştir. “Kim bir arrâfa gidip de ona bir şey
sorarsa, kırk gecelik namazı kabul olmaz.”2202;“Kim bir kâhine gider, dediklerini
doğrularsa; şüphesiz ki Muhammed’e indirilmiş olanı inkâr etmiş
olur.”2203
Burç falı, “insanları, doğdukları burçlara göre gruplayarak geleceğini okumaya,
kaderine dair konuşmaya” denir. Modern câhiliyyenin yaşandığı günümüzde
kendini aydın sanan birtakım gazete ve televizyon programcıları,
her gün yıldız falı hurâfesiyle insanların kaderi hakkında birtakım yorumlar
yapmaktadırlar ki bunlar hiçbir bilimsel dayanağa sahip değildir. Ayrıca bu
asılsız yorumlar, okuyucuların ruhsal dengelerine olumsuz yönde etki yapmaktadır.
Bu bir atma, saçma ve aldatmadan ibârettir.
İslâm âlimleri, Sâbiîler gibi, tesiri yalnız yıldızlardan, burçlardan bilerek
onlardan birtakım hükümler çıkarmaya kalkışmanın küfür ve şirk olduğunda
ittifak etmişlerdir.2204
Bunun yanında insanın, girişeceği önemli bir iş için, uzman kişilerle istişare
yaptıktan sonra istihâre yapması meşrûdur, sünnettir. Bunun, İslâm’da
yasak edilen falcılık ve kehânetle hiçbir ilgisi yoktur.
2199 27/Neml, 65
2200 6/En’âm, 50
2201 7/A’râf, 188
2202 Müslim, Selâm 125
2203 Tirmizî, Tahâret 102; İbn Mâce, Tahâret 122; Ebû Dâvud, Tıb, hadis no: 3904; Ahmed bin
Hanbel, II/408
2204 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, Eser Y., VII, 5207
≈ 675 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
HALKA VE İP TAKMAK
Tevhid, Allah’ın kâinatta koyduğu kanunlar çerçevesinde sebeplere sarılmaya
asla karşı çıkmaz; bilakis teşvik eder. Elbette ki açlığı gidermek için yemek,
susuzluğu gidermek için su, tedavi için ilaç, savunma için silâh gereklidir. Insan
hastalandığı zaman doktora gidecektir. Bütün bunlar ve benzerleri İslâm’da
meşrûdur. Ne var ki, meydana gelen veya meydana geleceği sanılan tehlikeleri
defetmek için, birtakım bilinmeyen ve gizli olan sebeplere sarılarak esrarengiz
yollara başvurmak, asla meşrû sayılmaz. Bazı toplumlarda görülen madenî halkalar
takmak, kollara ip bağlamak, bu türdendir. Bir keresinde Hz. Peygamber,
zayıflıktan kurtulmak için koluna demir takan sahâbîye bunu çıkarttırmıştır. Yine
Hz. Peygamber, sıtmayı önlediğine inanıldığı için koluna ip takan hastanın kolundan
da aynı şekilde bunun çıkarılmasını istemiş ve arkasından şu âyeti okumuştur:
“Onların çoğu, şirk koşmadan Allah’a inanmazlar.”2205
Görüldüğü gibi, Rasûlullah’ın bunların üzerinde durmasının yegâne sebebi,
şirkten ve şirke giden yollardan insanları uzaklaştırmaktır. Burada hatırımıza
şöyle bir soru gelebilir: Acaba deneysel bilim, birtakım araştırmalar yaparak,
kola takılan bu madenlerin fizikî faydasını ispat etse, yine yasak olur mu? Şüphesiz
hayır! Çünkü bunun yasaklanmasının sebebi, bu gibi şeylere, birtakım
bilinmeyen güçler atfedilerek sığınılmasıdır. Meselâ, bakır bilezik cinsinden bazı
halkaların romatizmanın tedavisindeki faydası bilimsel olarak da ortaya çıktığı
için, ilaç kullanılır gibi kola veya ayağa takılmasında hiçbir sakınca yoktur.
NAZAR BONCUĞU TAKMAK
Nazar boncuğu ve içinde yazılar, tuhaf şekiller bulunan muska takmak
da, insanı (küçük) şirke götüren yollardan biridir. Câhiliyye döneminde Araplar,
özellikle çocuklara boncuk ve muska takarlar, bu yolla cinlerden ve nazardan
korunacaklarını sanırlardı. Halk arasında nazardan korunmak için,
nazarlık, at nalı, at kafası, çeşitli muskalar takma, kurşun dökme ve tütsü
yapma gibi yollara başvurulduğu görülür. Bu gibi bâtıl yolların yasak olduğunu
Hz. Peygamberimiz bildirmiştir.2206
Bunların tıbbî hiçbir yararı da yoktur. Aynı zamanda, Allah’tan başkasından
zararı defetmesini istemek de söz konusudur. Hâlbuki Kur’an’da bu konuda
önemli ikazlar vardır. “Allah sana bir sıkıntı verirse, O’ndan başkası
2205 12/Yusuf, 106
2206 İbn Mâce, Tıb 39
≈ 676 ≈
Ahmed Kalka n
bunu gideremez. Sana bir iyilik verirse, başkası onu engelleyemez. O, her
şeye gücü yetendir.”2207
Muska takılması da aynı şekilde câiz görülmemiştir. İçinde Kur’an âyetleri
yazılı olsa da takmamak gerekir. Yeri gelmişken, Mehmed Âkif’in şu mısrâlarını
hatırlamamak olmaz:
“Ya açar bakarız Nazm-ı Celîl’in yaprağına,
Ya üfler geçeriz bir ölünün toprağına.
İnmemiştir hele Kur’an, bunu hakkıyla bilin.
Ne mezarlıkta okunmak, ne de fal bakmak için.”
GAYBI BILME İDDIASI
Gayb; duyularla algılanamayan, insanın deney ve gözlemlerine konu olmayan
şeylerdir. Câhiliyye dönemi Arapları, tanrı olarak taptıkları putlarının
gaybı bildiğine inanırlardı. Yalnız, onların bu bilgisine direkt yollarla değil, endirekt
yolla ulaşmaya çalışırlardı. Meselâ Mekke’liler, Hübel putunun yanındaki
okları çekerek, başvurdukları iş hakkında tanrılarının ne düşündüğünü
anlamaya çalışırlardı.
Kur’an, gaybı bildiği iddia edilen sahte tanrıların gaybı bilemeyeceklerini
şöyle ifâde eder: “Onlar, diriler değil; ölülerdir. Ne zaman diriltileceklerini
de bilmezler.2208 Gaybı bilmek, ulûhiyetin özelliklerindendir. Psikolojik bir
gerçektir ki, insanoğlu taptığı varlığın gaybı bilmesini istemektedir. Çünkü
gaybı bilmek, tek başına bir üstünlüktür. Aynı zamanda başkalarına üstünlük
kurmanın yollarından birisidir. Tabii ki insanın bu merakı, birçok bâtıl
ve hurâfenin de kaynağını oluşturmaktadır. İnsanoğlunun bu zaafı, gaybı bildiğini
iddia eden birçok insanın da ortaya çıkıp diğer insanları kandırarak
sömürmesine sebep olmuştur.
MUTLAK GAYBI ALLAH’TAN BAŞKA KIMSE BILEMEZ
“De ki, Allah’tan başka yerde de gökte de kimse gaybı bilemez.”2209
“Kim bir arrâfa veya kâhine gider, gaybdan verdiği haberi tasdik eder-
2207 6/En’âm, 17
2208 16/Nahl, 21
2209 27/Neml, 65
≈ 677 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
se; şüphesiz ki o Hz. Muhammed (s.a.s.)’e indirilmiş vahyi inkâr etmiştir.”
2210
“Gaybın anahtarları O’nun yanındadır. O’ndan başka kimse gaybı bilmez.”
2211
“De ki: ‘Ben size Allah’ın hazineleri benim yanımdadır’ demiyorum.
Gaybı da bilirim demiyorum.”2212
“De ki: Allah’tan başka göklerde ve yerde (bulunan) hiç kimse gaybı
bilmez.”2213
ALLAH, PEYGAMBERLERINDEN DILEDIĞINI DILEDIĞI KADAR GAYBA
MUTTALÎ KILAR
“Allah, sizi gayba muttali kılacak değil; fakat Allah, Rasûllerinden dilediğini
(gaybe muttali kılmak için) seçer.”2214
“Allah, gaybı bilendir. Hiç kimseyi gaybına vâkıf etmez. Ancak beğenip
seçtiği Rasûl(ler müstesnâ.)”2215
“De ki: Allah’ın dilediği müstesnâ, kendi nefsim için bir zarar def edip
bir menfaat sağlayamam. Eğer gaybı bilseydim hayırdan çok (şeyler) yapardım
ve bana kötülük dokunmazdı. Ben, başka değil, ancak inanan bir
toplum için müjdeleyici ve bir uyarıcıyım.”2216
Müşrikler, çeşitli vesilelerle, beşer tâkatinin ulaşamadığı bazı şeylerin bilgisini
veya onların icadını Rasûlullah’tan istiyorlardı. Zira onlar, peygamberlik
iddiasında bulunan kimsenin insanüstü bir güce sahip olması, sebepler
kanununun dışında, istediği zaman gayb haberlerine vâkıf olması ve olağanüstü
işleri yapmaya her an muktedir olmasının gerekliliğine inanıyorlardı.
Bundan dolayı, Allah’ın Rasûlü, Rabından aldığı vahiylerle gaybı bilen ve her
2210 Tirmizî, Tahâret 102; İbn Mâce, Tahâret 122
2211 6/En’âm, 59
2212 6/En’âm, 50
2213 27/Neml, 65
2214 3/Âl-i İmran, 179
2215 72/Cinn, 26
2216 7/A’râf, 188
≈ 678 ≈
Ahmed Kalka n
şeye gücü yetenin ancak Allah olduğunu, Allah bildirmedikçe gaybı bilemediğini
onlara tebliğ ediyordu.
Bâtıl ve sapık inançlardan biri de gayb âleminde birçok tasarruflar yapmaya
yetkisi bulunan İlyas, Hızır, Gavs, Kutup ve Ricâlu’l-Gayb gibi ölmüş
veya hayalî varlıklara inanmaktır. Çoğu kez bu hayalî şahıslara olan inanç
bağı ve bağlılık onların ilâhlaştırılmasına kadar gidiyor, dolayısıyla tevhidden
saptırıp şirk batağına sürüklüyor.
RUH, RUH ÇAĞIRMA VE TENÂSÜH (REENKARNASYON)
Ruh
Ruh; İnsan ve hayvanlardaki dirilik kaynağı, sürekli hayat, can anlamlarında
kullanılır. İnsandaki canlılığın ve diriliğin, irâdeyle ilgili ve irâde dışı hareketlerin
ve idrâk kabiliyetinin kaynağı ve nefis anlamına da gelir. Bazı İslâm
âlimleri, rûhun iyiyi kötüden ayırdetme denen temyiz ve düşünme tarafını
karşıladığını belirtmişlerdir.
Ruh, Allah’ın yaratma işlerindendir; sırlarından bir sırdır. Gerçek mahiyetini
ve tüm özelliklerini bilmek mümkün değildir. “Sana ruhtan sorarlar. De
ki: ‘ruh, Rabbimin emrindendir. Size (bu hususta) ilimden pek az bir şey
verilmiştir.”2217
Rûhun kendisi görülemiyorsa da, yaptığı işlerden varlığını anlıyoruz. Her
şeye canlılık veren, hayat ve dirilik kaynağı olan ruh, Allah’a en yakın yaratıktır.
Genel olarak, peygamberlere, meleklere ve özellikle Cebrâil’e “ruh” denilir.
Rûhu’l-Emîn, Rûhu’l-Kuds (Emin Ruh, Mukaddes Ruh) isimleri de Cebrâil’in
isimlerindendir.2218
RUH ÇAĞIRMA
Rûhun varlığını kabul eden, fakat hakkında sapık ve gerçek dışı bir anlayışa
sahip olan kimseler, ölmüş insanların ruhlarıyla irtibat kurabileceğini ve
böylece, gayb âleminden bilgi alınabileceğini ileri sürmüşlerdir. Bu kimseler,
2217 17/İsrâ, 85
2218 26/Şuarâ, 193; 2/Bakara, 87
≈ 679 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Cİn, Şeytan, Büyü ve Gayb
düzenlemiş oldukları ruh çağırma seanslarıyla insanları kandırmakta ve onların
cehâletlerinden istifâde ederek menfaat elde etmektedirler. Ruh, Allah
Teâlâ’nın emrinde ve denetiminde olan bir varlıktır. Onun insanlar tarafından
çağrılıp bazı istekleri yerine getirmesinin mümkün olduğuna inanmanın hiçbir
dayanağı yoktur. Ruh çağırma seanslarında, çoğunlukla cinlerin kullanıldığı,
bir cin, kendini bir insanın rûhu diye tanıtıp insanların kandırılmasında
rol oynadığı söylenmektedir.
TENÂSÜH (REENKARNASYON/RUH GÖÇÜ)
Rûhun bir bedenden başka bir bedene geçmesi inancına tenâsüh / ruh
göçü denir. Rûhun bir cisimden diğerine, bazen insandan hayvana ve hayvandan
insana geçmesi şeklindeki bu bâtıl inanç, Hint dinlerinden, eski Mısır inançlarından
günümüze kadar taşınmıştır. Bu anlayış, İslâm âlimlerince reddedilmiş,
bunun Kur’an ve Sünnet’e ters düşen bir inanç olduğu belirtilmiştir.
“Ateşin karşısına durdukları vakit bir görsen! ‘Ah, keşke dünyaya geri çevrilsek
de Rabbimiz’in âyetlerini inkâr etmesek ve mü’minlerden olsak!’ diyecekler.
Hayır! Evvelce gizleyip durdukları şeyler karşılarına çıktı da ondan
böyle söylüyorlar. Yoksa geri çevrilselerdi mutlaka yasak edildikleri fenalığa
yine dönerlerdi. Şüphesiz onlar yalancıdırlar.”2219
“Onlar, nereye varacak diye ancak onun te’vilini gözetirler. Onun te’vilinin
geleceği gün, daha önce onu unutanlar: ‘gerçekten Rabbimizin peygamberleri
hakkı getirmişler. Şimdi acaba hiçbir şefaatçı var mı ki bize şefaatte
bulunsun veya dünyaya döndürülür müyüz ki, yaptıklarımızdan başkasını yapalım’
diyecekler. Gerçekten onlar, kendilerine yazık ettiler. Ve o uydurdukları
şeyler onlardan kaybolup gitti.”2220
“Orada onlar: ‘Ey Rabbimiz, bizi çıkar da eskiden yapageldiklerimizden
başka yararlı bir iş yapalım!” diye feryad ederler. Kendilerine: ‘size düşünecek
bir kimsenin düşüneceği kadar ömür vermedik mi? Hem sizi uyaran
peygamber de geldi. O halde tadın azâbı. Çünkü zâlimler için hiçbir kurtarıcı
yoktur’ denir.”2221
2219 6/En’âm, 27-28
2220 7/A’râf, 53
2221 35/Fâtır, 37
≈ 680 ≈
Ahmed Kalka n
“Nihâyet o müşriklerin birine ölüm geldiği vakit: ‘Ey Rabbim! Beni dünyaya
döndür. Ta ki, o zâyi ettiğim ömürde yararlı işler göreyim’ der. Hayır!
Bu sadece onun söylediği boş bir kelimedir. Önlerinde ise, ta diriltilecekleri
güne kadar bir perde vardır.”2222
SORULAR
1- Cin ve şeytan kelimelerinin lügat ve terim anlamları nelerdir?
2- Şeytanla cin arasında nasıl bir bağ vardır?
3- Şeytan hangi şeyden yaratılmıştır?
4- Şeytanın cennetten kovuluş sebebi nedir?
5- Cinler hangi şeyden yaratılmışlardır?
6- Cinlerin yaratılış amacı nedir?
7- Cinler gaybı bilebilirler mi?
8- Şeytanın yaratılış sebebi nedir?
9- Cin ve şeytanın özellikleri nelerdir?
10-Cin ve şeytanın insanla münâsebetlerini, şeytanın insana vesvese verip
onu kandırmak istemesindeki hikmetler nelerdir?
11- Şeytanın bir mü’mine fayda ve zararları nelerdir?
12- Sihir / büyü ne demektir? Etkisi var mıdır? Dindeki hükmü nedir?
13- Peygamberimize büyü yapıldığına dair rivayeti nasıl değerlendirirsiniz?
14- Fal, yıldız falı, burç falı neye denir? Bunu yapanların hükmü nedir?
15- Üfürükçülük, nazar boncuğu ve muska takma konusunda bilgi veriniz.
16- Gayb bilinebilir mi? Peygamberler gaybdan haber vermişler midir?
17- Ruh nedir? Ruh çağırma doğru mudur?
18- Reenkarnasyon/ruh göçü inancı İslâm inanç esaslarıyla bağdaşır mı,
bir âyet mealiyle açıklayın.
2222 23/Mü’minûn, 99-100
≈ 681 ≈
≈ 682 ≈
Ahmed Kalka n
Ünite 28
İNANÇLA İLGİLİ TARTIŞILAN KONULAR
• Cehâlet Mâzeret mi, Değil mi?
• Resmî Câmi Görevlilerinin Arkasında Cuma Namazı ve Diğer Namazlar
• Devlet Memurluğu ve Yemin
• Memurlar Arasında Fark
• Tâğutun Mahkemesine Müracaat Etmek
• Oy Vermek ve Demokrasiyi Savunmak
• Oy Verenin Hükmü Konusunda Bazı Âlimlerin Görüşleri
• Resmî Okullarda Çocuklarını Okutmak
• Eğitim ve Okul Kelimeleri; Alternatif Hakkı
• Askerlik
• Sorular
Bu üniteyi bitirdiğinizde aşağıdaki amaçlara ulaşmanız beklenmektedir
• Cehâletin mâzeret olup olmadığını, insana, şartlara, mevcut konuma ve içinde
yaşanılan düzenin İslâmî olup olmamasına göre değişkilki arzedip etmediğini
izah edebilmek ve şeytan kelimelerinin lügat ve terim anlamlarını
tanımlamak.
• Resmî câmi görevlilerinin arkasında beş vakit ve Cuma namazlarının kılınıp
kılınamayacağını, sebepleriyle izah edebilmek.
• Tâğutun emrinde memurluğun hükmünü açıklayabilmek ve hangi çeşit memurluğun
tehlikesinin daha büyük olduğunu örneklere izah açıklayabilmek.
• Oy vermenin hükmünü ve oy verenle ilgili hükmü verebilmek.
• Resmî okullarda çocukların okumasının hükmünü ve hangi şartlara riayet
edilirse küfür ithamından uzak kalınabileceğini açıklayabilmek.
• Askere gitmenin hükmünü ve askerde nelerden sakınılması gerektiğini açıklayabilmek.
≈ 683 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
CEHÂLET MÂZERET MI, DEĞIL MI?
Bu konu birinci cildin ilk ünitesinde işlendiği için oraya bakılabilir.
RESMÎ CÂMI GÖREVLILERININ ARKASINDA CUMA NAMAZI VE DIĞER
NAMAZLAR
Müslüman, her şeyden önce Kur’an’a kulak vermeli, onun emirlerini hayata
geçirmelidir. Ona ters düşen yorum, te’vil, anlayış ve uygulamalardan kaçınmalıdır.
“Sana bu Kitab’ı her şeyi açıklayan ve müslümanlara bir rehber,
bir rahmet ve bir müjde olarak gönderdik.” 2223; “...Bu Kur’an, her şeyin
açıklanması ve mü’minler için bir kılavuz ve rahmettir.”2224 Müslümanlar,
herhangi bir konuda anlaşmazlığa düştüklerinde, onu Allah’a ve Rasûlü’ne
arzetmekle mükelleftirler.2225
Kur’an, Cuma namazını kesin şekilde emretmektedir. Müslüman da,
Kur’anın hükümlerini uygulamak zorundadır. Allah, insanlara “niye falan müctehidi,
filan fetvâyı uygulamadın?” diye sormayacak, ama mutlaka Kur’an’ın
emrini uygulayıp uygulamadığından soracaktır. Kur’an Cuma namazını çok
net bir şekilde emretmekte, bu konuda herhangi bir şart ileri sürmemekte,
herhangi bir durum sözkonusu olduğunda Cuma namazının kılınmayacağından,
işaret yönüyle bile olsa bahsetmemektedir. Müslümanların, Kur’an’ın
herhangi bir hükmüne karşı nasıl davranmaları gerektiği de Kur’an’da çok
net şekilde açıklanır.
Peygamberimiz’in Cuma namazının faziletiyle ilgili onlarca hadisi hadis
kitaplarını doldurduğu halde, Rasûlullah’tan zayıf bile olsa, herhangi bir durumda
Cuma namazı kılınmaması gerektiğine dair bir rivâyet sözkonusu değildir.
Yani, o, Cumanın şartlarıyla ilgili kesin bir şey söylememiş, hele hele
“şu şu şartlar yoksa, Cuma namazı kılmayın!” gibi bir söz onun ağzından
kesinlikle çıkmamıştır.
Yani, hutbe ve cemaat dışında ve öğle namazının vaktinde kılınması şartı
Kur’an ve Sünnetten çıkan şartlardır. Bunların dışında cemaat olarak kaç kişi
bulunmalıdır, mutlaka camiide kılınmalı, başka yerlerde kılınmamalıdır” gibi
hiçbir şart Kur’an ve Sünnette bulunmamaktadır. Daha sonraki dönemlerdeki
müctehidler, kendi dönemlerindeki cuma namazlarına disiplin getirme
2223 16/Nahl, 89
2224 12/Yusuf, 111
2225 4/Nisâ, 59
≈ 684 ≈
Ahmed Kalka n
ihtiyaçlarından dolayı bazı şartlar ileri sürmüşlerdir. Dolayısıyla, cuma namazını
aynen ikindi namazını kılan insanlar gibi bir evde, bir işyerinde kılabilirsiniz.
Aradaki tek önemli fark Cuma namazında mutlaka hutbe okunmalıdır.
Ayrıca cemaatle kılınır ve öğle namazı vakti içinde kılınır. Kazaya bırakılması
sözkonusu değildir. Yine, aynen ikindi namazı gibi iki-üç kişi ile birlikte de
kılabilirsiniz. “Kılabilirsiniz” tabirim, aslında “kılmalısınız” anlamına geliyor.
Sünnetten anlaşıldığı şekilde, Cuma namazı, kadınlara, kölelere, hasta ve
yolculara farz değildir. Bu kimseler Cuma namazı kılarlarsa üzerlerinden
öğle namazı düşmüş olur. Cuma namazına katılamamışlarsa, bu kimseler
öğle namazı kılarlar.
Cuma namazının illâ camide kılınmasını emreden bir âyet veya hadis
yoktur. Sayı mecburiyeti de öyle. Yeryüzü, bu ümmete mescid kılınmıştır.
Mü’minler, akidesi sağlam olduğuna kanaat getirdikleri bir imamın arkasında
Cuma namazını kılarlar, kılmalıdırlar. Bu, olmasa da olabilir denilecek bir
konu değildir; Kur’an ve Sünnet bizden Cuma namazını kılmamızı emretmektedir.
Pireye kızıp yorgan yakmak kabilinden tâğutlara kızıp namaz terk
edilmez. Daha fazla kızıp diğer beş vakit namazı da terk etmek nasıl doğru
bir mantık değilse, tâğutlara kızanlar Cuma’yı onların önemsemeyeceği şekilde
terk etmek yerine, onları daha rahatsız edecek şekilde açık havada,
parklarda kılsınlar. Ya da cami yerine kullandıkları, müslümanlara açtıkları
evlerinde, işyerlerinde, dernek ve vakıflarında eda etsinler. Cuma namazını
terk ederek tâğutlar devrilecekse, beş vakit namaz da kılmayan, Cuma da
kılmayan insanlar, demek ki düzeni yıkmak üzere olan kahramanlar sayılır
ve düzen de bunlardan korkar, düzen kendini sağlama almak için sokaktaki
serserileri Cuma kılmaya çağırır. Yok böyle bir şey…
Cemaatle kılınan namazın sahih olması için öncelikle imamın Müslüman
olması gerekir. Mutlaka cemaatle kılınması gereken Cumanamazı da, ancak
mü’min imamlar arkasında kılınırsa caiz olur. Bir imamın mü’min olup olmadığını,
onun konuşmalarından, hutbe ve vaazlarından anlayabiliriz. Camideki
imamlar (daha doğrusu, namaz kıldırma memurları), “hutbede (kendilerince)
İslâm’ı anlatıyorlar, hutbenin sonunda da İslâmî olmayan sisteme dua ediyorlarsa,
bu kimsenin inanç yönüyle durumu belli olmuş, açığa çıkmıştır.
Şöyle ki: “Kendilerince İslâm’ın anlatılması”, kendi kafalarına göre suç olan,
suç olmayan tasnifi yapıp suç olmadığını düşündükleri T.C.nin istediği (yasaklamadığı)
bazı hakikatleri anlatmak ise durum şudur: Gerçeğin yarısını
söylemek, hiç bir şey söylememektir. Yarım hakikat, çok kere muazzam bir
≈ 685 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
yalandır. “Kendilerince İslâm’ın anlatılması”, kendi görüş ve kabullerine göre,
ki bu görüş devlet dinini ölçü kabul eden Diyanet’in kabullerini ve yasaklarını
içeriyor ise, Kur’an’ın en fazla önem verdiği tevhid ve şirk gibi dinin temel
esaslarını, bunların güncel yansımalarını anlatmıyor, açıklanması gereken
hakkı gizliyorlarsa, hakla bâtılı karıştırarak anlatıyorlarsa, İslâm’a düşman
kişileri veya düzenleri övüyor ya da onlara dua ediyorlarsa, bu kimselerin
itikatları/inançları açığa çıkmış demektir. Böyle bir kimsenin arkasında ne
vakit namazı, ne de Cuma namazı kılınabilir. Tâğuta karşı çıkmak, onu red
ve inkâr etmek Kur’an’ın emridir.2226 Böyle bir red ve inkârı göremediğimiz,
tam tersine tâğutu kabul ettiğiyle ilgili gösterge olarak onlara dua ettiğine
şahit olduğumuz kişi, arkasında namaz kılınamayacak kişidir.
Câmilerdeki görevlilerin tâğutları inkâr ettiklerine dair davranışta bulundukları
veya sözle bunu gösterdikleri pek şahit olmadığımız bir durumdur.
Ama, tâğutların istediği tarzda hutbe okudukları, tevhid ve şirki güncel boyutlarıyla
anlatmadıkları, günümüzdeki putları hiç eleştirmedikleri, yani hakkı
gizleyip lanetlik bir suç olan hakkı gizledikleri, hakla bâtılı karıştırdıkları bir
vâkıadır. Yine, hutbe esnasında onlara dualar ettikleri, onların emrinde bir
memur oldukları, galiz/kaba küfür lafızları içeren memurluk yemini yaptıkları
bilinmektedir. Bütün bunlara rağmen, bu özelliklere sahip bir kimsenin arkasında
namaz sahih olur” denilebilir mi? Pireye kızıp yorgan yakmak diye tabir
edilen şekilde davranıp Cuma namazını terk etmek de sorumluluk getirir.
Yapılması gereken; mü’minlerin kendi aralarında birkaç kişi bir araya gelip
herhangi bir işyerinde, evde, parkta Cuma namazını edâ etmeleridir.
İyi niyetli halk tarafından büyük fedâkârlıklarla yapılan câmilere Diyânet
hemen el koyar. Maksat, orada kendisinin anlattığı devletin dininden farklı bir
dinin anlatılmasına, yaşanmasına engel olmaktır. Câmiler, Diyanet eliyle devlet
dairesi haline gelmiştir; İmamlar da namaz kıldırma memuru. İşgal edilen
bu mekânlar, mü’minler için zararlı mıdır, tartışılmalı, ama devlet için öylesine
faydalı yerlerdir ki, devlet bu yerlerin kendi kontrolünde olmak şartıyla sayılarının
artmasından memnun bile oluyor. Haftada bir gün, o kadar insana
Cuma günü anlatacağı mesajları neden fırsat bilmesin? O kadar insan zorla
toplanmaya çalışılsa bu kadar başarılı olunmaz.
2226 Bak. 2/Bakara, 256; 4/Nisâ, 60 vb. âyetler
≈ 686 ≈
Ahmed Kalka n
Bu konuda Abdurrahman Dilipak şöyle diyor “Şimdi modern din adamı
adına, Kemalist imam görüntüsü altında İslâm’a ve müslümanlara karşı bir
tehdit odağı oluşturulmak isteniyor. İslâm’da din adamı, ruhban sınıfı yok,
ama bu düzen içinde bunlar var. Bu tip insanlar, sadece Cuma namazında
imama ihtiyaç duyuyor olsa gerekir. Ömürleri boyunca İslâm’a ve müslümanlara
saldırdıktan sonra, bir maaş karşılığı susturulmuş imamların öncülüğünde,
ne olur ne olmaz, yarın âhirette belki lâzım olur diye, biraz da Allah’ı
kandırmak istercesine müslümanların kendileri hakkında iyi şahitlik yapmasını
isterler. Müslüman mezarlığına gömülmek, garip bir tutkudur onlar için.
Bu iş için, fazla baş ağrıtmayan, ölülerin arkasından kırkıncı günlerinde şen
şakrak mevlitler okuyacak bir aydın imama ihtiyaçları vardır.”
Hutbeler ve vaazlar sivil karakterli, dinin özünden alınan ilhamlarla günün
problemlerine çözüm getiren şeyler değil. Çoğu câmide okunan hutbe ve
vaazları bir başka şekli ile bir kilise papazının ya da budist bir râhibin vaazlarında
duyabilirsiniz. On emir”den ibaret ya da hıristiyanlaştırılmış, sadece
kişisel ahlâka indirgenmiş bir din.
Bir insanin arkasinda ne zaman namaz kilinmaz?” Kâfir mürted olunca
veya küfrü ortada olunca. Hayır, sadece kâfir ve mürted olunca değil; İmamın
arkasında namaz kılınacak özellikleri olmadığında, şüpheli durumlarda,
insanlara dinin özünü anlatmadıklarında, fiilen İslâm dışı devleti, rejimi
destekliyor görünümü verdiklerinde bir imamın arkasında namaz kılınmaz.
Olaya dar pencereden bakmak bizi yanlışlığa götürür. Bugün bütün dünyada,
Amerika’nın ve Batının etkisiyle “dine karşı din” projeleri geliştiriliyor.
Lâ’sı olmayan bir din, isyanı barındırmayan, mevcut şirk düzenlerine karşı
çıkmayan bir din anlayışı. Halkın ve devletin doğru yolda olduğunu haliyle
ve tavrıyla göstermeye çalışan namaz kıldırma memurlarının da arkasında
Cuma ve vakit namazları kılınmaz.
Halkının önemli bir kesimi müslüman olan ülkelerdeki Diyanet görevlileri,
büyük çoğunlukla, dini vicdanlara hapsederek gerçekleri gizlemişler,
hakkın toplum tarafından anlaşılmasına engel olmuşlardır. Bu ise, yapılabilecek
en kötü işti: “Onlar, işledikleri kötülükten, birbirlerini vazgeçirmeye
çalışmıyorlardı. Andolsun yaptıkları ne kötüdür!” 2227; “Allah’ın âyetlerini az
bir paraya sattılar da O’nun yoluna engel oldular. Onların yaptıkları, gerçekten
ne kötüdür!”2228 Bu görevliler, bunu ister bilerek yapsınlar, isterse
2227 5/Mâide, 79
2228 9/Tevbe, 9
≈ 687 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
bilmeden; bâtılı emretmeleri, bundan da kötüsü, hakla bâtılı karıştırmaları,
cinâyet olarak yeter! “Âyetlerimi az bir karşılık ile satmayın; yalnız Benden
(Benim azâbımdan) korkun. Hakkı bâtıl ile karıştırmayın; bilerek hakkı gizlemeyin.”
2229 Atasözünde denildiği gibi; “Dinini paraya satan, dininden de olur,
paradan da.” Paradan olmasa ne çıkar, paralandıkça paramparça âhireti
paralanır.
İmamlara bunca maaşı niye veriyorlar dersiniz? Çok sevdikleri için, dine
imana hizmet olsun diye mi? Yoo, onlara maaş verenler, onların ellerine kendi
bildirilerini tutuşturup okutmak için... 2230
İmam denilince, sözlük anlamına da uygun olarak, çevresine önderlik ve
öncülük eden kimse anlaşılır. Bunun için imamın, hem namaz ibâdetinin,
hem de her türlü hayırlı hizmetin yerine getirilmesinde toplumuna önderlik
etmesi, ilim ve ahlâkıyla, söz ve davranışlarıyla insanların takdirini kazanması
beklenir. Tabii, her şeyden önce, imâmet-i kübrâ için olduğu gibi, namaz
imamının da müslüman olması gerekir. Bazılarının, “bu da mevzû mu
edilir, tabii ki imamların hepsi müslümandır” diyecekleri büyük ihtimaldir.
Ama günümüzde imamlarda aranacak ilk şart, onların her çeşit şirkten arınmış,
sadece Allah’tan korkan muvahhid birer müslüman olmalarıdır. İmamlar
ve cemaatler, gereği gibi muvahhid mü’min olsalar, nihâi tercihlerini Allah’tan
ve âhiretten yana yapsalar, her şey bir başka olacaktır.
Mü’minlerin imamı/lideri, ancak mü’minlerden olur. Herhangi bir kâfirin
mü’minlere yönetici olma hakkı yoktur. “Allah kâfirlere mü’minler üzerine
asla velâyet hakkı tanımamıştır.” 2231 Ümmetin ekserisi, müslüman olduğu
halde fâsık veya zâlim olan birisinin de imam ve yönetici olma hakkına sahip
olmadığı görüşündedir. Bu anlayış, Kur’an’da “imam” ve “itaat” kavramıyla
ilgili âyetler değerlendirildiğinde tercih etmek zorunda olduğumuz bir tavırdır.
Kur’an’da kâfirlerin, ancak kâfirlere imam olduğu, kendisine uyanları ateşe/
cehenneme ulaştıracağı ifade edilir. Fâsık ve zâlimlerin de, ancak kendileri
gibi imamları olacaktır. Çünkü insanlar nasıl iseler, öyle idarecilere/imamlara
müstahak olacak ve o şekilde yönetileceklerdir.
Mü’min imamlar ise, imamların imamı Hz. İbrâhim örnekliğinde ortaya
konulur. O, put ve putçulara karşı tek başına bir ümmettir. Ve aynı zamanda
2229 2/Bakara, 41-42
2230 Abdurrahman Dilipak, Bu Din Benim Dinim Değil, İşaret/Ferşat Yay., s. 36-37
2231 4/Nisâ, 141
≈ 688 ≈
Ahmed Kalka n
ümmetin imamıdır. O’nun İshak, İsmail gibi oğulları, Ya’kub, Dâvud, Mûsâ,
İsa, Muhammed (salevâtullahi aleyhim ecmaîn) gibi torunları imamdır. Kur’an,
apaçık bir imam/rehber olduğu gibi, yol (hidâyet yolu, sırât-ı müstakîm) da
imamdır. İmam hakkındaki Kur’an’ın bu tanımlarından yola çıkarak diyebiliriz
ki; iyilik imamı, peygamberlerin izinden ayrılmayan, Kur’an’ın ahkâmını
inanarak uygulayan ve İslâm hidâyeti üzere, sırât-ı müstakîm yolunda önder
kişidir. Bu özellikleri taşımayan kimse, mü’minlerin imamı olamaz; olsa olsa,
küfür imamı/önderi olabilir.
Sadece Cuma değil, beş vakit farz namazlar da tabii ki müslümanların
arkasında kılınabilir. Akaidinin sağlam olduğunu zannettiğimiz,
yani küfre girdiğine dair kesin delillerimizin olmadığı her kıble ehlini müslüman
kabul etmek zorundayız. Hutbesinde tâğutun dostu olduğunu (te’vil
edilemeyecek açıklıkta) ifâde eden bir imama rastladığında müslümanlar
câmiyi terkeder, bir daha o imamın arkasında namaz kılmazlar. Bu konuda
diğer namazlarla Cuma namazı arasında fark yoktur.
Namaz kılanların imamlığa geçecek kişiyi seçmeleri haklarıdır. Mescit
ehli, devamlı namaz kıldıracak kişiyi kendileri seçer. Eğer ihtilâf ederlerse,
çoğunluğun seçtiği namazı kıldırır. Kişinin, cemaat istemediği takdirde
imamlığa yeltenmesi doğru değildir. “Üç kişinin namazları kabul olmaz.
Bunlardan birisi, cemaat istemediği halde imamlık yapmak iseteyen kişidir...”
2232; “Üç kişi vardır ki, namazları kulaklarını aşmaz: Kerih gördükleri
halde bir cemaate imamlık yapan kişi...” 2233 İmam olacak kişi, namaz
kılanların rızâsı esasına göre seçilir. Namaz imamlığı, “din adamları” denilen
bir gruba tahsis edilen dinî bir makam değildir. Herhangi bir müslüman bu
vazifeyi üstlenebilir.
Konuyla İlgili Âyet-i Kerimeler:
“Kim tâğuta küfreder (onu tanımaz, reddeder) ve Allah’a iman ederse
o muhakkak kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa tutunmuştur.
Allah kemaliyle işitici ve bilicidir.” 2234
“Hakka bâtılı karıştırmayın, bile bile hakkı gizlemeyin.” 2235
2232 Ebû Dâvud
2233 Tirmizî
2234 2/Bakara, 256
2235 2/Bakara, 42
≈ 689 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
“Ey ehl-i kitap! Neden hakka bâtılı karıştırıyor ve bile bile hakkı/gerçeği
gizliyorsunuz?” 2236
“Allah’ın indirdiği kitap’tan bir şeyi gizleyip onu az bir paha ile değişenler
yok mu, işte onların yiyip de karınlarına doldurdukları, ateşten başka
bir şey değildir. Kıyamet günü Allah, ne kendileriyle konuşur ve ne de onları
temize çıkarır. Orada onlar için can yakıcı bir azap vardır. Onlar doğru
yol karşılığında sapıklığı, mağfiret bedeli olarak da azabı satın almış
kimselerdir. Onlar, ateşe karşı ne kadar dayanıklıdırlar! O azabın sebebi,
Allah’ın, kitabı hak olarak indirmiş olmasıdır. (Buna rağmen farklı yorum
yapıp) kitap’ta ayrılığa düşenler, elbette derin bir anlaşmazlığın içine düşmüşlerdir.”
2237
“Allah, kendilerine Kitap verilenlerden, ‘Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız,
onu gizlemeyeceksiniz’ diyerek söz almıştı. Onlar ise bunu
kulak ardı ettiler, onu az bir dünyalığa değiştiler. Yaptıkları alışveriş ne
kadar kötü!” 2238
“İndirdiğimiz açık delilleri ve hidâyeti Biz Kitaptan insanlara açıkça belirttikten
sonra gizleyenler var ya; işte onlara hem Allah lânet eder, hem
de bütün lânet edebilenler lânet eder. Ancak tevbe edip, durumlarını düzeltenler
ve gerçeği açıklayanlar başkadır. Onları bağışlarım; çünkü Ben
tevbeyi çok kabul eden ve çokça merhamet edenim.” 2239
Hadis-i şerif rivâyetlerinde de şöyle buyrulur:
“Kendisine bir ilim sorulup da bunu gizleyen kimseye kıyamet gününde
ateşten bir gem vurulacaktır.” 2240
“En fazletli cihad, zâlim sultana karşı hakkı söylemektir.” 2241”Haksızlık
karşısında susan dilsiz şeytandır.”
“Kıyamet gününde bir adam getirilir ve cehenneme atılır da cehennem
değirmen merkebinin taşlarıyla (buğday) öğütmesi gibi onu öğütür.
2236 3/Âl-i İmran, 71
2237 2/Bakara, 174-176
2238 3/Âl-i İmran, 187
2239 2/Bakara, 159-160
2240 Ebû Dâvud, İlm 9, hadis no: 3658; Tirmizi, İlm 3, hadis no: 2651; Kütüb-i Sitte Terc. ve Şerhi,
c. 11, s. 501
2241 Kütüb-i Sitte Terc. ve Şerhi, c. 17, s. 538
≈ 690 ≈
Ahmed Kalka n
Bunun üzerine cehennem halkı onun başına toplanır da: ‘Ey filan, sen
ma’rufla emrediyor ve münkerden nehyediyor değil miydin?’ derler. O da:
‘Evet, ben ma’rufla emrederdim de onu kendim yapmazdım ve yine ben,
münkerden nehyederdim de, onu kendim işlerdim’ der.” 2242
Allah’a isyan edene itaat olmaz!” 2243
Câmi görevlileri, İslâm’la devletin gayr-ı İslâmî ilke ve kanunlarını uzlaştırmada
çok büyük gayretleri olan ve bu konuda düzene büyük destek sağlayan
şahıslardır. Uzlaşma; iki zıddın (karşıt gücün) birleştirilmek istenmesi
demektir ki, bunun gerçekleşmesi aslında imkânsızdır. Eğer gerçekleşirse,
artık bu iki şey, zıd/karşıt olmaktan çıkar, eşitsizliği aleyhinde olan, diğerinin
hâkimiyetini kabul edip, onun içerisinde erir gider. Tâvizden kazançlı çıkanlar,
gücü elinde bulunduranlardır, etkili ve yetkili çevreler, egemen güçlerdir.
Mevcut ortama boyun eğip bâtılla uzlaşan statükocu kimse, gücünü kabul
ettiği çevre ve zihniyetin boyasına girer. Bir müslümanın kâfirlerin şekil ve
rengine girmesi mümkün müdür? “Ey mü’minler, deyiniz ki: ‘Biz Allah’ın
boyasına (dinine) girmişiz. Allah’ın boyasından daha güzel ne olabilir? İşte
biz O’na ibadet edenleriz.” 2244
Hakkı bâtılla örtüp hakka bâtılın katıldığı bu sentez ve tâvizci yaklaşım,
Allah’ın insana fıtrat boyasıyla sürdüğü rengi, bâtılın çirkin renkleriyle karıştırarak
alaca bulaca olmak, çok renkli olacağım diye renksizleşmektir. Bukalemun,
bir hayvandır, düşmanından korunmak için renk değiştirmesi onunla
ilgili olarak ilâhî sanatın tecellisidir. Ama, insan için bulunduğu ortama göre
renk alan yapı, iki yüzlülüktür; onurlu müslümanın değil, şahsiyetsiz münafığın
karakteridir.
Müslümanın, sadece kendi zâtından korkmasını isteyip, başkalarından
korkmasını yasaklayan Rabbimiz,2245 bu emrine uymayan kimseye çoğu
zaman korktuklarını musallat eder ki, kendinden başkasından korkmanın
cezasını çeksin. İşte tâviz ve uzlaşma, bâtıldan korkmanın sonucu gerçekleştiği
için tâvizkâr tutumlar, bir müslümanı, kurtulmak için yılana sarılanın
konumuna düşürmektedir.
2242 Buhâri, Fiten, 17; hadis no: 46; Müslim, Zühd 7, hadis no: 51 (2989)
2243 Ahmed bin Hanbel, 5/301, hadis no: 3790; İbn Mâce, Cihad 40, hadis no: 2865
2244 2/Bakara, 138
2245 2/Bakara, 40, 41; 3/Âl-i İmran, 175
≈ 691 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
İslâm’la câhiliyyenin kesişmesi, uyuşması mümkün değildir. Hakla bâtılın,
imanla küfrün birleşip bir araya gelmesi eşyanın tabiatına aykırıdır. Aralarında
tarih boyunca süren ve Kıyamete kadar da sürecek olan uzlaşmaz bir
mücadele söz konusudur. Uzlaşmayı, kesin nasslara rağmen kabul edenler,
neticede Allah’ın hor gördüğü kâfirleri hoş görmeye, beşerî düzenleri kutsallaştırmaya,
İslâm demokrasisinden veya demokratik İslâm’dan bahsetmeye
kadar vardılar. Artık resmî devlet İslâm’ı, Atatürk tipi, onun ilkelerine uygun
İslâm(!) gibi tuhaf sentezler uygulama alanları bulmakta. Hıristiyanlık benzeri,
uzlaşarak tahrif edilmiş bu İslâm’ların elbette Allah’ın dini olan İsl’am’la hiç bir
ilgisi yoktur, bazı benzer yönleri olsa da.
Müslümanın İslâm’dan tâviz vererek, başka beşerî görüşlerle uzlaşarak,
İslâm’ın bazı cüzlerini, bazı esaslarını pazarlık aracı görmesi mümkün değildir.
Uzlaşma neticesinde kâfirlerin ve küfrün egemenliği -şeklen ve kısmen
de olsa) kabul edilmiş olur ki, bu da tevhidî akîde ile bağdaşmaz. İslâm,
Allah’a teslim olmak ve O’nun dışında bir güç ve hâkimiyet tanımamaktır.
Kelime-i tevhidde bu ifade tüm kapsamıyla belirdiğinden dolayı, müslüman
için her türlü tâğutun her çeşit egemenliğini reddetmek; Allah’a iman ve
O’nun tek ilâh olduğunu kabul etmenin en önemli şartıdır. Hatta, İslâm’ın
dışındaki bütün sistem, görüş ve bunların uygulayıcıları anlamına gelen “tâğut”
u reddetmek; Allah’a imandan da önce gelir ki, kalp, dil ve kafadaki tüm
sapıklıklar ve sahte ilâhların egemenlikleri öncelikle “lâ = hayır” süpürgesi
ile temizlenmiş olsun ve boşalan yere de hak/gerçek ilâhın kabulü yerleşsin.
“Kim tâğuta küfreder (onu tanımaz, reddeder) ve Allah’a iman ederse
o muhakkak kopması mümkün olmayan en sağlam kulpa tutunmuştur.
Allah kemaliyle işitici ve bilicidir.” 2246
Beş çeşit devlet sisteminde din-devlet ilişkileri
İslâmî Devlet
Saltanat Sistemi
Komünist Sistem
Batı Tipi Laiklik
TC Tipi Laiklik
2246 2/Bakara, 256
≈ 692 ≈
Ahmed Kalka n
DEVLET MEMURLUĞU VE YEMIN
Memurluk Allah’ın memurluğu (O’nun emrine girme) ise ne güzeldir. Tâğutun
memurluğu ise, onların âmirliği ve muvahhid bir mü’minin de onların
emrine girip, onların memuru olması, onlara itaati ise…
Muvahhid Müslümanlar olarak biz, öncelikle kendimiz her çeşit küfür ve
şirkten korunmak ve gerçek anlamda iman etmekten sorumluyuz. İmanımıza
şüphe bulaştırmamak, riskli alanlardan uzaklaşmak zorundayız. Kendini
ateşten koruyamayan insan, başkalarını nasıl korusun? Bireysel tevhidini uygulayamayan
kimsenin yaptığı ne kadar hayır cinsinden olursa olsun, Allah
indinde boşa çıkacak ve hiçbir karşılık alamayacaktır. Biz, geçim, hizmet ve
benzeri şey için değil, kulluk için yaratıldık. Allah, hiç kimseye “niye tağutların
veya yarı yarıya tâğutî kurumların emrinde çalışmadın?” diye hesaba çekmeyecek,
ama (farkına ve bilincine varsa da var masa da) böylesi vahyi reddeden
düzenlerin çarkını çeviren, istemese de uzlaşma çizgisiyle çevresindeki
demokrat kafalıların emrine, tavsiyesine ve tavırlarına muhatap olmaktan,
muvahhid bir kimsenin takınması gereken izzete halel getirmesinden hesaba
çekilecektir.
Devlet memurlarının yapmak zorunda tutulduğu yemin metni:
Devlet Memurları Kanunu
Kanun Numarası: 657
Kanun Kabul Tarihi: 14/07/1965
Yayımlandığı Resmi Gazete Tarihi: 23/07/1965
Yayımlandığı Resmi Gazete Sayısı: 12056
Bölüm 2: Ödevler ve Sorumluluklar
Sadakat:
Madde 6 - (Değişik madde: 12/05/1982 - 2670/1 md.)
Devlet memurları, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasına ve kanunlarına sadakatla
bağlı kalmak ve milletin hizmetinde Türkiye Cumhuriyeti kanunlarını
sadakatla uygulamak zorundadırlar. Devlet memurları bu hususu “Asli
Devlet Memurluğuna” atandıktan sonra en geç bir ay içinde kurumlarınca
düzenlenecek merasimle yetkili amirlerin huzurunda yapacakları yeminle
belirtirler ve özlük dosyalarına konulacak aşağıdaki “Yemin Belgesi” ni imzalayarak
göreve başlarlar.
≈ 693 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
“Türkiye Cumhuriyeti Anayasasına, Atatürk İnkılap ve İlkelerine, Anayasada
ifadesi bulunan Türk Milliyetçiliğine sadakatla bağlı kalacağıma; Türkiye
Cumhuriyeti kanunlarını milletin hizmetinde olarak tarafsız ve eşitlik ilkelerine
bağlı kalarak uygulayacağıma; Türk Milletinin milli, ahlaki, insani, manevi ve
kültürel değerlerini benimseyip, koruyup bunları geliştirmek için çalışacağıma;
insan haklarına ve Anayasanın temel ilkelerine dayanan milli, demokratik,
laik, bir hukuk devleti olan Türkiye Cumhuriyetine karşı görev ve sorumluluklarını
bilerek, bunları davranış halinde göstereceğime namusum ve
şerefim üzerine yemin ederim.”
Memurluk Allah’ın memurluğu (O’nun emrine girme) ise ne güzeldir. Tâğutun
memurluğu ise, onların âmirliği ve sizin de onların emrine girip, onların
memuru olmanız, onlara itaatiniz ise…
Müslümanlar olarak biz, öncelikle kendimiz her çeşit küfür ve şirkten korunmak
ve gerçek anlamda iman etmekten sorumluyuz. Kendini ateşten
koruyamayan insan, başkalarını nasıl korusun? Bireysel tevhidini uygulayamayan
kimsenin yaptığı ne kadar hayır cinsinden olursa olsun, Allah indinde
boşa çıkacak ve hiçbir karşılık alamayacaktır. Biz, hizmet ve benzeri şey
için değil, kulluk için yaratıldık. Kulluğun içine ne kadar hizmet girerse o
kadarından sorumluyuz. Ama “hizmetin içine ne kadar kulluk girerse o bize
yeter” diyemeyiz. Meselâ bir öğretmenin öğrencileri puta tapma törenlerine
yönlendirdiği, onları bu âyin için sıraya koyduğu fiilini düşünelim. Küfür davranışları
içindeyken veya o tür uygulamaları masum çocuklara emreder ve
yaptırırken ölüm gelmiş olsa… Ölüm o anda gelmese bile, en küçük bir şerrin
hesabının sorulacağı bir yerde ve zamanda, bir başkasını küfre yönlendirmenin
hesabının nasıl verileceği… Kendini ateşten koruyamayan kimsenin
başkasını nasıl koruyacağı… değerlendirilmeli. Allah, hiç kimseye “niye
tağutların emrinde öğretmenlik yapmadın?” diye hesaba çekmeyecek, ama
(farkına ve bilincine varsa da varmasa da) böylesi vahyi reddeden düzenlerin
(eğitim) çarkını çeviren ve müşrik vatandaş yetiştirme görevi üstlenen kimselere
“niye imanına şirk karıştırdın? Niye hakla bâtılı karıştırdın, çocukları küfre
teşvik edip onları kâfirleştirdin?” diye hesaba çekecektir?
Küfre rıza küfürdür. Küfrü emreden, küfrü bir başkasına mecbur edip
dayatan kişiye mü’min muamelesi yapılamaz, o kimsenin cenaze namazı
kılınamaz. Olayın küfür ve şirk olması ayrı bir şey. Belirli bir şahsa müşrik de≈
694 ≈
Ahmed Kalka n
mek ayrı bir şeydir. Biz olayın vehâmetini anlatırız, insanları ondan sakındırmaya
çalışırız, ama belirli şahsı açıkça bir inkârını görmedikçe tekfir etmeyiz.
Bu hususta açıklığa kavuşturulması gereken beş ayrı husus var: 1- Elfâz-ı
küfür (ve ef’âl-i küfür), 2- Allah adı dışında başka bir kutsal(!) adına yemin,
3- Memurluk ve memurluklar arasında fark, 4- İmza (veya yazı)nın söz gibi
olup olmadığı, 5- Belirli bir şahsı tekfir etmek.
Elfâz-ı küfür, küfür lafızları, insanı küfre götüren sözler demektir.
Bir terim olarak, kişiyi küfre düşüren ve dinden çıkmasına sebep olan
sözlere “elfaz-ı küfür” adı verilir. İbn Hacer el-Askalânî şöyle der: “Kim putlara
tapınırsa, secde ederse İslâm’a inansa bile küfre girer. Sübkî bu konuda
icmâ olduğunu söylemiştir.” 2247
Ebû Bekir el-Cessas ise şöyle der: “İkrah hali olmaksızın küfür lafzını şaka
ya da ciddi olarak dillendiren bir kimse kâfir olur.” 2248
Allâme Keşmirî şöyle der: “Sonuç olarak kim ciddi ya da şaka olarak
küfür kelimesini söylerse kâfir olur. O kişinin inancına bakılmaz.” 2249
Aliyyu’l Kari, Fıkh-ı Ekber Şerhi’nde: Kişi, ikrah altında olmadan mânâsını
bilerek bir küfür sözü söylerse, söylediğine inanmasa dahi kâfir olur”
der. İbn Âbidin de: “Kim küfür kelimesini ister şakayla, ister oyun olsun diye
telaffuz ederse, tüm ilim adamlarımıza göre kâfir olur; neye inandığına bakılmaz”
demektedir. Şâfii âlimlerinden büyük hadis bilgini İmam Nevevî;
“Kim dâru’l-harpte esir olmadığı halde küfür kelimesini telaffuz ederse, onun
mürtedliğine hükmedilir. Zira kişinin dâru’l-harpte yaşaması ikrah altında olmasına
delâlet etmez” der. Mâlikî âlimlerinden Kadı Ebu Bekir İbnu’l-Arabî;
“Küfür sözlerini ister şaka ile ister ciddi bir şekilde söyleyen kimsenin kâfir
olduğu hususunda ümmet içinde ihtilâf, görüş ayrılığı yoktur” der.2250 Hanbelî
âlimlerinden İbn Kudâme el-Makdisî ise; “Kişinin inanarak küfre girmesi,
şüpheye düştüğü için küfre girmesi ya da ister alay ederek ister ciddi olarak
fark etmeksizin küfür lafzını söylemekle küfre girmesi arasında fark yoktur”
demektedir. İkrah hali olmaksızın küfür kelimelerini telaffuz eden bir kimse
2247 el-Askalânî, Fethu’l Bârî, c. 12, s. 299
2248 Ahkâmu’l Kur’an, c. 4, s. 348
2249 İkrâfu’l Mulhidîn, s. 59
2250 Kurtubî Tefsiri, Tevbe sûresi 65. âyetinin tefsirinde nakledilir.
≈ 695 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
kâfir olur. Bu konuda ümmet arasında icmâ vardır. Dolayısı ile bir kimsenin
birkaç kuruşluk dünya menfaati uğruna küfre girmesi düşünülemez.
Söyleyeni dinden çıkaran küfür sözlerinin bu sonucu meydana getirmesi
için hür bir irade ve ihtiyarla söylenmesi gerekir. Tehdit, zor ve baskı altında
küfür sözlerini söyleyen kimse, zorlama tam ise, yani öldürme, kesme, bedene
zarar verme ve şiddetli dövme tehdidi varsa küfür sözü söyleyebilir.
Ayette şöyle buyurulur: “Kalbi imanla dolu olduğu halde, küfre zorlanan
müstesna olmak üzere, kim iman ettikten sonra, küfre sine açarsa Allah’tan
onlara bir azap vardır.”2251 Bu âyet, küfre zorlanan kimsenin dinden
çıkmayacağını gösterir. Nitekim Mekke müşrikleri, Yâsir ile hanımı Sümeyye’yi
İslâm’dan dönmeleri için zorlamış, işkence altında ikisini de öldürmüştür.
Yâsir’in oğlu Ammâr’ı da bir kuyuya atarak işkence yapmışlar, Ammar
işkenceye dayanamayarak, kalbi imanla dolu olduğu halde, diliyle İslâm’dan
döndüğünü söylemiş ve canını kurtarmıştır. Haber Hz. Peygamber’e ulaşınca,
kendisiyle görüşmüş ve yine işkenceye maruz kalırsa aynı sözleri söylemesine
ruhsat vermiştir. Yukarıdaki ayet-i kerîme bu olay üzerine inmiştir. 2252
Gönüllü olarak memur olan bir kimsenin ikrah (zorlama) altında olduğunu
iddia etmek mümkün değildir. Kimseye zorla memur olması için baskı ve
zorlama yapılmamaktadır. Şiddetli baskı, yani işkence altında olmadan bir
mü’minin bir küfür lafzı söylemesi, onu imandan çıkarır.
Ef’âl-i küfür de, küfür fiilleri, insanı küfre sokan davranışlar, eylemlerdir.
Puta tapmak gibi. Bu tür davranışlardan biri de, yine şiddetli zorlama (ikrâh-ı
mülcî) bulunmadığı takdirde, kişiyi küfre sokar.
Yemin meselesine gelince…
Babalar, anneler, melekler vs. gibi Allah’tan başka varlıklar adına edilen
yeminler: Bu şekilde yemin etmek câiz değildir. Hz. Peygamber, böyle yemin
etmeyi men etmiştir. Aynen bu varlıklar gibi, “namus, şeref üzerine yapılan
yapılan yeminler, yemin ederim, ant içerim” gibi ifadelerle de yemin etmek
câiz değildir. Bu ifadeler, şer’an yemin hükmüne girmez; bu tür yemin eden
kimse, yeminini bozsa kefaret gerekmez. Ama, Vallahi, billâhi, tallahi ifadeleriyle
yapılması meşrû olan yemini, bu tür geçersiz ifadelerle yapan, yani
Allah’ın dışında başka varlıklar veya farklı kutsallar adına yemin eden kişi,
büyük günah işlemiş, küçük de olsa şirke bulaşmış olur.
2251 16/Nahl, 106
2252 İbnü’l-Esir, Üsdü’l-Gâbe, I V, 130 vd.
≈ 696 ≈
Ahmed Kalka n
Rasûl-i Ekrem’in (s.a.s.): “Kim yemin edecekse ancak Allahû Teâla
(cc)’nın adı ile yemin etsin!.. Aksi takdirde bıraksın” buyurduğu bilinmektedir.
Kureyş halkı genellikle “Babamın hakkı için, annemin hakkı için” ve
bunun gibi sözlerle yemin ediyordu. Nitekim Resûlullah (s.a.s.): “Babalarınız
üzerine yemin etmeyin”2253 emrini verdi. Dolayısıyla yemin; kitap, sünnet ve
icmâ ile sâbit olan bir hâdisedir. İnsanlar genellikle; zor duruma düştükleri
zaman, haklı olduklarını ispat için “Vallahi, Billâhi” gibi yemin lafızlarını kullanırlar.
Yemin’in lûgat manası; “sağ el” demektir. Halk arasında hayır ve
bereket sağ ele nisbet olunur. Yemin “kuvvet” manasına da kullanılır. Nitekim
Molla Hüsrev: “Yemin; lûgat yönünden kuvvet manasınadır” hükmünü
zikreder. Kur’ân-ı Kerîm’de; yemin kelimesi, kuvvet manasına da kullanılmıştır.
İslâmî ıstılahta: “Allahû Teâla (cc)’nın adını zikrederek, haberin takviyesidir.”
Ayrıca yemin eden kimse; bir şeyi yapmaya veya yapmamaya, Allahû
Teâlâ’yı şâhid tutarak karar verir. Meselâ: “Vallahi ben şu işi yapmam” gibi!..
Fûkaha; yapılış şeklini esas alarak yemini iki kısma ayırmıştır. Birincisi: Allahû
Teâla veya O’nun sıfatı ile yapılan yemin. İkincisi: Allahû Teâlâ’dan başkasıyla
yapılan yemin. Allah Teâlâ’dan gayrısıyla yapılan yemin câiz değildir.
“Kim İslâm’dan başka bir din adına bilerek yalan yere yemin ederse, o
kişi dediği gibi (yalancının biri)dir. Kim, ne ile intihar ederse, kıyâmet günü
onunla azâb olunur. Sahip olmadığı bir şeyi adayanın adağı geçersizdir.
Mü’mine lânet etmek, onu öldürmek gibidir.”2254
“Dikkat! Gerçekten Allah (azze ve celle) sizi babalarınıza yeminden
nehyediyor; kim yemin edecekse Allah’a yemin etsin yahut sussun!”2255
“Annelerinize ve putlara da yemin etmeyin, Allah’a da ancak doğru
söylemek şartıyla yemin edebilirsiniz.”2256
“Her kim Allah’tan başkasına yemin ederse muhakkak şirk koşmuştur
yahut küfretmiştir.”2257
“Senin y eminin a rkadaşın s eni n e ü zerine t asdik e tti i se o na g öredir.”
2258
2253 Müslim, Eymân 1, 4
2254 Buhârî, Cenâiz 84, Edeb 44, 73, Eymân 7; Müslim, İman 176, 177; Tirmizî, Nüzûr 16; Nesâî,
Eymân 7, 11, 31; İbn Mâce, Keffârât 3
2255 Müslim, Eymân 3, hadis no: 1646
2256 Müslim, Eymân 4; S. Müslim Terc. ve Şerhi, A. Davudoğlu, c. 8, s. 218
2257 Müslim, Eymân 4; S. Müslim Terc. ve Şerhi, A. Davudoğlu, c. 8, s. 218
2258 Müslim, Eymân 20, hadis no: 1653
≈ 697 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
“Yemin, yemin isteyenin niyetine göredir” Bir diğer rivâyet: “Senin yeminin
arkadaşının seni kendisiyle tasdik ettiği şeye göredir.”2259
Sözün özü: “Yemin, (sonuç itibarıyla) ya günaha girmektir veya pişman
olmaktır.”2260;“... İnsanları yüzüstü cehenneme sürükleyen, ancak dillerinin
ürettikleridir.”2261
MEMURLUKLAR ARASINDA FARK
“Şeytanlar, dostlarına, sizinle mücadele etmeleri için telkinde bulunurlar.
Eğer onlara itaat ederseniz muhakkak ki şirk koşan müşriklerden
(Allah’a ortak koşanlardan) olursunuz.”2262 Bu âyeti tefsir edersen Seyyid
Kutub şöyle der: “Yani siz Allah’ın emrettiği hususlardan yüzçevirip şeriatını
tatbik edip başkalarının sözüne uyarsanız, Allah’ın hükmünün yerine başkalarının
hükmüne koşarsanız, işte bu yaptığınız şirktir. Kim bir insanın kendisinden
uydurduğu hükümlere itaat ederse, bu hüküm çok küçük ve basit bir
mesele dahi olsa o şüphesiz müşriklerdendir. Müslüman olup da böyle bir fiil
işleyen doğrudan doğruya İslâm’dan çıkıp şirke girmiş demektir. Ne kadar
kelime-i şehâdet getirirse getirsin fark etmez… Mademki o Allah’tan başkasının
hükmüne uymakta, Allah’tan başkasının hükmüne itaat etmektedir, bu
onun durumunu değiştirmez.
Bu kesin hükümlerin ışığı altında bugün yeryüzündeki toplumlara göz attığımızda
tamamen şirk ve câhiliyyeden başka bir şey göremeyiz. Kitlelerin
ve yığınlarca insanın şirk ve câhiliyye bataklığı içinde yüzdüğünü müşâhede
ederiz. Allah’ın muhâfaza ettiği kimseler yeryüzünde ilâhlık taslayan zâlim
putlara karşı gelirler, cebir hududu dışında kalan hiçbir halde onların hüküm
ve şeriatına itibar etmezler.” 2263
Bir başka âyette Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Gerçekten, doğru yol kendilerine
açıkça belli olduktan sonra gerisin geriye küfre dönenlere şeytan,
kötülüklerini güzel göstermiş ve onları uzun emellere düşürmüştür. Çünkü
onlar Allah’ın indirdiğini beğenmeyen kimselere: ‘Bazı işlerde biz size
2259 Müslim, Eymân 21, hadis no: 1653; Ebû Dâvud, Eymân 8, h. no: 3255; Tirmizî, Ahkâm 19, h.
no: 1354
2260 Kütüb-i Sitte Terc. ve Şerhi, c. 17, s. 236
2261 Tirmizî, İman 8, İbn Mâce, Fiten 12
2262 6/En’âm, 121
2263 Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur’an, c. 5, s.415-416; Âyete dair diğer nakiller için bk. İbn Kesir Tefsiri,
c. 2, s. 272; Ebu’s Suud, c. 2, s. 438; şaravî, c. 7, s. 3910; Kasımî, c. 6, s. 2491
≈ 698 ≈
Ahmed Kalka n
itaat edeceğiz’ demişlerdi. Oysa Allah onların gizlediklerini biliyordu.”2264
Görüldüğü gibi bu âyette Allah Teâlâ bazı kimseleri, Allah’ın indirdiğini hoş
karşılamayanlara karşı sadece dilleri ile itaat edeceklerini söylemelerini, onların
arkalarına dönmelerine yani irtidat etmelerine bir sebep olarak göstermektedir.
Âyette geçen “arkalarını döndüler” ifadesi, “imanı terk ederek
küfre döndüler” demektir. 2265
Muhammed Şenkıtî Kehf sûresinin 26. âyetine yaptığı tefsirde şöyle demektedir:
“Kur’ân-ı Kerim’in naslarından açıkça anlaşılmaktadır ki, şeytanın
dostları vasıtasıyla koydurduğu, İslâm şeriatına muhâlif beşerî kanunlara tâbi
olanların kâfir ve müşrik olduklarından anca onlar gibi Allah’ın basiretlerini
kör ettiği, vahyin nurundan kör olan kâfir ve müşrik kimseler şüphe ederler.”
2266
Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Mûsâ, ‘Rabbim! Bana lutfettiğin nimetlere and
olsun ki, artık suçlulara asla arka çıkmayacağım’ dedi.”2267 Müfessir Âlûsi,
bu âyetin tefsirinde şöyle der: “İlim ehli bu âyete dayanarak zâlimlere yardım
ve hizmet etmeyi câiz görmemişlerdir. İbn Ebî Hatim, Cabir bin Hanzala’dan
şöyle dediğini nakletmiştir: Birisi Amr’a: “Ben bir kâtibim. Gireni çıkanı
yazarım. Bunun karşılığında da maaş alırım. Siz bu konuda ne dersiniz?”
diye sordu. Ebû Amr: “Dökülen kanı da yazar mısın?” deyince adam “hayır!”
dedi. “Zorla alınan malı da yazar mısın?” dreyince adam “hayır!” dedi. Ebû
Amr adama “acaba sen Mûsâ’nın (a.s.) sözünü işitmedin mi?” diyerek bu
âyeti okudu. Âyeti dinleyen bu kişi Ebû Amr’a: “Vallahi çok güzel tebliği ettin
yâ Ebâ Amr! Bundan böyle ben bu kişilere bir satır bile yazmam!” dedi. Ebû
Amr da: “Vallahi Allah seni rızıksız bırakmaz” dedi.
Bir hadiste şöyle geçer: “Kıyâmet gününde zâlimler ve yardımcıları, hatta
onların kalemini açanlar çağrılır ve demirden tabutlara konularak cehenneme
atılırlar.” Şayet bu hadis, sahih ise zâlimlerin yardımcıları korksunlar. Ölmeden
evvel uyansınlar.
Terzinin biri âlime: “Ben zâlimlerin elbisesini dikiyorum. Acaba ben Kasas
sûresinin 17. âyeti gereği zâlimlere yardım edenlerden olur muyum?” diye
sorar. Âlim şöyle cevap verir: “Hayır, sen zâlimlere yardım eden değilsin.
2264 47/Muhammed, 25-26
2265 İbn Kesir Tefsiri, c. 13, s. 7307
2266 Şenkıtî, Edvâu’l Beyan, c. 3, s. 383
2267 28/Kasas, 17
≈ 699 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Bilakis sana iğne satanlar zâlimlere yardım edenlerdir. Sen ise bizzat zâlim
olmuşsun” 2268
Allah Rasûlü (s.a.s.) şöyle buyurur: “Âhir zamanda zâlim emirler, fâsık
bakanlar, hâin kadılar, yalancı âlimler olacaktır. Kim onlara yetişirse onlara
başkan, vergi toplama memuru, bekçi, polis olmasın.”2269 Bir başka hadiste
ise şöyle buyrulur: “Birtakım zâlim emirler gelecektir. Kim bunlara muhâlefet
ederse kurtulur. Kim bu emirler ile içli-dışlı olursa helâk olur.”
Burada şu noktayı gözden kaçırmamak gerekir. Bazı durumlarda tâğutlardan
görev almak aslen şirktir. Meselâ tâğutların yasama meclisinde bakan,
milletvekili olmak ya da hâkim, savcı, polis, istihbarat memuru, subay
gibi tâğutî düzeni ayakta tutan, tâğutî düzenin küfrünü destekleyen kurum
ve kuruluşlarda çalışmak sahibini İslâm’dan çıkarır. Tüm bu görevler kâfirlere
itaat ve onlarla velâ bağı kurmak kapsamındadır.
Bazen tâğuttan görev almak onu meşrû gösterdiğinden dolayı haramdır.
Meselâ şu anda tâğutî düzenler tarafından görevlendirilmiş hocalar ve din
adına kurulmuş olan Diyanet teşkilatı gibi teşkilattan görev alan kişiler, hiçbir
şirk ilkesini kabul etmeseler, 657 sayılı kanunun belirlediği sözleri (yemin)
söylemeseler bile, toplumun nazarında tâğutu meşrûlaştırdıklarından dolayı
en azından haram işlerler. Bazı âlimlerin fetvâsına göre ise müşrik olurlar.
Alâme Takıyyuddin, gerçekten çok değerli eseri Kifâyetu’l Ahyâr’da bu
konu hakkında şöyle der: “Çağımızdaki bazı âlimler şöyle bir tahkikte bulunmuşlardır.
Kim bir haram iş yaparak bu işin toplumda meşrûlaştırılmasına
sebep olursa Kur’an’ı pisliğe atanlar gibi kâfir olurlar. ‘Ben müslümanım’
demesi bu kişiye bir fayda sağlamaz. Zira bu yaptıkları İslâm şeriatının yok
olmasına neden olur. Aslen bu tür kişilerin tekfiri daha çok gereklidir. Çünkü
bunların halini avam bilmez. Fakat Kur’an’ı pisliğe atan kişi böyle değildir.
Şüphesiz bu hareketin küfür olduğu herkes tarafından bilinir. Zira bu konu
oldukça açıktır. 2270
2268 Âlûsî, Ruhu’l Meânî, c. 20, s. 49
2269 Ebû Hureyre’den, Mecmûu’s Sağîr, s. 398
2270 Kifâyetu’l Ahyâr, s. 455
≈ 700 ≈
Ahmed Kalka n
Zâlimlerden görev almayı mutlak olarak haram gören âlimlerin bazıları
şunlardır: Yusuf Erdebilî, 2271 İmam Gazâlî, 2272 Ebu’l Ferec İbn Cevzî… 2273
Kurtubî, tefsirinde şunu nakletmektedir: “İslâm âlimleri şöyle demişlerdir:
‘Kim zâlimlerden imamlık görevini alırsa arkasında namaz kılınmaz. Ancak
özrünü beyan etmesi veya tevbe etmesi durumu müstesnâdır.” 2274 Dikkat
edilirse, buraya kadar aktarılan fetvâlarda âlimler kişinin haram bir fiili meşrûlaştırması
hakkında fetvâ vermişlerdir. Maalesef zamanımızda, özellikle Diyanet
İşlerinde görev alan hocalar, haramı değil, mutlak küfrü meşrûlaştırmaktadırlar.
Evet, zamanımızdaki hoca geçinen kişiler mekruhu, haramı değil;
mutlak küfrü meşrû göstermektedirler. İslâm’a yaptıkları zarar bununla da
bitmez. 657 sayılı kanunun tüm maddelerini kabul edip imzaladıktan sonra,
yaşantılarını tâğutî düzenin emirlerine göre tanzim ederler. Onların emirlerine
göre oturup kalkarlar, onların istediği şekilde fetvâ verip onların istedikleri
(emrettikleri) hutbeleri okurlar. Tâğutu meşrû gösterip itaat ederler ve halka
da tâğuta itaat etmeleri için telkinde bulunurlar. Acaba allâme Takıyyuddin’in
bahsettiği âlimler zamanımızdaki bu kişileri görseydi ne derlerdi?
Mevdûdi’ye müşriklerden görev alınıp alınamayacağı sorulduğunda cevaben
şöyle demiştir: “Bireysel muâmeleler ile ilgili olarak bir müslümanın,
herhangi bir gayri Müslim ile ücret ya da maaş karşılığında hizmette bulunmak
üzere anlaşması durumunda herhangi bir sakınca yoktur. Ancak,
burada yapılacak olan hizmetin herhangi bir haram ile doğrudan ilişkisinin
olmaması durumu aranır. Üzülerek belirtmeliyim ki bir kısım ulemânın bireysel
muâmeleler ile ilgili bu fetvâya dayanarak küfür hükümetlerinde memurluk
yapmayı câiz göstermeye kalkışmaları doğru değildir. Bu cevâzı veren
âlimler gayri Müslim birisinin şahsî işi ile gayri İslâmî bir rejimin toplumsal işi
arasındaki temel farkı göz ardı etmektedirler. Gayri İslâmî rejim İslâm yerine
İslâm dışı olanı, itaat yerine ma’siyeti, İlâhî adâlet yerine insan hayatında Allah’a
isyanı amaçlamakta ve icrâ ettiği tüm işlerde bu amaç saklı olmaktadır.
Böyle bir şeyin haram olduğu ve hatta diğer bütün haramlardan daha da
şiddetli bir haram olduğu açıktır. Bu yüzden böyle özelliklere sahip bir zulüm
düzenini ayakta tutan ve yürüten bölümler arasında ‘falan bölümde iş yapmak
câizdir. Filan bölümde iş yapmak câiz değildir’ gibi bir ayrım yapılamaz.
Çünkü bütün bu bölümler birleşerek büyük bir ma’siyeti ortaya çıkarmakta-
2271 el-Envâr, Hîbe Bâbı, -1/663-
2272 Gazali, İhyâu Ulûmi’d Din, c. 2, s. 139-150
2273 Telbîsu’l İblis, s. 118
2274 Kurtubî, Tevbe sûresi 108. âyetin tefsiri
≈ 701 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
dır. Bu meseleyi daha güzel bir şekilde anlamak için şu misal kâfi gelecektir.
Herhangi bir kuruluşun, kamuoyunda küfrün yayılması ve Müslümanların
irtidadının sağlanması amacıyla kurulmuş olduğunu düşünelim. Bu kuruluşta
haddi zâtında helâl olan, ama bu kuruluşun güçlenmesi ve gelişmesine
katkısı kaçınılmaz olan bir işte çalışmak hiçbir müslümana câiz olmaz.” 2275
Yemin konusu hâriç tutulmak üzere; tüm memurluk çeşitleri aynı hükme
tâbi tutulamaz. Memurluğun kesinlikle yasak olduğu alanlar vardır, bazı
şartlarla câiz ve mubah kabul edilecek (ya da şartlara göre bazı memurlara
müsamaha ile bakılması gereken) çeşitleri vardır.
Düzenin üç temel sacayağı olan “yasama, yürütme ve yargı” alanlarında
görev almak, tâğuta yardımcı olmak, onu güçlendirmek anlamına geleceği
ve Allah’ın indirmediğiyle hüküm konusu ile bağlantılı olacağı için kesinlikle
câiz görülemez. Bunları görev ve memurluk olarak isimlendirirsek, şunları
sayabiliriz: Milletvekilliği, hükümet üyeliği, parlamentoda memurluk, devletin
İslâm’a ters kanunlarını uygulamak ve insanları bunlarla yönetmek kapsamına
girecek her çeşit bürokratlık, yöneticilik, âmirlik yasama ile ilgili alanı
kapsar.
Yürütme de; TC’nin temel ilkeleri doğrultusunda, insanları devletin verdiği
güçle kanunları uygulayan, devlete mutlak itaati isteyen kurumlarda görev;
meselâ Emniyet Müdürlüğünde görev, polislik vb.
Yargı da hâkim, savcı vb. görevleri kapsar. Bunlar da Allah’ın indirdiğiyle
değil; beşerin uydurduğu ilke ve kanunlarla insanları yönetmeye çalışırlar.
Ayrıca yapılması küfür veya haram olan bir işle, görevle ilgili herhangi bir
alanda görev almak veya böyle bir konumdaki memurluk; insanları küfre
veya harama teşvik edecek veya kendisi için kesinlikle küfür veya haram
olan bir işte görevli memurluk da kesinlikle câiz olmaz.
Demek ki, Emniyet’te görevli bir memur ile meselâ belediyede bir memur
farklıdır. Yine Belediye’de zabıta görevlisiyle itfaiyeci aynı değildir. Zabıta, zulüm
olan bazı uygulamalar yaptığına ve polise benzer bir görevi olduğundan
câiz kabul edilemezken, itfaiyeciliğin hiçbir sakıncası yoktur. Bazı memurluklar
da duruma göre değerlendirilir: Vergi memurluğu câiz görülmezken,
2275 Mevdûdi, Fetvâlar, c. 1, s. 439
≈ 702 ≈
Ahmed Kalka n
meselâ nüfus müdürlüğünde memurluk câiz kabul edilir. Tabii, bütün bu
câiz denilen hususlar, herhangi bir küfür ve haramla, ancak bazı haramlar
işlemekle o memurluk yapılıyorsa, câiz olmaktan çıkar.
Belki en riskli memurluklar da halkın “namaz kıldırma memuru” dediği
imamlık ve halkın peygamber mesleği dediği öğretmenlik sözkonusudur.
Cami görevlisinin tâğutları hiçbir şekilde ve hiçbir zaman övmemesi, onlara
dua ettirmemesi, İslâm dışı bir düzeni savunmaması, tâğutları reddettiğini
davranışları ve uygulamalarıyla ispatlaması ve hakkı (tevhidi, şirki, çağdaş
putperestliği…) gizlemeyip bâtıla karıştırmadan insanlara duyurması gerekmektedir
ki, yaptığı görev, câiz kabul edilebilsin; aksi takdirde câiz değildir.
Okullarda görevli öğretmenlerin ise, öğrencileri putperest âyinlere yönlendirmemesi,
hiçbir öğrenciye tâğutu övecek şekilde görevler vermemesi,
bu tür konuları okutmaması, kendisinin de küfür davranışı olan hafta başı ve
sonundaki törenlere, bayram törenlerine vb. katılmaması şarttır.
Yine buna benzer küfür davranış ve sözlerinden tümüyle kaçınmak şartıyla
yapılan öğretmenliğin câiz olduğu söylenebilir veya en azından bu konu
tartışılabilir.
Bütün bunların yanında, dâva adamı olan veya olmaya çalışan samimi
mü’minlerin, zâlim bir düzenin çarklarını çevirecek bir memurlukla ömürlerini
tüketmeleri, pasifize olmaları tavsiye edilmez, yakışmaz, şık olmaz.
Kur’an ve Sünnette bugünkü memurlukla ilgili direkt bir ifadenin bulunması
sözkonusu değildir. Kur’an ve Sünnet temel ilkeleri verir. Gerisi Kur’an
ve Sünneti ölçü kabul eden ve bu konuda doğru hükümler çıkarabilen seviyeli
insanların değerlendirmelerine yönelinir. Kimin Kur’an ve Sünnetten delili
kuvvetliyse o hükme uyulur. Kur’an ve Sünnet, tâğutun red ve inkâr edilmesini
emreder. Putperestliğin ve şirkin her çeşidini yasaklar. Haram işlenmesini
yasaklar. Ayrıca küfre vesile olan, yardımcı olanın küfre, harama yardımcı
olan kimsenin harama düştüğünü belirtir.
Şahsî kanaatim, mecburi ve çok özel bir durum olmadıkça dâva adamı
hiçbir müslümanın memurluğu veya resmî dairelerde çalışmayı tercih etmemesidir.
Ülkedeki Müslümanlar, çoğunlukla iki aşırı uca kaymış durumda. Tarihte
bu iki aşırı ucun adları: Mürcie ve Hâricîlik. Günümüzdeki insanlar, kendileri≈
703 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
nin dâhil oldukları grubu bile tanımazlar, o da ayrı bir konu. Çağdaş Müslümanların
bir kısmı, hemen her şeyi mubah görür, amellerin imana hiç zarar
vermeyeceğini ifade eder, şirk ve küfür olan hususlara bile sert tavır takınmaz;
bunları çağdaş mürcie kabul edebiliri. Halk yığınlarının geneli ve bazı
cemaatler bu anlayıştadır. Diğer taraftan tüm halkı tekfir eden, ya da meselâ
oy verdiği için (hangi niyetle ve hangi seviyedeki insan olursa olsun) onları
tekfir eden gruplar var; bunlara da çağdaş Hâricîler denebilir.
İşte bu zihniyetteki insanlar memurluğa da diğer hususlara da kendi din
anlayışları doğrultusunda bakacak, kimi tüm memurları tekfir ederken, diğeri
memurluğun tümünün hiçbir sakıncası olmadığını söyleyecektir.
Bize göre her iki yaklaşım da doğru değildir. Memurluğun kesinlikle yasak
olduğu alanlar vardır, bazı şartlarla bazı memurlara müsamaha ile bakılması
gereken çeşitleri vardır. (Yemin konusu hâriç tutulmak üzere).
İMZA (VEYA YAZI)NIN SÖZ GIBI OLUP OLMADIĞI…
Dört mezhep arasında yazı noktasında bir ihtilâfın olduğu mâlumdur.
Bundan dolayı küfür maddelerinin altına imza atan kişinin bizzat tekfirinden
uzak durmak gerekir. Ancak elimizden geldiği kadar böyle metinleri imzalamamak
lâzımdır. Mutlak sûrette başka alternatifler aramak gerekir. Böyle
bir metni imzalamak ancak alternatif olmadığı zaman zarûret halinde söz
konusu olabilir. Zira bazı durumlarda ihtiyaçlar zarûret durumundadır.2276
Fıkıhtaki talâk konusunun yazı ile geçerli olup olmamasıyla ilgili tartışmalardan
yola çıkarak yazının sözden daha etkisiz olduğu bakış açısıyla
verilmiş bu fetvalar bir tarafa, yazının bağlayıcılığı, vesika olma özelliği daha
belirgindir ve sözlü ifadeden daha önemli ve delil olma yönünden daha güçlüdür.
O yüzden yazı ile de elfâz-ı küfür söylenmiş olur. Yazılı ve imzalı olan
bir belge, sözlü ifadeden daha önemli olduğundan, yemin belgesine olumlu
bakmak mümkün değildir.
“Belediyede yalnız ve yalnız çöpçülük yapan bir insana sırf bir imzadan
dolayı müşrik diyebilir miyiz?”
2276 Alaaddin Palevi, Mühim Soruların Cevabı, s. S. 37
≈ 704 ≈
Ahmed Kalka n
Belirli bir şahsı tekfir etmek. Akaid konusunda uzman araştırmacı âlimler,
tekfir konusunda şahıs ile grubu birbirinden ayrı değerlendirmenin gerekli
olduğunu vurgularlar.
Bunun mânâsı şudur: Biz meselâ materyalistler, komünistler kâfirdir veya
İslâm şeriatının hükümlerini reddeden laik devlet adamları kâfirdir veya kim
şöyle derse yahut şuna davet ederse kâfirdir demeliyiz. Çünkü bütün bunlar
nevi (topluluk, grup) üzerine hüküm vermek demektir. Fakat bu saydığımız
gruplara mensup olan belli bir şahsa iş taalluk ettiğinde, o zaman onun
gerçek konumunu tahkik ve tesbit etmek için orada durmak ve onu sorgulamak,
onunla tartışmak gerekir. Ta ki onu tekfir edebilmemiz için onun
aleyhine deliller ortaya çıksın, onun hakkındaki şüpheler giderilsin ve onun
ileri sürdüğü mâzeretler yok olsun...
Bu konuda İbn Teymiyye şöyle demektedir: “Şüphesiz ki bazen belli bir
söz küfür olur. Bu sebeple söyleyen tekfir edilir ve “kim şöyle derse kâfir olur”
denilir. Fakat böyle bir sözü söyleyen belirli bir şahsın aleyhinde terk eden
kişiyi kâfir kılan delil, tam olarak ortaya çıkmadıkça o şahsın kâfir olduğuna
hükmedilmez. İşte bu, kâfirleri tehdit eden vaid âyetlerindeki hüküm gibidir:
Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: “Gerçekten, yetimlerin mallarını zulmederek
yiyenler, karınlarına ancak ateş doldurmuş olurlar. Onlar, çılgın bir ateşe
gireceklerdir.”2277
Bu ve benzeri vaid âyetleri haktır. Fakat muayyen bir şahıs aleyhine
azâba müstahak olduğuna dair şahâdet edilmez, ehl-i kıbleden belirli birinin
cehenneme gireceği söylenemez. Çünkü bu vaid nassları ona ulaşmamış
olabilir, tahrim âyetleri ona iletilmemiş olabilir ve işlemiş olduğu haramdan
dolayı tevbe etmiş olabilir... Veya onun işlediği haram fiilin cezasını silecek
büyük iyilikleri olabilir ya da işlediği suça keffâret olarak başına birtakım
musîbetler gelmiş olabilir.
Söyleyeni küfre sokan sözleri dillendiren adama belki hakikati bildiren
nasslar tebliğ edilmemiş olabilir. Veya ona ulaşmış da, ona göre sâbit olmamış
(hadisi sahih kabul etmemiş) veya onu iyice anlamamış olabilir. Bazen
de Allah Teâlâ’nın affettiği şüpheler ona ârız olmuş olabilir...”
Daha sonra şöyle demektedir: “İşte müctehid imamların mezhepleri, zik-
2277 4/Nisâ, 10
≈ 705 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
retmiş olduğumuz bu tafsilâtta olduğu gibi belli bir şahıs ile grubu birbirinden
ayırt etme üzerine binâ edilmiştir.” 2278
Bunlardan da anlaşıldığı gibi, küfür olan bir fiili veya şirk olma ihtimali
olan bir davranışı açıkça ortaya koyanlar hakkında böyle ihtiyatla davranmak
gerektiğine göre, nasıl olur da bir müslüman “Lâ ilâhe illâllah Muhammedun
Rasûlullah” diyerek Allah’tan başka ilâh olmadığına ve Hz. Muhammed’in
onun elçisi olduğuna şahâdet eden çoğunlukları, sâlih amelleriyle kötü fiilleri
birbiriyle karıştırsalar bile, tekfir etmeye cür’et edebilir?
Hâlbuki insanların şehâdeteyni ikrar etmeleri, hak ve hukukları müstesnâ
olmak üzere, onların canlarının ve mallarının korunmuş olmasını sağlar.
Onların hesapları ise Allah’a (c.c.) aittir. Biz ise, zâhire göre hükmetmekle
emrolunduk. Kişinin gizli olan sırlarını sadece Allah (c.c.) bilir.
TÂĞUTUN MAHKEMESINE MÜRACAAT ETMEK
Kur’an’da şöyle buyrulur: “(Ey Muhammed!) Sana indirilen Kur’an’a ve
senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmüyor musun?
Reddetmekle emrolunmuşken tâğuta muhakeme olmak istiyorlar. Oysa
şeytan onları derin bir sapıklığa saptırmak istiyor. Onlara: ‘Allah’ın indirdiğine
(kitaba) ve rasule gelin (onlara başvuralım)’ denildiği zaman münafıkların
senden iyice uzaklaştıklarını görürsün.” 2279
Tâğutun mahkemesine müracaatla ilgili bu âyetten farklı hükümler çıkarılmakta
ve farklı yorumlar yapılmaktadır. Bu âyette dikkatimizi çekmesi gereken
odak kelime, bana göre “yurîdûne/isterler (istiyorlar)” ifadesidir. Bir
kimse İslâm devletinde bile yaşasa, sadece tâğutun hükümleriyle muhakeme
olmak istese bu isteğiyle küfre girmiş olur. Tersine; bir kimse istemeden
böyle bir mahkemede muhakeme olsa bu, küfür olmaz. Meselâ bir müslümanı
polisler evinden alıp götürüyorlar. Sonra mahkemeye çıkartıyorlar. Bu,
elbette küfür de değildir, haram da değildir. Zulmen mahkemeye çıkarılmak.
Benzer şekilde bir zulümle karşı karşıya kalsa ve hakkını İslâmî bir kurum
(Allah’ın hükmüne göre işleyen bir İslâm mahkemesi) olmadığı için müslümana
has şekilde alamıyorsa, zulme rıza göstermenin de haram olduğunu
değerlendirip bir zulmün def edilmesi için (başka alternatif bulamadığı için)
2278 İbni Teymiyye, er-Resaili’1-Merdaniyye
2279 4/Nisâ, 60-61
≈ 706 ≈
Ahmed Kalka n
istemeye istemeye mahkemeye gitmesi yukarıdaki âyetteki tehdidin içine
insanı koymaz diye hükmedilebilir. Ama, bu husus kişinin gönlünün tatmin
olmasına bağlıdır. Hadiste “Fetvâyı alsan da kalbine danış” buyrulmaktadır.
Mümkün ki, azimet-ruhsat ayrımı yapılabilir.
İslâm’ın temel ilkelerinden biri, tâğutu reddetmek olduğu kadar, bir diğeri
zulme engel olmaktır. Zulüm, ancak mahkeme yoluyla engellenebiliyorsa,
dinin ölçülerine uymak kaydıyla ondan yararlanılabilir. Delil, hılfu’l-fudûl kurumudur.
Hılfu’l-Fudul nedir, bu konuyu görelim:
HILFU’L-FUDÛL
Hılfu’l-Fudûl; Zulme karşı İslâm öncesi Arapların yaptığı Hz. Peygamber’in
de katıldığı antlaşma demektir.
Bütün cahili toplumlar gibi İslâm öncesi Arap toplumu da kuvvet sahibi
zorbaların hâkim olduğu, zulüm ve haksızlığın kol gezdiği bir toplumdu. Fil
olayının yirminci yılında Ficâr savaşı olarak adlandırılan kanlı kabile kavgalarından
sonra Mekke’de hiçbir yabancı ve koruyucusuz kimsenin mal, can
ve namus güvenliği kalmamıştı. İşler çığırından çıkmıştı. Yabancı tacirlerin
malları alınır, parası ödenmezdi. Hac için gelenlerin hoşa giden kadın ve
kızları zorla ellerinden alınır, kimsenin feryadına kulak asılmazdı.
Böyle bir ortamda Yemen Zebid kabilesinden bir adam Mekke’ye satmak
için bir deve yük mal getirmişti. Mekke’nin ileri gelenlerinden As b. Vail,
Zebidî’nin mallarını almış fakat parasını ödememişti. Zavallı Zebidî parasını
almak için Mekke’nin güçlü ailelerine başvurdu ise de bir sonuç alamadı.
Başvurduğu kimseler yardım etmek bir yana, aşağılayarak kovmuşlardı
adamı.
Uğradığı zulümden bağrı yanan Zebidî, bir sabah Ebu Kubeys dağına
çıkarak Kâbe çevresinde toplanan Mekke halkına, “ey Fihr halkı” hitabıyla
uğradığı zulmü şiir biçiminde haykırdı. Bunun üzerine Hz. Peygamber’in amcası
Zübeyr bir daha böyle olayların tekrarlanmasını engellemek düşüncesiyle
girişimlerde bulundu. Kendisine katılan Hâşim, Muttalib, Zühre, Esed,
≈ 707 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Hâris ve Teymoğullarının ileri gelenleri ile birlikte Mekke’nin zengin ve saygı
değer adamlarından Abdullah b. Cud’an’ın evinde toplandılar. Uzun görüşmelerden
sonra Mekke’de hiçbir yabancı ve yerli kimsenin zulme uğramasına
meydan verilmemesi, hakları alınıncaya kadar mazlumların yanında hareket
edilmesi yolunda karar aldılar.
Yakubî’ye göre antlaşma şu şekilde gerçekleştirildi: Abdulmuttalib’in kızı
Atike veya Beyda ortaya hazırladığı bir çanak koku koydu. Oradakiler birer
birer ayağa kalkıp elini çanaktaki kokuya batırarak, “Vallahi, bundan böyle
Mekke’de yerli olsun, yabancı olsun, zulme uğramış hiç bir kimse bırakmayacağız.
Zulme meydan vermeyeceğiz. Mazlumlar zalimlerden haklarını alıncaya
kadar mazlumlarla birlikte hareket edeceğiz. Denizlerin bir kıl parçasını
ıslatacak suları kalmayıncaya, Hira ve Sebir dağları yerlerinden silinip gidinceye,
Kâbe’ye istilam ibadeti ortadan kalkıncaya kadar bu ahdimizde sebat
edeceğiz” diye and içtiler.
Bu antlaşma, daha önceki zamanlarda aynı amaçla Cürhüm ve Katura
kabilesinde Fadl ve Hidayl adlı bir kaç kişinin yaptıkları andlaşmaya çok benzediği
için onların adına izafe edilerek “Fadl’ların andlaşması” anlamındaki
“Hıtfu’l-Fudûl” olarak adlandırılmıştır. Fudûl kelimesi “fazlalık şey” anlamına
da gelmektedir. Bu antlaşmayı yapanlar zulmedenlere fazladan zulmen
alınan mallarını geri vermek üzere yemin ettikleri için bu isimle anılmıştır da
denilir.
Andlaşmaya katılanlar ilk iş olarak As b. Vail’in kapısı önüne dikilmiş
ve ondan Zebidî’nin hakkını almışlardır. Daha sonra da benzeri olaylarda
zulmün ortadan kaldırılması yolunda başarılı girişimleri olmuştur. Bunlara örnek
olarak anılan iki olay şöyledir:
Has’am kabilesinden birisi kızı ile birlikte Hac için Mekke’ye gelir. Mekke’nin
güçlü kişilerinden Nübeyh b. Haccac çok beğendiği kızı babasının
elinden zorla alarak evine kapatır. Kızını kurtarmak için çırpınıp duran adama
Hılfu’l-Fudûl’a başvurması tavsiye edilir. Adamın başvurusu üzerine hemen
Nubeyh’in evi kuşatılır ve çaresiz kalan zalim, kızı babasına teslim eder.
Sumale kabilesinden bir tacir mallarını bir kısmını Mekke reislerinden
Ubey b. Halef’e satar. Ancak Ubey üzerinde anlaştıkları bedeli tacire ödemez.
Hılfu’l-Fudûl’a başvuran adama, “şimdi sen hemen Ubey’e git ve ona
Fudulî’lerden geldiğini, ödemeyi derhal yapmazsa biıim gelişimizi bekleme≈
708 ≈
Ahmed Kalka n
sini söyle” derler. Bu haber Ubey’e ulaşınca vakit geçirmeden adamın parasını
öder.
“Fadl’lar Andlaşması”na, o zaman yirmi yaşlarında olan Rasul-i Ekrem
(s.a.s) de katılmıştır. Ahmed b. Hanbel’in rivayetine göre Hazret-i Peygamber
bu antlaşma hakkında şöyle demiştir: “Abdullah b. Cud’an’ın evinde
yapılan And’da ben de bulundum. Bence o and kırmızı tüylü bir deve
sürüsüne malik olmaktan daha sevgilidir. O zaman Haşim, Zühre ve Teym
Oğulları, deniz bir kıl parçasını ıslatacak kadar suya malik oldukça mazlumlarla
birlikte bulunacaklarına and içmişlerdi. Ben ona İslâm devrinde
bile çağrılsam icabet ederdim” 2280
Andlaşmaya katılanlar sonradan aralarına başka kimseleri alamadıkları
için onların ölümüyle “hılfu’l-fudûl” son bulmuştur. Fakat fiilen devam etmese
de yıllarca sonra bile hılfu’l-Fudûl’dan söz etmek zalimleri korkutmaya
yetmiştir. Nitekim Muaviye’nin yönetimi döneminde Medine valisi Velid b.
Utbe, bir meseleden dolayı kendisine zulmetmeye kalkışınca Hazreti Hüseyin,
“vallahi, ya adalete riayet eder hakkımı verirsin, yahut kılıcımı sıyırarak
Rasûlullah’ın Mescidi’nin kapısına dikilir halkı Hılfu’l-Fudûl’a davet ederim.”
diyerek onu tehdit etmiştir. Bunu duyan Abdullah b. Zübeyr, “Vallahi, eğer
Hüseyin böyle bir davette bulunacak olursa, ben de kılıcımı çeker, ona adalet
üzerine hakkı verilinceye kadar onunla birlikte ayaklanırım, yahut hep
ölürüz” demiş, buna daha başkaları da katılınca Velid çaresiz Hazreti Hüseyin’e
hakkını teslim etmiştir. 2281
Bir müslüman, günümüz şartlarında mahkemede kendini savunabilir.
Mahkemeye zorla çıkarılabilir. Çıkmak zorunda bırakılabilir. Bu konularda
şirk ve haram olduğu kesin olan şeylerden sakınmak kaydıyla mahkemelerden
yararlanabilir. Aynen belediyeden yararlandığı gibi. Esnafın vergi karnesini
işyerine asıp ondan yararlanması (ceza gibi zararlardan korunması) gibi.
Bütün bunlar yasak kapsamına girme ihtimali olan hususlar olduğu için
sonra da istiğfar ve tevbe etmesi, aynı zamanda İslâmî devlet için çalışması
ve bu tür İslâm açısından riskli şeyleri zorlayan gayri İslâmî düzene tavır alması
(varsa, bu konudaki) günahlarına kefaret için terk edilmemesi gereken
önemdedir.
2280 Ahmed b. Hanbel, I,190, 193
2281 Ahmed Özalp, Şamil İslâm Ansiklopedisi, c. 2, s. 440-441
≈ 709 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Mahkemeye gitmenin akaidi ilgilendiren bir problem olduğunu iddia etmek
yerine, insanların zulümlerine toptan engel olmak için, sivrisinekle uğraşmaktan
ziyade bataklığı kurutmaya odaklanmak daha doğrudur. Allah’ın
indirdiğiyle hükmetmeyen düzenlere karşı yapmamız gereken görevler nelerdir?
Allah bizden bu zulmü toptan kaldırmak için neler bekliyor? Birey
olarak birkaç fedakâr muvahhid mü’min, hayatı boyunca kazanıp biriktirdiği
tüm parasını birine kaptırsa, mahkemeye müracaatı zillet görüp hakkını
aramayabilir. Ama bunu kaç insan göğüsleyebilir? Kaldı ki, göğüslemeli mi
gerçekten? Yani, muvahhid mü’minlerin mahkemeye müracaat etmeyeceklerini
duyan, bilen zâlim üçkâğıtçı insanlar (ki, çevrede bu tür insanlar hiç de
az sayılmaz), hile veya zorla bir mü’minin elindeki paraları, işyerindeki malları
gasbederek zulmedebilirler. Mü’minler de kendi aralarında bir güç (cemaat
gücü, küçük bir devlet, haksızlıkları zorla da olsa engelleyecek şekilde) oluşturamamışlar.
O zaman zalimlerin yaptıkları yanlarına dünyada kâr kalacak.
Müslümanlar da hep mazlum olacak. İslâmi bir devlet olmadığı müddetçe
Din, müslümanların mazlum olmasını mecbur kılacak. Böyle bir din, yeryüzünden
haksızlığı gidermek üzere gelen İslâm olabilir mi? Hıristiyanlık böyle
tahrif edilmemiş miydi? Emperyalist zalimlerin istediği bir çizgiye tahrife uğrayıp
gelerek: “Bir yüzüne tokat vururlarsa öteki yüzünü çevir; ceketini alırlarsa
sen gömleğini de çıkar ver!” Tam, kapitalist sömürücülerin istediği bir
din. İslâm da bu çizgi içine girsin mi isteniyor? Mescid-i takvâ olmadan, bir
yer mescid-i dırar ilan edilemez. Bir kötülüğe sadece engel olmak değildir
İslâm’ın tavsiyesi; “kötülüğü (iyilikle) değiştirmektir.” Meşhur hadisi bilirsiniz:
“Sizden biriniz bir kötülük gördüğünde...” Âlimlerin görevi, sadece yasakları
göstermek, insanları çıkmaz sokağa sokmak değildir, onlara (imanları ve
fedâkârlıkları oranında) çıkış yolları göstermektir. Unutmayın, bu din sadece
azimeti tercih edecek (hüsn-i zanla ve takdir ederek ifade edeyim: Sizin
gibi) yiğitlerin, kahramanların dini değildir. Aynı zamanda (“kelime-i şehadet,
namaz, oruç, hac, zekât’tan başka bir şey yapmam!” diyen) bedevilerin,
dağlı insanların, halktan/avamdan cahil insanların da dinidir. Onların önünü
açmazsanız: O küfür, bu küfür, öyleyse küfürsüz yaşanmıyor, diğer küfürleri
de yapsam ne olur?” diyebilir. Ya da “İslâm bu devirde yaşanmaz. O eskidenmiş.
Baksana, zulme uğrayınca zulme engel olacak imkânları bile yasaklıyor...”
diyebilirler. Âlim, sadece bir âyetten hüküm çıkaran mealcilerden
farklı olmak, Kur’an bütünlüğü, İslâm’ın genel prensiplerini, aynı zamanda
insanların konumlarını iyi tahlil eden insan demektir.
≈ 710 ≈
Ahmed Kalka n
“Müslüman olanlardan haksızlığa uğradığında Müşriklerin mahkeme
vb. kurumlarına başvurarak hakkını almak isteyene bir örnek
var mıdır?”
Müşriklerin bugünkü anlamda bir devletleri, mahkemeleri yoktu. Olmadığı
için bu soru, doğru bir soru değildir. Olmuş olsaydı da haksızlığa uğrayan
müslümanlar oralara büyük ihtimalle (belki istisnalar dışında) başvurmazdı.
Çünkü başlarında Peygamber’in olduğu bir otoriteleri, birbirleriyle sağlam
irtibatları olan cemaatleri, birbirlerine her şeylerini verebilecek fedâkârlık yapabilecek
kardeşlik bilinçleri, laf üretmekten çok, dinlerini tümüyle yaşayan
iman erleri vardı. Bizim çevremizde ise, sadece laf üreten slogancılar, âlim
beğenmeyen iki ayet okuyup ahkâm kesenler, tevhidi anlatıp kendisini düzeltemeyenler,
üç kişiyle bile geçinemeyenler, birbirlerine destek olamayan,
güçlerini birleştiremeyenler, yardım edilecekse önce bana edilmeli diyenler...
var. Hayır, öyle değilse, zaten soruya gerek kalmaz. Mü’minler kendi aralarında
bu tür zulümlere engel olurlar, alternatif mahkemelerini oluştururlar.
Sözün özü: zarar büyükse, zarardan/zulümden sakınmak için hilful fudul
örnek alınabilir. Bu ifadeler, kesinlikle bir fetva mahiyeti taşımaz. Mü’minler,
kalbine danışmalı ve kendileri karar vermelidir.
OY VERMEK VE DEMOKRASIYI DESTEKLEMEK
“Allah ve Rasûlü, bir işte hüküm verdiği zaman, artık iman etmiş bir
erkek ve kadına, o işi kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur. Kim de
Allah ve Rasûlüne karşı gelip isyan ederse, apaçık bir dalâlete/sapıklığa
düşmüş olur. “2282
“...Dikkat edin, yaratmak da emretmek/hükmetmek de O’na mahsustur.
Âlemlerin Rabbi Allah ne yücedir!”2283; “...Hüküm/egemenlik sadece
Allah’a aittir.”2284; “Hiç yaratan, yaratmayan gibi midir? Hiç düşünmüyor
musunuz?”2285; “Allah’tan başka size gökten ve yerden rızık verecek bir
yaratıcı mı var? O’ndan başka ilâh yoktur. O halde, nasıl oluyor da (tevhidden)
çevriliyorsunuz (imanı istemeyip küfre dönüyorsunuz)?”2286
2282 33/Ahzâb, 36
2283 7/A’râf, 54
2284 12/Yûsuf, 40
2285 16/Nahl, 17
2286 35/Fâtır, 3
≈ 711 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
“Rabbinizdan size indirilen Kitab’a uyun. O’ndan başka dostlar edinerek
onlara uymayın.”2287
“Yoksa, Allah’ın dinde izin vermediği bir şeyi onlara meşrû kılacak ortakları
mı vardır?”2288
“Ayrılığa düştüğünüz herhangi bir şeyde hüküm vermek, Allah’a aittir.”
2289
“...Doğrusu, şeytanlar, sizinle tartışmaları için dostlarına fısıldarlar.
Eğer onlara itaat ederseniz, şüphesiz siz müşrik olursunuz.”2290
“Hayır, Rabbin hakkı için onlar aralarında çıkan çekişmeli işlerde seni
(Hz. Muhammed’i) hakem yapıp, sonra da senin verdiğin hükme karşı
içlerinde bir burukluk duymadan tam anlamıyla teslim olmadıkça iman
etmiş olmazlar.”2291
“(Münâfıklar,) ‘Allah’a ve Rasûlüne inandık ve itaat ettik’ diyorlar. Sonra
onlardan bir grup, bunun ardından dönüyor. Bunlar mü’min değillerdir.
Onlar, aralarında hükmetmesi için Allah’a ve Rasûlüne çağrıldıkları zaman,
hemen onlardan bir grup yüz çevirir.”2292
“Kim Allah’ın indirdiği ile hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.”
2293
“Yoksa câhiliyye hükmünü mü istiyorlar? İyice bilen bir toplum için
Allah’tan daha güzel hüküm veren (hüküm koyan) kim olabilir?”2294
“Allah, hüküm verenlerin en üstünü değil midir?”2295
“Ey iman edenler, Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve sizden
olan ülü’l-emre. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz, Allah’a
2287 7/A’râf, 3
2288 42/Şûrâ, 21
2289 42/Şûrâ, 10
2290 6/En’âm, 121
2291 4/Nisâ, 65
2292 24/Nûr, 47-48
2293 5/Mâide, 44
2294 5/Mâide, 50
2295 95/Tîn, 8
≈ 712 ≈
Ahmed Kalka n
ve âhirete gerçekten iman ediyorsanız, onu Allah’a ve Rasûlüne götürün
(onların tâlimâtına göre halledin); bu hem hayırlı, hem de netice bakımından
daha güzeldir.”2296
“Allah ve Rasûlü, bir işte hüküm verdiği zaman, artık iman etmiş bir
erkek ve kadına, o işi kendi isteklerine göre seçme hakkı yoktur. Kim de
Allah ve Rasûlüne karşı gelip isyan ederse, apaçık bir dalâlete/sapıklığa
düşmüş olur. “2297
“...Dikkat edin, yaratmak da emretmek/hükmetmek de O’na mahsustur.
Âlemlerin Rabbi Allah ne yücedir!”2298
“İman edip de imanlarına herhangi bir zulüm (şirk) bulaştırmayanlar
var ya, işte güven onlarındır ve onlar doğru yolu bulanlardır.”2299
“...Hüküm/egemenlik sadece Allah’a aittir. O size kendisinden başkasına
ibâdet etmemenizi emretmiştir. İşte dosdoğru din budur. Fakat insanların
çoğu bilmezler.”2300
“Tâğuta kulluk etmekten kaçınıp Allah’a yönelenlere müjde vardır. (Ey
Muhammed!) Dinleyip de sözün en güzeline uyan kullarımı müjdele. İşte
Allah’ın doğru yola ilettiği kimseler onlardır. Gerçek akıl sahipleri de onlardır.”
2301
“…De ki: ‘Allah’a ve Rasûlüne itaat edin. Eğer yüz çevirirlerse bilsinler
ki Allah kâfirleri sevmez.”2302
“Allah, hüküm koymada kendine ortak kabul etmez.”2303
“Rabb’in, yalnız kendisine kulluk etmenizi... emretti.”2304“Hüküm, hâkimiyet/
egemenlik yalnız Allah’ındır. O, yalnız Kendisine ibâdeti/kulluk yapmanızı
emretmiştir. İşte dosdoğru din budur.”2305
2296 4/Nisâ, 59
2297 33/Ahzâb, 36
2298 7/A’râf, 54
2299 6/En’âm, 82
2300 12/Yûsuf, 40
2301 39/Zümer, 17-18
2302 3/Al-i İmrân, 31-32;Yine Bak. 4/Nisâ, 60, 61, 64; 49/Hucurât, 15; 29/Ankebût, 2-3; 2/
Bakara, 214; 24/Nûr, 50-54; 3/Âl-i İmrân, 142; 9/Tevbe, 16; 23/Mü’minûn, 115.
2303 18/Kehf, 26
2304 17/İsrâ, 23
2305 12/Yûsuf, 40
≈ 713 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
“Hevâsını ilâh edinen kimseyi gördün mü? Onun koruyucusu (bekçisi,
vekili) sen mi olacaksın?”2306
“De ki: Şüphesiz ki bu, Benim dosdoğru yolumdur. O halde ona uyun.
Diğer yollara uymayın. Sonra o yollar sizleri O’nun yolundan ayırıp darmadağın
eder. İşte sakınasınız diye size bunları emretti.”2307
“Yoksa siz Kitab’ın (ve ahkâmın) bir kısmına inanıp, bir kısmını inkâr mı
ediyorsunuz? Şimdi sizden bunu yapanların cezâsı, ancak, dünyada rezillik,
rüsvaylık ve bayağılık; kıyâmette de en şiddetli azâba atılmaktır. Allah,
sizin yaptıklarınızdan gâfil değildir.” 2308
“Allah’ın indirdiği Kitap ile aralarında hükmet. Onların arzularına uyma.
Allah’ın sana indirdiği Kur’an hükümlerinin bir kısmından seni şaşırtırlar,
vazgeçirirler diye kendilerinden sakın. Eğer onlar, hükümleri kabulden
yüzçevirirlerse bil ki Allah, onların bazı günahları sebebiyle onları cezalandırıp,
başlarına bir musîbet getirmek istiyor. İnsanların çoğu gerçekten
fâsıktır.” 2309
“Hakkı bâtıla karıştırmayın. Ve bile bile hakkı gizlemeyin.” 2310
“Allah, mü’minlerin velîsidir (dostu ve yardımcısıdır). Onları karanlıklardan
nûra çıkarır. Küfredenlerin velîleri ise tâğuttur. O da onları nûrdan
karanlıklara çıkarır. İşte onlar ateşin (cehennemin) arkadaşıdırlar, orada
devamlı kalıcıdırlar.”2311
“Zâlimlerin bir kısmını, bir kısmının başına geçiririz.”2312
“Yoksa onların, Allah’ın izin vermediği bir şeriatı, dini getiren ortakları
mı var? Eğer erteleme sözü olmasaydı, derhal aralarında hüküm verilirdi.
Şüphesiz zâlimlere can yakıcı bir azap vardır.” 2313 Yani, onların önünde
müşriklik, İslâm dışı sistemlere uymak, zulüm, aslı astarı olmayan ibâdet ve
2306 25/Furkan, 43
2307 6/En’âm, 153
2308 2/Bakara, 85
2309 5/Mâide, 49
2310 2/Bakara, 42
2311 2/Bakara, 257
2312 6/En’âm, 129
2313 42/Şûrâ, 21
≈ 714 ≈
Ahmed Kalka n
inançlar, kutsal kişiler, günler, mekânlar icat etmek gibi Allah’ın meşrû kılmadığı
birtakım şeyleri emreden ve diledikleri gibi din yapan birileri mi var?
“Dinde zorlama yoktur, hak batıldan iyice ayrılmıştır. Tağûtu inkâr edip,
Allah’a inanan kimse kopmak bilmeyen sağlam bir kulpa sarılmıştır. Allah
(her şeyi) işitendir, bilendir.”2314
“Andolsun ki her ümmete Allah’a ibadet edin, tağuttan kaçın diye peygamberler
gönderilmiştir.” 2315
“Onlar ki, dinlerini parçalara ayırdılar, böylece grup grup, parti parti olmuşlardır.
Her hizip (her parti), kendindekine güvenmekte, onunla övünmektedir.”
2316
Adiy bin Hâtem, Rasûlullah’ın yanına girdi. Peygamberimiz şu âyeti okuyordu:
“Onlar, Allah’ı bırakıp bilginlerini ve râhiplerini rabler (ilâhlar) edindiler
ve Meryem oğlu Mesih’i de... Oysa onlar, tek olan bir ilâh’a ibâdet
etmekten başka bir şeyle emrolunmadılar. O’ndan başka ilâh yoktur. O,
bunların şirk koştukları şeylerden yücedir.” 2317 Adiy: “Ya RasûlAllah, hıristiyanlar
din adamlarına ibâdet etmiyorlar, onları rab ve ilâh edinmiyorlar ki”
dedi. Rasûlullah şöyle buyurdu: “Onlara haramı helâl, helâlı da haram yaptılar,
onlar da uymadılar mı din adamlarına?” Adiy: “Evet” dedi. Efendimiz
buyurdu ki: “İşte bu, onlara ibâdettir.” 2318 Evet, Allah’ın haram kıldıklarını
serbest kılanlar, helâl kıldıklarını ve hatta emrettiklerini yasaklayanlar rablik
iddia etmiş, onların bu durumlarını kabul edenler de onları rab kabul etmiş
oluyorlar.
“Emrolunduğun şeyi çatlatırcasına (tam bir cesâretle ve hiç çekinmeden)
açık açık bildir, tebliğ et. Ve müşriklerden yüzçevir (sözlerine ve tehditlerine
aldırma). Muhakkak Biz, o müstehzîlere karşı sana kâfîyiz, seni
korumaya Biz yeteriz.” 2319
2314 2/Bakara, 256
2315 16/Nahl, 36
2316 30/Rûm, 32
2317 9/Tevbe, 31
2318 Tirmizî, Tefsîru’l-Kur’an 10, hadis no: 3292; Tirmizî şerhi Tuhfetu’l-Ahvezî, hadis no:
5093
2319 15/Hıcr, 94-95
≈ 715 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Ve bir hadis-i şerif: “Ümmetimle ilgili olarak korktuklarımın en korkutucusu
Allah’a şirk/ortak koşmalarıdır. Dikkat edin; ben size ‘onlar aya,
güneşe ve puta tapacaklar’ demiyorum. Fakat onlar (hâkimiyet hakkını
bazı fertlerde, zümrelerde meclis ve toplumlarda görecekler), Allah’tan
başkasının emirlerine ve arzularına göre iş yapacaklardır.” 2320
“Ahir zamanda zâlim emirler, fâsık vezirler (bakanlar), hâin kadılar (hâkimler),
yalancı âlimler olacaktır. Kim onlara yetişirse onlara başkan, vergi
toplama memuru, bekçi, polis olmasın.” 2321
“Benden sonra sizin (yönetim) işinizi birtakım insanlar üzerine alacaklar,
sünneti söndürecekler, bid’atı ihdâs edecekler (uyduracaklar), namazı
vakitlerinden geciktirecekler.” Bunun üzerine İbn Mes’ud Rasûlullah’a
sordu: “Ben onlara yetişirsem ne yapmalıyım?” Rasûlullah şöyle buyurdu:
“Ey Ümmü Abd’in oğlu! Allah’a isyan edene itaat olmaz!” 2322
“İslâm’ın tutunulması gereken kulpları (yapılması gereken emirleri) tek
tek çözülecek; her bir kulp koptukça insanlar önlerindekilere benzeyecekler.
O kulpların ilki hüküm (hâkimiyetin Allah’ın olması, Kur’an’la hükmedilmesi),
sonuncusu da namazdır.” 2323
Hz. Peygamber’e “cihadın hangisi efdaldir?” diye sorulunca: “Zâlim sultana
karşı hakkı söylemektir.” 2324
“Birtakım zâlim emirler gelecektir. Kim bunlara muhâlefet ederse kurtulur.
Kim bu emirler ile içli-dışlı olursa helâk olur.”
“Kim bir kişinin zâlim olduğunu bilerek ona yardım etmek üzere zâlim
ile birlikte yürürse, İslâm’dan dışarı çıkmış olur.” 2325
“Kim bir zâlime yardım ederse, Allah Teâlâ, o zâlimi ona musallat
eder.” 2326
2320 İbn Mâce, Zühd 21, hadis no: 4204, 4205
2321 Mecmûu’s Sağîr, 398, Ebû Hureyre’den
2322 Ahmed bin Hanbel, 5/301, hadis no: 3790; İbn Mâce, Cihad 40, hadis no: 2865
2323 Ahmed bin Hanbel, 5/251; İbn Hibban, Sahih, hadis no: 257; Hâkim, el-Müstedrek, 4/92
2324 Ahmed bin Hanbel, 5/251; İbn Mâce, Fiten 20, hadis no: 4011-4012; Tirmizî, Fiten 13, hadis no:
2175; Ebû Dâvud, Melâhim 17
2325 İbn Kesir, Hadislerle K. K. Tefsiri, c. 5, s. 2089
2326 Deylemî; İbn Aslâkir, Tarih
≈ 716 ≈
Ahmed Kalka n
“Bir kimse bilerek zâlime yardım kastı ile onunla beraber yürürse, o
kimse İslâmiyet’ten çıkmıştır.” 2327
Yukarıdaki âyet-i kerime ve hadis-i şeriflerden anlaşılmaktadır ki; kim
hükmetme, kanun koyma hakkını Allah’tan başkasına verirse, Allah’tan başkasını
rab edinmiş olur. Bu hakkı verdiği otoriteyi Allah’a şirk koşmuş olur.
“Sana indirilen Kur’an’a ve senden önce indirilen kitaplara iman ettik
diye boş iddiâda bulunanlara bakmaz mısın? O azgın şeytana, tâğûta
muhâkeme olmak, onun hükümlerini kabul etmek istiyorlar. Hâlbuki onu
tanımamakla emrolunmuşlardı. Şeytan ise onları çok uzak bir sapıklığa
düşürmek ister. Onlara, ‘Allah’ın indirdiği Kur’an’a ve Peygamberim hükmüne
gelin’ denildiği zaman münâfıkları görürsün ki, senden düşmanca
bir dönüşle yüzçevirirler.” 2328“... Hüküm (hâkimiyet, egemenlik ve kanun
koyma hakkı) ancak Allah’ındır. Ve O yalnız, sadece Kendisine kulluk ve
ibâdet etmenizi emretmiştir. İşte doğru ve gerçek din budur. Fakat insanların
çoğu bunu bilmezler.” 2329
Kur’an, peygamberlerin tavrını da, bize örnek olması için, açıkça belirtiyor:
“Celâlim hakkı için, Biz, her ümmete ‘Allah’a kulluk/ibâdet edin ve tâğutlardan
sakının’ diye bir peygamber gönderdik...”2330 Düşünelim ki, Hz.
İbrâhim, devrindeki tâğutlarla nasıl mücâdele etti? Putlara ve Nemrut’a karşı
nasıl tavır aldı? İnsanları bu tâğutlardan nasıl sakındırmaya gayret etti? Firavun’a
karşı Hz. Mûsâ’yı ve mücâdelesini bir gözönüne getirelim. Nemrut’un,
Firavun’un emrine girmek isteyen, onun sarayında, onun düzenine ve ona
yardımcı olmayı düşünen bir tavır gözünüzün önüne gelebiliyorsa, bugün
tâkip edilen yol meşrûdur; yoksa... Ve son peygamber, esas örnek ve liderimiz,
ki hakkında “Gerçekten Allah’ı, âhiret gününü arzulayanlar ve Allah’ı
çok zikredenler için size Allah’ın Rasûlünde (tâkip edeceğiniz) pek güzel
örnek vardır.”2331 hükmü bulunan zâtın, bize örnek olması gereken bu konudaki
tavırları... Rasûlullah, her türlü düşmanca tavra rağmen açıkça Allah’a
kulluğa ve tâğutlara isyana (itaat etmemeye) devam edince, Mekke müşrikleri
Hz. Peygamber’le uzlaşma yolları aradılar. Bazı tâvizlerine karşılık bazı
tâvizler istiyorlardı. Bu tâvizler arasında “dilersen bir sene sen hükümdar ol
ve bizi yönet, bir sene de biz yönetelim” teklifi de vardı. Ama Rasûlullah, tüm
2327 Râmuz el-Ehâdis, c. 2, s. 445
2328 4/Nisâ, 60-61
2329 12/Yusuf, 40
2330 16/Nahl, 36
2331 33/Ahzâb, 21
≈ 717 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
bu tekliflere Kur’ân-ı Kerim’den âyetler okuyarak kesin red cevabı veriyordu.
Oysa müşrikler “bizim sistemimize dokunma, ama onu gel sen yürüt” diyorlardı.
Temelinde şirk ve adâletsizlik olan bir rejimin yönetimi Peygamber’in
eline tümüyle veya iki yılda bir geçseydi ne değişirdi ki? Müşrikler de tekliflerinin
bilincindeydiler. Çünkü “biz sana uyarsak, yerlerimizden (mevkîlerimizden)
hızla çekilip alınacağız.”2332 diyorlardı. Zâten Rasûlullah’ın amacı da
buydu: Hâkimiyet hakkını onlardan almak, taptıkları putları ortadan kaldırmak
ve şirkin yerine tevhidi, zulmün yerine İslâm adâletini ikame etmek, yani
Kureyş düzenini kökünden yok etmek, darmadağın etmek, devirmekti. Yine
bir defâsında amcası Ebû Tâlib aracılığıyla, müşriklerin, Efendimiz’e teklif ettikleri
birkaç husustan biri de “istersen gel, seni başımıza kral yapalım” teklifi
idi. Bugünkü siyasîlerin bırakın kırallığa, bakanlığa; milletvekilliği teklifine bile
nasıl can attıklarını bir düşünelim. Efendimiz ise: “Vallahi, bir elime güneşi,
bir elime de ayı verseniz, dâvamdan vazgeçmem” diyordu; dâvâ hiçbir
tâviz ve dünyevî beklentiyi kabul etmiyordu. Efendimiz’in reddettiği anlayış,
şimdilerde “bırakın birkaç sene de biz idare edelim” şeklinde hem de çok
harâretli tek taraflı isteklere dönüşüvermişti. Müslümanlar çok oy oyununa
gelmişlerdi: Devlete, rejime tâlip olmak ve bunun için Rabbânî mücâdele
yapmak yerine; hükümete, kâfir rejimin idaresine tâlip olmuştu müslüman.
Müslümanların çokça oy verdikleri partilerdeki insanlar yönetici olduklarında
İslâm nâmına neler değişmişti acaba? Değiştiğini düşünelim: İsterse, şeriat
100 esasta toplanmış olsa, 99’unu uzlaşma veya küfürle koalisyonlarla kabul
ettirerek tâviz koparsalar müslümanların 1 tek esası bile küfürden almaları,
bir esasta tâviz vermeleri câiz miydi? Bu tür tâvizci sistem İslâm olabilir miydi
acaba? “Yoksa siz Kitab’ın (ve ahkâmın) bir kısmına inanıp, bir kısmını
inkâr mı ediyorsunuz? Şimdi sizden bunu yapanların cezâsı, ancak, dünyada
rezillik, rüsvaylık ve bayağılık; kıyâmette de en şiddetli azâba atılmaktır.
Allah, sizin yaptıklarınızdan gâfil değildir.”2333 Amelden tâviz vere
vere Müslümanlar, inanç ve dâvâlarından da tâviz vermeye başladılar: Rejim
devam etsin, küçük ıslahatlarla hatta takviye edilsin, ama yöneticiler namaz
kılanlardan olsun. Hamam ve tas aynı olsun, tallâklar değişsin.
Bu anlayışlarımızı değiştirmeden Rabbimizin devlet nimeti vererek, toplumumuzu
değiştireceğini beklemek İlâhî hükme, sünnetullaha ters olur:
“...Muhakkak ki Allah, bir kavmi, onlar kendi nefislerini değiştirmedikleri
müddetçe değiştirmez...”2334
2332 28/Kasas, 57
2333 2/Bakara, 85
2334 13/Ra’d, 11
≈ 718 ≈
Ahmed Kalka n
Kâfirler, düzenbazlar, müslümanların da ancak kendi istedikleri sahada,
kendi istedikleri metotlarla mücâdele etmelerini istiyorlar. Hâlbuki İslâm’da
savaşlar, kâfirlerin değil, müslümanların istediği sahalarda kabul edilir. Her
çeşit İslâmî mücâdele ve hizmetlerin esasları, ancak müslümanların istediği
şekillerde ve İslâmî esaslara göre tanzim edilir. Bugün ise, Firavunların tesbit
ve müsâade ettiği, yönlendirdiği, sınırlarını çizdiği sahada mücâdele ve çalışmayı
tercih eden müslümanlar, Firavunlara açıkça cephe almadan, onları
nasıl alt edeceklerdir?
Parti ile İslâm’a giden, bu yolla Kur’an ahkâmını tatbik eden dünyada
hiçbir örnek gösterilemez; aksi ise, dâima olagelen vâkıadır. Kur’an bu gerçeğe
ışık tutar mâhiyette şöyle diyordu: “Hepiniz, toptan Allah’ın ipine (dinine,
şeriatına) sımsıkı sarılın. Birbirinizden ayrılıp dağılmayın, fırka fırka
olmayın...” 2335 Fırka fırka, hizip hizip olmak yasaklanıyordu. Bu âyetleri bilmiyor
muydu bu kardeşler, biliyorlar, hatta başkalarına da okuyorlardı, ama
buna rağmen kendi partilerine çağırıyorlardı insanları. Fırkalaşmayı reddeden
âyetle, bir fırkaya dâvet ederek çelişkiler sergiliyorlardı. Osmanlı’nın son
zamanlarında ve T.C.’nin ilk yıllarında parti kelimesinin Türkçe karşılığı olarak
“fırka” kelimesi kullanılıyordu hatta. “İttihad ve Terakki Fırkası”, “Halk Fırkası”,
“Serbet Fırka” gibi. Rabbimiz fırka fırka olmayın demesine rağmen fırkalar,
hizipler kendi yaptıklarıyla övünüp tefrikaları hızlandırıyor, ümmetin vahdetine
engel oluyordu. “Onlar ki, dinlerini parçalara ayırdılar, böylece grup grup,
parti parti olmuşlardır. Her hizip (her parti), kendindekine güvenmekte,
onunla övünmektedir.”2336 Eski Türkçe’de fırka, Arapça’da hizip (hızb) diye
karşılık bulan, bugünkü Türkçe’de Avrupa’daki kullanılışı gibi aynen kullanılan
“parti” zâten parça demekti. Partinin bu anlamı, âileleri, samimi insanları
bile nasıl parçalayıp birbirine düşman ediyor, müslümanlar nasıl parça parça
olup, kardeşliğini unutup düşman hale geliyor, özellikle seçim atmosferinde
daha berrak gözükmektedir.
İslâm ise, kelime-i tevhid’deki lâ=hayır kılıcıyla tâğutla işbirliğini, onunla
yardımlaşmayı, ona tâviz vermeyi, onunla uzlaşmayı kesip atar. Bir tevhid
eri için “lâ” ile isyan bayrağını çektiği küfür ve şirkle uzlaşma nasıl mümkün
olabilir? Uzlaşma olursa Rabbimizin emri cihad ve kıyam nasıl gerçekleşir?
Tevhidin gereği olan, tâğutlara isyan ve kıyam olmadan da İslâm devleti,
İslâmî değişim ve dönüşüm hayal olur. Rabbimiz bu konuda bakın ne buyuruyor:
“(Yâ Muhammed!) Az kalsın seni bile, sana vahyettiğimizden başka
2335 3/Âl-i İmrân, 103
2336 30/Rûm, 32
≈ 719 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
bir şeyi Bize karşı uydurman için fitneye düşüreceklerdi. İşte o zaman
seni dost edinirler. Eğer Biz sana sebat vermemiş olsaydık, muhakkak,
az da olsa sen onlara meyledecektin (tâviz verecektin). O takdirde dünya
ve âhiret azâbını kat kat tattırırdık. Sonra Bize karşı kendin için hiçbir yardımcı
bulamazdın.” 2337 Yine tâvizci anlayışa yukarıda zikrettiğimiz Bakara
Sûresi âyet 85 tokat gibi inmektedir. Tâvizci bir edâ ile, hak-bâtıl karışığı
dâvet, tebliğ ve hizmet yolunu Hz. Allah yasaklamaktadır: “Hakkı bâtıla karıştırmayın.
Ve bile bile hakkı gizlemeyin.” 2338
İslâm’ın istediği devlet olmadığında, eğer İslâm’ı temsil iddiâsındaki müslümanlarla
küfür düzenleri arasında uzlaşma ve düzenin emrine ve hizmetine
girme varsa, devletin istediği İslâm(!) olacak, bu tip İslâm, tâğutların yönlendirdiği,
Amerikanvari özellikler taşıyacaktır, tevhîdî özellik değil.“Allah’ın indirdiği
Kitap ile aralarında hükmet. Onların arzularına uyma. Allah’ın sana
indirdiği Kur’an hükümlerinin bir kısmından seni şaşırtırlar, vazgeçirirler
diye kendilerinden sakın. Eğer onlar, hükümleri kabulden yüzçevirirlerse
bil ki Allah, onların bazı günahları sebebiyle onları cezalandırıp, başlarına
bir musîbet getirmek istiyor. İnsanların çoğu gerçekten fâsıktır.”2339 Tam
bir açıklıkla, cesâretle tebliğ ve hizmet emredilmektedir: “Emrolunduğun
şeyi çatlatırcasına (tam bir cesâretle ve hiç çekinmeden) açık açık bildir,
tebliğ et. Ve müşriklerden yüzçevir (sözlerine ve tehditlerine aldırma). Muhakkak
Biz, o müstehzîlere karşı sana kâfîyiz, seni korumaya Biz yeteriz.”
2340
Biz, Rabbimizin gösterdiği yolda kulluk vazifemizi yapar, hiçbir şeyi O’na
şirk/ortak koşmazsak, devlet nimetini Cenâb-ı Hak, bir meyve olarak bize
Kendisinin ihsân edeceğini beyan ediyor: “Sizden iman edip sâlih ameller
işleyenlere Allah vaad etti: Kendilerinden öncekileri nasıl halîfeler kıldıysa,
şüphesiz onları da yeryüzünde halîfeler kılacak, onlar için seçtiği dini
(İslâm’ı) kendilerine kuvvetlendirip icrâ imkânı verecek, onları korkularının
ardından emniyete kavuşturacaktır. Bana ibâdet ederler ve Bana hiçbir
şirk/ortak koşmazlar. Kim de bundan sonra nankörlük ederse, işte onlar
fâsık olanlardır.” 2341 Bu âyetin tefsirinde Mevdûdî diyor ki: “Burada Allah’ın
yeryüzünde halîfelik verme sözünün, adı müslüman olanlar için değil, imanda
samimi, amelde müttakî, sadâkatte içten ve Allah’ın dinine uymada şir-
2337 17/İsrâ, 73-75
2338 2/Bakara, 42
2339 5/Mâide, 49
2340 15/Hıcr, 94-95
2341 24/Nûr, 55
≈ 720 ≈
Ahmed Kalka n
kin her türlüsünden uzak ve ihlâslı olanlar için olduğu belirtilerek münâfıklar
uyarılmaktadır. Kendilerinde bu nitelikleri ve İslâm’a yalnızca dillerinin ucuyla
hizmet edenler bu sözün muhâtabı ve lâyığı değildirler. O halde, bu sözde,
payları olduğu ümidini beslememelidirler. Bu nimeti kazanmak için ileri
sürülen şart: Mü’minlerin her türlü şirkten kaçınarak imanlarında ve Allah’a
bağlılıklarında sağlam ve sarsılmaz olmaları gerektiğidir. Hakiki mânâda bu
imana sahip kimseler Allah’tan bir vaad üzeredir ve Allah vaadini yerine getiren
ve ordusuna yardım edendir. Allah’a karşı savaşanları Allah daha iyi bilir.
Müslümanlar, çok olduklarından dolayı değil, Allah’ın nusret ve yardımıyla
savaşarak gâlip gelir.” 2342
Kendi nefsinde ve ailesinde... yaşayabileceğinin en son noktasına kadar
Şeiratı yaşamayan, bu noktada yüzlerce tâvizler veren, devlete şeriatı
nasıl uygulayacak? Biz, kendi vazifemizi (şirkin hiçbir şûbesine bulaşmayıp
tâğutlardan kaçınarak, Allah’a kulluk) yapalım. Allah’ın vaadini beklemeye
hakkımız olsun. Tabii ki, tâğutlardan kaçınmanın ve Allah’a kulluğun fiilî cihadsız,
yani kıyamsız da olmayacağını bilelim. Onun için biz Şeriat’ı getirmekle
değil, zâten 1400 sene önce gelmiş olan Şeriat’ın hükümlerini yaşamakla
mükellefiz. Devlet olarak halîfeliği de biz değil, Allah kendi tekeffül ederek,
Nur Sûresi, 55. âyetteki şartları yerine getirenlere vaad ederek üzerine alıyor.
Dokunulmazlıkları, makamları, koltukları... yani partinin imkânları olduğu
halde, şeriatın adını bile anamayanlar, lâfı eveleyip gevelemek zorunda kalanlar,
“İslâm Devleti istiyoruz” demeye bile güç yetiremeyenler, tâğutlardan
korktukları için sloganlara bile sansür koyanlar, putları ürkütmemeye özen
gösterenler, demokrasinin bir sürü geleneğini yerine getirenler, zâhiren kanunlara
teslim olan, hatta kanun koyan ya da kanunları halka uygulatanlar,
bu küfür kanunlarının çerçevesinde, kanunları, işgal ettikleri o makamları nasıl
devirecekler? Düşünelim, böyle bir şeye teşebbüs isbat edilebildi mi diye?
On iki Eylül sonrası, düzene yardım görevini devamlı ifâde eden Türkeş bile
şu kadar yıla mahkûm olurken, “kanunlarınızdan adâlet bekliyoruz” diyen,
anayasal düzeni İslâmî eseslarla değiştirme suçundan yargılananların suçları
sâbit görülmedi ve beraat ettiler, düzen nezdinde temize çıktılar.
Bir insanın veya teşkilâtın “biz peygamberlerden ve Peygamberimiz’den
daha kolay, daha kestirme, daha rahat bir yol bulduk. O zâtlar İslâm devletine
gitmek için memleketlerinden kovuldular, olmadık zulme, işkencelere
mâruz kaldılar, tâğutlarla, maddî güçleri çok az olduğu halde savaştılar, put-
2342 Mevdûdî, Tefhîmu’l-Kur’an, c. 3, s. 497-499
≈ 721 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
lara ve tâğutlara boyun eğmeyeceğiz diye nice tehlikelere atıldılar. Biz ise
çok daha kolay yol biliyoruz. Onlar bilememişler. Veya bu devirdeki bu tür
kolaylıkların bir benzerini onlar yapmamakla hata etmişler...” dese, bu sözleri
söyleyenlere tepkiniz ne olur? Peki, bunları diliyle söylemeyip davranışlarıyla
söylüyorlarsa? Öyle ya, “bugün devlete gidiş yolu ancak budur; günümüzün
cihadı böyle olur” diyerek rahat koltuklarda nutuk atma, 4-5 yılda bir oy
atma, sonra yan gelip yatma: Al sana modern cihad, sen de böyle yap, ol
bir mücâhid, sonra bekle, gelsin Şeriat!
Din tamamlanmış, Kur’an’ın ve Sünnet’in ahkâmı Kıyâmete kadar değişmeden
uygulanmayı beklemektedir. “Bugün kâfirler, dininizi söndürebilmekten
ümitlerini kestiler; artık onlardan korkmayın, yalnız Ben’den
korkun. Bugün sizin için dininizi kemâle erdirdim, üzerinizdeki nimetimi
tamamladım ve size din olarak İslâm’ı seçip ondan râzı oldum.” 2343 Asrımızın
en büyük bid’atlerinden biri particiliktir. Kâfirler tarafından Batıdan,
önce Türkiye’ye, oradan da İslâm âlemi denilen tâğutların hâkim olduğu
hemen tüm memleketlere yayılma gösterdiği gibi, dine hizmet, cihad vs.
diye takdim edildiğinden tehlikesi çok büyük bir bid’at olmuştur. Çünkü
bid’atin târifi: Dine, Peygamberimiz’den sonra sokulan herhangi bir şeydir.
Peygamberimiz (s.a.s.) şöyle buyuruyor: “(Dinde) Sonradan ortaya çıkan
her şey bid’at’tır; her bid’at dalâlettir/sapıklıktır ve sapıklık insanı ateşe
sürükler.”2344“Allah (c.c.) bid’at sahibinin, orucunu, namazını, sadakasını,
haccını, umresini, cihadını, (hayır yoluna) harcamasını, şâhidliğini kabul
etmez. O kılın yağdan çıktığı gibi dinden çıkar.”2345“Yoksa onların, dinden
Allah’ın izin vermediği şeyleri dinî kaide kılan ortakları mı var? Eğer azâbı
erteleme sözü olmasaydı, derhal ralarında hüküm verilir (işleri bitirilir)di.
Şüphesiz zâlimler için can yakıcı bir azap vardır.” 2346 Bid’at ve bid’atçılara
karşı fıkhî hükümleri de müslümanlar araştırıp öğrensinler.
Müslümanlar! Boş, lüzumsuz, hatta nice yönden zararlı şeylerle vakit geçirip
oyalanmayı bırakalım. Dünya inkılâbî hareketlerinin en gerisinde kalan,
İslâmî harekette adı bile anılmayan T.C. topraklarında ciddî inkılâbî faâliyetlere
girelim ki, şu imtihan dünyasında “Rabbimiz’in “Cihad edenlerle oturanları
ayırt etmeden cennette gireceğinizi mi sanıyorsunuz?” 2347 hitâbını
2343 5/Mâide, 3
2344 Müslim, Cum’a 43, hadis no: 867, 2/592; Ebû Dâvûd, Sünne hadis no: 4606, 3/201; İbn Mâce,
Mukaddime 7, hadis no: 45-46, 1/17; Nesâî, Iydeyn 22, 3/153
2345 İbn Mâce, Mukaddime 7, hadis no: 49
2346 42/Şûrâ, 21
2347 3/Âl-i İmrân, 142
≈ 722 ≈
Ahmed Kalka n
ve yine “(Ey mü’minler!) Yoksa siz, sizden önce gelip geçmiş kavimlerin
başlarına gelenler size de gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?
Yoksulluk ve sıkıntı onlara öylesine dokundu ve öyle sarsıldılar ki, Peygamber
ve onunla beraber iman edenler nihâyet ‘Allah’ın yardımı ne zaman
gelecek?’ dediler. İşte o zaman (onlara), ‘Şüphesiz Allah’ın yardımı
yakın’ (denildi).” 2348 Bu âyette eşsiz bir faâliyet metodu ve terbiye örneği
vardır. Müslümanlara dünyada ve dolayısıyla âhirette başarılı olmanın yolu,
iman ve şuurla çalışmak, çabalamak, sıkıntılara katlanmak, güçlüklerden yılmamak,
daima tembelliği, zevk ve safâyı, rahat ve eğlenceyi tercih eden nefisten,
şeytandan uzak olmaktır. Ey müslümanlar! Sıkıntı çekmeden, kurban
vermeden zafere ulaşamazsınız, cennete giremezsiniz.
Unutmayın, iktidara gelmek müslüman görünümlü partiler için kesinlikle
imkânsızdır. Unutmamak lâzım ki; iktidar olmak ayrı, muktedir olmak ayrıdır.
Hükümeti ele geçirmek çok önemli değil, devleti ele geçirmek önemlidir.
Hükümet, davulu tutar, tokmağı devlet (askerler başta olmak üzere, bürokratlar,
holding sahipleri, medyayı elinde bulunduranlar, Amerika ve İsrâil ve
de derin devlet) tutar. İnsanlar, milletvekili seçtiklerini zannederler, aslında
birer sekreter seçmektedirler. Uygulatıcılar değildir seçilenler, uygulayıcıdırlar.
Bir dâvâ partisi, hiçbir yerde iktidara gelemez. Gelmesi için değişmesi,
egemen güçlerin tehlikeli saymaması gerekir. İktidara gelmek için; dinin dışında
yollar bulan kalabalıkların çoğunu memnun ederek oy almalısınız ki,
o zaman da zâten onların partisi, kitle partisi olmayı kabul etmiş olursunuz.
Öyle ya, egemenliği kalabalıklar tâyin ediyor, siz de bunu kabulleniyorsunuz.
Aslında Türkiye gibi ülkelerde egemenlik, kayıtsız şartsız paranındır. Paraya
sahip olan devlet düdüğünü öttürür. Egemenliğin para babalarından kalan
tarafı da halkın değil; yahûdilerindir, askerlerindir, medyanındır. Kimin olursa
olsun, Allah’a âit olmadığı müddetçe biz bu tür egemenliği istememeli, reddetmeliyiz.
Kaldı ki, iktidar olsanız, bir düdük çalınınca işiniz bitecek.
Neyse... Eski bir şâirin bir şiirini hatırlayalım:
“Muîni zâlimin erbâb-ı denâettir. / Köpektir zevk alan sayyâd-ı bî-insâfa
hizmetten.” (Zâlimlerin yardımcısı ancak alçaklar grubundandır. Çünkü insafsız
avcıya hizmet etmekten zevk alan köpektir.) Bu şiirde başka şey kast
edilebilir, ama siz İslâm’a göre “zâlim”, “zâlime yardımcı olmak”, “insafsız
avcı” ve “köpek karakterliler”i değerlendirme ferâsetinde olun. “Kim Allah’ın
2348 2/Bakara, 214
≈ 723 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
indirdiği ile hükmetmezse işte onlar zâlimlerin tâ kendisidir.” 2349“Zâlimlere
az da olsa meyletmeyin. Aksi halde size ateş dokunur (cehennemde
yanarsınız). Sizin Allah’tan başka dostlarınız yoktur. Sonra da size yardım
edilmez.” 2350 Bundan önceki âyette de “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol!”
2351 uyarısı yapılır.
Bu particilik konusunda en önemli problemlerden biri, “elfâz-ı küfür” meselesidir.
Oy vererek seçtiğiniz tüm milletvekilleri: “Atatürk ilkelerine bağlı kalacağına,
Cumhuriyet’i koruyacağına, laikliği ve rejimi savunacağına...” yemin
etmekte, nâmusu ve şerefi üzerine söz vermektedir. Hem de bu yemine
tüm vatandaşları şâhit tutmaktadır düzen, televizyon kanallarından naklen
vermektedir bu yemin denilen küfür sözlerini. Konuyla ilgili bir hadis-i şerif:
“Kim Allah’tan başkası üzerine yemin ederse muhakkak şirk koşmuştur
yahut küfretmiştir.” 2352
Bir hadis-i şerif de, “yemin ederken, başka şeye dâir niyet etse, niyeti
(nasılsa) sağlam olsa, ne olur?” sorusuna cevap veriyor: “Yemin, yemin isteyenin
niyetine göredir” Bir diğer rivâyet: “Senin yeminin arkadaşının seni
kendisiyle tasdik ettiği şeye göredir.”2353
Ayrıca, parti tüzüğünde açıkça “Atatürk ilkelerine ve partiler kanununa...
bağlı kalacağınıza” dair yazılı teminat verme ve kendinize tüzük olarak kabul
etme durumundasınız. Parti binalarına putların resmini asacak, zaman
zaman, bazı bayramlarda seyranlarda anıtkabirlere gidecek, putların karşısında
divan duracaksınız. Cumhuriyet Bayramı denilen, Şeriat’ın kaldırıldığı
günleri, 23 Nisanları kutlayacak, Cumhuriyet, demokrasiyi, Allah’ın indirmediği
kanunları hazırlayan meclisleri öven beyanatlar vereceksiniz. “Atatürk
yaşasaydı, bizim partimizden olurdu” diyeceksiniz. Şirk olan düzenin unsurlarına
ve düzene sahip çıkan sözler söyleyip uygulamalar yapacaksınız.
Allah’ın indirdiğiyle hükmetmeyeceksiniz. Küfrün kurumlarına sahip çıkacak,
polisini, ekonomisini... güçlendirecek, yıkılası rejimin iskeletine kan pompalayacaksınız.
2349 5/Mâide, 45
2350 11/Hûd, 113
2351 11/Hûd, 112
2352 Müslim, Eymân 4; S. Müslim Terc. ve Şerhi, A. Davudoğlu, c. 8, s. 218
2353 Müslim, Eymân 21, hadis no: 1653; Ebû Dâvud, Eymân 8, h. no: 3255; Tirmizî, Ahkâm 19, h.
no: 1354
≈ 724 ≈
Ahmed Kalka n
Bunların İslâmî hükmünü öğrenmek, tâğut adaylarına olduğu kadar, onları
en azından oylarıyla destekleyenler için de şarttır. Kolaylık olsun diye
ifade edelim: Zikredeceğimiz âyetin tefsirinde bu konuda hüküm mevcuttur.
Meselâ, Elmalılı Hamdi Yazır, tefsirinde şöyle der: “Her kim imanından sonra
Allah’a küfrederse, yani kelime-i küfrü (küfür lafızlarını) ağza alır, söylerse
-kalbi iman ile mutmain olduğu halde ikrâh olunan hâriç, yani canını veya
âzâsından bir uzvunu, telef edilmesinden korkulan bir emir ile ikrâh edilmek
(zorlanmak) sûretiyle değil- lâkin küfre sinesini açan, yani ikrâh olunmadığı
halde rızâsıyla kelime-i küfrü söyleyen kimseler üzerine Allah’tan bir gazap
ve bir de azîm bir azap vardır. Çünkü cürümleri en büyük cürümdür... İkrâh-ı
mülcî halinde, yalnız lisânıyla kelime-i küfrü söylemek câizdir.” 2354
Gümüşhanevî’nin Ehl-i Sünnet İtikadı adlı akaid kitabının 69 ve 70. sayfalarında
aynen şu cümleler yer alıyor: Bir kimse kendi isteği ile elfâz-ı küfürden
bir söz sarfeder de, bu sözün küfür olduğuna inanmadığını veya bilmediğini
söylerse, bütün âlimlerce kâfirdir. Zira bilmemek özür değildir. Bir kimse zorlama
olmadığı halde, dili ile küfrü icap ettiren bir söz söyler ve kalbi de iman
ile mutmain olursa yine kâfirdir.” Diğer akaid, fıkıh ve tefsirlerde de bu konu
açıkça beyan edilir. Zorlamanın, yani ikrâhın, mülcî olması, yani ölüm veya
uzuvlardan birinin kopacağı kadar bir işkence olmasına ruhsat vardır. Böyle
bir şey yoksa bu, zorlama kabul edilmez denir. “Kelime-i küfrü söylemek için
ölüm ve âzânın kesilmesinden başkasında şer’î ruhsat yoktur.” 2355
Müslümanlar, zâhire göre değerlendirmek zorundadır. Kalpleri bilen yalnız
Allah’ındır. Reagan’ın, Evren’in, İnönü’nü... sözlerine ve davranışlarına (zâhirlerine)
göre bakıp müslüman-kâfir diye hüküm verenler, benzeri küfür lâfızlarını
sevdikleri şahıslar söyleyince de aynı hükmü vermek zorundadır. Yoksa
Efendimiz’in “kalbini yarıp baktın mı?” sözü ile muhâtap olurlar. Önce belirttiğimiz
gibi, Mâide sûresi 44, 45, 47. âyetler konusunda da, sevdiklerinizi
hangi şer’î ölçüye göre istisnâ edeceğinizi iyi tesbit etmeli ve araştırmalısınız.
Ya T.B.M.M. denilen yere ne dersiniz? Yine önce bir âyet-i kerimeden yola
çıkalım: “Allah size kitabında (Kur’an’da) şunu da indirmiştir: Allah’ın âyetlerinin
inkâr edildiğini ve onlarla eğlenildiğini işittiğiniz zaman, o kâfirlerle
beraber oturmayın, tâ ki başka söze dalsınlar (başka bir söze geçmedikçe
onlarla bir arada oturmayın). Yoksa, orada kalırsanız siz de onlar gibi olursunuz.
Şüphe yok ki Allah, münâfıklarla kâfirlerin hepsini cehennemde
2354 Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, c. 5, s. 3130, 16/Nahl, 106 âyeti ve tefsiri
2355 Mülteka, c. 4, s. 11
≈ 725 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
toplayacaktır.”2356 Ve bu âyetin bir öncesi: “Mü’minleri bırakıp, kâfirleri dost
edinen münâfıkları acı bir azap ile müjdele. Şerefi, izzeti kâfirlerin yanında
mı arıyorlar? Oysa bütün şeref ve izzet tamâmen Allah’a âittir.” 2357 Müctehid
ve fukahâya göre: Meselâ kumar oynanan, bira içilen bir kahvede, içkili
lokantada, içen veya oynayanların yanındaki ayrı bir masada bir müslümanın
çay içmesi, yemek yemesi (yanında, aynı mecliste haramı görüp önlemeye
çalışmadığı için) câiz olmuyor, haram oluyor. Bu, harama rızâ kabul ediliyor.
Harama rızâ haram olur; Küfre rızâ ise küfür. Yanındaki masada içilen haram
olan bira veya şaraba seyirci olmaktan çok daha kötüdür “egemenliğin
kayıtsız şartsız ulusa âit olduğu” küfür ifâdesine -ki, Kur’an hükmüne tümüyle
terstir: “Hüküm (egemenlik, hâkimiyet) ancak (kayıtsız şartsız) Allah’ındır.”
2358- devamlı seyirci olmak. Mescis’i düşünün: Kapı gibi (belki de
altından dökme) harflerle tüm milletvekillerinin gözüne sokarcasına, kafasına
ve kalbine koyarcasına devamlı, tam karşısına bu hükmü diken meclis. Bu
mecliste her Allah’ın günü Allah’la ve O’nun diniyle, hükümleriyle alay etmek,
O’nu inkâr edip kaale bile almamak, O’nun hâkimiyetini zerre kadar tanımamanın
isbâtı olarak; ilâhlık taslanacak, kanun koymaya, teklif edilmeye
çalışılacak, düzenin aksayan yönlerine tedbirler alınacak, nice küfür ve şirk
olan kelimeler sık sık söylenecek, İslâm’ı temsil etme konumunda gözüken
lidere, İslâmî anlayışa düşmanlıktan dolayı açıkça alay edilecek, müslüman
da bütün bunlara rızâ gösterip seyredecek. Seyretmeyip ne yapabilir, dersiniz?
Günde binlerce defa değişik ifâdelerle gündeme gelen küfür kelimelerinin
hangisine, nasıl tepki gösterecek, hangisi söylenince en azından dışarı
çıkacak? Küfür ahkâmının nasıl icrâ edileceği konuşulup, tâğutların Allah’a
rağmen kanun koymaya kalktıkları... yerde oturmanın hükmünü müslümanlar
mutlaka öğrenmek zorundadır.
Yanlış anlaşılmasın, biz hâricî filân değiliz. Ulu-orta tekfir müessesesinin
işletilmesinin, delilsiz olarak, müslümanların birbirlerine, hele grup, hizip ve
parti taassubu ile kâfir demelerine şiddetle karşıyız. Biliyoruz ki, karşımızdakine
kâfir deyince, o kâfir değilse, söylediğimiz söz bize döner. Biz aşırılığa
karşıyız, itidalden yanayız. Hatta mecbur olmadan, ihtilâflı meselelerin,
metot tartışmalarının gündeme gelmesini esas düşmanlara karşı gücümüzü
azaltacağı için, vahdeti engelleyeceği için tasvip etmeyiz. Evet, küfre düşecek
kesin delil olmadan hiçbir mü’mine kâfir demenin câiz olmadığı bilinci
içindeyiz. Amma, Kur’an ve hadis-i şerifler ışığında tevhidî akîde çerçeve-
2356 4/Nisâ, 140
2357 4/Nisâ, 138-139
2358 12/Yusuf, 40
≈ 726 ≈
Ahmed Kalka n
sinde tüm olayları değerlendirmek zorundayız. Bazı kimselerin hatırına veya
ihtilâf çıkmasın diye açık şer’î hükümlere ters olan, küfür veya şirk kabul
edilen tavırları sergilemekten çekinmenin de vebal olduğunu bilmekteyiz.
Yoksa, Kur’an ve Sünnette bu hükümlerin yer almasına gerek olmazdı. Bu
konuda kardeşlere tavsiyemiz; açıkça küfrüne şâhit olmadıkları hiçbir şahsı
tekfir etmemeleri, ama şahıs ille de ben Kur’an’ın kâfir dediği sınıflardanım
diye diliyle veya tavrıyla diyorsa, ona da mü’min demenin kimsenin hakkı
olmadığı anlayışıyla hareket etmeleridir. Biz falan veya filân şahsı değil, zihniyeti
ve grubu İslâm’a göre eleştirdik, İslâm’ın hükmü, küfür denmesini icap
ettiriyorsa, ancak onu dedik. Peygamberimiz (s.a.s.) öyle yapardı. Çünkü
“münâfıkların alâmeti şunlardır...”, “şöyle yapan şirke düşmüştür”, “şu câhiliyye
alâmetidir”, “şunu söyleyen bizden değildir” veya “kâfirlerdendir”
gibi genelleme yapar, açık delil olmadan muayyen bir ismi tekfirden kaçınırdı.
Yalnız bu konuda da aşırı gitmemeli, dost-düşman bilinmeli, tebliğ ve dâvet
ona göre yapılmalı, tavırlar muhâtabın akîde durumunun bilinmesini gerektireceğinden
dolayı, kâfire mü’min demenin de günahı bilinmelidir. Bütün
bunlara rağmen, bizim için geçerli olmasa bile, bir te’vil ile İslâmî hükümleri
farklı yorumlayan ve açık bir inkâr içinde olmayan kimseleri mü’min kabul etmenin
gerekli olduğuna inanıyoruz. Kâfir olma ihtimali olan bir mü’mine kâfir
demenin vebalinin, mü’min olma ihtimali olan bir kâfire mü’min demekten
daha büyük ve geridönüşlü olduğunu değerlendiriyoruz. Oy verenlerle oy
verilenlerin de ayrı değerlendirilmeleri gerektiğini düşünüyoruz.
OY VERENIN HÜKMÜ KONUSUNDA BAZI ÂLIMLERIN GÖRÜŞLERI
Şankıtiy şöyle demektedir: “Allah hüküm koymada kendine ortak kabul
etmez.” 2359 âyeti ve benzeri ayetlerden anlaşılıyor ki; Kur’an ve sünnetin
dışında kendi heva ve heveslerine göre kanun koyanlara uyanlar Allah’a şirk
koşmuşlardır. Bu manayı destekleyen birçok ayet de vardır. Örneğin; Şeytana
ve kendi hevalarına göre teşri (kanun) koyarak, haram olan ölü hayvan
etini “Allah öldürmüştür” diye helâl sayanlara uyanlar hakkında Allah (c.c)
şöyle diyor: “Üzerine Allah’ın adının anılmadığı kesilmiş hayvanları yemeyin.
Bunu yapmak Allah’ın yolundan çıkmaktır. Doğrusu şeytan sizinle
tartışmaları için dostlarına fısıldar. Eğer onlara itaat ederseniz şüphesiz
siz müşrik olursunuz.” 2360 Bu âyette Allah’ın haram kıldığı eti helâl sayan-
2359 18/Kehf, 26
2360 6/En’âm, 121
≈ 727 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
lara itaat etmenin şirk olduğu apaçık bir şekilde bildiriliyor. Bu şirk, Allah’ın
kanunlarına muhalif olan kanunlar koyanlara itaat edilerek işlenmiş bir şirktir.
“(Ey Muhammed!) Sana indirilen Kur’an’a ve senden önce indirilenlere
inandıklarını iddia edenleri görmüyor musun? Tâğuta küfretmeleri (ona
inanmayıp onu inkâr edip reddetmeleri) emrolunduğu halde, tâğutun
önünde muhâkeme olmak, onların hükümleriyle hükmedilmek istiyorlar.
Hâlbuki şeytan onları derin bir dalâlete/sapıklığa saptırmak istiyor.”2361
Bu zikrettiğimiz âyetlere göre apaçık belli oluyor ki; şeytanın kendilerini
kandırdığı ve insanların kafalarından çıkarılmış Allah’ın şeriatine muhâlif
kanunlara tâbi olan kimselerin kâfir ve müşrik olduklarında şüphe edenler;
hakkı görmek hususunda basireti kör olmuş kimselerden başkaları değildir.
2362
Hasan el-Bennâ: “İhvân yine inanır ki, İslâm’ın getirdiği ve gerektirdiği
fikir ve oy verme hürriyeti ile particiliğin gerektirdiği oy verme taassubu, toplulukların
karşısına çıkıp oy avcılığı yapma, ümmeti parçalama, birliği bozma
ve iktidar gücünün sarsılmasına ve parçalanmasına sebep olma arasında
fark vardır ki, İslâm, particiliğin getirdiği bu gibi şeyleri şiddetle haram kılmıştır.”
2363
Seyyid Kutub: “… Bazı müslümanlar câhiliyye toplumuna tâviz verip
onun yaşayışına ayak uydurmak sûretiyle politika yapacaklarını ve içlerine
girerek İslâ dâvâsına bir şey kazandıracaklarını zannediyorlar. Bunlar, ne İslâm
akîdesinin (inancının) karakterini anlamışlar, ne de kalplerin kapısının
nasıl açılacağını öğrenmişlerdir.”2364
“Siz, Allah’ın emrettiği hususlardan yüz çevirip şeriatını terk edip başkalarının
sözüne uyarsanız, Allah’ın hükmünün yerine başkalarının hükmüne
koşarsanız, işte bu yaptığınız şirktir. Kim bir insanın kendisinden uydurduğu
hükümlere itaat ederse, bu hüküm çok küçük ve basit bir mesele dahi olsa o
şüphesiz müşriklerdendir. Müslüman olup da böyle bir fiil işleyen doğrudan
doğruya İslâm’dan çıkıp şirke girmiş demektir. Ne kadar kelime-i şehadet
getirirse getirsin fark etmez… Madem ki o Allah’tan başkasının hükmüne
2361 4/Nisâ, 60
2362 Şankıtî, Edvâü’l Beyan, c. 4, s. 83-84
2363 İmam Hasan el-Bennâ, Mecmuatu’r-Resâil, s. 287-290
2364 Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur’an, Yusuf Sûresi, âyet 108’in tefsiri
≈ 728 ≈
Ahmed Kalka n
uymakta, Allah’tan başkasının hükmüne itaat etmektedir, bu onun durumunu
değiştirmez…”2365
Muhammed Emin Şenkıtî, Kehf sûresinin 26. âyetine yaptığı tefsirde
şöyle demektedir: “Kur’an-ı Kerim’in nasslarından açıkça anlaşılmaktadır ki,
şeytanın dostları vasıtasıyla koydurduğu, İslâm şeraitine muhâlif beşerî kanunlara
tâbi olanların kâfir ve müşrik olduklarından ancak onlar gibi Allah’ın
basiretlerini kör ettiği, vahyin nurundan kör olan kâfir ve müşrik kimseler
şüphe ederler.”2366
Said Nursi: “Partiler muzırdır (zararlıdır); çünkü, meleği şeytan, şeytanı
melek gösterir. Seviyye-i irfan bir olmadığından, fırkalar da (pardiler de)
husûmet, taassub ve taraftarlık intâc eder (meydana getirir).”2367
Mehmed Zahid Koktu: “Partiler hiç de doğru olmayan teşkilatlardır;
Zira, birinci zararları, memleketteki vahdeti, birliği bozmaktır. Herkes mensub
olduğu partiye, onu müdafaa sadedinde çok gayret sarfeder; muhâlifi
olan partiyi devirmek ister ve onu haksız çıkarmaya çabalar. Bu hususta
yalan yanlış her türlü propagandayı meşrû sayar.” 2368
Necip Fâzıl Kısakürek: “Bîçare demokrasi karanlıkta körebe / Parti,
bölücü âlet; Batıdan bize hîbe!”
Şeyhul İslâm Mustafa Sabri Efendi şöyle der: “Şayet hükümet dinin
hudûdundan çıkar ve ‘dine tâbi olmak fertlerin işidir’ derse, bu söz dini devletten
ayırmaktır. Bu da hükümetin irtidadıdır. Böyle bir hükümetten râzı olan
ümmet de irtidat etmiştir. Bu hükümete itaat edenler tek tek mürtedleşmiştir.
Bunların hepsi, şu âyetin kapsamına girmektedir: “Kim Allah’ın indirdiği ile
hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir.” 2369
Seyyid Kutub şöyle der: “… Allah’a ortak koşmak, sadece yasama hakkını
Allah’tan başkasına vermekle de tahakkuk eder. Böyle bir fiil, sahibini
müşrik yapmaya kâfîdir.”2370
2365 Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur’an, 9/Tevbe, 31.âyetin tefsiri, c. 5, s. 415-416; Âyete dair diğer
nakiller için bk. İbn Kesir, 2/272; Kasımî, 6/2491; şaravi, 7/3910; Ebu’s-Suud, 2/438
2366 Edvâu’l Beyan, c. 4, s. 73-74
2367 Said Nursi, Hutbe-i Şâmiyye, s. 98; Kastamonu Lahikası, s. 86
2368 Mehmed Zahid Koktu, Mü’minlerin Vasıfları, Seha Neşriyat, İst. 1982, s. 77 (Kotku’nun
ölümünden (1980) sonra, 1985’de basılan nüshasında bu ifadelerin önemli bir kısmı çıkarılmıştır.)
2369 5/Mâide, 44; Mustafa Sabri, Mevkıfu’l Akl, c. 1, s. 123
2370 Seyyid Kutub, Fi Zılâli’l Kur’an, c. 7, s. 264
≈ 729 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Allâme İbnu’l Arabî ş öyle d er: “İster ş aka i sterse c iddi o lsun fark etmeksizin
küfür lafzını söyleyen kimse küfre girer. Ümmet arasında bu konuda
hiçbir görüş ayrılığı yoktur.”2371
Ebû Bekir el-Cessas ise şöyle der: “İkrâh hali olmaksızın küfür lafzını
şaka ya da ciddi olarak ikrar eden bir kimse kâfir olur.”2372
Allâme Keşmirî de şöyle der: “Kim ciddi ya da şaka olarak küfür kelimesini
söylerse kâfir olur. O kişinin inancına bakılmaz.”2373
Abdullah Azzam şöyle diyor: “Allah’ın şeriatını tümüyle reddetmek insanların
kanlarıyla, ırzlarıyla ve mallarıyla ilgili konularda kâfirlerin kanunlarıyla
hükmetmek, daha sonra da müslüman olduğunu iddia etmek sahabenin
aklından geçmiyordur.”2374
Aliyyu’l Kari şöyle der: “Kişi, mânâsını bilerek, ikrâh hali olmaksızın
inanmadan dahi küfür kelimesini söylerse ona kâfir hükmü verilir.”2375
Allâme Keşmirî de şöyle der: “Kim ciddi ya da şaka olarak küfür kelimesini
söylerse kâfir olur. O kişinin inancına bakılmaz.”2376
İslâm’da gerçeğin ölçüsüve yegâne hak, Allah’ın Kitabı ve Rasûlü’nün
sünneti olduğundan, herkesin bu hükümleri kabul etmesi gerekir. Kim kendiliğinden
birtakım sözler ortaya koyar ve kendi anlayışına göre bazı kurallar
ortaya atarsa ve bunu kendi anlayışı, hatta dini yorumlayışı sonucunda ileri
sürerse, bu söylenenler Rasûlün getirdiklerine arz olununcaya kadar ümmetin
ona uyması ve anlaşmazlıklarında onun hükmüne başvurması gerekmez.
Eğer Rasûlün getirdikleri ile çatışmaz ve uygun düşerse, doğrulukları belgelenirse
ancak o zaman kabul edilir; fakat Rasûl’ün getirdiklerine aykırı olursa
o zaman bunların reddedilmesi gerekir. 2377
Mevdûdi diyor ki: “Demokrasi insanın ilâhlaştırılması, kitlelerin egemenliğidir.
Demokraside yasama halkındır. Halk parlamentoda milletvekillerinin
2371 İmam Kurtubî, Tevbe Sûrsi 65. âyetin tefsiri.
2372 Ebû Bekir el-Cessas, Ahkâmu’l Kur’an, c. 4, s. 348
2373 İkrafu’l Mulhıdîn, s. 59
2374 Abdullah Azzam’a Göre hâkimiylet Mefhumu, s. 112
2375 Aliyyu’l Kari, Fıkhu Ekber Şerhi, s. 124
2376 İkrafu’l Mulhıdîn, s. 59
2377 İbn Kayyım el-Cevziyye, Zâdu’l-Meâd, 1/38
≈ 730 ≈
Ahmed Kalka n
çoğunluğu ile temsil edilir. Parlamentonun yaptığı kanunlar bütün halk için
bağlayıcıdır. Bu nedenle demokrasi, Allah’a şirk koşmaktır ve açık bir küfürdür.
Çünkü Allah’ın yasama hakkını alıp insanlara vermektedir. Hâlbuki
Allahu Teâlâ: “Hüküm ancak Allah’ındır. O size ancak kendisine ibâdet
etmenizi emretti.” 2378buyurmaktadır. Parlamento kararlarının Allah’ın adıyla
değil de insanların adıyla çıkmış olması, demokrasinin küfrünü göstermeye
yeterlidir. Demokratlar bu yaptıklarıyla halkı Allahu Teâlâ’nın yerine koymaktadırlar.
Bu nedenle demokrasi, Allah’ı bırakıp insanları ilâhlaştırmanın bir
şeklidir. Alluhu Teâlâ; “Allah’ı bırakıp da kimimiz kimimizi rabler edinmeyelim”
2379 buyruğu ile onu haram kılmıştır.”2380
Seyyid Kutub şöyle der: “Allah’a ortak koşmak, sadece yasama hakkını
Allah’tan başkasına vermekle de tahakkuk eder. Böyle bir fiil, sahibini müşrik
yapmaya kâfidir.”2381
İmam Taberî: “Allahu Teâlâ kendi kanunlarından hâriç kanun yapanların
kâfir olduğunu haber veriyor.” diyor.2382
Abdullah Azzam diyor ki: “Allah’ın indirdikleriyle hükmetmeyen, Allah’ın
şeriatına ve Rasûlullah’ın sünnetine taban tabana zıt kanun koyan, o kanunu
uygun gören, destekleyip imzalayan kimseler kesinlikle kâfir olurlar ve
İslâm milletinden çıkarlar. Allah’ın indirdikleri dışında kanun yapmak insanı
kesinlikle dinden çıkarır. İslâm’a zıt sadece tek bir kanunu dahi desteklemek,
doğrulamak, imzalamak, parlamentonun hakkı değildir. Kim ki İslâm’a zıt
sadece tek bir kanunu dahi uygun görürse -erkek ve kadın eşittir, gibi- İslâm
milletinden çıkar.”2383
Mahmud Şâkir: “Allah’ın şeriatına muhâlif kanun koyanların küfründe
zerre kadar şüphe yoktur.”2384
Abdülkadir Udeh: “Çağımızda İslâm şeriatını değil de, onun yerine, insanların
koymuş oldukları kanunları uygulamak, bugün küfrün en bâriz örneklerindendir.”
2385
2378 12/Yûsuf, 40
2379 3/Âl-i İmrân, 64
2380 Mevdûdi, el-İslâm ve’l Medeniyyetü’l-Hâdise, s. 33
2381 Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur’an, c. 7, s. 264
2382 Taberî Tefsiri,c. 10, s. 357
2383 Abudllah Azzam, hâkimiylet Mefhumu
2384 Mahmud Şâkir, Taberanî Tefsirinin Hâşiyesi, c. 1, s. 34
2385 Abdülkadir Udeh, Teşrî’l-Cinâî, s. 196
≈ 731 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Seyyid Kutub: “Bir kimsenin Allah’ın şeritanı hükümsüz hale getirmesi,
başka bir kaynağın hükümlerini tatbikata koyması yahut Allah’tan başka
herhangi bir kimseye hâkimiyet hakkı tanıyarak onun bu konuda söz sahibi
olduğunu kabul etmesi… Evet, sadece bu kadarı dahi bir kimsenin kâfir olması
için yeterli bir fiildir. Hâkimiyet yetkisini kendi üzerinde gören bir kimse,
bu hareketinden dolayı Allah’ın dininden çıkmış olur. Aynı şekilde hâkimiyet
vasfına sahip olduğunu iddia eden kimsenin bu iddiasını kabul edenler de
küfre girmişlerdir.”2386
Muhammed Kutub: “Allah’ın kanunundan hâriç kanun yapan İslâm milletinden
çkar. Bu konuda tüm fukahâ ittifak etmiştir. Acaba dâvetçiler Allah’ın
hükümleri dışında kanun yapmanın imandan çıkardığını ve bu kanunlardan
râzı olmanın küfür olduğunu öğrenmediler mi?2387
Muhammed Kutub: “Böyle parlamentolara girmek bazı kaymalara sebep
olur. Dâvâya karşı büyük tehlike ifade eder. Öncelikle böyle parlamentolara
girmek akîdeyi bozar. Bir müslümanın dini ona: ‘Allah’ın şeriatı dışındaki
tüm kanun ve yasaları reddet. Beşerî sistemlerin hepsi cahilî sistemlerdir. Bu
beşerî sistemleri kabul etme ve bunlara rızâ gösterme’ der. Buna rağmen bir
müslüman, Allah’ın şeriatını reddeden kendi istekleri doğrultusunda kanun
vaz’ eden parlamentoda nasıl olur da onlarla oturur? Nasıl onlarla birlikte
hükümet kurar? Bir müslüman nasıl onların ilkelerini kabul ettiğine dair söz
verir ve yemin eder? Hâlbuki Allah Teâlâ kitabında şöyle buyurmaktadır: “O
(Allah), Kitab’da size şöyle indirmiştir ki: Allah’ın âyetlerinin inkâr edildiği
yahut onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar bundan başka bir söze
dalıncaya kadar (başka konuya geçinceye kadar) kâfirlerle beraber oturmayın;
yoksa siz de onlar gibi olursunuz.”2388 Kesinlikle bilinmelidir ki; bu
gibi şeyler İslâm akîdesine apaçık terstir.”2389
Said Havva: “Şehâdet kelimesini bozan hallerden bir tanesi de Allah’tan
başkasına teşrî’, hâkimiyet, emretme ve nehyetme yetkisi vermektir. Çünkü
Allah Teâlâ Kur’an’da “Hâkimiyet ancak Allah’ındır.”2390 buyurmaktadır. Bu
hususa öncelikle demokrasi girmektedir. Zira demokrasi parlamentolarda
2386 Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur’an, c. 8, s. 403
2387 Muhammed Kutub, Keyfe Ned’u-n Nâs, s. 38
2388 4/Nisâ, 140
2389 Muhammed Kutub, Vâkıunâ el-Muâsır, s. 423
2390 12/Yusuf, 40
≈ 732 ≈
Ahmed Kalka n
çoğunluğun hevâ ve hevesine dayalı bir şekilde kanun koymaktır ki, bu da
direkt olarak teşrîdir. Ve şirkin ta kendisidir.2391
Kurtubi şöyle diyor: “Ebu Ali dedi ki: ‘Allah’ın kanunlarından yüz çevirip
onların dışında başka hükümleri isteyen kâfir olur.” 2392.
İbn Teymiye şöyle diyor: “Bütün âlimlerin ittifakıyla; her Müslümanın bilmesi
gerekir ki; Her kim İslâm’dan başka bir dine tâbi olur veya Muhammed’in
(s.a.s) şeriatından (kanunundan) başka şeriatlara (kanunlara) tâbi
olmayı serbest bırakıp câiz görürse kâfir olur.”2393
“Rabbine andolsun ki aralarında ayrılığa düştükleri şeylerde seni hakem
tayin etmedikçe, verdiğin hükümden dolayı kalplerinde hiçbir sıkıntı
duymadan teslim olmadıkça onlar iman etmiş olmazlar.” 2394
İbn Kesir, Nisâ sûresi 65. âyetinin 2395 tefsirinde şöyle diyor: “Allah (c.c.)
tüm işlerde Rasûlullah’ı (s.a.s.) hakem tayin etmeyenin iman etmiş olmayacağını
kendi adına yemin ederek belirtiyor. Allah’ın rasulü (s.a.s.) hükmederse
o haktır. Zahiren ve batınen yalnız ona bağlanmak gerekir.” 2396
İbni Kesir,“İhtilafa düştüğünüz her meselede hüküm verecek olan Allah’tır.”
2397 âyetinin tefsiriyle ilgili şunları söyler: Yani Allah ve rasûlünün verdiği
hüküm haktır. Hakkın dışında sapıklıktan başka ne vardır? Bu sebeple
Allah, bu âyetin hemen ardından: “Eğer Allah’a ve âhiret gününe iman
ediyorsanız” buyurmaktadır. O zaman bu; “Allah’a ve âhiret gününe iman
ediyorsanız aralarınızda olan ihtilaflarda, anlaşmazlıklarda çözümü Kur’an
ve sünnetten isteyin ve o iki kaynağı hakem tayin edin” demektir. Bu âyetler
gösteriyor ki yalnız Kur’an’a ve sünnete muhâkeme olmayan kişi Allah’a ve
âhiret gününe iman etmiyor demektir. 2398
İbn Kesir, bir başka eserinde şöyle diyor: “Kim Muhammed’e (s.a.s) inen
2391 Said Havva, İslâm, s. 83
2392 Kurtubi Tefsiri, s. 2185
2393 İbn Teymiyye, Fetvalar c. 4, Mesele 515
2394 4/Nisâ, 65
2395 “Rabbine andolsun ki aralarında ayrılığa düştükleri şeylerde seni hakem tayin etmedikçe,
verdiğin hükümden dolayı kalplerinde hiçbir sıkıntı duymadan teslim olmadıkça onlar iman etmiş
olmazlar.” (4/Nisâ, 65)
2396 İbn Kesir Tefsiri, c. 1, s. 520
2397 42/Şûrâ, 10
2398 İbn Kesir Tefsiri, c. 1, s. 518
≈ 733 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
şeriatı bırakıp bunun dışında neshedilmiş (iptal edilmiş Tevrat ve İncil gibi)
şeriatlere bağlanırsa küfre girer. Kur’an ve sünnete muhakeme olmayıp da
Ye’sak’a (Yes’ak: Cengizhan’ın Kur’an, Tevrat, İncil ve Kendi düşüncesinin bir
sentezi olarak ortaya koyduğu bir yasadır.) muhakeme olanın hükmü nedir?
Şüphesiz ittifakla küfürdür.” 2399
“Ey iman edenler! Allah’a itaat edin, rasule itaat edin ve sizden olan
emir sahiplerine itaat edin. Eğer birşeyde çekişirseniz Allah’a ve ahiret
gününe inanıyorsanız onun çözümünü Allah’a ve rasulüne bırakın. Bu en
hayırlı ve netice itibarıyle en güzeldir.” 2400
İbn Kesir bu âyetin tefsirinde şöyle diyor: “Bu ayet apaçık bir şekilde;
ihtilaf vukuunda Kur’ an’a ve sünnete muhakeme olmayan kişinin Allah’a ve
ahiret gününe iman etmediğini gösteriyor.” İbni Kesir (r.a)’in sözünü görüyor
musun? Ne kadar imanlı olduğunu iddia etse de Kur’an ve sünnete muhakeme
olmayan kişinin imandan çıktığını söylüyor. Dolayısıyla ondan sonraki
ayet bu meseleye ihtilafa mahal bırakmayan kesin bir hüküm getirmektedir.
Yani; iman iddiasıyla beraber Kur’an ve sünnetin hükümlerini bırakıp başka
hükümlere başvurmak yalan bir iddiadan başka bir şey değildir.
Allah (c.c) şöyle buyuruyor:“Ey Muhammed! Sana indirilen Kur’an’a ve
senden önce indirilenlere inandıklarını iddia edenleri görmüyor musun?
Reddetmekle emrolunmuşken tağuta muhakeme olmak istiyorlar. Oysa
şeytan onları derin bir sapıklığa saptırmak istiyor. Onlara: “Allah’ın indirdiğine
(kitaba) ve rasule gelin (onlara başvuralım)” denildiği zaman münafıkların
senden iyice uzaklaştıklarını görürsün.” 2401
Bu âyetlerden anlaşılıyor ki; tağuta muhakeme olmak ile Allah’a iman birarada
bulunamaz. Böyle bir iddia geçersizdir. Çünkü tağuta muhakeme (Allah’ın
kanunlarından başka kanunlara muhakeme) iman değildir. Sapıklığın
ta kendisidir. Allah (c.c) bu ayetin devamında; Allah’ın şeriatine muhakeme
olmamanın ve muhakeme olmak isteyenleri engellemenin, kalbinde iman
olmayan münafıkların sıfatlarından olduğunu bildiriyor. Daha sonra gelen
ayette de Allah (c.c), rasullerin yalnız tebliğ için değil, hem tebliğ etmeleri,
hem de kendilerine itaat olunmaları için gönderildiklerini belirtiyor.
2399 Bidaye Ve En-Nihaye c: 13 s: 119
2400 4/Nisâ, 59
2401 4/Nisâ, 60-61
≈ 734 ≈
Ahmed Kalka n
“Biz rasulleri Allah’ın izniyle kendilerine itaat edilsin diye gönderdik.”
2402
Sonra, “Hayır Rabbine andolsun ki aralarında çekiştikleri şeylerde seni
hakem tayin etmedikçe, sonra haklarında verdiğin hükümden dolayı kalplerinde
bir sıkıntı duymadan kabul etmedikçe iman etmiş olmazlar.” 2403
ayeti tam yerinde geliyor. Nefislerde hiçbir tartışmaya mahal bıraktırmayan
bir hükümle geliyor. İşte bu hüküm; İslam şeriati dışında başka kanunlarla
muhakeme olan kimsenin imanının sözkonusu olamayacağı gerçeğidir.
Bütün bu anlatılanlar ve zikredilen âlimlerin yasama sultasına ilişkin izahlarından
sonra şu gerçek apaçık olarak ortaya çıkmaktadır; İslâm’ın dışındaki
tüm idari nizamlar, hayat sistemleri küfürdür, tağutidir, çağdaş tağutları
temsil etmektedir. Onları inkâr etmek, tekfir etmek, tanımamak ve onlardan
uzak durmak gerekir. Aynı şekilde onları destekleyenler de tekfir edilip
reddedilmelidir.
Şu apaçık bir gerçek ki; Kur’an ve sünneti bırakıp insanların hayatlarını
düzenleyen beşeri mahreçli kanunları her kim vaz’eder, va’zedilmesine katkıda
bulunur, yasalaştırır, tatbik eder ve reddetmezse kâfirdir.
Bu durumda yasama meclisi (ki teşrii de bulunur) yasamayı tasdik eden
parlamenterler, uygulama safhasına koyan yürütme organları (ki bakanlar bu
çerçevededir) ve yürütme organı başkanı, yürütme organının yapısı içinde
yer alan hâkim, savcı ve avukatlar, yine bu kanunlara dayanarak soruşturma
yapan istihbarat ve güvenlik kuvvetleri ve kâfir sistemi koruma ve kollamayla
görevli olanlar kâfirdirler.
Halka gelince, her kim böyle bir şeye rıza gösterir ve inkâr etmezse, nemelazımcı
bir tavır takınırsa kâfir olur. Çünkü bu insanlar küfrün tahakkümüne
rıza göstermekte, İslam şeriatının kaldırılmasına, uygulanmamasına ilgisiz
kalmaktadırlar. Hatta bazıları Müslüman olduklarını iddia etseler bile. Onların
kâfir oluşu tağutu inkâr etmemelerinden kaynaklanmaktadır.
İşte bazı İslâm âlimlerinin görüşleri budur! Evet, Allah’ın kitabı ve rasulünün
sünneti dışında ister yargılayan (hüküm veren), ister yargılanan (muhakeme
olunan) olsun Allah’ın hükmü dışında bir hükme râzı olan, bu hükmü
kendi rızası ile kabule yanaşan veya reddetmeyen kesinlikle kâfirdir. İster
2402 4/Nisâ, 64
2403 4/Nisâ, 65
≈ 735 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
fert, ister devlet olsun hukuki, iktisadi, içtimai ve siyasi bir konuda Allah (c.c.)
ve rasulünün (s.a.s.) şeriatı dışında adı ne olursa olsun, herhangi bir şeriata
(kanuna) muhakeme olmaya rızâ gösteren başka bir deyimle kendi isteği ile
muhakeme olan kâfirdir.
Bu konuda önemli bir noktaya değinmek gerekir:
İslâm’la çelişmeyen idari kanunları tatbik etmek ayrı, haramı helâl, helâlı
haram yapan kanunları tatbik etmek ayrıdır. Birincisi câizdir, ikincisi ise
küfürdür. İslam ile çelişmeyen idari kanunlardan kasıt; haramı helâl, helâlı
haram yapmayan, fertlerin menfaatini ve topluluğun düzenini sağlayan idari
kanunlardır. Trafik, binaların şekli, yolların şekli, su dağıtma şekli, mahallede
bulunanların kaydedilmesi, işçilerin tanzimi, fabrikalar kurma vb. ve düzenleme
gibi halkın genel maslahatına uygun olan ve şeriate karşı gelmeyen
kanunları yapmak ve uygulamak câizdir.
Emin Şankıtiy şöyle diyor: Hevâ ve heveslerinden kaynaklanan Kur’an’a
zıt olan kanunları uygulamak ki bu açık bir küfür ile Kur’an’a ve sünnete zıt
olmayan, insanların hayatını düzene sokan kanunları uygulamak arasındaki
farkı ayırmak lazım. Kanunlar iki türlüdür: İdari ve şer’i kanunlar. İdari kanundan
maksad; İnsanların durumlarını Kur’an ve sünnete muhalif olmayacak
şekilde düzenlemektir. Bu gibi kanunların insanlar tarafından konulması
câizdir. Sahabeler ve ondan sonra gelen Müslümanlar da bunu yapmışlardır.
Ömer b. Hattab Rasûlullah (s.a.s) zamanında olmayan bunun gibi idari birçok
kanunlar koymuştur. Örneğin; Askere katılanlarla katılmayanları tespit
etmek için askerlerin kaydedilmesi gereken bir kuruluş kurmuştur. Hâlbuki
Rasûlullah (s.a.s) böyle bir şey yapmamıştır. Dolayısıyla Ka’b İbn-i Malik ve
onun gibi Tebük savaşına katılmayan kimseleri ancak sonra öğrenebilmiştir.
Ayrıca Ömer b. Hattab Saffan b. Umeyye’nin evini hapishane yapmıştır.
Hâlbuki Rasûlullah (s.a.s) ve Ebu Bekir zamanında hapishane yoktu. İşte
bu gibi İslam’a zıt olmayan ve insanların hayatını düzene koyucu kanunları
koymak câizdir. Şeriate muhalif olmayan işçilerin işlerini düzenleyen kanunlar
koymak da bunlardandır. Fakat gökleri ve yerleri yaratan Allah’ın şeriatine
muhalif bir kanun koymak ve bunu insanlara uygulamak bu gökleri ve yeri
yaratanı inkârdır, küfürdür. Mirasta erkek ve kızın eşit tutulması, tek hanımla
yetinme, boşanma gibi hususlarda yeni kanun koymak, recim cezasını kaldırmak,
hırsızların elini kesme cezasını değiştirmek ve bunun gibi şeriatte
bulunan cezaları ortadan kaldırmak ve bu cezalar hakkında: “Artık bunlar
zamanımıza uymaz” demek gökleri ve yeri yaratanı inkâr etmek demektir.
≈ 736 ≈
Ahmed Kalka n
Böyle yapmak Allah’ın koyduğu nizama başkaldırmaktır. Hâlbuki Allah (c.c)
insanların maslahatını en iyi bilendir. Teşri konusunda Allah (c.c.) ortaktan
münezzehtir. Allah (c.c.) şöyle buyuruyor: “Yoksa onların Allah’ın dinde izin
vermediği bir şeyi onlara meşru kılacak ortakları mı vardır?” 2404; “De ki:
‘Allah’ın size indirdiği rızkın bir kısmını haram bir kısmını helâl kıldığınızı
görmüyor musunuz?’ De ki: ‘Size Allah mı izin verdi. Yoksa Allah’a karşı
yalan mı uyduruyorsunuz?” 2405; “Diliniz yalana alışmış olduğu için her şeye
bu haram, bu helâl demeyin. Zira Allah’a karşı yalan uydurmuş olursunuz.
Allah’a karşı yalan uyduranlar ise şüphesiz saadete erişemezler.” 2406
İslâm’ın dışındaki tüm idari nizamlar, hayat sistemleri küfürdür, tâğutîdir,
çağdaş tağutları temsil etmektedir. Onları inkâr etmek, tekfir etmek, tanımamak
ve onlardan uzak durmak gerekir. Aynı şekilde onları bilinçli olarak
destekleyenler de tekfir edilip reddedilmelidir.
Kur’an ve sünneti bırakıp insanların hayatlarını düzenleyen beşerî kanunları
kim koyar, böyle kanunlar konulmasına katkıda bulunur, yasalaştırır, tatbik
eder ve reddetmezse kâfirdir.
Bununla birlikte sadece oy verdiğinden dolayı halkı tekfir etmenin doğru
olmadığını birkaç sebepten dolayı, bu konuda hüküm vermemeyi doğru
görüyorum. Halk, bu konuda cahildir, cahillik de özellikle İslâm’ın hâkim
olmadığı zaman ve yerlerde mazeret teşkil eder. Dolayısıyla onlar hakkında
hüküm vermede acele edilmemelidir. Zira bir şeyin mahiyetinin bilinmemesi,
hükmün verilmesine engel teşkil eder. Ayrıca, halkın İslâm âlimi kabul ettiği
nice şahısların, oy vermeyi câiz görmeleri, bu konu hakkındaki şüphelerin
artmasına ve konunu içinden çıkılmaz hale gelmesine sebep olmuştur.
Ebu Katade bu konu hakkında şöyle der: Kanaatime göre seçimlere
katılanların hepsi kâfir olmaz Bunun sebepleri ise:
Birincisi: Kanunlarında belirtilen seçim mahiyeti toplumun önde gelen birçokları
tarafından bilinmediğinden dolayı hiç şüphesiz ortada cehalet özrü
bulunmaktadır. Bu nedenle seçimlerin mahiyetini anlayan kardeşlerimizin,
diğer insanlar hakkında hüküm vermeye çalışırken onları da bu konuda kendileri
gibi sanarak hüküm vermeye kalkışmamaları gerekir. Özellikle seçim
2404 42/Şûrâ, 21
2405 10/Yunus, 59
2406 16/Nahl, 116; Edvaül Beyan c. 4, s. 84
≈ 737 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
konusunun sonradan meydana çıkan bir hadise olması ve selef tarafından
üzerinde durulmaması nedeniyle halkın bu konuda yeterince bilgi sahibi olmaması,
onlar için mazeret teşkil eder. Dolayısıyla onlar hakkında hüküm
vermede acele edilmemelidir. Zira bir şeyin mahiyetinin bilinmemesi, hükmün
verilmesine engel teşkil eder.
Ebu Basir bu konuda şöyle diyor: Müslümanlardan milletvekillerine oy
verenlerin hükmü şöyledir:
1) Oy vermek fiil olarak Allah Teâlâ’nın dininde küfürdür. Çünkü Allahtan
başka bir mahlûkun ulûhiyyetine ve seçimlerin önceden belirtmiş olduğumuz
yanlış yönlerine rıza ve kabul içermektedir.
2) Bu fiili işleyen kişinin ise iki hali vardır. Birincisinde muayyen olarak kâfir
olur. İkincisinde ise mazeret ve tevilden dolayı kâfir olmaz.
Birincisi; oy verenin muayyen olarak kâfir olduğu hal: Kişinin kendi sözünden
veya halinden milletvekilinin mecliste yaptığı işin gerçeğini, düştüğü şeri
yanlışları, şeriatla çeliştiğini bilip de, buna rağmen hür ve isteyerek seçimlerde
milletvekiline oy verdiğini gördüğümüz zaman. Yani bu kişi milletvekilinin,
Allahtan başka kanun koyma özelliği olduğu ve teşrii yapma hakkı olduğu
için oy vermektedir. Böyle bir kişinin muayyen olarak tekfir edilmesi kaçınılmaz
bir şeydir.
İkincisi; oy verenin muayyen olarak tekfir edilmediği hal: Bu halde bu
kişiye cehalet ve muhalefet ettiği konudaki âcizliği gideren şer’î delil kendisine
ulaşana kadar bu kişi mazeret ve te’vil kapsamındadır. Bu durum söz
konusu çirkin fiile katılan insanların çoğunluğunun halidir. Yani oy veren kimsenin
sözünden veya halinden milletvekilinin işinin gerçeğini ve düştüğü şer’î
yanlışları bilmediğini gördüğümüz zamandır. Bilakis bu insan demokrasinin
hocaları ve davetçilerinden işitmiş olduğu sözlerden, demokrasinin güzel ve
parlak olduğunu sanmakta ve ona göre seçimlere katılıp oy vermektedir.
Böyle bir kişinin tekfir edilmesinden sakınmak kaçınılmaz bir şeydir. Şer’î
hüccet/delil ikame edilene kadar ona öğretmek ve işlerin gerçeğini göstermek
gerekir.
Mutlak bir şekilde aktarmış olduğumuz ayrıntılara bakmadan ikinci kategoriye
giren kişileri tekfir, yerilen aşırılığın bir çeşididir. Aynı zamanda âkıbeti
≈ 738 ≈
Ahmed Kalka n
ve sonucu iyi olmayan, ilimsizce Allah’ın dininde cüret etmektir. Buna binaen
halkın maksatlarına riayet etmeden hamasetli kardeşlerin vermiş olduğu;
seçimlere katılan insanların genelini tekfir eden fetvaları kabul etmiyoruz ve
ondan râzı değiliz.
Tekfir konusu dikenli, dikkate, ilme, takvaya, ictihada, titiz davranmaya
ve meselenin gerçeklerinin bilinmesine ihtiyaç duyan bir meseledir. Bunun
için bu ilmi yeni öğrenmiş kişilerin muayyen insanlara küfür hükmü ve fetva
vermeye cüret etmesini doğru bulmuyorum. Kişinin mesele olarak fiilin küfür
olduğundan bahsetmesiyle yetinmesini, insanın dini ve nefsinin selameti için
gerekli olduğunu düşünüyorum.
Bir şahsın şerri (kötülüğü) ve zararı yaygın olduğu halde, hakkında islam
hükmünün bilinmesi gerekiyorsa -illaki bazı durumlarda zaruri olacaktır- ilim
ve dirayet ehline sorulur. Çünkü fetva onlara aittir. Bu konuda ehil olanlar
onlardır. Allah Teâlâ şöyle buyurur: “Bilmiyorsanız zikir ehline sorunuz.” 2407
Tavsiye ettiğimiz davranışlar tekfir edilmesi vacip olan kâfiri, yani onu tekfir
etmeyen veya küfründe şüphe eden kimsenin kâfir olduğu kişiyi tekfir
etmekten çekinmek değildir. Ancak bu meselede durmak ilimsizce müteşabih
ve problemli konulara girmekten çekinmek babındandır. Selamet; nefsi
onu ilgilendirmeyen veya ihtisası olmayan şeye sokmamayı gerektirir. (Bir
arab atasözünde şöyle der) ‘’Şeyi bilmeyen kişi onu bulmayan kişi gibidir.
Dolayısıyla şeyi bulmayan onu veremez. (Yani kişi sahip olamadığı bir şeyi
veremez.) Selamete denk tutulacak bir şey yoktur. 2408
Şeyh Makdisi Oy kullanma fiilinin küfri yönlerini saydıktan sonra şöyle
dedi:
‘’Meclislerin görevinin, insanlara hizmet vermek olduğunu düşünüp kandırılarak
oy verenleri tekfir etmediğimiz gibi, akrabalarını veya tanıdıklarını bu
sebeple başa getirmek için oy veren avamları tekfir etmiyoruz... Ancak ister
yaşlı olsun isterse başkaları olsun küfrî kanunlar koyan meclislerin gerçek
yüzünü bilmemektedirler ve teşrii hakkına sahip olan sahte rableri seçmek
için bu seçimlere katılmamaktadırlar. Bunların yerine sorunlarını çözecek,
kendilerine veya bölgelerine hizmet edecek birilerini seçmek için bunu yapmaktadırlar.
Onların çoğunun kastı ve muradı böyledir. Bu şekilde oyunu
tasvir etmekte ve oynamaktadırlar.
2407 16/Nahl, 43
2408 Ebu Basir, Demokraside ve Çok Partili Rejimlerde İslâm’ın Hükmü, s.190-191
≈ 739 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Dolayısıyla tevhidin aslına sahip olup tâğutu ve şeriatını inkâr eden kimse
bu zan ve kast ile seçime katılırsa deriz ki; yaptığı amelin zahiri küfürdür.
Çünkü yaptığı ameli açıklamadığı sürece ne kast ettiğini bilemeyiz. Hâkimiyeti
Allaha değil, halka veren demokrasi oyununa zahiren katılanlar küfür
amellerinden bir amel işlemişlerdir. Ancak insanların hallerinde zikrettiğimiz
karışıklıklar bulunduğu için küfür hükmünü avamların muayyenlerine indirmiyoruz.
Ta ki onlardan birisi kanun koyanları seçmeyi ve gerçeğin ne olduğunu
bildiği zaman (onu tekfir etmek söz konusu olur.) Aksi takdirde kanun koyan
bu meclislerin hakikati kişiye beyan edilene kadar tekfir edilmez. Bundan
sonra ısrar ederse ona muayyen olarak küfür hükmü vermekten çekinmeyiz.
Dolayısıyla kim kanun koyma hakkını kendisine veya başkasına vermeyi
kast eder ve isteyerek çabalar ise hemen kâfir olur. Çünkü küfür fiiline niyet
etmekte, hatalı olmadan bilerek ve isteyerek onu seçmektedir.
Aynı şekilde intifaul kast (kasıtsızlık), sakallı milletvekillerinin bazısı tarafından
kandırılan cahil ve avamların çoğunun haline uymaktadır. Bu milletvekilleri
hakkı batılla karıştırırlar. Allah’ın şeriatını hâkim kılmaya davet ederler.
Parlamentoya girmelerinin gayesinin bu olduğunu söylerler. Seçim afişlerine
yalan ibareler ve ‘’çözüm İslâm’dır’’ diye parlak, kandıran şiarları yazarlar.
Bunun gibi boş vaatlerle avamları kandırırlar.
Yaşlılar veya avamlardan getirilip, kandırılıp, bu sakallıları seçtiği veya oy
verdiği takdirde Allah’ın şeriatının hâkim olacağı anlatılıyorsa, aynı zamanda
onların kanun koyan küfri amellerinin hakikatini bilmiyorsa, parlamentonun
hakikatinin kanun koyan bir meclis olduğunu bilmiyorsa, Yani anayasanın
açıkladığı gibi hâkimiyet ve kanun koymayı millete sarf etmek için değil, Ancak
ona anlatıldığı gibi Allah’ın râzı olduğu islamla hükmetmek isteyenleri
seçmek için bunu yapıyorsa, bu kişiler küfür fiiline düşen ya da düşürülen
cahil, sapık insanlardır. Ancak bu insanlara kanun koyan bu meclislerin hakikatini,
milletvekillerinin yapmış olduğu vazifenin hakikatini ve sürüklenmiş
oldukları oyunun hakikatini bildirene kadar onların muayyen fertlerini tekfir
etmiyoruz. Bütün bunları bilipte bu küfri dine katılmaya, üzerinde birleşmeye
ve kanun koyanları seçmeye ısrar ederlerse onları tekfir etmekten çekinmeyiz.
≈ 740 ≈
Ahmed Kalka n
Bu ayrıntıyı bilmek kaçınılmaz bir şeydir. Yani burada söz konusu mazeret
veya küfür hükmünü muayyenlere indirilmesini engelleyen mani ‘’intifaul
kasttır’’(kasıtsızlıktır)İntifaul kastın sureti: bir kişinin mubah ve hatta haram bir
şeyi yapmayı kast ederek veya isteyerek; kastı veya seçmesi olmadan küfre
ve şirke düşmesidir. Bu hatanın kaynağı meclislerin hakikatinin bilinmemesidir.
Bize göre mani olan, kanun koyanı seçmek, kanun koyma hakkını
ona vermek kastıyla birlikte kanun koymakta itaat etmenin büyük küfür ve
şirk olduğunu bilmemek değil; (meclislerin hakikatini bilmemektir.) Önceden
geçtiği gibi Peygamber (s.a.s.) bu babda (tevhidde) mâzeret hakkı vermemiştir.
Yine şu meselede dikkatli olmak gerekiyor ki: tek meselede olsa kanun
koyanlara yapılan itaat ancak kanun koymak ve küfür konusunda yapılan
itaat olduğu zaman küfür olur. Aksi takdirde mubahta ve masiyette bu kanun
koyanlara yapılan itaat küfür olmaz. 2409
Demokrasi oyunu neredeyse islam ülkelerinin çoğunda oynanmaktadır.
Halkın büyük bir kısmı bu oyunun içindedir. Yine Müslümanların yaşadığı
ülkelerin çoğunda dinin giysilerini giyip İslâm’ı istismar ederek şeriat getireceğiz
diye insanların dinini bozan münafıklarda vardır. Örnek: Mısır, Ürdün,
Suriye, Pakistan vs. gibi ülkeler Hatta Türkiye’de İslâm’ı istismar ederek iktidara
gelen şahısların benimsediği fikrin babaları Mısır’da ve Ürdün’de çok
yaygın olan İhvan-ı müslimindir. Bundan dolayı cihad âlimlerinin yapmış olduğu
ayrıntılar Türkiye için de geçerlidir.
Abdul Mun’im Mustafa Hâlime ise şöyle söylemektedir: “Asıl tehlike
parlamentoya girmek değil, asıl tehlike bazı kaymalar ki bunlar İslam’ın kabul
etmediği akideyi bozan şeylerdir.
Birincisi: Parlamentoya giren milletvekili gayri islami sistemi kuracağına
söz verir ve yemin eder. Bu apaçık akideyi bozan bir konudur. Zira zorlama
olmadan küfür maddelerini kabul etmek imanı bozar. Bu kişilerin suçu
hayatını tanzim etmek için tağutların mahkemesine başvuranlardan daha
kötüdür.
İkincisi: Parlamentoya giren kişi Allah’ın dinine düşmanlık eden parti ve
şahısların meşruluğunu itiraf etmeye mecbur kalır. Hangi parti oy çokluğuna
2409 el-İşraka, s.26-27
≈ 741 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
sahip olursa memleketi o idare eder. Tüzük ve düşünceleri ne olursa olsun
fark etmez. O partinin meşruluğunu kabul etmeye mecbur kalır. Mâlum bu
kabuller imanı bozar ve yok eder.
Üçüncüsü: Allah’ın indirdikleriyle hükmetmeyen kâfir hâkimlere itaat etmektir
ki, bu da vela ve bera akidesi ile resmen çelişmektedir.
Dördüncüsü: Tüm yapılan kanunlar çoğunluğa bağlıdır. Yani çoğunluk ne
derse o olur. Çoğunluk helâli haram, haramı da helâl kabul ederse çoğunluğun
dediği haktır. Bu da apaçık bir şekilde İslam akidesine terstir. Zira bu
atmosferde şeriatın hükümleri ile tağutun hükümleri aynı konuma girerler.
Çoğunluğun dediği olur deyip de Allah’ın hükmünden yüz çevirmek açıkça
insanları iman dairesinden çıkarır. Velev ki bu suçu işleyen insanlar dilleriyle
defalarca “ben müslümanım” dese de fark etmez.” 2410
Mustafa Çelik bu konuda “Dar’ul Erkam Dar’un Nedve” çarpışması
isimli eserinde şunları söylemektedir: “Bugün Dar’un Nedve çağdaş parlamento
türünden devam etmektedir. Her müslüman bilmelidir ki; Dar’un
Nedve insanların hayatını cüce ilahların iradesine bağlayan parlamentodur.
Kısaca Dar’un Nedve insanların iradesinin Allah’ın iradesine tercih edildiği
çağdaş müşriklerin bir parlamentosudur.” 2411
Bu noktada şunu da belirtmekte fayda vardır. Rasulullah (sav) hayatının
ne risalet öncesi döneminde ne de risaletten sonraki döneminde kesinlikle
bu Dar’un Nedve’ye girmemiş, onların hiçbir ilke ve maddelerini kabul
etmemiştir. Dar’un Nedve’nin isteklerine karşı asla taviz vermemiş, onların
isteklerini “Sizin dininiz size, benim dinim banadır” temel ilkesiyle karşılamıştır.
Burada şöyle bir soru akla gelmektedir: Bugün müslüman geçinen, kendilerini
müslüman olarak isimlendiren, çağdaş Dar’un Nedve konumunda
olan parlamentolara girip onların ilkelerini kabul edenlerin bu müslümanlık
iddiaları ne kadar tutarlıdır? Bu konuda İslam’ın hükmü nedir?
Şimdi kısaca, yukarıda Dar’un Nedve hakkında bilgi verdikten sonra,
çağdaş Dar’un Nedve konumundaki parlamentolarda milletvekili ya da bakan
olarak görev almanın hükmü hakkında bilgi vermekte fayda vardır.
Bilinmesi gerekir ki, insanın yaratıldığı ilk günden bugüne kadar tevhid
2410 Hükmü’l İslâm fî Demokratıyye, s. 92
2411 Dar’ul Ekam Dar’un Nedve Çarpışması, s. 85
≈ 742 ≈
Ahmed Kalka n
taraftarları ile şeytanın yandaşları arasında süregelen bir savaş mevcuttur ve
bu savaşın temelini hâkimiyet meselesi oluşturmaktadır. Bu savaşta şeytan
ve yandaşları her daim hâkimiyeti, idareyi ve yetkiyi ellerinde tutmak istemişlerdir.
Nitekim aşağıda zikredeceğimiz ayetlerde bu gerçek çok açık bir
şekilde görülmektedir:
“Firavun: -Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilâh tanımıyorum.
Ey Hâmân, haydi benim için çamur üzerine ateş yak (ve tuğla imal
et), bana bir kule yap ki, Musa’nın ilâhına çıkayım; ama sanıyorum, o mutlaka
yalan söyleyenlerdendir.- dedi.”2412
“Firavun: -Benden başkasını ilâh (otorite) tutarsan, andolsun ki seni
zindana kapatılmışlardan ederim- dedi.”2413
Aynı şekilde risaletle gönderilen Muhammed (sav)’e Mekke ileri gelenlerinin
son derece amansızca savaş açmalarının altında yatan en büyük etken,
bu yeni dinin otoriteyi ve yetkiyi ellerinden alacağı ve sadece yüce Allah’a
tahsis edeceği olmasıdır. Nitekim Lâ İlâhe İllâllah çağrısını duyan bir bedevi
bu gerçeği, şu şekilde dile getirmiştir: “Vallahibu kelimeye karşı bütün ileri
gelenler toplanacaktır.”
Buna karşılık tevhid dini olan İslam’ın asıl gayesi de hâkimiyeti, otoriteyi,
yönetme hakkını kulların elinden alıp sadece yüce Allah’a tahsis etmek olmuştur.
Böylece kullar kendileri gibi kullara kulluk yapmaktan kurtulacaklar,
sadece yerlerin ve göklerin Rabb’i olan Allah’a kulluk edeceklerdir.
Allah Teâlâ, Kitabında kendisini hakîm sıfatı ile sıfatlandırmış, hükmün,
otoritenin, insanları yönetme hakkının sadece kendisine ait olduğunu açık
bir şekilde bildirmiştir. Aynı şekilde kendi hükmünün dışındaki hükümleri
“cahili hükümler” olarak sıfatlandırmış, kendi hükmü ile hükmetmeyenleri de
kâfir, zâlim ve fasık olarak isimlendirmiştir.2414
“Sizin Allah’ı bırakıp da o taptıklarınız, sizin ve atalarınızın uydurduğu
bir takım isimlerden başka bir şey değildir. Bunlara tapmanız için Allah
hiçbir delil indirmiş değildir. Hüküm ancak Allah’a aittir: O, size, kendi-
2412 28/Kasas, 38
2413 26/Şuarâ, 29
2414 Bk. 5/Mâide, 44, 45, 47
≈ 743 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
sinden başkasına tapmamanızı emretti. İşte dosdoğru din budur. Fakat
insanların çoğu bunu bilmezler.”2415
“...Göklerin ve yerin gaybı O’na aittir. O ne güzel görendir! O ne mükemmel
işitendir! Onların, O’ndan başka bir yardımcısı yoktur. O, kendi
hükümranlığına kimseyi ortak etmez.”2416
“Kim Allah’ın indirdiği (hükümler) ile hükmetmezse işte onlar kâfirlerin,
zâlimlerin, fasıkların ta kendileridir.”2417
Aslen hâkimiyet ile ulûhiyet (ilahlık) arasında sıkı bir ilişki vardır. Hâkimiyet,
ilahlığın temel özelliklerindendir. Hâkim olan ilâh olandır. Hâkimiyet yetkisi
kimin elinde ise ya da kime verilmiş ise ilah olarak belirlenen de odur. Bakınız
bu konuda büyük İslam şehidi Seyyid Kutub şöyle demektedir: “Hâkimiyet;
insanları kul edinme hakkı ve onlara kanunlar koyma yetkisi... İşte bunlar
ilahlığın temel özelliklerindendir. Allah’a inanmış birisi bunları kendisi için
iddia edemeyeceği gibi, başkasının iddiasını da doğrulayamaz. Hâkimiyet
hakkı, insanları kendisinin koyacağı kanuna boyun eğdirme hakkıdır. Burada
söz sahibi olduğunu iddia edenler ilahlık iddia etmektedirler.”2418
Bu meselenin daha iyi anlaşılabilmesi adına burada yaklaşık aynı anlamı
içeren iki ayetin tefsiri üzerinde durmakta fayda vardır: “Firavun: -Ey ileri
gelenler! Sizin için benden başka bir ilâh tanımıyorum (dedi)...”2419; “(Firavun)
Derhal (adamlarını) topladı ve (onlara) bağırdı: Ben, sizin en yüce
Rabb’inizim! dedi.”2420
Bu iki âyette Firavun’un uluhiyet (ilahlık) ve rububiyet (rabb’lik) iddia ettiği
açık bir şekilde belirtilmiştir. Acaba Firavun’un bu ilahlık ve rabb’lik iddiasının
mahiyeti nedir? Bakınız büyük müfessir Fahreddin er-Râzi Firavun’un bu
iddiasının, kendisinin göklerin, yerin, dağların, bitkilerin, hayvanların ve insanların
yaratıcısı anlamına gelmediğini, böyle bir iddianın ancak kendisinde
delilik bulunan bir insandan sadır olabileceğini belirttikten sonra, Firavun’un
bu ilahlık iddiasını şu şekilde yorumlamaktadır: “Hiç kimse üzerinde benden
2415 12/Yusuf, 40
2416 18/Kehf, 26
2417 5/Maide, 44, 45, 47
2418 Seyyid Kutub, İslam Düşüncesi, s.11
2419 28/Kasas, 38
2420 79/Nâziat, 23-24
≈ 744 ≈
Ahmed Kalka n
başkasına ait bir emir ve yasak koyma hakkı yoktur.” 2421
Aynı âyetin tefsirinde Âlûsi ise şöyle demektedir: “Firavun topladığı kalabalığının
içinde kalkıp hitap etmek suretiyle bir nutuk çekerek o büyük lafı
etmiş, böylece kendisini halkı yönetenlerin hepsinden üstün tutmuştur.” 2422
Ebu’l Alâ el-Mevdudi firavun’un bu iddiasını “Bu Mısır ülkesinin sahibi
benim. Tüm emir ve yasakların çıkış kaynağı ben kabul edilebilirim. Benden
başka hiç kimse emir vermede yetkili değildir.” şeklinde tefsir ettikten sonra
şunları eklemektedir: “Firavun’un durumu peygamberler tarafından getirilen
İlâhî kanundan bağımsız olarak siyasi ve hukuki hâkimiyet iddiasında bulunan
devletlerin durumundan hiç de farklı değildir. Bu devletler, kanun koyucu, emir
ve yasakları belirleyici olarak ister bir kralı görsünler, isterse millet iradesini...
Ülkenin Allah’ın koyup Peygamberin tebliğ ettiği kanunla değil de kendi koymuş
oldukları kanunlarla yönetilmesi durumunda Firavun’un durumu ile kendi durumları
arasında hiçbir fark kalmaz.” 2423
Elmalılı Hamdi Yazır ise ayette geçen bu ilahlık ve rablik iddiasını şu şekilde
tefsir etmektedir: “Böylece Firavun hukuk ve hukuk koyuculuğu kendi yaparmış,
ne isterse o olurmuş, hükmünü ve idaresini bozacak bir üst makam
yokmuş gibi gösteriyor. Bu sebepten insanlar onun idaresine boyun eğmekten
başka bir şey tanımasınlar.” 2424
Yukarıda gördüğümüz âyetlerden ve bu âyetlere ilişkin müfessirlerin yorumundan
da açıkça anlaşılmaktadır ki “kim kendi hevasına göre yasama veya
kanun koyma yetkisine sahip olduğunu iddia ederse, ancak ilahlık iddiasında
bulunmuştur. Her ne kadar dili ile böyle bir iddia da bulunmasa da fiili olarak
ilahlık yetkisine yeltenmiş olur. Bilinmelidir ki; hâkimiyet yetkisini kendi üzerinde
görerek ilahlık iddiasında bulunanlar ister halktan bir tabaka, ister halkın hepsi,
ister bir parti ya da partiyi organize eden bir grup, isterse de bir kurul veya tek
bir fert olsun değişmez. Bu iddia (kanun ve yasa çıkarma iddiasının parlamenterlerin
elinde olduğu iddiası) Allah’ın kanun koyma yetkisine yeltenmektir ve
şirktir. Sahibini dinden çıkarır ve tağut hükmüne sokar.”2425
Mâlum olduğu üzere parlamento kanunların çıkarıldığı, yeni yeni hükümlerin
ihdas edildiği bir kurumdur. Halk tarafından seçilen vekiller parlamento
2421 Tefsiri Kebir, 22/476
2422 Alusi, Ruh’ul Meani, 15/38
2423 Tefhim’ül Kur’an, 4/184
2424 Elmalılıl Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, 6/87
2425 Abdullah Azzam, hâkimiylet Mefhumu, s. 5-6
≈ 745 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
da Allah’ın indirdiklerini söz konusu dahi etmeden kendi görüşlerine göre
yasa ve kanun çıkarırlar. İşte böyle parlamentolarda vekil ya da bakan olarak
bulunmak İslam itikadını iptal eden bir tutumdur. Bundan ziyade böyle bir
tavır açık bir şekilde rabb’lik ve ilahlık iddiasında bulunmaktan başka bir şey
değildir. Her ne kadar bu kimseler dilleri ile rabb’lik iddiasında bulunmasalar
da fiilleri apaçık bir şekilde rabb’lik iddiasıdır. Nitekim Elmalılı Hamdi Yazır
tefsirinde Tevbe Suresi’nin 31. ayetini açıklarken yahudi ve hrıstiyanlarda
rabblik meselesini anlattıktan sonra aynen şöyle demektedir: “Daha sonra
bu rabb’lik imtiyazı, yahudi din adamlarının elinden çıkmış parlamenterlere
geçmiştir.” 2426
Fıkıh usulü üzerine güzel ve önemli çalışmaları olan Abdülkerim Zeydan
hüküm koyma ve kanun çıkarma noktasında şunları söylemektedir:
“Tüm müslümanlar icma etmişler ki; kanun koyucu tek Allah’tır. Allahü Teâlâ
En’am Suresinin 57. ayetinde idare ve hükmün ancak kendisine ait olduğunu
belirtmektedir. Bu esasa dayanarak diyoruz ki; Allah’ın şeriatından hariç
yasama yapmak küfürdür. Çünkü Allah’tan hâriç hiç kimsenin kanun koyma
yetkisi yoktur.” 2427
“Yoksa onlar cahiliye hükmünümü istiyorlar? İyi anlayan bir topluma
göre, hükümranlığı Allah’tan daha güzel kim vardır?”2428 Bu ayetin tefsiri
hususunda büyük müfessir İbn Kesir şöyle demektedir: “Allahü Teâlâ, her
hayrı kapsayıcı, her şerri yasaklayıcı olan hükümlerinden yüz çevirip, bunun
yerine cahiliyede olduğu gibi kişilerin görüşlerine, dalalet ve sapıklığı ihtiva
eden değer yargılarına ya da çeşitli dinlerin karışımı ve beşeri görüşlerden
meydana gelen Cengiz Han’ın vaaz ettiği yes’ak gibi İslam dışı hükümlere
yönelenin imanını kabul etmiyor. Yes’ak; Cengiz Han’ın Kur’an, Tevrat, İncil
ve kendi görüşlerine dayanarak ortaya koymuş olduğu kanunları ihtiva eden
bir kitaptır. Cengiz Han öldükten sonra yerine geçen çocukları İslam’a girdikleri
halde bu kitabı anayasa kitabı olarak görmeye devam ettiler. Allah’ın
kitabı ve Rasulullah’ın sünnetini bir kenara atarak bu kitaptaki hükümlerle
tatarlara hükmettiler. İşte böyle davranan kimseler kâfirdir. Bunlarla büyük
küçük her meselede yalnız Allah’ın hükmüne dönünceye kadar savaşmak
farzdır.” 2429
2426 Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, 4/320
2427 El-Veciz fî Usûli’l -Fıkh, s. 69
2428 5/Maide, 50
2429 İbn Kesir Tefsiri, 2/67
≈ 746 ≈
Ahmed Kalka n
İbn-i Kesir’in bu açıklaması üzerine Said Havva şöyle demektedir: “Allame
İbn-i Kesir’in söylediği bu fetvaya karşı çıkan hiçbir âlim tasavvur etmem.
Biz aslen şunu açıkça söyleriz. Bir parti İslam nizamını terk ederse ya
da kendi tüzüğüne küfür maddelerini katarsa veya hangi hükümet Lâ İlâhe
İllâllah kelimesine ters kanun ve dustur vaaz ederse biz onlara kâfir deriz.
Aynı şekilde kim de böyle hükümete yardım edip onları kollarsa biz ona da
kâfir deriz.” 2430
Ahmed b. Ali b. Atik en-Necdi bu ayetin tefsiri hakkında şunları şunları
söylemektedir: “Bunların misali, bugün bedeviler arasında aşiret meclisi
dedikleri geleneksel, lanetlenmiş bir yasayı Allah’ın kitabına ve rasulünün
sünnetine tercih edenler gibidir. Bunların hepsiyle, Allah’ın şeriatına dönüp
onunla hükmedinceye kadar cihad etmek zaruridir.” 2431
Aynı ayetin yorumu üzerine Seyyid Kutub ise şöyle demektedir: “İnsanlar
ya Allah’ın şeriatı ile hükmederler. Onu kabul edip kendilerini ona teslim
ederler ve Allah’ın dinine girerler. Veya kul yapısı bir sistemi tatbik ederler
ve cahiliyet bataklığına düşerler. İnsanlar, kimin hükmünü tatbik ediyorlarsa,
onun dinindendirler. Allah’ın değil… Cahiliyet hükmünün arandığı yerde
Allah aranmaz… İlâhî şeriatın terk edildiği yerde cahiliyet prensibi bulunur,
yaşanan hayatta cahiliyet hayatı olur.”2432
Seyyid Kutub Yusuf Suresi’nin 40. ayetine yaptığı tefsirde ise şöyle demektedir:
“Bir kimsenin Allah’ın şeriatını hükümsüz hale getirmesi, başka bir
kaynağın hükümlerini tatbikata koyması yahut Allah’tan başka herhangi bir
kimseye hâkimiyet hakkı tanıyarak onun bu konuda söz sahibi olduğunu kabul
etmesi... Evet, sadece bu kadarı dahi bir kimsenin kâfir olması için yeterli
bir fiildir. Bir kere daha tekrarlamış olâlim. Hâkimiylet yetkisini kendi üzerinde
gören bir kimse bu hareketinden dolayı Allah’ın dininden çıkmış olur. Aynı
şekilde hâkimiyet vasfına sahip olduğunu iddia eden kimsenin bu iddiasını
kabul edenler de küfre girmişlerdir.” 2433
Yine Seyyid Kutub İbrahim Suresi’nin sonunda “Put ve Purçuluk” başlıklı
yazısında şöyle demektedir: “Herhangi bir yerde ve herhangi bir zamanda
birtakım idareciler ve din adamları, Allah’ın izin vermediği alanlarda kendi
2430 El’Esasü Fi’Tefsir, Maide Suresi 50. ayetin tefsiri
2431 Ömer Abdurrahman’ın Kelimet’ül Hakk isimli kitabından alıntı, s. 57
2432 Fizilal-il Kur’an, 4/269
2433 Seyyid Kutup Fizilali’l Kur’an, 8/403
≈ 747 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
uydurdukları semboller adına yasalar, kanunlar, değer yargıları ve hareket
biçimleri vaz’ ediyorlarsa… İşte bunların hepsi içeriği ve görevi itibarı ile birer
putturlar.” 2434
Halk kendi kendini yönetir ilkesini savunan demokratik felsefe, şirk ve
küfürden başkası değildir. (İslâm’ın Anlaşılması Üzerine, Ali Bulaç)
İslâmî devlette parti nizamı olamaz. İslâm parçalanmayı ve çeşitli hile kullanılmasını
istemez. (Mevdudi, İslâm Anayasası)
Bu tür düzenlerin içerisinde İslâm adına mücadele verileceğini sanmak,
hatta bunun gereğini ileri sürmek, âyet-i kerimenin bizleri takınmayı emrettiği
açık ve seçik yolla ne kadar bağdaşabilir?
“De ki: Ey Kitap Ehli! Bizimle sizin aranızda eşitliği sağlayacak bir sözde
birleşmeye gelin. Allah’tan başkasına ibadet etmeyelim. O’na (hüküm,
din ve değer yargıları koymak yetkisini başkalarına tanımak suretiyle) hiç
bir şeyi eş koşmayalım. Kimimiz kimimizi de (uluhiyyet ve Rububiyyete
has herhangi bir sıfat veya yetkiye sahip kabul etmek suretiyle) Rabler
edinmesin. Eğer yüz çevirirlerse ‘Bizim muhakkak müslümanlar olduğumuza
şahid olun’ deyin.”2435
Âyet bizlere açıklığı, netliği, yolların ayrılışını vurgulamayı ve buna dikkat
çekmeyi emrederken, bizim demokrasiye ve demokratik saflarda mücadeleye
davette bulunmamız ve bunu -kendi adımıza değil- İslâmın öngördüğü
ve tavsiye ettiği mücadele şekil ve metodu diye sunmamız, hiçbir zaman
açık ve net bir şekilde yolların ayrıldığı noktada “eşitlikçi bir kelimeye” davet
değildir.. Demokratik düzenler tarafından “çoğulculuk esasına göre alınan
kararlar, yapılan yasamalar adeta yanılmaz, hatasız ya da en ideal olarak
takdim edilir ve böyle oldukları kabul edilmeye çalışılır.
RESMÎ OKULLARDA ÇOCUKLARINI OKUTMAK
Hepimizin okullarla şu veya bu şekilde bir ilişkisi var. Ya kendimiz veya
çocuklarımız ya da en yakınlarımızdan birileri eğitim adına eritiliyor, öğütülüyor.
Yeni neslin kafaları düzene uygun hale getirilmek için yontuluyor, fıtratları
2434 Fizilali’l Kur’an, 9/89
2435 3/Âl-i İmran, 64
≈ 748 ≈
Ahmed Kalka n
bozuluyor. Ve bu konuda Müslümanlar olarak çıkış yolu bulamamanın bin bir
zilletini yaşıyor ve vebalini taşıyoruz.
Problemi anlamadan çözüm mümkün olmaz. Hastalığı doğru teşhis etmeden
tedavinin mümkün olmadığı için, önce problemin adını koymamız
gerekiyor: Okullar, devlet kurumları olduğuna ve bu ülkede yaşayan her çocuk,
8 yıl zorunlu eğitime tâbi tutulduğuna göre, ilk olarak devleti/düzeni din
açısından teşhis etmeyle işe başlamamız lâzımdır.
Türkiye, bir din devletidir. Okullara ve her türden resmî kurumlara
baktığınızda bunu kabullenmek zorunluluğu var. Kemalizm dini, tek dindir ve
kimse Atatürk’e hiçbir şeyi ortak koşamaz.
Laik olduğunu iddia eden T.C., aslında Kemalist bir teokrasidir.
Devletin resmî lügatinde bu ilan edilir: 1948’de basılan Türk Dil Kurumu’nun
Türkçe Sözlüğüne göz atılırsa sadece devletin değil, tüm Türklerin de dini
Kemalizm’dir. Bu resmî sözlüğe göre; “Kemalizm: Türklerin dini”dir. Türkiye
Devletinde Atatürk tek ulusal lider kabul edilir ve halkın da bu tercihi alternatifsiz
kabul etmesi istenir. Sanıldığının aksine, resmî inanışa göre o, yalnız
askerî ve siyasî bir dehâ değil, aynı zamanda dinî liderdir de. Günümüzde,
devletin okullarında okutulan Din Dersi (Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi) kitaplarının
kapağına ve içeriğine, âyet ve hadisten daha fazla onun referans gösterildiğine
bakmak yeterlidir. O, devlet inancında “ulu önder”dir. T.C., 1923’den
beri Atatürk’ün en büyük olduğuna inandığı için her Türk vatandaşının onu
sevmek ve ilkelerine itaat etmek zorunda olduğunu düzen, din yaklaşımı
içinde tartışmasız kabul eder ve ettirir. Anayasa, partiler kanunu ve tüm yasalar
onun ilkelerinin hiç birine ters düşemez. Hangi parti yönetim rolünü
üstlenirse üstlensin, aslında Atatürk her dönemde tek başına iktidardadır ve
iktidarını başkalarıyla paylaşması, yani Atatürk’e şirk koşulması kabul edilemez.
Bu ülkede egemenlik kayıtsız şartsız Atatürk’ündür. Bu ülkede din
devletinden bahsedilemez, ama devlet dininin egemenliğinden rahatlıkla söz
edilebilir. Ne diyordu Celal Bayar: “Atatürk’ü sevmek ibâdettir.” Evet, devletin
gözünde Atatürkçülük bir dindir. Devletin anayasasında, Allah, Peygamber,
Kur’an, İslâm gibi kelimeleri bulamazsınız. Bunun yerine sadece Atatürk’e
ve onun ilkelerine atıfta bulunulur. Devletin bu mutlak sevgisi ve bağlılığı, bir
tapınmanın göstergesi kabul edilebilir.
≈ 749 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Kur’an, müşriklerin, “biz atalarımızın yolundan ayrılmayız, onların izinden
gideriz” dediğini belirtir. T.C. de kendine özgü bir atalar rejimidir. Türkiye
düzeni, tüm Türk vatandaşlarının atası kabul ettiği için, atasını sevmeme
hakkını kimseye vermez. Atatürk sevgisinden daha büyük sevgi olmaması
gerektiğini, onun ilkelerinin tartışılmaz doğru olduğunu bir akîde ve davranış
biçimi olarak ilân eder ve çeşitli âyinlerle bu tavır, İlköğretimin ilk sınıfından
itibaren tüm vatandaşlara uygulattırılmaya çalışılır. Düzene göre, onun hata
yaptığı kabul edilemez. Kimse Atatürk’ü eleştiremez, heykellerine ve fotoğraflarına
yan gözle bakamaz.
DINIMIZIN DIN ANLAYIŞI
Din kelimesi, sadece hak din için, yani özel ve dar anlamıyla İslâm için
kullanılmaz. Din kelimesinin geniş olarak ele alındığı ıstılahtaki veya pratikteki
anlamı; bir dünya görüşünü, bir hayat şeklini belirleyen görüşler, emirler
ve yasaklar manzûmesidir. Yani, üstünlüğü kabul edilen kanun ve kurallarla
belirlenmiş yaşama şekline din denir. Dolayısıyla “her din bir hayat şeklidir ve
her hayat şekli bir dindir.” Kur’ân-ı Kerim’, din kelimesiyle bir hayat nizamını,
inanç ve yaşama biçimini gündeme getirir.
İslâm inancına göre, üç çeşit din vardır. Biri hak din olan İslâm, ikincisi
muharref dinler olan Hıristiyanlık ve Yahûdilik, üçüncüsü de bâtıl dinler. Bâtıl
dinler, insanlar tarafından konulan hayat şekilleridir. Kanun ve kuralların Allah’a
dayanmadığı sistem ve nizamların tümü bu gruptandır. Puta tapıcılık,
Mecusilik, Budizm gibi hayat şekilleri, eski zamanlardan beri görülen bâtıl
dinlerdendir. Kapitalizm, komünizm, sosyalizm, materyalizm, faşizm, Kemalizm,
laiklik gibi ideolojiler ve tüm beşerî düzenler günümüzdeki bâtıl dinlerdir.
Bir hayat şekli, bir dünya görüşü, bir yol, bir yaşam tarzı olarak ifâde ettiğimiz
şeyin en kısa adı “din”dir. Din kavramı, bütün bunları kuşatmaktadır.
Herhangi bir toplumun, cemaatin veya bir ferdin dünya görüşü, gittiği yol ve
yaşam tarzı Allah’ın hükümlerine göre belirleniyor, bu İlâhî hükümlere göre
şekil alıyor ise, bu toplum, bu cemaat veya bu fert İslâm dini üzeredir.
Kur’an’ın hükümlerini bir tarafa bırakarak insanların yaşam şeklini belirleyecek
hükümler, kurallar, kanunlar koyan ya da bunları uygulayanlara İslâmî
literatürde “tâğut” denilir. Bakara sûresi 256. âyette mü’minlerin öncelikle
tâğutu inkâr etmeleri, yani onun varsa iyi taraflarını görmezlikten gelmeleri,
≈ 750 ≈
Ahmed Kalka n
küfredip üstünü örtmeleri istenmektedir. Çünkü Allah’ın indirdiğiyle hükmetmediği
için tâğutlar, yoldan çıkmış fâsık, zâlim ve kâfirdirler, onlar en büyük
haksızlık olan şirki sadece kabul etmekle yetinmeyip, yönettikleri halka da
dayatmaktadırlar. Bir insanın Müslüman olması ve Müslüman kalabilmesi
için, öncelikle Allah’tan başka ilâhlık taslayan her görünümdeki tâğutu (tüm
kuralları ve kurumlarıyla) reddetmesi gerekmektedir.
İnsanların hayat şeklini belirleyen her ideoloji, her izm, her dünya görüşü
veya yaşam biçimi, Kur’ân-ı Kerim’e göre birer dindir. Çünkü bütün bunlar
dinin yapısında yer alan konulara müdâhale etmekte, bu konularda doğru
veya yanlış görüşler, hükümler ileri sürmektedirler. Bu ideolojilere “din” denilebilmesi
için, kaynağı itibariyle İlâhî veya beşerî olma şartı yoktur. Meselâ
Mekke’li müşrikler kendilerini İlâhî bir dine nisbet etmemelerine rağmen, dinler
tarihi içinde onların adı konulmuş bir dinleri olmadığı halde, Kur’ân-ı Kerim
onların içinde bulunduğu hayat şekline ve onların tüm yönelişlerine “din”
demektedir. “De ki, ey kâfirler! Ben sizin taptıklarınıza tapmam… Sizin
dininiz size, benim dinim bana.”2436
O halde neden laikliğe, Atatürkçülüğe, materyalizm ve kapitalizm gibi düzenlere
“din” denilmiyor? İşte, dünya müstekbirlerinin kendi koydukları dinlere
Kemalizm ideolojisi veya kapitalizm gibi adlar verip bunlara din demeyişlerinin
nedeni; yönettikleri halkın iki farklı din vakıasıyla, yani din ikilemiyle
karşılaşmaması içindir. Çünkü bu müstekbirler halk kitlelerinin din olgusuna
karşı tutucu yaklaşımlarını bilmekteler ve halkın tepki göstereceği bir din ikilemi
meydana getirmemek için, kendilerinin ortaya atıp ilkelerini belirledikleri
dinlere, falan ideolojisi veya filan izmi gibi isimler takmaktadırlar.
Düzenin ve okulların farklı bir dini dayattığı için, Müslüman çocuklarımız
iki dinli yetişiyor. Evdeki din ile okuldaki din farklı; birbirine tümüyle
düşman iki inanç ve yaşam tarzı sunuyor. Çocuklar, çifte standartlı yetişiyor.
Ana ve babaların “aman oğlum, şunu sevme, şuna inanma, ama bunları
okulda öğretmenine filan da belli etme!” diye tavsiyesi, çocuğun karakterini
daha küçük yaşta anormalleştiriyor.
Bu ülkedeki tüm problem, çatışma ve gerginliklerin sebebinin
dinler arası çatışma olduğunu söyleyebiliriz. Hayır, kısa zaman önce
ülkeyi karıştırmak ve belki de tekrar askerî darbeye zemin hazırlamak için
2436 109/Kâfirûn, 1, 2, 6
≈ 751 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
öldürülen Hrant Dink’ten, Ermenilerden, azınlıklardan bahsetmiyorum. Onlar
özgür olarak kendi dinlerini öğrenebiliyor, papazların öğretmen olarak görev
yaptığı özel okullarda kendi dinlerine uygun eğitim alabiliyor, kendi dinlerini
özgürce yaşayabiliyorlar. Devlet dini olan laiklik ve Kemalizm ile çoğunluğun
dini İslâm arasındaki çatışmadan bahsediyorum. En önemli Kemalist devrimlerden
biri tevhid-i tedrisattır. Yani, eğitim ve öğretimin tekel olarak devlete
ait olduğu ilkesi. Tevhid eri Müslümanlar olarak biztevhid-i tedrisat
değil; tevhîdî tedrisat istiyoruz. Eğitim, tümüyle devlet tekelinde olduğu
için, okullarda şikâyet edilen tüm problemlerden öncelikle bu düzen sorumludur.
Bu ilkeden yola çıkarak düzen, eğitim kurumlarında kendi dinini, kendi
kutsallarını bütün Müslüman çocuklara dayatmakta, bütün çocukların laik
ve Kemalist olmasından başka bir seçenek ve özgürlük tanımamaktadır. İslâm’ın
putperestlik olarak kabul ettiği uygulamalar, törenler, âyinler, övgüler
okutulan derslerden de önemli, en öncelikli ders kabul edilmektedir. Siyer
dersi işlenir gibi ama farklı bir kişinin hayatı işleniyor; uydurma coşkularla
döne döne her yıl ezberlettirilip körpe beyinlerin yıkanması için anlatılıyor,
anlatılıyor. Tüm derslerin içeriği Batıcı, laik ve Kemalist inanca uygun olarak
veriliyor okul denilen tapınakta. Okullar, düzene uygun kafalar yetiştiren birer
torna atölyesi konumunda işlev yapmaktadır. Uysal ve düzene itaatkâr nesiller,
tâğuta kulluk yapmaya hazır insanlar yetiştirmek okulların temel görevi
olmaktadır.
Bu topraklardaki tüm okullarda verilen eğitim Kitapsız bir eğitimdir, tıpkı
devletin Kitapsız bir devlet olduğu gibi. Buradaki Kitab’ı tırnak içinde ve
Kur’an anlamında ifade ediyorum. Yoksa, fırlatılınca ekonominin yerle bir olduğu
düzenin sarsıldığı Anayasa adında kutsal bir kitabı vardır devletin. Okullarda
da bu kutsal Anayasa ve kutsal Nutuk kitabına uygun o paralelde farklı
kitapların varlığını elbette herkes bilmektedir. Evet, insanlar tâğutî kurumlar
aracılığıyla Kitapsız yapılmakla da kalmıyor, farklı kutsallarla yönlendiriliyor.
Eğitim, Rab kavramını gündeme getirir. İnsanların mutlak eğiticisi, terbiye
edip yetiştiricisi Allah’tır. O’nu temel almayan eğitim, eğitim değil öğütüm olur.
Pansuman tedaviler yerine; radikal değişim ve çözümler olmadan eğitimden
hayır beklemek, okyanusu yürüyerek geçmeyi düşünmek demek. Câhilî
eğitim kurumlarında bilginin temel kaynağı olarak vahy kabul edilmeyip sadece
akıl ve duyu organları kabul edilir. Laik devlet yönetime, laik eğitim de
bilime Allah’ı karıştırmaz. Oralara başka ilâhlar(!) yön verir. Hâlbuki Kur’an’a
göre yönetmek ve eğitmek sadece Allah’a ve izin verdiklerine aittir, bunların
ilkelerini tesbit yalnız O’nun hakkıdır. Vahyi, eğitime müdâhale ettirmemek,
≈ 752 ≈
Ahmed Kalka n
hem eski Arap câhiliyyesinde, hem de günümüzdeki şirke dayalı düzenlerin
güdümündeki modern câhiliyyede ortak şirk kaynağıdır. Dünyanın oluşumu
ve insanın ortaya çıkışı gibi konularda ortaya atılan teorilerden tutun, hiçbir
konu Allah’a dayandırılmaz. Eğitim, aynı zamanda besmelesizdir. Bismillâh
deyip besmele çekerek başlamak bile yasaktır derse, Es-selâmu aleyküm’le
sınıfa girmek gibi. Başörtüsü yasağı da gâyet doğaldır bu zihniyette. Ama
besmele ile başlama, başörtüsüne göz yumma câhiliyyenin veremeyeceği
tâvizler değildir. Ve bana göre câhiliyyenin o zaman tehlikesi daha büyük
olur. İçinde haktan bazı basit hususlar taşıyan bâtıl daha tehlikeli olacaktır,
hakka hiç yer vermeyen bâtıldan. Günümüz bilimleri ve eğitim anlayışları,
yaratmayı ve eğitip terbiye etmeyi (rabliği) Allah’a hiç dayandırmadığından;
yoktan var edici, yarattıklarını yönetici bir ilâh ve eğitici bir rab olarak başka
tanrılara inanıp kul olmaya hazır müşrik tip yetiştirmek için çabalar. Kur’an’ın
ilkelerine hiç yer vermeyen, O’nun emir ve yasaklarını, hükümlerini bilimsel
bulmayan anlayışta neyi eleştirecek, nasıl düzelteceksiniz?
Yaratma konusunda Arap müşrikleri kadar bile Allah’ı kabul etmeyen şirk
zihniyeti, bize göre kendisine küçük bir Kitap (suhuf, vahy) verilmiş bir peygamber
olan ilk insanı, okuyup-yazması olmayan, hatta konuşamayan, çiğ
et yiyen mağara insanı olarak tanıtır. Şirk zihniyeti, ilk insanların yaşayışını,
karanlık çağ safsatası ile başlatır. Çağ tasnifleri ve tarihe bakış, tevhidî
inanıştan tümüyle farklıdır. Hz. Âdem’den beri devam eden tevhidî hayat
ve hak-bâtıl mücadelesi unutturulmak istenir. Peygamberler değil, krallardır,
tâğutlardır vahyi kabul etmeyen tarihin öne çıkarttığı; hak-bâtıl mücâdelesi
değildir. Savaşlar, antlaşmalar ve uyduruk uygarlıklardır üzerinde durulan.
Müşriklerin hâkim olduğu devlet düzenleri, ileri medeniyetler olarak tanıtılır,
câhiliyye hayatı ideal toplum modelleri olarak sunulur. Câhiliye eğitiminden
geçmiş ve İslâm’ı hakkıyla öğrenememiş her ırktan insanın asr-ı saâdeti;
Roma, Atina ve Isparta uygarlığı, Mısır veya Bâbil medeniyetidir, şimdiki örneği
de Batı, yani zulüm ve sömürü merkezi Amerika ve kokuşmuş Avrupa.
Genel Coğrafya, Allah’tan bağımsız işlenir, dünya kendi kendine güneşten
kopmuş, kendi kendine içinde canlılar belirmiş olarak körpe beyinlere sunulur.
Diğer tüm derslerde de aynı ateist ve ataist bakış açısı sözkonusudur.
Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi dersinin adından da anlaşılacağı gibi, Din,
sadece kültür ve ahlâktan ibârettir bu zihniyete göre. Tevhidî Müslümanlar
olarak “keşke olmasa” dediğimiz Din Dersi, daha doğrusu “Din Kültürü ve
Ahlâk Bilgisi” dersi için durum, biraz farklıdır. Dersin isminden de anlaşıla≈
753 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
cağı gibi, din, bir kültür olarak; ahlâk da bir bilgi olarak sözkonusu edilirken,
yine ders kitaplarına Kemalist ve laik bakış açısı baştan sona hâkimdir. Bu
ders kitaplarındaki ve müfredattaki farklılık, bu derste Atatürkçülüğün şirki
kabul etmesidir. Yani diğer derslerde Atatürk’e eş ve benzer hiçbir güç, ideoloji,
inanç kabul edilmez ve ona en küçük çapta bir ortaklık verilmezken;
Din dersinde Atatürk’le beraber, Allah’tan ve Peygamber’den de bahsedilerek,
Atatürk’e şirk koşulmasına müsaade edilir. Her ne kadar Atatürk’ün
cümleleri, âyet ve hadislerden daha fazla ise ve Atatürkçü bakışla konular
ele alınsa da, yine de, Atatürkçülüğe ters düşmeyen ve ona uygun yorumlanan
başka bir dinle ilgili bazı hususlar kültür olarak da verilmeye çalışılır. Bu
ders, câhil halkın çoğuna göre çok önemlidir. Bir şuurlu genç Müslüman,
marangoz hatası olarak nasılsa çıksa ve bu kitapların daha kapaklarındaki
resimleri, içindeki referansları, Kur’an’dan fazla Nutuk’tan alıntıları göstererek
“bu din benim dinim değil; bu kitaptakiler Kur’an’ın anlattığı İslâm değil!”
deyip halk tabiriyle “din dersi”ne girmek istemese -ki düzen sadece bu dersi
isteğe bağlı kabul eder- başta babası ve yakın çevresi tarafından nasıl dışlanacaktır?
Evet, bu ders, hakla bâtılın, putperestlikle İslâm’ın sentezinden
ibaret ve şirk kabul edilmesi gereken anlayış doğrultusunda düzenin oltaya
taktığı bir yemdir.
Bu konular, halkımızın gündeminde yoktur. Aydınlar ve Müslüman yazarlar,
hocalar da tartışamaz bile. Câmiler de devlet dairesine benzediğinden
oralarda da bahsedilmez bu hususlar. Abdesti bozan konular, tevhidi bozan
konuların önüne geçirilir hep. Kur’an’ın en fazla önemsediği, bütün peygamberlerin
en büyük mücadeleyi bu konuda verdiği putperestlik ve şirk konusu,
artık çağdaş müslümanı(!) hiç ilgilendirmemektedir.
Bazı çevreler, yani laiklik ve Kemalizm dinine mensup olanlar, bu yapılanın
gayet doğal ve doğru olduğunu, bizim istediğimiz İslâmî bir sistem
olmuş olsa, tersinden aynısını bizim de yapacağımızı ileri sürebilirler. Hayır,
bu yapılanlar hiçbir özgür vicdanın kabul edemeyeceği bir köleleştirme,
başka dinden hiçbir şahsın kabul edemeyeceği dinî baskı ve dayatmadan
ibarettir. Tâğutların, Atatürk ilkelerine uygun olarak kendi hevâlarından kanun
ve hükümler çıkarıp insanlara dayattıkları bu tür despot yönetim yerine,
Allah’ın indirdikleri hâkim olsaydı, böyle İslâmî bir yönetimde kesinlikle biz
Müslümanlar dinimizi başkalarına zorla uygulatma yoluna gitmezdik. İnsanlar
hangi dini özgürce seçiyorsa o dini rahatlıkla öğrenip uygulayabilecekleri
ortamlar hazırlamak zorunluluğu hissederdik. Tabii ki, okullarımızda, radyo
≈ 754 ≈
Ahmed Kalka n
ve tv. programlarımızda kendi dinimizi tebliğ ederiz, ama başka dinden hiç
kimseyi bizim gibi ibadete zorlamayız. “sizin dininiz size, benim dinim bana”
der, onların taptıklarına ibâdet etmeyip, onların da bizim ibadet ettiğimiz zâta
kulluk yapmayacaklarını kendi dinlerinin gereği kabul ederiz. Etmek zorundayız.
Çünkü Kur’an bunu emrediyor, dinde ikrâhın/zorlamanın olamayacağını
vurguluyor. Biz, dinimizi uygun olan ortamlarda açık ve net şekilde tebliğ
ederiz, başkalarının dinine sövmeyiz. Kendimizin Müslümanlığı tümüyle
yaşama hakkımız olduğu gibi, başkalarının da kendi dinlerinin gereklerini
yerine getirmelerine kesinlikle müdâhale etmeyiz. Tebliğ ettiğimiz dinimizin
adını net olarak koyar, insanları net olarak ona dâvet ederiz. Bugün şikâyet
ettiğimiz şey, uygulanan resmî dinin, başta eğitim olmak üzere, yargı, ticaret,
insanlar arası ilişki gibi hemen her alanda İslâm’a hak tanımaması ve baskı
altında tutup kendi bâtıl dinini zorla dayatmasıdır. Ayrıca, bütün bunlar, kaypakça
ve kalleşçe, yani bizim kavramlarımızla söylersek münâfıkça tavır içinde
uygulanmaktadır. Avrupa’da çocuğunu okutmak zorunda kalan gurbetçi
vatandaşlarımızın işi daha kolaydır. Onlar, okulların İslâm okulu olmadığını,
öğretmenlerin de Müslüman olmadıklarını biliyorlar, rahatlıkla çocuklarına
anlatabiliyorlar. Oradaki okullar ve öğretmenler de münâfıkça davranıp “biz
de sizin dininizdeniz” demedikleri için çocuklar da okullarda öğrendiklerinin
İslâm’a ters düşen çokça yönleri olduğunu rahatlıkla biliyor, gerekli görüyorsa
kendi dinini başka ortamlarda ve gerçekten Müslüman olan kimselerden
öğrenmeye çalışıyor. Buradaki eğitimin İslâm’la uyuşmadığı ve farklı bir dinin
çerçevesi içinde eğitim verildiği gerçeği ısrarla göz ardı ediliyor. Açıkça, “biz
Müslümanlığa düşmanız, irticadan kastımız İslâm’dır, İslâm’ın kamusal alan
dediğimiz toplum hayatında en küçük bir görüntüsüne bile müsaade edemeyiz.
Eğitim kurumlarımızda ve diğer tâğutî kurumlarımızda İslâm’ın açığa
çıkan hiçbir ibâdetine, hiçbir emrine izin veremeyiz, biz tüm insanları devletin
adı konulmamış dini olan Kemalizm kurallarına uymalarını zorunlu görüyor,
dayatıyor ve İslâm’ı düşman kabul ediyoruz” deseler, nifak çizgisinden kurtulmuş,
maske takmadan erkekçe mücadele etmiş olacaklar. Böyle yapmış
olsalar cahil ama kendisini Müslüman kabul eden halkın şiddetli tepkisiyle
karşılaşacaklarından korkuyorlar.
Câhillik kötüdür, dolayısıyla “çocuğumu nerede, hangi şartlarla nasıl olursa
olsun okutayım” demek, daha da kötü olabilir. Fazla ilim sahibi olmamak
anlamında kullanılan câhillik kötüdür ama, küfür mânâsına gelen câhillikten
çok ama çok ehvendir. Halkın birinci tip câhillikten/bilgisizlikten ağzı yıllardır
yandığından, çocuğunu ikinci tip câhil yapmaya yeltendi. Yani câhilliğe rızâ
≈ 755 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
göstermeyeyim diye, câhilî eğitime râzı oldu, yağmurdan kaçarken doluya
tutuldu.
Mehmed Âkif Ersoy’un bir Müslüman köylü ağzından ifade ettiği gibi;
“Bırakın çocuğumu, câhilliğe râzıyım ben” diyesi geliyor veya demesi bazı
durumlarda şart oluyor müslümanın. Ama tabii, en güzeli ve günümüzde
farz üstü farz olanı çocuğun câhilliğine de câhiliye eğitimine de rızâ göstermeyip
onu İslâm’ı iyi bilen ve tam yaşamaya çalışan sağlam bir Müslüman
olarak yetiştirmektir.
Mehmed Âkif, niçin bir köylünün ağzından “bırakın oğlumu, câhilliğe râzıyım
ben” diyordu? Âkif’in Safahat adlı şiir kitabının Âsım adlı bölümünde şiir
diliyle anlattığı olayın bir kısmını hikâye edip sözü Âkif’e bırakalım:
Anadolu vilâyetlerinden birinde, bir kasaba halkı, çocuklarını tümüyle
okuldan almışlar, onları okutan öğretmeni de köyden kovmuşlar, o zamanlar
mekteb denilen okulu kapatmışlar. Bunu duyan Hocazâde (Mehmed Âkif)
kasabadan öğretmenin kovulması ve çocukların okulda okutulmamasını büyük
bir hata olarak kabul eder. Köylüleri uyarmak için, yakınında bulunduğu
o kasabaya gider. Kürsüye çıkıp âyet ve hadislerle ilmin fazîletini anlatır
ve köylülerin büyük bir nimeti teptikleri, öğretmeni kovdukları için sert dille
onları eleştirir. Bunun üzerine vaazdan sonra köylü, bu ithama cevap verir.
Cevabı Safahat’tan aynen aktaralım:
………………
Köylü câhilse de hayvan mı demektir? Ne demek!
Kim teper ni’meti? İnsan meğer olsun eşşek.
Koca bir nâhiye titreştik, odunsuz yattık;
O büyük mektebi gördün ya, kışın biz çattık.
Kimse evlâdını câhil komak ister mi ayol?
Bize lâzım iki şey var: Biri mektep, biri yol.
Neye Türk’ün canı yangın, neye millet geridir;
Anladık biz bunu, az çok, senelerden beridir.
Sonra baktık ki hükûmetten umup durdukca,
Ne mühendis verecekler bize, artık, ne hoca.
Para bizden, hoca sizden deyiverdik… O zaman,
Çıkagelmez mi bu soysuz, aman Allah’ım aman!
Sen, oğul, ezbere çaldın bize akşam, karayı…
Görmeliydin o muallim denilen maskarayı.
Geberir, câmie girmez, ne oruç var, ne namaz;
Gusül abdestini Allah bilir amma tanımaz.
Yelde izler bırakır gezdi mi bir çiş kokusu;
≈ 756 ≈
Ahmed Kalka n
Ebenin teknesi, ömründe pisin gördüğü su!
Kaynayıp çifte kazan, aksa da çamçak çamçak,
Bunu bilmem ki yarın hangi imam paklayacak?
Huyu dersen, bir adamcıl ki sokulmaz adama…
Bâri bir parça alışsaydı ya son son, arama!
Yola gelmez şehrin soysuzu yoktur kolayı.
Yanılıp hoşbeş eden oldu mu, tınmaz da ayı,
Bir bakar insana yan yan ki, uyuz olmuş manda,
Canı yandıkça, döner öyle bakar nalbanda.
Bir selâm ver be herif! Ağzın aşınmaz ya… Hayır,
Ne bilir vermeyi hayvan, ne de sen versen alır.
Yağlı yer, çeşmeye gitmez; su döker, el yıkamaz;
Hele tırnakları bir kazma ki, insan bakamaz.
Kafa orman gibi, lâkin, o bıyık hep budanır;
Ne ayıptır desen anlar, ne tükürsen utanır.
Tertemiz yerlere kipkirli fotinlerle dalar;
Kaldırımdan daha berbad olur artık odalar;
Örtü, minder bulanır hepsi, bakarsın, çamura.
Su mühendisleri gelmişti… Herifler gâvur a,
Neme lâzım bizi incitmediler zerre kadar;
İnan oğlum, daha insaflı imiş çorbacılar!
Tatlı yüz, bal gibi söz… Başka ne ister köylü?
Adam aldatmayı âlâ biliyor kahbe dölü!
Ne içen vardı, ne seccâdeye çizmeyle basan;
Ne deyim dinleri bâtılsa, herifler insan.
Hiç ayık gezdiği olmaz ya bizim farmasonun…
İçki yüzler suyu, ahlâkını bir bilsen onun!
Şimdi ister beni sen haklı gör, ister haksız,
Öyle devlet gibi, ni’met gibi lâflar bana vız!
İlmi yuttursa hayır yok bu musîbetlerden…
Bırakın oğlumu, câhilliğe râzıyım ben.” 2437
Âkif’in bunları anlatmasından bugüne yıllar geçti, ama, istisnâları saymazsak,
bu öğretmen kişiliğinde, değişen müsbete doğru bir şey yok, menfîye
doğru çok mu çok. Evet, Âkif’in anlattığı öğretmen tipi, hiç de abartılı
kabul edilmemelidir. Bugün yüz binlerce ilköğretim öğretmeninden tutun
üniversite profesörüne kadar her çeşit resmî ve özel okul, kolej denen yarı
resmî okullarda görev yapan bunca öğretmen içinde İslâmî örtüye sahip
2437 M. Âkif, Safahat, Âsım, Şule Y., s. 354-355
≈ 757 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
bir hanım öğretmen; zinâdan, içkiden, haramların her çeşidinden kaçan
namazlı-niyazlı kaçta kaç öğretmen çıkacaktır? Belirli oranda haramlardan
kaçanlar çıksa da, onlar da ekmeğini yediği düzenin kılıcını sallama zorunda
bırakılmaktadır.
Eğitim, “Rab” kavramını tümüyle içeren bir olgudur. Rab, terbiye edip yetiştiren
demektir. Allah’ın eğitim konusundaki prensipleri kabul edilmeyince,
O’ndan bağımsız ve O’na rağmen eğitim yapan kişi rablik iddiasında bulunmuş,
bu kimsenin Allah’ın ilkelerine ters eğitimini kabul eden, onda bu hakkı
gören kişi de o şahsı rab kabul etmiş olur. Vahyi tümüyle reddeden kurum
tâğut hükmündedir ve Müslümanların reddetmesi gereken yapıdır.
“Ne yapmalı?” sorusu bu teşhisin içinde. Hastalık doğru teşhis edilmeden
tedâvi mümkün değildir. Doğru teşhise katılan, hatanın nerede olduğunu
tesbit eden, çözümü bulmakta zorlanmayacaktır. Çocuk, anne ve
babaya emânet olarak teslim edilmiş bir fitnedir/sınavdır. Ana-baba, kendisi
veya vekilleri eliyle çocuğun ya İslâm fıtratını koruyacak, ya da şirke bulaştırılacak.
İkincisi olursa, âhirette de kendisini bu şekilde yetiştiren büyüklerine
şöyle diyecek: “Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği gün, ‘Eyvah bize! Keşke
Allah’a itaat etseydik, Peygamber’e itaat etseydik!’ derler. ‘Ey Rabbimiz!
Biz reislerimize/beylere ve büyüklerimize itaat edip uyduk da onlar bizi
yoldan saptırdılar’ derler. ‘Rabbimiz, onlara iki kat azap ver ve onları büyük
bir lânetle lânetleyip rahmetinden kov.”2438
“Eğitim konusunda neler yapılmalı?” sorusuna verilecek cevabın şekli,
öncelikle bizim nerede durduğumuz ile alâkalıdır. Nihâî tercihimizi Allah’tan,
âhiretten, cennetten, İslâm’dan, Kur’an’dan yana yapıp yapmadığımızla ilgilidir.
İmkân ondan sonraki mesele. Zaten Allah, nihâî tercihini Kendinden
yana yapanlara, yollarını açacak, onları güçlerinin dışındakinden zaten hesaba
çekmeyecek. Ama önce biz bu tercihi yapmış mıyız, ya da böyle bir
arayış içerisinde miyiz, onu sorgulamamız lâzım. Yani, Allah’a kulluğu birinci
sıraya alıyor muyuz? İşimizi seçerken, eşimizi, aşımızı seçerken, evlâdımızla
ilgili tercihimizi yaparken, kendimizle ilgili kararlar verirken Allah’ı merkeze
alarak mı hareket ediyoruz? Yoksa, kulluk görevlerimizle ilgili çoğu alanda
mâzeret adıyla bahânelere mi sığınıyoruz?
Okul gibi, askerlik gibi konuları çözmek için devlet gücü lâzım-
2438 33/Ahzâb, 66-68
≈ 758 ≈
Ahmed Kalka n
dır. Müslümanlar günümüzde dünyanın hemen hiçbir yerinde siyasî
otorite oluşturamadılarsa, bunu mâzeret sayıp kesin haram olan,
hatta haramın ötesinde şirkle bağlantılı olan hususlara bahane
arama lüksüne sahip olamazlar. Siyasî otoriteleri yoksa cemaatleri
vardır (olmalıdır). Mekke’de camii yoktu, okul yoktu; ama Erkam’ın
evi vardı. Ümmetin evleri vardı. Yani camii, okul fonksiyonunu icra edecek,
insanlara vahyi öğretebilecek, çocuklarını bu noktada korumalarını sağlayacak,
imkânların elverdiği en uygun çözümlere gidilmişti. Yine Hz. Musa,
Firavun gibi azgın bir zorbanın her uygulamasıyla tanrılık tasladığı bir yerde
risâlet görevine muhâtap olmuştu. Hz. Musa’yla ve O’na iman edenlerle ilgili
bir âyet-i kerime var; meâli şöyle: “Mûsâ’ya ve kardeşine, ‘kavminiz için
Mısır’da evler hazırlayın ve evlerinizi namaz kılınacak yerler yapın. Namazı
dosdoğru kılın. Mü’minleri müjdele’ diye vahyettik.”2439 Zaferle müjdelenecek
mü’minlerin yapmaları gereken zafere yönelik faâliyetler gündeme
gelir. Nedir o? Evleri mescid edinmek. Mescid tâbirini bugünkü vâkıadan
yola çıkarak sadece namaz kılınıp dağılınan yerler değil; otuz civarında işlevi
bulunan, siyasal, sosyal, ailevî ve eğitimle ilgili her türlü düzenlemeyi
içeren bir muazzam kurum olarak düşündüğümüzde, evlerin mescid, yani
mektep, okul ve insanların ihtiyaçlarına cevap verecek kurumlar haline getirilmesi
emri ile karşı karşıyayız. Dolayısıyla hantal yapıların modası da geçti.
Müslümanlar ne kaybettilerse araçlardan, metotlardan kaybettiler. Halen de
yeterince ibret almıyorlar. Çoğunluk olarak 1969’dan sonra bir partinin arkasında
faâliyetler yaptılar. Bir düdük öttü, bütün müslümanların faâliyetleri
kesiliverdi. Sonra Kur’an Kursu, İmam Hatip faâliyetleri oldu. Bir yönetmelik
çıktı, bir başörtüsü yasağı oldu, sekiz yıllık zorunlu eğitim başladı; Kur’an
Kurslarının kapıları kapanıverdi. Katsayı değişti, İmam Hatipler câzibesini yitirmeye
başladı. Yeni ve köklü alternatifler oluşturulmadı. Vakıflara bazı zorluklar
getirildi, tavizler ve geri adımlar hızlandı. Müslümanlar dar ve engelli
alanlarda sıkıştılar kaldılar. Yani çok yönlü mobil hizmet alanları oluşmadı.
Çok yönlü kullanılabilecek ve değişik planlara müsâit faâliyet için cemaatlere,
dernek ve vakıflara çok iş düşüyor.
Okullarda Din Kültürü ve Ahlâk Bilgisi dersini zorunlu saymayarak ateist
bir insanın çocuğuna din dersini mecbur etmeyen bir düzen, bir müslümana
da ateist ve İslâm’ı dışlayan eğitim anlayış ve uygulanışını mecbur etmeme
eşitliği tanımalı değil midir? Okulsuz olma özgürlüğü, okul reddetme hakkı,
insan hakları kapsamına girmiyor mu? Böyle hukuk anlayışı ve özgürlük olur
2439 10/Yûnus, 87
≈ 759 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
mu? Bir Müslüman kalksa, “her istediğiniz bâtılı, zihnine yerleştirmek ve onu
düzene uygun bir tarzda bir müşrik vatandaş haline getirmek için çocuğumu
zorla elimden alıyorsunuz, bu bizim özgürlüğümüzü yok sayan bir durumdur;
okul dediğiniz şey, bizim için hapishane ve zindan konumundadır”
dese, ne cevap verir yetkililer? Bir hak mıdır eğitim, yoksa vatandaş açısından
bir sorumluluk ve zorunluluk mu; devletin uyguladığı tek tipleştirme
dayatmasından önce bunu hukukçularına danışıp anayasaya uygunluğunu
değerlendirmesi gerekir. Dayatmacı bir düzen hukukun üstünlüğünü tanıyarak
özgürlükçü ve eşitlikçi davranır mı; zaten problemin özü bu sorunun
cevabında yatıyor.
ABD’de, Avrupa’da okulları ve askerliği protesto eden vicdanî retçiler,
“anarşistler”, sıkhlar, Yehova şahitleri ve benzerleri var. Buralarda da benzer
hak arayışı olmalı. Müslümanların okullara karşı çıkıp alternatif oluşturma çabası,
çözümlerden bir tanesi olarak değerlendirilebilir. Bu tavrı beğenmesek,
ya da bedelinin zor olduğunu düşünsek bile, içimizden bazılarının yapmaları
gereken bir seçenektir bu. On defa başarısız olsalar da, on birincide başarılı
olmak niyetiyle denemeleri, eskilerden tecrübe alarak, bazı müslümanların
evlerini Erkam evlerine, küçük çaplı mescid ve okul sistemine benzetmeleri
gerekiyor. Bunu deneyenler nerelerde hatalar yaptı? Sadece antitez öne
çıkarıldığı için çocuklar eksik, yarım yetişti. Okulun yerini başka şeyler doldurdu.
Ya da çocuğun kafasında okulun bir eksikliği vardı, bu giderilemedi;
hatta okul putlaştı, yüceldi, büyük bir değer oldu. Diploma kutsal bir kitaba
dönüştü. Bunlara alternatif neler olabilirdi, başka hatalar nelerdi ve nasıl düzeltilebilirdi?
Çok ilkel usuller ile, dayak ve baskı ile Kur’an Kurslarımızda hâfızlık yaptırılıyorsa
bu köhne ve gayrı İslâmî metotla çocuklarımızın patolojik ruh hali
sergilememesi veya Kur’an sevgisinden mahrum, ibâdetlere soğuk olmaması
mümkün değil. Çocuk yaştaki öğrenciler için onsuz olunamayacak
kadar önemi olan oyun alanı yoktur, okul olmaya uygun bina yoktur, uygun
bahçe yoktur, öğretmende pedagojik formasyon ve sevdirme gayreti yoktur,
daha nice şeyler yoktur. Peki, böyle oldu diye biz Kur’an’ın eğitimine soğuk
mu bakmalıyız? Yani “Kur’an Kursu faâliyetlerimiz tıkandı, çalışmıyor artık;
bir daha böyle bir şey yapmamalıyız, başarısız olduk”mu demeliyiz? Yoksa
daha güzel bir Kur’an Kursu modelini oluşturmaya, en azından teori planında,
yeşil ışık mı yakmalıyız? Okul meselesi de böyle, sekiz on tane müslüman
bir araya gelebilir, eski tecrübelerden yola çıkarak, belirli bir yaşa kadar
≈ 760 ≈
Ahmed Kalka n
çocuklarını yetiştirmek için özel hocalar tutabilir. Ama bu, çok az bir kesimin
büyük bedeller ödemeyi göze alarak yapabilecekleri bir tercihtir. İngiltere’de
bile daha dün müslüman olmuş Yusuf İslâm kalkıp İslâm Okulu kurarak işe
başlıyorsa, bu ülke insanı çok geride kalmış demektir.
Öncelikle vurgulamalıyız ki, İslâm’ın hâkim değil mahkûm olduğu ülkelerdeki
okullarda müşrik olmama özgürlüğü yok.Öğrenci ve öğretmen
olarak şirk tornasından geçmeme hakkı için mücâdele gerekiyor.
Bir manifestomuz yok. Bir müslümanın her çeşit eğitim kurumlarında yapmasının
kesinlikle câiz olmadığı şeyler, câiz tâbirinden de öte insanlık suçu
olduğunu ilan edecekleri, resmî âyinlerde şirk unsuru olan hususlar varsa
bu törenler, bazı derslerde kabulü ve dillendirmesi şirk olan durumlar varsa
onlar, kamuoyuna hâlâ yansıtılmamıştır. Burada ben, tartışmalı olan, yoruma
tâbi olan hususları kastetmiyorum. Çok net olarak, eğitimle ilgili İslâm’la
bağdaşmayacak şirk unsurları şunlardır diyerek maddeleştirip kamuoyuna
veli, öğrenci ve öğretmenlere ilan ve tebliğ bile edememişiz. Her vatandaşın
ve her düzenin bunları rahatlıkla bilmesi ve zulmün boyutlarının sergilenmesi
gerektiğini düşünüyorum. Varsa yoksa sadece başörtüsü yasağı gündemde.
ABD gibi, Avusturya ve diğer Avrupa ülkeleri gibi, başörtüsünün suç
olmadığı memleketlerde yaşasaydık, bizim okullardan istediğimiz olmayacak
mıydı? Yani sadece üniversitelerde ve sadece başörtüsünden başka.
Başörtüsüne bile müsaade etmeyen bir zihniyet aracılığıyla, başın içine koyduğu
bilgi ve kültürün ne olup olmadığı, ciddi mânâda maddeler halinde net
olarak dosta düşmana ilan edilebilmiş bile değildir ki, ona göre eylem planı
hazırlansın.
Okullarda Darwin teorisinin ve benzeri özgül ağırlığı fazla olmayan birkaç
meselenin, bir de ahlâkî problemlerin dışında karşı çıkılması gereken meseleleri
yok gibi davranıyor müslümanlar. Yani kim neye niçin karşı çıkıyor, kim
neyi niçin istiyor; belli değil. Karşı çıkılan şeyler olmazsa olmaz şeyler midir,
olmazsa güzel olur cinsinden midir, bu da net değil.
Çocuk, anne ve babaya emânet olarak teslim edilmiş bir fitnedir/sınavdır.
Ana ve baba, kendisi veya vekilleri eliyle çocuğun ya İslâm fıtratını koruyacak,
ya da şirke bulaştıracak. İkincisi olursa, âhirette de kendisini bu şekilde
yetiştiren büyüklerine evlât şöyle diyecek: “Yüzleri ateşte evrilip çevrildiği
gün, ‘Eyvah bize! Keşke Allah’a itaat etseydik, Peygamber’e itaat etseydik!’
derler. ‘Ey Rabbimiz! Biz reislerimize, beylerimize ve büyüklerimize
≈ 761 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
itaat edip uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar’ derler. ‘Rabbimiz, onlara
iki kat azap ver ve onları büyük bir lânetle lânetleyip rahmetinden kov.”2440
Çağımız, bilgi çağı değil, bilgi kirliliği çağıdır. Modern yaşam biçiminde
insanların beyni çöp kutusuna döndü. Vahiyle bağları koparılan insana eğitim
kurumları, medya, teknoloji, çevre bırakın âhireti, dünya için bile gereksiz,
hatta zararlı şeyleri bilgi ve kültür adına (insan istemese bile) dayatarak
depoluyor. İnsanlar, vahye dayalı gerçek ilimden koparılıp lügat ve itikadî
anlamlarıyla cehâlete itilirken, diğer yandan bilgi kirliliğinin kurbanı oluyorlar.
Kurumlardan ve çevreden öğrenilenlerin hepsi de yanlış ve zararlı değil
elbette. Ama vahiyle, dünyada ve âhirette insanı kurtaracak “ilim”le karşılaştırılınca
küçük bilgi kırıntıları şeklinde kalmaktadır bunlar. Bırakın zararlısını,
“faydasız ilimden” bile Allah’a sığınmaktadır tek önderimiz.2441 Bilgi kırıntılarının
“ilim” haline gelmesi için vahiyle sağlamasının yapılması, hazmedilip
özümsenmesi, posasının çıkarılması, pratikte faydalı hale gelip uygulanması
gerekmektedir. Yine illet ve gâyesinin belirlenmesi, Allah rızâsına hizmet etmesi,
bütün içindeki yerinin uygunluğu ve insanlığın hayrına/salâhına hizmet
etmesi lâzımdır. Kur’an’a göre âlim kuru bilgi sahibi, hele kitap yüklü merkep2442
değil; Allah’tan huşû duyup titreyen muttakî kimsedir.2443 O yüzden
takvâdan uzak bilgi ilim sayılmaz, hele vahiyden kopuk ve kişiyi Allah’tan
uzaklaştıran şeyin adı kesinlikle “ilim” olamaz. Eğitim, insana yön vermek,
onu yönlendirmektir. Terbiye (eğitim) insanı inşâ etmek demek olduğundan
mutlak terbiyeci/eğitimci ancak Allah’tır. O’ndan kopuk bir eğitimci farkında
olmasa bile rablik iddiasındadır. Osmanlı dedelerinin yaptıklarının tam tersi
bir uygulama ile karşı karşıyadır bugün bu topraklarda yaşayan nesiller; tersine
bir devşirme söz konusudur.
Evler, sadece çocukların değil; anne ve babanın da okuludur.
Ama ana ve babaları yetiştirecek ehil ve emin yerlere büyük ihtiyaç var. Müslüman
cemaat ve teşkilâtlara düşen önemli bir görev, çocuklardan önce ana
ve babaları yetiştirmek olmalıdır. Evlilik ve ana baba okulları açmalı, geliştirmelidirler.
Eğer baba evinde ve evlilik öncesinde anne adayı, kendini yeterince
yetiştirmediyse, evlilikten sonra sorumluluk hanımın kendisiyle birlikte
2440 33/Ahzâb, 66-68
2441 Tirmizî, Deavât 68, hadis no: 3711
2442 62/Cum’a, 5
2443 35/Fâtır, 28
≈ 762 ≈
Ahmed Kalka n
kocaya âittir. Zarûri olan hususları ya bizzat kocası öğretecek, ya da öğrenmesine
imkân ve fırsatlar oluşturacaktır.
Dernek, vakıf ve kursların durumu da gözden geçirilmelidir. Dine
hizmet iddia ve amacıyla ortaya çıkan İslâmî eğitime katkı hedefindeki kurumlar
giderek bu araçların amaçlaşması ve motor olmak yerine fren görevi
üstlenmeye başlaması riskine karşı çok uyanık olmalıdırlar. İnsanları Allah’ın
dininden uzaklaştırıp kendi sapık anlayışlarını topluma dayatan câhiliyyenin
hâkimiyetinde, onların yönlendirmesine açık kurumlar ve hantal yapılanmalar
yerine; ciddi, özgür ve özgün alternatifler, gerekli değişime çabuk uyum
sağlayabilecek mobil çalışma sistemleri ve farklı seçenekler oluşturulmalıdır.
Eğitim, hevâî isteklere (vahyin tesbit ettiği şekilde) istikamet ve sınır tâyin
edebilecek irâde eğitimini, tevhidî bilinci, ibadete devamı ve ahlâkî özellikleri
ihmal etmeyecek şekilde, daha doğrusu bunların temel alındığı bir ölçüde
değerlendirilmelidir. Bunların, vahyi merkeze almadan yerine getirilemeyeceği
gibi, ümmet planında ve ideal tarzda yerine getirilmesi ve eğitim problemlerinin
kesin çözümü için İslâmî bir otoriteye ihtiyaç vardır. Bununla birlikte
cemaatler ve riskleri göze alabilen müslümanlar, kendi çocuklarıyla ilgili
radikal (tâğutun kurumlarını reddedip onlarla uzlaşmayan) tavırlar alabilmeli;
lokal, kısmî ve yüzeysel de olsa çözümler üretmek için işbirliğine gidebilmelidir.
Yakın yaşlarda çocukları olan beş on ebeveyn birleşerek ev ortamını
okula dönüştürecek çalışmalar yapabilmelidir. Ama, riskleri göze alamayan
mü’minleri bırakın tekfir etmeyi, onları kıracak tavırlardan bile kaçınmalı, halleriyle
örnek ve alternatif olmaya çalışmalıdır. Unutmayalım, bu din, sadece
kahramanların dini değildir. Herkesten kahramanlık beklenemez. Kaldı ki,
günümüzdeki kahramanlar, bu özelliklerini hayatın tüm alanlarına da taşıyamadıklarını
itiraf etmelidir. Unutulmamalı ki eğitim, hayatın sadece bir parçasıdır;
tümü değil.
Çözüm konusunda azîmet veya ruhsat olarak iki çizgiden biri seçilmelidir.
İlki, yanlış olarak radikallik denilen savaşçı kimliği, Allah askeri olmak ile; diğeri
de en asgarî bir tevhid eri Müslüman kimliğiyle alâkalıdır. Birincisi toptan
reddetmektir, tüm tâğutları ve tâğûtî kurumları. Bedeli vardır elbette bu tavrın.
Mümkün ki, bu tavır savaş ilanı kabul edilecek, sürgünler yani hicretler,
mahrûmiyetler, sıkıntılar, cezalar gibi karşı tarafın zulmüne göğüs germeyi
gerektirecektir. Ayrıca, alternatifler oluşturmadan sadece tavır almak yeterli
olmadığı için imkânlar oranında çözüm üretmeyi, müslümanca bir eğitim
≈ 763 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
arayış ve çabalarını da mutlaka oluşturma mecburiyetini de ebeveynin sırtına
yükleyecektir.
Her müslümanın kahraman olması beklenemeyeceği, İslâm’ın bedevîlerin,
ihtiyar kadınların, âciz müstaz’afların da dini olduğu için, ruhsat yolu da
tercih edilebilir. Bu konuda, tâviz verilebilecek hususlarla tâviz verilmesi bir
Müslüman için mümkün olmayan şeyleri ayırt etme mecbûriyeti karşımıza
çıkmaktadır. Müslüman, İslâm’ın hâkim değil mahkûm olduğu ülkelerde ve
böyle ortamlarda belki zâhiren tâğutların egemenliğini kabul etmiş gözükerek
Allah’ın affetmesini umacağı günahlarla bu konuda tâviz vererek kurtulabilir.
Ama, yeterli bir ikrâh olmadığı müddetçe küfür lafız söyleyemez ve küfür
davranışlarını sergileyemez. Bülûğa ermemiş olan temyiz yaşındaki çocukların
mürtedliği de geçerlidir Hanefî fıkhınca. O yüzden çocuğunu kendi elleriyle
ateşe atmamak için ebeveyn, onu kurumlardaki küfre karşı uyarmalı,
Müslüman kimliğini nasıl taşıyıp nasıl koruyabileceğini iyi öğretmelidir. Cezalar
da verilse, tâğutların övgüsü niteliğindeki şiirleri okumayacak, onların
övüleceği bayram ve törenlere katılmayacak, en azından ağzından tâğutların
kutsallarını över anlamda sözler çıkmayacak ve bu tür davranışlardan her ne
pahasına olursa olsun uzak kalacaktır. Bu konuda ant törenleri ve bayramlar
çözüm getirilmesi gereken problemler olarak karşısına çıkacaktır Müslüman
ebeveynin. Derslerdeki terslikler, yani bir Müslüman açısından küfür olan
hususlar tesbit edilmeli ve zihin ve gönüllere o tür zehirli gıdaların girmemesine
özen gösterilmelidir. Okullarda nasıl gıdalar verildiği, her akşam çocuk
eve geldiğinde kontrol edilmeli ve varsa zehirler iyice yerleşmeden hemen
temizlenmelidir.
Radikal çözümlere ve resmî olarak riskli tavırlara hazır değilse ebeveyn,
yine yapabileceği hayli tedbirler vardır. En azından cumartesi ve pazar günleri,
hiç değilse bir günün yarısı, çocukların İslâmî eğitimine ayrılabilmelidir.
Mahallenin çocukları her hafta ayrı bir öğrencinin evinde velîlerin tâyin edeceği
şuurlu bir veya birkaç öğretmenin eğitim ve terbiyesine teslim edilir. Bir
mahallede beş on velî bir araya gelip imkânlarını birleştirerek çocukları için
alternatif çözümler üretebilir. Üretmiyorlarsa, samimi ve gayretli olmadıklarındandır,
diğer gerekçeler bahaneden öte bir değer taşımaz. Bireyler olarak
bu işlerin üstesinden gelinemiyorsa, cemaatleşerek, eğitimin sancısını duyan
insanlar birleşerek bu hayatî meseleye kısmî de olsa çözümler getirebilir.
Zâten Allah, kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemediğinden, ancak
≈ 764 ≈
Ahmed Kalka n
devlet otoritesiyle çözülebilecek ideal ve kesin çözümler de acele olarak
beklenmemelidir.
Müslümanım diyenlerin genelini bağlayacak şekilde yine de çok şeyler
yapılabilir.
NELER YAPILABILIR?
1- Evler okul olmalıdır. Çocuğun eğitiminden dinimize göre direkt olarak
ebeveyn sorumlu olduğundan esas muallim ve mürebbi (öğretmen ve
eğitici) anne ve baba olmalı, evler de esas okul haline gelmelidir. Kişilik/
karakter eğitimi esas olarak ancak evde ve aile ortamında verilip inşâ edilebileceği
gibi; müslümanlık da, ahlâk, sevgi ve samimiyet gibi erdemler de
çocuğa mükemmel olarak ancak evde kazandırılabilir. “Koca”, aynı zamanda
“hoca” olmalı; evin reisi, liderliğini evde imamlık, muallimlik ve muhtesiblik
yaparak da yerine getirmelidir. Çocuğunu canından fazla seven anne, onun
cehennemde yanmasına rızâ göstermediğini davranış ve fedâkârlığıyla ispat
etmelidir. Çocuğunu cehenneme götüren inanç, düşünce ve eylemlerden
koruyacak şekilde onu eğitmenin yollarını bulabilmelidir.
İnançlar, değerler, gelenekler ve iyi alışkanlıklar, daha çok aile içinde kazanılır.
Çünkü çocuğun şahsiyetini kazandığı devre, aile içinde geçer. Çağdaş
tüm pedagoglar, “altı yaşa kadar çocuğun karakteri nasılsa, ondan
sonraki yaşantısında fazla ekleme yapılmadan aynı izler devam eder” görüşünde
birleşirler. Bu sebeple, ilk yıllardaki eğitim ve terbiye, hayâtî ve hayat
boyu önem taşır.
2- Münkerden nehy görevi yapılmalı, çocuk evde karantinaya alınıp,
günlük ve haftalık arındırmalardan geçirilmelidir. Okulun, iletişim
araçlarının, medyanın, sokağın/çevrenin münkerlerinden çocuklar evde
arındırılmalı, gönül ve zihinlerine bulaşmış tortuların atılması sağlanmalıdır.
Çocuklarımız, okul sonrası, seyrediyorlarsa tv. sonrası ve giriyorlarsa internet
sonrası virüs taramasından geçirilmelidir. Çocuk eve geldiğinde, yanlış
bilgilerden, câhilî kültürden, kötü ahlâktan, çirkin alışkanlıklardan temizlenmelidir;
çamurda oynayan çocuğun eve girer girmez temizliği yapılıp mikroplardan
arındırıldığı gibi. Küfür ve şirk başta olmak üzere kötülüklerden,
Allah’a isyan sayılacak davranışlardan, yalan ve hayâsızlık gibi her çeşit kötü
≈ 765 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
alışkanlıklardan ve tiryakiliklerin her türünden koruma faâliyetleri yapılmalı,
çocukları doğru ve faydalı kaynaklarla temasa geçirmelidir. Okuduğu kitapları,
gazeteleri, konuştuğu arkadaşlarını, terbiye ve eğitim verenleri, seyrettiği
filmleri, oynadığı oyunları... kontrol etmeli; gerektiğinde ambargo koymalıdır.
Bütün bunları kendi yerine ve daha güzel yapacak Allah korkusunu, ihsan
bilincini, tevhid şuurunu gönlüne yerleştirmelidir. Anne ve babalar gecesini
gündüzüne katıp, “çocuğumu nasıl müslümanca yetiştirebilirim?” diye planlar,
programlar yapmalıdır.
3- Emr-i bi’l-ma’rûf yapılmalı, hakkı tavsiye etmeli ve tevhidî eğitim
ve şuur verilmeye çalışılmalıdır. Bütün bunlar mutlaka sevdirilerek
yapılmalı; eğer dinden nefret ettirecekse usûl/metod mutlaka değiştirilmeli,
dini sevdirme ve dinî bilgi konusunda mutlaka birinden tâviz verilmesi gerektiğinde
sevgiden/sevdirmekten kesinlikle taviz verilmemelidir. Çocuklara
özgüven ve güzel ahlâk kazandırılmalıdır.
4- Helâl haram ayrım ve bilincini aşılarken, haram lokmadan
uzak şekilde temiz gıdalarla beslemenin eğitimle çok yakın ilişkisi
unutulmamalıdır. İsrâfın her çeşidine ve özellikle zaman savurganlığına
meyletmeyecek bilinç verilmelidir. Çocuklarının gıda ihtiyaçlarını karşılamayan
ya da tamamen hastalık taşıyan mikroplu pis gıdalarla onları besleyen
anne ve babanın suçluluğu kabul edilir de, midelerinden çok daha önemli
olan kafa ve gönüllerini aç bırakan veya ondan daha kötüsü, hastalıklı düşünce
ve inançlarla doldurulmasına sebep olan ebeveyn suçlu sayılmaz mı?
Ebeveynin çocuklarının midesini doldurup kafa ve kalbini ihmali, kapitalistçe
bir zulümdür elbet. Ama şunu da unutmayalım: Nasıl midelerini mikropsuz,
zehirsiz gıdalarla, dengeli beslenme kurallarıyla doldurmak zorundaysak;
kafalarına ve gönüllerine giden gıdaların da mikroplardan arınmış, çocukları
zehirlemeyecek ve dengeli beslenmeyi sağlayacak temel gıdalardan seçmemiz
gerekmektedir. Abur cuburla midenin doldurulması gibi, abur cuburların
okunması veya seyredilmesi de insanı hasta eder. Bazı ana ve babalar, çocuğuna
okul ders kitapları dışında kitap almayı, oyuncak kadar bile önemli
görmemekte; çocuğunun tevhîdî iman ve ibâdet bilincine sahip olmasını,
güzel duygularının güçlendirilip doğru yönlere kanalizesini lüks saymaktadır.
Kendi çocukluğunda kitapla büyümediği için, çocuklarının kitap ihtiyacını
umursamamaktadır. Hâlbuki öyle acâyip bir düzen ve ortamda çocuklarımız
hayata atılıyor ki, bu devirde okumayanların, canına okuyorlar. Tabii, neyi
nasıl okuyacağını bilemeyenler de intihar etmiş oluyor.
≈ 766 ≈
Ahmed Kalka n
5- İslâm’ı sevdirmeli, çok küçük yaştan itibaren Allah sevgisi,
Peygamber sevgisi vermeli; her sevgiden önce ve en büyük sevgi
olarak. İlâhî emirleri, ibâdetleri niçin yapması gerektiğini anlatmalı,
her konuda şuurlandırmaya çalışmalı, okuduğu Kur’an’ın ne olduğunu,
ne emirler içerdiğini, anlamını, namaza niçin ihtiyacı bulunduğunu...
öğretip sevdirmeli. Bir yandan cihad sevgisi ve hazırlığı, diğer
yandan sanat sevgisi kamçılanmalıdır. Balık avlayıp vermek yerine, balık
tutmayı öğretmeli, Allah sevgisi ve belirli yaştan sonra da Allah korkusu ve
takvâ bilinci verilmeye çalışılmalıdır. Sorumluluk ve görev şuuru aşılanmalıdır.
Kız çocuklara küçük yaşlardan itibaren tesettür ve hayâ bilinci, kız ve erkek
çocuklara ibâdet ve özellikle namaz şuuru kazandırılmalı ve bu konuda çok
titiz olunmalı.
Görüldüğü gibi esas iş, ana ve babaya düşmektedir. Bunun yanında
elbette çözüme katkı cinsinden cemaat ve kurumların da büyük sorumlulukları
vardır. Mü’minler, böyle bir konuda birbirleriyle yardımlaşmayacak
da hangi konuda yardımlaşacak? Bu alanda kimler neler yapabilir, özetin
özeti olarak ona temas edelim:
Cemaat ve kanaat önderleri, yazarlar ve hocalar eğitimi ciddiye
almalıdır; faâliyetlerinin birinci sırasına, merkezine yerleştirmelidir.
Yapılabilecekleri tavsiye etmekle, sempatizanlarını yönlendirmeyle de yetinmemeli,
bu konularda öne düşmeli, örnek olmalı, organizelere katkıda bulunmalıdır.
Asr-ı saâdette eğitimin merkezi olan câmilerimizin bugünkü şartlarla bu
alanda bir boşluğu doldurabileceklerini sanmıyorum. Elif be öğretiminden
(öğretir gibi yapmaktan) ibâret olan câmi kursları, hiçbir şekilde alternatif
özelliklere sahip değildir; “yetersiz” bile değildir. Kur’an eğitimini daha farklı
mekânlara taşımanın şu ortam için daha doğru olduğunu düşünüyorum.
Yayınevleri, tevhidî duyarlığa sahip uzmanlara eğitimle ilgili alternatif kitaplar,
dergiler, broşürler hazırlattırıp bunları yayınlayabilir. Sesli ve görsel
malzemeler alanında faâliyet yapabilenler bu alanda hizmet verebilir.
Radyolara da büyük iş düşmektedir. Radyo okulu şeklinde çalışmalar
yapılabilir. Okul ciddiyeti ve programıyla müfredatlar hazırlanıp sunulabilir.
Okullarda uygulanan ders konularının tashihi yapılabilir.
≈ 767 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Cemaatler, dernekler, vakıflar ana baba okulları/kursları açabilir.
Ders araç ve gereçleri hazırlayabilir. Sadece kendi mekânlarında eğitime
katkıda bulunmakla yetinmeyip evlerdeki çalışmalara yön verecek katkılar ve
destekler sağlayabilir. Her yaş dilimine yönelik kitap, dergi, CD, kaset, hatta
radyo ve TV faâliyeti yapabilir.
Allah, Kitab’ında Kendi yolunda cihad edenlere yollarını açacağını
vaad ediyor.2444 “Kim Allah’tan korkar takvâ sahibi olursa, Allah
ona bir çıkış yolu verir.”2445 Yeter ki samimi olunsun ve gönülden
istensin…
İnsanımızda yeterli şekilde savaşçı kimliği yok. Truva atının içerisinde,
karşı tarafın savaşçısı olarak bir misyon yüklenmeliyiz; Hz.
Musa’nın Firavun’un sarayında üstlendiği bir misyon gibi. Bu noktada
biz çocuklarımıza dâvâ adamı kimliğini verirsek, çocuk kendiliğinden
yola girer diye düşünüyorum. Tamam da bu kimliği vatandaşa ne kadar
verebilmişiz ki, o çocuğuna versin?
EVLERIMIZ
Acaba hangi kurumlar Ali’leri ve Fâtıma’ları oluşturdu, bunlar
hangi kurumun ürünleriydi? Dolayısıyla burada evi merkeze alarak değerlendirirsek,
İslâmî bir toplumda, üç sacayağı kurum vardır. Bu ev, cami ve
medresedir. Medrese yerine bugün dernek vs. diyebiliriz. Ama işte Hz. Musa
ile ilgili ayete2446 ve Mekke dönemindeki Hz. Peygamber’in uygulamalarına
baktığımızda, ev dışında bir kurum yok. Ev, başkalarının müdahale edemeyeceği
bir alan. Dolayısıyla tek kurum var. Hz. Musa’ya vahyedildiği gibi,
“evlerinizi mescid edinin” ki, ben mescidi genel anlamda geniş fonksiyonlu
bir yer olarak düşünüyorum.
Darul Erkam bir evdi. Bu gün eğitimin de yön vericisi, bel kemiği olması
gereken yerlerimiz evlerimiz olmalı. Biz, kurumları olmazsa olmaz gibi gördük.
Alternatifleri, illa bir kurum vasıtası ile düşünmenin çıkmazlarını hesaba
2444 29/Ankebût, 69
2445 65/Talâk, 2
2446 10/Yûnus, 87
≈ 768 ≈
Ahmed Kalka n
katmalıyız. “Okullarla nasıl yarışabilirim?” diyoruz. Bu, imalâthaneye bile
sahip olamayan sadece el tezgâhı olan birinin fabrika ile yarışma zorunluluğu
duyması gibi bir şey. Dolayısıyla yarışmaya kalkıyoruz, galip olamayacağımız
bir savaşa giriyoruz, yaralarımız büyüyor, çıkmaz sokaklara kendimizi
mahkûm ediyoruz.
Burada yine Hz. Peygamber’in olumlu bir vasfı olarak “ümmî” vasfını
ele almak lâzım. Ümmî, “okuma yazma bilmeyen”den ziyade,
“anneye mensup olmak” demektir. Yani, anneden doğduğu gibi,
fıtrî yapısını koruyan demektir ümmî. Câhiliyyenin hiçbir pisliğine bulaşmamış,
fıtratına uyan demek. Ümmet kelimesi de aynı ümm kelimesinden
türemiştir ve anne kavramının olumlu yapısını içerir. Çocukların yetişmesinin
sorumluluğu, anne ve babaya ait olması gerekirken, bu işi anne ve babanın
vekillerinin merkeze alındığı ve yarışamayacağımız bir alan olan kurumlar ile
halletmeyi öncelikliyoruz. Hâlbuki, Hz. Fâtıma’yı babası Hz. Peygamber yetiştirdi.
Hz. Ali’yi de Erkam’ın evi ve Peygamberin öğretileri yetiştirdi. Herkes
kendi çocuğunu evvelâ kendisi, diğer müslümanlarla yardımlaşarak yetiştirmeye
çalıştı. Bu durumda kurumların hegomanyası olmayacak, mağlup
olma riski büyük olan bir alana müslümanın kendisini sıkıştırması söz konusu
edilmeyecektir. Okullar sadece belirli saatlerde, sadece belli mekânda,
sadece uzmanı olan öğretmenin, sadece kendi müfredatı ve konusuyla ilgili,
sadece eğitim (aslında sadece öğretim) verdiği bir kurum. Hâlbuki insan
yetiştirmenin bireyle, zamanla, mekânla, konuyla, öğretmeyle sınırlanamayacak
kapsamda yüceliği vardır.
Bunun yanında hiçbir öğretmen, öğrencisini bir anne ve babanın evlâdını
sevdiği kadar sevemez, onların fedâkârlık yapacağı kadar yapamaz. Fıtratta
bu denli sevgi ve özverililik yok çünkü. Belki öğretmen de çok gayretli olabilir,
ama fedâkârlık ve sevgi anlamında anne ve babanın yerini hiçbir eğitimci,
hiçbir öğretmen tutamaz. İşte biz bu yedeği, vekili asıl yapı yerine koyduk.
Yani Musa (a.s.) döneminde de, Mekke döneminde de evin merkez teşkil
ettiği bir yapı var. Camiler de, bugün İslâmî merkez ve eğitim mekânı olarak
kullanamadığımız dışlanmış bir yer haline geldi. Yani câmiler bir devlet kurumu
durumunda. K anunlar var, yönetmelikler var, devlet buraları nasıl işleteceğini
belirliyor. Hatta imam olmak için kanun açısından müslüman olma
şartı aranmıyor. Hatırlayın, Turan Dursun gibi ateist ve İslâm düşmanı biri
yıllarca müftülük yaptı, imamların âmiri oldu. .
≈ 769 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Demek ki, bugün tarihe karışmış medresenin yerini tutan özgür ve bağımsız
İslâmî bir eğitim kurumu olmadığı gibi, câmiler de bu özelliklerden
aynı derecede uzak. Tek kurum kalıyor; o da ev. Zaten insan eğitiminde ana
ve babanın rolü başkasına devredilemez. Ailenin merkezî bir rol üstlenmek
zorunda olduğunu söylemek istiyorum. Çocuğunun eğitiminin kendisini direkt
ilgilendirdiği kişi, anne ve babadır. Her doğan çocuk İslâm fıtratı üzerine
doğar, annesi ve babası onu hıristiyanlaştırır, yahudileştirir (hadisin bir rivâyetinde),
müşrikleştirir. “Müslümanlaştırır” denmiyor. Zaten müslüman fıtratı
ile doğmuş. Bu aslî yapı korunup kirletilmezse, zaten müslüman olacak.
İkinci olarak “çevre şartları, okul, çocuğu hıristiyanlaştırır…” da denmiyor;
anne ve babasının bu işlevi gördüğü söyleniyor. Dolayısıyla okul, çevre, televizyon
dediğin şey, anne ve babanın seçtiği, kendine bir vekil olarak görev
ve yetki verdiği şeylerdir. Anne ve baba, çocuğunu İran’da ya da Mekke’de
yetiştirmek isterse, televizyon ya da çevre faktörleri (arkadaş, okul, medya,
oyun, iş, komşu ve benzeri) de çok farklı olabilecek, hatta çevresel sorunlar
çözüme dönüşebilecektir.
EĞITIM VE OKUL KELIMELERI; ALTERNATIF HAKKI
“Eğitim” kelimesine gelince; Bu kelime kaç yılında ortaya çıkmış araştırdım.
1935 Yılında türetilmiş, yani uydurulmuş. Okul kelimesi de 1934 yılında
türetilmiş. Türkçe “okumak” fiilinden türetilmiş. Ne var ki, kelime köklerinin
sonuna “-il/-ul” eki, 1934’e kadar hiç kullanılmadığından ek Türkçe yapım
ekine, “okul” da kelime yapısına uygun değil. İngilizcesi school olan écolé
(ekol)ün karşılığı yerine bozuntusu tercih edilmiş; aynen Batı kavram ve yaşayış
tarzının biraz bozulmuşu ithal edildiği gibi. Türkçe okul haline getirilen
“ekol”ün aslı da ilk olarak Yunanlılarda ortaya çıkmış Milat öncesi Atina adındaki
uygarlık kabul edilen yaşam biçiminde. Tuhaftır, “aristokratların hayatta
getirisi olmayan uğraşlara vakit ayırabilmesi”ni ifade eden bir anlamı var.
Helenistik devirde bu kelime, eski Atinalılar gibi entel tarzda sohbet etmenin
tekniklerini öğreten kurs anlamı kazanmış. Çağdaş Batıda ancak her türlü
okul anlamında kullanılmaya başlanmış. Okul karşılığındaki ekol kelimesi;
ilk ve esas olarak insanları etkileyecek, retorik ve söz sanatları tabir edilen
söz canbazlığını, nutuk atmayı entel tabakaya öğretme amaçlı olan, paralı
kurumlara deniliyordu. Yani zannedildiğinin aksine okul kurumu, toplumun
bireylerini, uyumlu vatandaş hale getirmek amaçlı, insanı düşünen, çocuğu
düşünen, kendi sistemleri açısından da olsa onları topluma faydalı bir birey
haline getirmek isteyen bir kurum değil. Entel bir zevk için bir kültürel etkinlik
≈ 770 ≈
Ahmed Kalka n
amaçlı, zengin ve şımarık aristokrat sınıfına, hitabet ağırlıklı, daha çok da laf
ebeliğine dayanan faydasız (faydasızın altını kendileri çiziyorlar, kelime bu
anlama geliyor) şeylerin öğretildiği bir kurum olarak işlev görmüş. Giderek
bu anlayışla, alternatif denilen okullar açılmış, Atina’dan Isparta’ya ve Roma’ya
ihraç edilmiş; sonra da Ortaçağ zihniyetinde dogmaların öğretildiği bir
kurumlar haline getirilmiştir.
Bugün bizim kendisinden aldığımız ekol kelimesi ile kurumun iç işleyişiyle,
müfredatıyla etkilendiğimiz Batı, söz gelimi “okulsuz toplum” çağrılarına
müsamahalıdır, aynı zamanda alternatif okullara da yeşil ışık yakar. Bugün
ABD dâhil Batı ülkelerinin hemen hepsinde, ilkokuldan üniversiteye kadar,
Hristiyanlara, yahudilere komünistlere, ateistlere ve hatta bir kaşık suda
boğmak istedikleri Müslümanlara okul açma özgürlüğü var. Yani siz belirli
sayıdaki farklı ideoloji veya din mensubu insanlar müracaat ediyorsunuz, o
devlet size finansmanını sağlıyor, binasını temin ediyor, imkânlarını veriyor.
Ne yaparsan yap, Tevrat Kursu, Kur’an Kursu gibi faaliyetini yap; hatta öğretmenini
ben seçeceğim, müfredatını da ben tespit edeceğim bile demiyor.
Siz şartlara uygun hangi öğretmenleri istiyor, nelerin okutulmasını talep
ediyor, eğitim sisteminizin nasıl olmasını arzu ediyorsanız, çoğu tercihi size
bırakıyor. Düzenin kendisinin belirlediği çok az şeyler var. Söz gelimi, eğitim
dilinin o ülkenin dili olmasını şart koşuyor, anayasasının zorunlu kıldığı ırkçılık
yapılmaması gibi üç - beş madde ile sınırlanabilecek şeyler istiyor ve alternatif
eğitim modellerine tümüyle açık olduğunu ifade ediyor. Hatta daha öte,
“ben bu alternatifleri de beğenmiyorum ya da benim alternatifim yok” diyen
bir kimseye, okula gitmeme özgürlüğünü nice Batılı ülke tanıyor. Meselâ
kendilerine “anarşistler” denen kimseler okulları protesto ederler ABD’de,
Avrupa’da; okulları ve askerliği protesto etme hakkı vardır bazı bedellerini
ödemekten kaçmayan insanların. Böyle bir özgürlüğü tanıyor. Yani kendilerinden
hem “okul”un adını hem yapısını aldığı sistemden çok daha fazla
dayatmacı olmuş Ortadoğu ülkeleri. Kraldan daha fazla kralcılıktır bu.
Onların bile tümüyle dışlamadığı, alternatif olarak müsaade ettiği bir sistemi,
özgürlüğü müslümanların yaşadığı ülkelerde küçük çapta bile göremiyoruz.
Bilmem bilir misiniz Hollanda’da 40’ın üzerinde İslâm ilkokulları vardır,
iki tane İslâm üniversitesi vardır. Birinin başında rektör olarak Ahmet Akgündüz,
diğerinin Süleyman Ateş (hâlâ başında mı bilmiyorum?) var.
Acıdır ki müslümanlar da bu sistemden râzı pozisyonunu üstleniyor. “Çocuğun
yaramazlığından kurtulalım da, okulda vakit geçirsin de ne olursa
≈ 771 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
olsun” diye düşünüyor, çocuğu başından savmak istiyor. Camiye çocuğunu
gönderen anne ve babanın düşüncesi de farklı değil. Aslında şu var; biz çocuklarımıza
iyi bir eğitim verebilsek, ister o çocuk Truva atında olsun, isterse
başka bir yerde olsun büyük zararlara uğramayacak. Meselâ bir Amerikan
okulunda okuyan İslâmî açıdan eğitilmiş şuurlu bir çocuk, bu eğitimin zararlarından
büyük ölçüde etkilenmeyebilir. Ama, işin bir de takvâya, hatta
fetvâya/fıkha uygun olup olmaması ve ne kadar ideal olup olmadığı konuları
var; o yüzden hiç zararının olmayacağını söylemek de zor. Ancak, mevcut
şartlar içinde bu tavır, ehven sayılabilir. Yahûdiler, ırkçılık öz güveniyle istiğnâ
ve istikbar psikolojisi ile çocuklarını şekillendiriyor. Bizde durum çok farklı.
Seviyeli, güvendiğimiz yüz Müslüman kişiyle bir anket yapsak, çocukları
ile ilgili sorunları olup olmadığını araştırsak, çocuklarının müslümana yakışır
bir durumda olup olmadığını sorsak, fotoğraf, durumun çok ciddi olduğunu
gösterecektir.
Çocuğu dört bir yanından kuşatan tuzakları değerlendirdiğimizde; eğitimcilerin,
hocaların bile kendi çocuklarını tam yetiştirdiklerini iddia etmek
zor. Belki başka çocuklarla meşgul olurken, kendi çocuklarını ihmal ediyor.
Ama, bu eğitim işini, en yakınlarımızı kuşatacak şekilde dahi beceremiyoruz.
Bu bir vâkıa. Birisi; “ben gemisini kurtaran kaptanım” dese bile bu bir
istisnadır. Bu sorun ciddi olarak ev merkezlerine alınmalı, hafta sonları ya
da her boş zamanlarda câmi ve medrese fonksiyonunu kısmen üstlenen
derneklerde, uygun yerlerde sistemli çalışmalar yapılmalı.
Tanışılan bir çocuğa hemen şöyle sorular sorulur: “Hangi okula gidiyorsun,
kaçıncı sınıftasın, derslerin nasıl?” Ama: “Namaz kılıyor musun? Kaç
sûre ezberinde? Kur’an okumasını öğrendin mi? Televizyon seyrettiğin kadar
Kur’an meali niye okumuyorsun? Kimin hayatını daha iyi biliyorsun: Filan
devlet adamı, falan sanatçı veya futbolcunun mu, Peygamberimiz’in mi?”
gibi soruları müslümanlar müslüman çocuklarına sormayı akletmezler.
Okuldaki başarı mı, hayattaki başarı mı; dersler mi, ahlâk mı; notlar mı
ibâdet mi? Yani, lise sınavı, üniversite sınavı mı, yoksa Allah’ın dünyadaki
kulluk sınavı mı? Bunlardan hangileri daha öncelikli olmalıdır? Çocuğunun
sabah namazına kalkıp keyifle, zevk alarak namaz kıldığına şâhit olmak,
yüksek notlarla dolu karnesini görmekten daha mı az öneme sahiptir? Evet,
bir delikanlı, üniversite sınavına hazırlandığı gibi, âhiret sınavı için
de aynı şekilde çalışsa kesinlikle cenneti hak eder.
≈ 772 ≈
Ahmed Kalka n
Okul gibi, askerlik gibi konuları çözmek için devlet gücü lâzımdır. Müslümanlar
günümüzde dünyanın hemen hiçbir yerinde siyasî otorite oluşturamadılarsa,
bunu mâzeret sayıp kesin haram olan, hatta haramın ötesinde
şirkle bağlantılı olan hususlara bahane arama lüksüne sahip olamazlar.
Siyasî otoriteleri yoksa cemaatleri vardır (olmalıdır). Bununla birlikte tekfir
konusunu da çok ihtiyatlı işletilecek bir kurum olarak görmek gerektiğini
ifade edelim.
Biz, şahısların zâhirine, görünüşüne değer verir, görünüşüne göre hükmederiz.
Dinde, yani din tercihinde, iman meselesinde zorlama yoktur. Ama
hukukî meselelerde elbette zorlama olacaktır.
Önüne gelene, ‘kâfir’ damgası vurmak demek olan “tekfir hastalığı”na
düşmemek, rastgele câhil müslümanlara ‘mürted’ mührü vurmamak gerekir.
İnsanların yetişme tarzı, bilgilerinin azlığı, o bilgileri kullanma tavrı, İslâm’ı
öğrenme kaynakları göz önüne alınmadan ‘tekfir’ etmek çok yanlıştır. Bir
müslümanı onu dinden çıkaran davranış ve söz üzerinde bulursak, onun
yanlışlığını düzeltmeye çalışmamız gerekir. Rastgele ‘kâfir’ damgası vurmak
hem görevimiz değil, hem de müslümanların sayısını azaltmaktır. Sayımızın
azlığı ancak düşmanlarımızı sevindirir.
Bugün; oy vermek, askere gitmek, çocuklarını gayri İslâmî okullarda
okutmak, az zararlı gördükleri bir partiyi desteklemenin kesin hükmü gibi
nice husus, emin, ehil ve muvahhid âlimlerin fetvâya bağlamaları gereken
konulardır. Günümüzde tekfir konusunda da ihtilâf edilen birçok ictihadî durumlar
vardır. Günümüzde de tüm mü’minlerin otorite kabul ettiği her yönüyle
güvenilir bir müctehid olmadığı, şer’an fetvâsı tüm ümmeti bağlayacak bir
yetkin zât bulunmadığı için yapılması gereken, bu tür konularda “ihtiyatlı bir
tavır” takınmaktır. Böyle ihtilâflı, ama şirk ihtimali de olan hususlarda ihtiyat
iki şekilde olur: Birincisi, şirk olma ihtimalini gözden uzak tutmamaktır. Binde
bir ihtimalle bile olsa ihtiyatlı olmak, o küfrü işlememek, ondan şiddetle
sakınmak gerekir. Ve o küfür olma ihtimali olan hususu işleyenlerle (tekfir
etmeden) ileri derecede samimiyet kurmamak, onlarla cemaat, sırdaşlık,
akrabalık ve muhabbetle yakınlık gibi ilişkilere gücümüz nisbetinde girmemek
gerekir. İhtiyatın ikinci şekli ise: Onların İslâm’ın hâkim olmadığı câhiliye
düzenlerinde yetiştiğini, bu konuları yeterince ve ehil kabul ettikleri kişilerden
duyup öğrenmedikleri, yeterli ve yetkili kişilerin onlara doğru bir İslâm anlayışı
vermedikleri vb. durumlardan dolayı onların Allah indinde mümkün ki mâ≈
773 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
zur olabileceği, bizim ise, böyle bir durumda onların kâfir ve müşrik olmama
ihtimali binde bir bile olsa onları tekfir ettiğimizde, binde bir ihtimalle de olsa
bizim kâfir olacağımız hesaba katılmalıdır.
Bugün yapılması gereken, “falanca adam küfür sözü söyledi ve mürted
oldu, ona hangi ağır cezayı verelim?” diye fetvâ arayışı değil; askere gitmek
zorunda kalanı ve alternatif çözüm bulamadığı için çocuğunu küfür uygulamalarından
korumaya çalışan ebeveyni tekfir etmek değil; İslâm’ın, güzellikleri
ve kurtuluş yolu olduğunu en güzel yolla bu tür insanlara ulaştırmak,
hatayı biraz da kendimizde arayıp zayıf müslümanların dinden uzaklaşma
sebeplerini azaltmaya çalışmaktır. Haksız ve gereksiz tekfîr mantığı, adâletsiz
ve kolaycı bir davranıştır. Hiç bir yararı da yoktur.
Şirk ve küfür olarak haklarında çok net bir hüküm olmadığı halde, biz
Kur’an’ı ve sünneti kendi bilgimiz ve tevhid anlayışımızla yorumlayıp bir konu
hakkında şirk ve küfür hükmünü verebilir miyiz? Eğer böyle bir konunun şirk
olduğuna hüküm veriyorsak, onu her nasılsa işleyen kimsenin, gerekçelerini,
bu konudaki nassların kendisine ulaşıp ulaşmadığını, ulaştı ise onlardan
nasıl bir anlam çıkardığını, bize göre geçersiz de olsa te’vil yapıp yapmadığını,
başka bir mâzeretinin olup olmadığını değerlendirmeden tekfir edebilir
miyiz?
Bir kimseyi tekfir etmek, ne demektir? Kendisine selâm verilemeyecek,
dostluk ve samimiyet kurulamayacak, gönülden sevilemeyecek, kız alıp
verilemeyecek, ortaklık gibi yakınlık isteyen ilişkilere girilemeyecek, cenazesine
katılınamayacak ve evliyse eşiyle nikâhı düştüğünden devamlı zina
ediyor hükmü verilecek, âhirette de sonsuz bir şekilde ceza çekecek, ebedî
cehennemde kalacak şeklinde bir hüküm verilmiş olmaktadır. Böyle bir
hüküm öyle alelusûl verilemez. Bir kimseye “kâfir” demekten daha küçük
bir isnad olan meselâ “fâhişe” demek, hangi şartlarda mümkündür? Kendimizle
birlikte üç güvenilir müslümanın da apaçık şekilde zina fiilini işlerken
görmediğimiz ve hepimizin şahitlikte ısrar etmeyeceği bir durumda “fâhişe”
demenin dünyada bile cezaya çarptırılacağı sözkonusudur. Meselâ, bir adamın
diğer bir adamı öldürdüğüne şahit olsak, bu adamın hangi şartlarda o
suçu işlediği, olayın içyüzünde başka ne tür durumlar olduğu uzun uzadıya,
şahitlerle, savunmalarla ortaya konulur, uzunca mahkemesi sürer ve sonunda
onun suçlu olup olmadığı da bizim tarafımızdan değil, hâkim tarafından
karar verilip hükme bağlanır. Öyle bir durumda bile, İslâm’ın hâkim olmadığı
≈ 774 ≈
Ahmed Kalka n
topraklarda had dediğimiz ağır cezalar uygulanmaz. Çünkü ortam, haramları
işlemeye çok elverişlidir. Haramlara ve küfre gidecek yollar (İslâm devleti
olmadığı için) tıkanmamıştır.
“Kolaylaştırın, zorlaştırmayın; müjdeleyin, nefret ettirmeyin.” 2447
Normal şartlarda bile, kişinin birini tekfir etme hususunda çok ölçülü olmak
gerekir. Günümüzdeki gibi her şeyin anormalleştiği, hakkın bâtıl, bâtılın
hak diye öğretildiği, anlatıldığı, yaşandığı bir toplumda tekfir konusuna daha
fazla ihtiyat gösterilmelidir.
Kur’an’da şirk ve küfür olarak açıklanan, puta tapmak gibi çok net çirkinliklerle
ilgili hususlar elbette böyle değildir. “Biz, sizlerden ve Allah’ın dışında
taptıklarınızdan gerçekten uzağız…”2448 Bu ve benzeri âyetler, kesin
küfür fiilleri hakkındadır. Gerçekten, apaçık bir şekilde Allah’ın dışında bir
tapma olayı olunca bu hükmü verebiliriz. Onun dışında, küfür olup olmadığı
konusunda İslâm âlimlerinin ve ümmetin ittifak etmediği konularda biz kendimiz
o olayın küfür olduğuna dair delillerimiz çok kuvvetli olduğu zaman bu
fiilin küfür olduğunu kabul edebiliriz. Ama bu durum, bize bu küfrü işleyenleri
hemen tekfir etmemiz hakkını vermez. Evet, Peygamberimiz’in hadislerinde
de çokça yer aldığı gibi, nice küfür ve şirk vardır ki, sahibini kâfir ve müşrik
yapmaz. Nice hadiste, “şunu yapmayan bizden değildir, mü’min değildir,
iman etmiş olmaz” denildiği halde, o işi yapmayanı hiçbir İslâm âlimi tekfir
etmemiştir. Meselâ, hiçbirimizin kendimiz için istediğimiz her şeyi, başka bir
mü’min kardeşimiz için de istememiz, onu kendimize her konuda tercih etmemiz
gücümüzü aşan bir husustur. Ama bu durum hadis-i şerifte “iman
etmiş olmaz” ifadesiyle bildiriliyor. Nifak alâmetleri konusunda da hüküm
böyledir.
Yine, küfrünü apaçık ortaya koymayan, ama içten içe İslâm’a ters inançlara
sahip olan kişileri, zâhiren şehâdet kelimesi getirip namaz gibi sâlih
ameller de yapıyorlarsa, bunları tekfir etmeyi Allah Rasûlü yasaklamış, şehâdet
kelimesi getiren kimsenin öldürülmesine çok şiddetli tepki göstermiş ve
“kalbini yarıp baktın mı?”2449diyerek zâhiren Müslümanlığına hükmedilmesini
istemiştir. Eğer her kâfirin mutlaka kâfir olarak bilinip hüküm verilmesi
gerekseydi, Peygamberimiz’in, vahiyle kendisine bildirilen münâfıkları ümmetine
bildirmesi ve onların da o kişileri mü’min kabul etmemelerini istemesi
2447 Buhârî, İlim 11; Müslim, Cihad 5
2448 60/Mümtehine, 5
2449 Buhârî, Diyât 2; Müslim, İman 158, hadis no 96; Ebû Dâvud, Cihad 104, hadis no 2643
≈ 775 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
gerekirdi. Hâlbuki ashâbdan Huzeyfe’ye (r.a.) (kimseye söylememesi şartıyla,
sır olarak bildirmesi) hâriç, hiç kimseye onların kâfir olduğunu bildirmemiş
ve ashâbın onlara Müslüman muâmelesi yapmasına rızâ göstermiştir.
Bir kimsenin kâfir olduğuna kim karar verebilir? Böylesine önemli ve bumerang
gibi hükmün tekfir edenin kendine dönme ihtimali yönüyle riskli kararı
sıradan herhangi bir mü’min verebilir mi? İhtilâfsız, te’vil edilemeyecek
tarzda kesin ve net konuların dışında herhangi bir mü’minin böyle bir karar
veremeyeceğini söyleyebiliriz. Bugün bizim derdimiz, uğraşımız ona buna
kâfir damgası vurmak olmamalı, doktorluğa (gönül hekimliğine) soyunmak
olmalı. Doktor, hastasını tedavi etmeye çalışır. Ona kızmaz, ona düşman
olmaz, ona acır. Teşhiste bulunur, ama yine de şüpheyi, ihtiyatı elden bırakmaz.
O yüzden tıp biliminde yılan simgedir. Yılan, niye tıpta simge kabul
edilmiştir? Yılanın çok şüpheci bir yaratık olduğundan dolayı; tıp adamı da
şüpheci olmalı, teşhisinde ihtiyat payı bırakmalı, bağnaz olmamalı, hemen
kestirip atmamalı, her ihtimalli şeyden şüphe edip teşhisini kesinleştirmek
için tahlil, röntgen vb. delillere mutlaka müracaat edip, teşhisindeki isabeti
devamlı kontrol etmeli, gerektiğinde teşhisini değiştirebilmelidir. Birkaç tıp
kitabı okuyan veya doktorların sohbetine katılıp onlardan bir şeyler duyan
bir kimse doktorluğa soyunabilir mi? Hele (madden veya mânen ölümüne
sebep olabilecek şekilde) ameliyatlık hastalara neşter vurabilir mi? Doktorluk
için şu kadar tahsil ve tecrübe gerekiyor da, mânevî doktorlar için ilim
gerekmez mi?
Kendimiz veya yakınlarımız eğer çocuklarımızı okula gönderiyorsak, böyle
tehlikeli durumdan korunup itikadımızı muhafaza etmek için;
Okullarda birinci iş olarak müşrik bir vatandaş yetiştirilmek istendiğini
unutmamak,
İ
mkân ve gücü varsa, çocuklarını okula göndermemek, alternatif eğitim
oluşturmak
Okulların hafta başı ve sonundaki törenlerine çocukları katmamak,
Resmî Bayramlara çocukları göndermemek,
Derslerde ve ders dışı etkinliklerde elfaz-ı küfür ve ef’al-i küfürden şiddetle
sakınmak,
≈ 776 ≈
Ahmed Kalka n
Derslerde büyük tâğutu öven şiirler, okuma parçaları ve benzeri şeyleri
okumamak,
Büyük tâğutu öven veya küfrü içeren ödevleri yapmamak
Okuldan geldiğinde mutlaka virüs taraması yapmak, Okulda öğrendiği
yanlışları gösterip doğrularıyla yer değiştirmesini sağlamak, hafta sonları İslâmî
eğitimi üzerinde titizce durmak.
Çocuklarımıza küçük yaşlarından itibaren tevhid akidesini öğretip sevdirmek,
Kur’an’la tanıştırmak gerekir.
Cumartesi, Pazar günleri ve tatilleri çocukların İslâmî eğitimleri ve câhilî
eğitimden arınmaları için gayret gösterip fırsatlar ve alternatif imkânlar oluşturmak.
Okul ve öğretmen tercihi yapmak, öğretmenin ve idarenin İslâm düşmanı
olmayanlarını arayıp bulmak; gerekirse uzak bir okula kayıt yaptırmanın yollarını
bulmak.
Çocuklarımıza Kur’an eğitimi verdirmek; Kur’an’ın metni ile birlikte mealini
okutmaya çalışmak, evde Kur’an eğitimi yaparak Kitabımızın günlük hayatla
ve kendimizle bağlantısını kurmaya çalışmak ve çocuğa da bu bakış açısını
kazandırmaya gayret etmek.
Evlerimizi İslâm okulu haline getirmeye çalışmak.
Bu durum, muvahhid mü’minlere çok iş düştüğünü gösteriyor. Kâfir denilip
onlarla tüm ilişkileri koparıp onlardan uzaklaşmak, onlara tevhidi ve
Kur’ânî hakikatleri tebliğ etmeden kendi köşesine çekilmek herhalde dâvet
usûlü açısından ve sorumluluk bilinci yönüyle de doğru olmaz. Her iki yönüyle
ihtiyat tavrı, ilişkilerimizde tutarlı ve yeterli olmaya bizi mecbur eder.
Böyle konularda cesaret, ilimden değil; câhillikten ve mümkün ki, şeytanın
sağ taraftan yaklaşmasından meydana gelir. Biz insanlar arasında hüküm
vermek için dünyaya gelmedik. Kulluk görevimizi yapmaya geldik. Bu kulluk
içinde, tabii hakkı yaşayıp başkalarına da güzelce tebliğ etmek de vardır.
Unutmayalım; küfrü çok açık olanlar dışında insanlara küfür damgası vurmayı
emreden hiçbir âyet ve hadis yoktur; ama bundan sakındıran nasslar
vardır.
ASKERLIK
≈ 777 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
ASKERLIK; DEVLET TANRISINA KULLUK
Sistem Açısından Zorunlu Askerlik: Türkiye’de zorunlu askerlik uygulaması
sistem açısından bir vatandaşlık görevi kabul edilmektedir. Yani
devlet, kendini vatandaşın tanrısı konumunda görür. Vatandaşa düşen de
kayıtsız şartsız devlet tanrısına kulluk yapmaktır. Devlet tanrı, “yat” deyince
yatacak, “sürün” deyince sürünecek, “öldür” deyince öldürecek bir kul istemektedir.
Karşılığında bırakın yalancı da olsa bir cenneti, teşekkür bile etme
zorunluluğunu duymaz devlet; çünkü vatandaş buna mecburdur, kendisini
de bu kulluğa lâyık görür. Cenneti yoktur, ama cehenneme benzetmeye
çalıştığı zindanları vardır, bu kulluğu kabul etmeyenler için.
Sistem, askerî vesayet ve velâyet yönetimidir. Memleketi hep askerler
yönetir. Asker Atatürk yattığı yerden ilke ve devrimleriyle, ihtilal yapan askerler
anayasaları ile, yaşayan rütbeli askerler de her şeyleriyle. Her şehrin en
mûtena yerinde askeriye konuşlanır, en güzel ve en geniş yerleri onlar parsellemiştir.
“Bu memleketin (ve vatandaşların) sahibi biziz” diyen tavırları ile
âdeta haykırırlar: Subay olmayanlar kiracıdır bu ülkede, kira parasını ev sahiplerine
gerektiğinde canlarıyla bile ödemek zorunda olan bu basit insancıklar,
istedikleri zaman kapı dışarı edilebilecek yabancıdır, zencidir, ötekidir.
Zaman zaman hadleri bildirilir; inançlarına, yaşayış ve kıyafetlerine hakaret
etme hakkını kendinde bulur ev sahibi(!) İşin tuhafı, kiracının, çok çalışsa da
ev sahibi olma hakkı yoktur; o hep alttadır, emir eridir. Rejimin (İslâm’dan ve
Müslümanlardan) korunup kollanması onlara aittir. Halkın yanlış tercih yapıp
silahlı kuvvetlerin istemediklerini başa geçirdiğinde, ya da vatanseverlikleri
depreşip canları istediğinde ihtilal yapmaya hazırdırlar. Can atarlar vatanı
kurtarmaya(!), kesmez artık postmodern darbeler, 28 Şubatlar…
Sistem, okullarında okuyan öğrencileri de askerî disiplinle yetiştirir. “Sıra
ol, rahat, hazırol, rap rap rap!” (“Rab, Rab!” değil, ona benzemesin; irticanın
ayak sesi diye darbe olur)
Halk Açısından Anlamı: Halk (istisnâlar dışında) gönüllü köleliği/kulluğu
kabul eden yığınlardır. Onlar rüzgâr nereden kuvvetli esiyorsa oraya
meyleder. “Cehennem”den daha kötüdür “hapis”, “haram”dan daha önemlidir
“yasak”, “günah”tan daha korkutucudur “suç”. O yüzden “Allah eri” olmak,
“Allah’ın askeri” vasfına bürünmek de neyin nesi? Halka göre sadece
devletin askeri olunur. Bu, bir vatan borcudur, namus borcudur. “Askere
gitmezsek halkın namusunu kim koruyacak?” der; ama askere gidince bı≈
778 ≈
Ahmed Kalka n
rakın memleketin namusunu, kendi karısının ve anasının bile namusunu koruyamaz.
Ana-avrat her gün kendisine sövülür, kılı bile kıpırdamaz. Önce
onurunu yok ederler, sonra isyan bilincini. Alışır, hiç tepki göstermeyecek
şekilde tam asker olur; artık namus filan umurunda değildir. Zaten her Türk
askerdir, asker doğar, asker gibi yaşar.
Halka göre askerlik “peygamber ocağı”dır. Biz de kabul edebiliriz askerliğin
peygamber ocağı olduğunu. Doğru, ama bu peygamber, bizim peygamberimiz
Mustafa değildir, başka bir Mustafa’nın peygamber (ve tanrı)
kabul edildiği bir ocaktır bu askeriye ocağı. Bizim Peygamberimiz’in imanı,
cihadı, küfür ve şirkle mücadelesi sadece suçlamalara konu edilirken; resmî
peygamber her şeyiyle ocak başındadır. Akşamları ibâdet yaklaşımı içinde
Atatürkçülük dersleri, en önemli kulluk icraatı olarak cemaatle (bölükle) birlikte
edâ edilir.
Askerlik de ibâdettir, halk dinine göre. Hem de namaz gibi ibâdetleri iptal
ettirecek daha büyük bir ibâdet. Allah’a yapılan ibâdetlere askerdeki tanrılar
izin verirse, verdiği oranda yer verilebilir. Ama öncelik, askerlik ibâdetinindir.
İnandığını iddia ettiği Allah’ın imandan sonra en önemli emri olan namazı
terk etmeyi pek önemsemez halk; ama devletin askerlik gibi emirlerini her
türlü zorluğuna rağmen baş tacı eder, terk etmeyi aklından bile geçirmez.
Namaz kılmayanı değil, ama askere gitmeyeni adam saymaz. Bu bir tercih
sayılabilir; tanrılar arasında.
Sadece Allah’a kul olmaya çalışan azın azı (muvahhid) azınlık, bu köleliği
kabul etmek istemez, ama onlar da çözüm bulamaz, alternatif oluşturamaz.
Organize olamamanın, sistemli hareket edememenin, vahdetten uzak yaşamanın
verdiği zilletle istemeye istemeye köleler kervanına katılır.
Hak Açısından: Bu konuda tâğut, müstekbir, müstağnî, zâlim, ceberut,
diktatör, zorba, megaloman, ilahlık ve rablik taslayan küstah gibi kavramlar
gündeme getirilebilir. Ve bunlara itaatin hükmü, Allah’tan başkasına kulluk,
velâ ve berâ, Nisâ 76, Bakara 256, 257 ve konu Firavun’un askerleriyle ilgili
âyetler açısından ele alınabilir.
Tâğutları reddeden, onların (varsa) olumlu taraflarını da yok sayıp inkâr
etmelidir. Ben, modern câhiliyyenin insan yerine koymadığı müslümana
lutfettiği varsayılan haklarını değil; Cenâb-ı Hakk’ın verdiği hakların öne çıkartılması
gerektiğini düşünüyorum. Uluslararası küfür dünyasının, en büyük
≈ 779 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
zulüm olan şirki ve diğer nice zulüm çeşitlerini dayattığını, cennete gitme
özgürlüğümüzü elimizden almaya çalıştığını, öncelikle bunların vurgulanması
gerektiğini, küfrün tek millet olduğunu, kısaca, bizim önce her alanda müslümanca
yaşama hakkımızı gasbettiğini düşünüyorum. O yüzden onların verir
gibi yaptıkları haklarımızdan küçük bir bölümünü değil, tüm insanî ve İslâmî
haklarımızı Hakk’a dayanarak direnip elde etmeyi savunuyorum. Ama, şu
kadarını söyleyelim ki, Müslümanların başındaki tâğutlar ve düzenler, insan
haklarına ve İslâm haklarına gâvur denilen Avrupa’dan daha çok düşmanlık
yapmakta ve kendi halklarına gâvurlardan daha fazla zulmetmektedir.
Hak: İslâm kültürünün ve Kur’an kavramlarının en önemlilerinden ve en zengin
anlam taşıyanlarından biri de ‘hak’ kelimesidir. ‘Hak’ sözlükte, bâtılın zıddı,
yerine getirilen hüküm, adâlet, varlığı sâbit olan, doğruluk, gerçeklik (hakikat),
İslâm, mal-mülk, hisse, pay, bir emek ve zahmet karşılığı alınması gereken şey,
iddiaya uygunluk, vâcip, sâdık, yaraşır, kesin şey mânâsındadır. ‘Hak’ kelimesinin
aslı, uygunluk ve denk gelmektir.
İslâmî literatürde, hakkın kendisi olan Yüce Allah, insanları mutlu kılmak için
kendi katından kitabını da hak olarak indirmiştir. Onun için mutlak hak/doğru
veya asıl gerçekler ancak Allah’ın vahyi ile sınırlıdır. Yani, Allah’ın indirdiği
ve O’nun bildirdiği doğrular haktır. Hakikat, doğruluk, gerçeklik, adâlet kişilere
göre değil; Allah’ın bildirdikleri ölçüde haktır.
“Hak”; Cenâb-ı Hakk’ın bir ismidir. Hak, Kur’ân-ı Kerim’in bir adıdır. Hak,
mutlak doğru; şahsa, zamana ve yere göre değişmeyen kesin doğru anlamındadır.
Beşerî doğrular, göreceli yaklaşımlar, teori ve zanlarla; hak, farklı şeylerdir.
Allah’tan bize gönderilen kanuna da hak diyoruz. Çünkü Hak olan Allah’tan
geldiği için haktır. Hak kelimesinin çoğulu “hukuk”tur. O yüzden haklar, yani
hukuk da, Hakk’a dayanmalı, mutlak doğru hükümler olmalı; şahsa, zamana ve
yere göre değişen, beş on sene içinde eskiyip değiştirilen, nice haksızlıklara/zulümlere
kılıf olan şekilde olmamalıdır. “Kim Allah’ın indirdiği (“hak”la, “hukuk”-
la) hükmetmezse, işte onlar zâlimlerin ta kendileridir.”2450 Hak ve hukuk, Hak
olan Cenâb-ı Hak’tan gelirse hak ve hukuk olur. Yoksa, bunu insan belirlemeye
kalkarsa o, hak ve hukuk olmaz. Çünkü insanın kendisi hak değildir. Kendisi
hak olmayandan, hak türeyip ortaya çıkmaz. İnsanoğlunun geçmişi ve sonu,
evveli ve yokluğu vardır. Belirli zaman içinde yaşar, belirli düşüncelerin etkisinde
kalır. Her an düşüncesini değiştirebilir. Onun içindir ki, kendisi hak olmayanın
2450 5/Mâide, 45
≈ 780 ≈
Ahmed Kalka n
söylediği de mutlak anlamda hak ve hukuk olamaz; insanları bağlamaz. Ama
Hak olan Allah ve indirdiği kitap, Haktır, hukuktur.
Bugün yaygın olarak kullanılan ‘insan, hayvan, çocuk hakları’ deyimleri 19.
yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkmaya başladı. İlk insan hakları evrensel beyannamesi
ise ancak 1947 yılında ilân edilebildi. Hâlbuki İslâm’da haklar ve yükümlülükler,
insanlar için bizzat Hakîm olan Allah tarafından belirlenmiştir. İlâhî
irade tarafından belirlenen bütün haklar sâbittir, yani değişmez. Haklarla ilgili
prensipler Kur’an ve Sünnet’te zaten bulunmaktadır. İslâm hukuku (fıkıh) bu
konuyu geniş bir biçimde ele almıştır. Bu hakların nasıl korunacağını, hak ihlali
olursa nasıl ceza verileceğini detaylı bir şekilde sistemleştirmiştir. Hatta İslâm
fıkhı, batılıların hiç aklına gelmeyecek kişi ve varlıkların bile haklarını belirlemiştir.
Kitaplarda ‘hukuk devleti’, ‘insan hakları’ gibi kavramların geçmemesi, onların
olmadığı anlamına gelmez. Ayrıca, ta İslâm’ın başından beri bilinen, uygulanan
böyle bir hukukun ayrıca bayraklaştırılmasına İslâm âleminde ihtiyaç olmamıştır.
Batılılar, kendilerinin uzun yıllar arayıp da buldukları bazı prensipleri, bütün
dünyaya yeni bulunmuş ve yalnızca kendilerine ait gibi göstermeleri tarihî gerçeklerle
bağdaşmıyor.
Tekrar edelim ki hakların kaynağı ilâhî irâdedir. İnsanlara ve varlıklara ait haklar,
bencil, çıkarcı, unutkan, bazen de zâlim olan insanın eline verilemez. Üstelik
insan kafasına dayalı olan hak kaynakları, yine insanlar tarafından değiştirilebilir.
Zaman geçtikçe insanların anlayışları değişiyor. Dolayısıyla onların hak tanımları
da değişikliğe uğruyor. Öyleyse hak gibi önemli bir şey, her şeyi hakkıyla
bilemeyen insanın hükmüne dayanmamalı. Haklar, ancak Hak olan Allah’ın hak
hükmüne göre yerine getirilebilir, korunabilir. Hakk’a rağmen konulan bütün ölçüler,
bütün hükümler bâtıldır, geçersizdir, boştur, temelsizdir.
HAK VERILMEZ, ALINIR
Allah, âlemlerin Rabbidir; O, Rahmân ve Rahîmdir. Kullarına büyük merhametinden
dolayı, onlara sayılmayacak nimetler vermiştir. Bu nimetlerin bir
kısmına temel insan hakları denir. Bunlar, din emniyeti, nefis emniyeti/can
güvenliği, akıl emniyeti, nesil emniyeti, mal emniyetidir. İslâm, her insanın
onurunu, namusunu, özgürlüğünü, dinini, malını, canını, geçimini ve işini
garanti altına alır. Bütün insanlar, doğuştan bu haklara sahiptir; bu hakları
yaratıcıları Allah vermiştir, kimsenin bu hakları insanın elinden almaya hakkı
yoktur.
≈ 781 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
İslâm’ın dışındaki bütün beşerî düzenler, bu hakların bir kısmını insanlara
lutfediyor gözükürken, kendi çıkarlarını zedelediğini düşündükleri nice hakları
gasbetmektedirler. O yüzden İslâm’ın dışındaki tüm düzenler ve dünya
görüşleri zulüm; bunları uygulayanlar da zâlimdir. “Allah’ın indirdiği (hükümler)
ile hükmetmeyenler, zâlimlerin ta kendileridir.”2451 Totaliter rejimlerde
kişilere ve gruplara verilecek, tanınacak hakların belirleyicileri, iktidarı elinde
bulunduranlardır. Onların lutfedip verdikleri alınır ve kullanılır, vermedikleri ise
talep bile edilemez. Demokrasilerde ise, haklar, kanunlarla verilir, kanunlar
da halkın irâdesine dayanır.
Hakk’ın değil de; halkın irâdesine dayanan sistemin Hak düzeni olamayacağı
bir tarafa, iddia edildiği gibi, kanunların yapılışında olsun, işleyiş ve uygulanışında
olsun halk iradesinin dışında güçler devreye girmektedir. Kurtlar
sofrasında dişini gösterecek kadar gücü olanlar hak alırken, diğerleri avuçlarını
yalarlar. Silâhı, sermayeyi, medyayı, locaları, örgütleri ve iktidarı elinde
tutanlar, aralarında uzlaşarak haklarını (hak etmediklerini) alırken, bunlardan
mahrum olanlar açıkta kalmaktadır. Demokrasilerde de, faşizan ve totaliter
rejimlerde de olduğu gibi hak verilmemekte, gücü olanlar tarafından alınmaktadır.
Zulüm yönüyle temelde beşerî düzenler arasında bir fark yoktur;
sadece hakları paylaşan sınıflar, zâlim ve sömürücü gruplar değişmektedir.
Uluslararası sözleşmelerde de bir insan hakkı olarak kabul gören
“vicdani ret” hakkı Avrupalılara, anarşistlere, Yehova Şahitlerine
verilen haktır. Müslümanlar hiçbir hakka lâyık görülmez. Kâğıt
üzerinde kalan, insanları susturmaya ve kandırmaya yarayan bazı anayasal
haklar, uluslararası haklar, insan hakları evrensel bildirileri, insan hakları kurumları...
koyunları belirli istikamete sürmek için çobanın elinde tutarak sadece
göstermekle yetindiği otlara benzemektedir. Medyanın haktan hukuktan
bahsetmesi, bazılarının nutukları, insan hakları savunucuları(!) da kaval
çalan çobanlar, çoban yardımcıları ve işbirlikçileri.
“İnsanların, inanç hürriyetleri sınırlandırılamaz, herkesin inandığı gibi yaşama
hakkı vardır, herkesin okuma hakkı ve hürriyeti vardır...” anayasalarda
buna benzer daha nice madde vardır ki, haksızlık/zulüm hak maskesi taksın.
Uygulamalar ise... Başörtüsü ile okumak isteyen, ya da öğretmenlik, doktorluk...
yapmak isteyen kızların durumu bile örnek olarak yeter. Ama egemen
2451 5/Mâide, 45
≈ 782 ≈
Ahmed Kalka n
güçler (medya, kapitalist sermaye, bürokratlar ve iktidar) benimsemiş olsa,
bunları hak kabul etseydi, başörtülü bayanların kamu haklarından veya öğrenim
haklarından mahrum kalmaları söz konusu olmazdı. Hak anlayışı ve
hakkın hâkimiyeti en azından bu konuda farklı olurdu.
Güçlülerin insafa gelip müslüman halka haklarını vermelerini bekleyenler,
cehennemde köşk bekleyenler gibidir. “Hukuk devletinin kurumları hakları
korur, demokrasi, halkın yönetimidir, mahkemeler, hâkimler, kanunlar...” mı?
Güldürmeyin insanı. Bunlar, haksızlıkların emniyet sibobudur, barajlarıdır. İç
ve dış hukuk konusunda yine yukarıda sayılan grupların hevâ ve istekleri söz
konusudur. Demokrasiler dâhil, bütün beşerî düzenlerde, etkili ve yetkili kimseler,
insanların haklarını kendi hevâlarıyla kanunlaştırmışlar, bunun dışında
kimsenin bir hakkını kabul etmeyecek düzenleme ve yasaklar koymuşlardır;
Bu da yetmemiş, eski müşrikler gibi acıktıklarında elleriyle yapmış oldukları
helvadan kanunları/putları yiyivermişlerdir. Doymayan iştah sahibi oldukları
ve helvayı da çok sevdikleri bilinirse, kendiliğinden bunun sona ereceğini
beklemek, kıyameti beklemektir.
İnsanı en iyi tanıyan Rabbimiz, insana hiçbir ideolojinin veremeyeceği gerçek
haklarını vermiştir; kadın-erkek, Arap-Acem, beyaz-zenci, yönetici-yönetilen,
zengin-fakir, soylu-garip... gibi ayrımların tümünü reddederek. Kula
kulluğun her çeşidini, tahakküm, zulüm ve sömürüyü yasaklayan Rabbimiz,
kul hakkını ihlâl etmeyi af kapsamı dışında tutmuş, insanı yaratıklar içinde
en yüce mevkiye yerleştirmiştir. O yüzden, Allah’ın hudûdunu korumadan,
şeriatın emir ve yasaklarını dikkate almadan, Kur’an ahlâkını tatbik etmeden
insan haklarını, kul hakkını savunmak, demogoji yapmaktan, yapılan zulümleri
maskelemekten öte bir anlam ifade etmeyecektir. Unutulmamalıdır ki,
“hudûdullah” korunmadan “hukukunnâs” korunamaz.
Allah’ın verdiği hakları, müslümanlardan ve mazlum tüm insanlardan almaya
kimsenin hakkı yoktur. Ama, mazlumların dilenerek haklarını geri alabildiklerini
tarih kaydetmez. Hakları Allah vermiştir. Beşer, hakkın tanımında
Hakk’ı ölçü kabul etmediği müddetçe hakları hak sahibine dağıtamaz/dağıtmaz.
Hak verilmez, alınır. Zâlimlerden hakkı, söke söke almak istiyorsak,
Hakk’ın emri doğrultusunda cihad, hem hakkımız hem görevimizdir.
İslâm, her insanın onurunu, nâmusunu, özgürlüğünü, dinini, malını, canını,
geçimini ve işini garanti altına alır. İslâm, insan hakları konusunda hâlâ
≈ 783 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
ulaşılamaz durumdadır. İnsanî kardeşlik prensibine yer verir. Irkçılığı ve takvânın
dışında üstünlük anlayışlarını reddeder. İslâm’ın emir ve yasakları, hükümleri,
ibâdetleri, ceza anlayışı... eşitliği ispat etmektedir. Diğer düzenlerde
bu denli eşitlik teoride bile yoktur. Ama eşitlik adına adâletsizliğe de göz
yummaz. İslâm, kadın-erkek eşitliği diyerek cinsel farklılıkların gözardı edilip
istismar edilmesine, insanların sömürülüp zulmedilmesine yol açacak aşırılıklara
da geçit vermez.
İman’ın filolojik açıdan iki anlamı vardır: Başkalarına güven vermek ve
güven içinde olmak. İman sahibi kişi, yani mü’min, hem inandığı gücün sağladığı
güvenin içinde emin olan; hem de kendisi başkalarına güven veren
demektir. Allah’ın buyruklarını yerine getirerek, O’nun güven çemberine giren
mü’min, içinde yaşadığı toplumda da güvenilen, kendisinin sahip olduğu
her şeyi emanet olarak kabul eden ve hiçbir emanete asla ihanet etmeyen
kimsedir, öyle olmalıdır. İslâm, her şeyden önce, kendi bağlılarını, her konuda
ve her konumda Allah’tan korkan, O’na vereceği hesaba hazırlanan,
sahip olduğu nimetlere sınav bilinciyle bakan ve o nimetleri başkalarıyla paylaşmaya
çalışan inançla eğitir.
İslâm’ın dışındaki rejimler anlamında câhiliye ise; insan hakları, hümanizm,
özgürlük gibi içini boşalttığı sloganlar altında insana çeşitli yönlerden
zulmetmekte, bireysel ve sosyal adalete ters uygulamalarla yeryüzünde fesat
üretmektedir. İslâm’ın yaşanmadığı, câhiliyyenin hâkim olduğu yerlerde
ise emniyet/güven yoktur! Bugün insanlık câhiliye egemenliğinde böylesine
haksızlık ve adâletsizliği küresel biçimde yaşamaktadır.
Bazı çevreler, yani laiklik ve Kemalizm dinine mensup olanlar, bu yapılanın
gayet doğal ve doğru olduğunu, bizim istediğimiz İslâmî bir sistem
olmuş olsa, tersinden aynısını bizim de yapacağımızı ileri sürebilirler. Hayır,
bu yapılanlar hiçbir özgür vicdanın kabul edemeyeceği bir köleleştirme,
başka dinden hiçbir şahsın kabul edemeyeceği dinî baskı ve dayatmadan
ibarettir. Tâğutların, Atatürk ilkelerine uygun olarak kendi hevâlarından kanun
ve hükümler çıkarıp insanlara dayattıkları bu tür despot yönetim yerine,
Allah’ın indirdikleri hâkim olsaydı, böyle İslâmî bir yönetimde kesinlikle biz
Müslümanlar dinimizi başkalarına zorla uygulatma yoluna gitmezdik. İnsanlar
hangi dini özgürce seçiyorsa o dini rahatlıkla öğrenip uygulayabilecekleri
ortamlar hazırlamak zorunluluğu hissederdik. Tabii ki, okullarımızda, radyo
ve tv. programlarımızda kendi dinimizi tebliğ ederiz, ama başka dinden hiç
≈ 784 ≈
Ahmed Kalka n
kimseyi bizim gibi ibadete zorlamayız. “sizin dininiz size, benim dinim bana”
der, onların taptıklarına ibâdet etmeyip, onların da bizim ibadet ettiğimiz zâta
kulluk yapmayacaklarını kendi dinlerinin gereği kabul ederiz. Etmek zorundayız.
Çünkü Kur’an bunu emrediyor, dinde ikrâhın/zorlamanın olamayacağını
vurguluyor. Biz, dinimizi uygun olan ortamlarda açık ve net şekilde tebliğ
ederiz, başkalarının dinine sövmeyiz. Kendimizin Müslümanlığı tümüyle yaşama
hakkımız olduğu gibi, başkalarının da kendi dinlerinin gereklerini yerine
getirmelerine kesinlikle müdâhale etmeyiz. Tebliğ ettiğimiz dinimizin adını
net olarak koyar, insanları net olarak ona dâvet ederiz. Çünkü bizim dinimiz,
sonucuna katlanmak kaydıyla her insana istediği dini seçme ve o dine göre
yaşama özgürlüğü vermiştir.
Bir müslümanın, İslâmî olan bir otoriteye (ülü’l-emr, halife, İslâm Devlet
Başkanı) itaati bile sınırlıdır, kayıt ve şarta tâbidir. Ancak, meşrû alanda,
Kur’an’a ve Sünnete uygun hususlarda itaat edilir. Allah’a isyan edenin hakkı,
kendisine isyan edilmesidir.”Allah’a isyan konusunda yaratılmışlara itaat
edilmez.” 2452
Hz. Peygamber’e “cihadın hangisi efdaldir?” diye sorulunca: “Zâlim sultana
karşı hakkı söylemektir.” 2453
Tirmizî’nin bir rivayeti şöyle: “Benden sonra bir kısım (kötü) emîrler başınıza
geçecek. Kim onlarla hemhâl olur, onların yalanlarını tasdik eder
ve zülumlerinde onlara yardımcı olursa o benden değildir, ben de ondan
değilim. Böyleleri cennette Havz-ı Kevser’in başında benimle buluşamaz
da. Her kim onlarla hemhâl olmaz, zulümlerinde onlara yardımcı olmaz,
yalanlarını da tasdik etmezse o bendendir, ben de ondanım. O, benimle
Havz-ı Kevser’in başında buluşacaktır.” 2454
“Müslüman bir kimseye, kendisine ma’siyet (Allah’a isyan, günah hususlar)
emredilmediği müddetçe, hoşlandığı ve hoşlanmadığı (her) hususta
(İslâm devleti yöneticisini) dinleyip ona itaat etmesi gerekir. Eğer
ma’siyet emredilirse, ne dinlemek vardır, ne de itaat!” 2455
2452 Müslim, İmâre 38, hadis no: 1839; Ahmed bin Hanbel, 5/301, hadis no: 3790; İbn
Mâce, Cihad 40, hadis no: 2865
2453 Ahmed bin Hanbel, 5/251; İbn Mâce, Fiten 20, hadis no: 4011-4012; Tirmizî, Fiten 13,
hadis no: 2175; Ebû Dâvud, Melâhim 17
2454 Tirmizî; İbrahim Canan, Kütüb-i Sitte Tercüme ve Şerhi, Akçağ Yayınları, 2/276-302
2455 Buhârî, Ahkâm 4, Cihad 108; Müslim, İmâre 38, hadis no: 1839; Tirmizî, Cihad 29,
hadis no: 1708; Ebû Dâvud, Cihad 86, h. no: 2626; Nesâî, Bey’at 34, h. no: 7 -160-; İbn
Mâce, Cihad 40, hadis no: 2864; Ahmed bin Hanbel, 6/111
≈ 785 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Haksızlığa karşı insanî ve İslâmî hakkına sahip çıkmak olarak anlıyorum.
Müslümanca bir tavır, izzetli, vakarlı, çığır açan bir tavır. Aslında, sıradan her
mü’minin yapması gereken bir tavır olduğu halde, diğer muvahhid mü’minlerin
bu doğal görevlerini yapmamaları sebebiyle büyük bir kahramanlık gibi
gözüküyor. Sıradan bir mü’mince davranış, ama ihmal edilen bir görevin ilk
uygulanması yönüyle çığır açma sevabına gireceği, bu izi takip edenlerin
sevaplarına ortak olacağı umulur. Bir hadis rivâyeti şöyledir: “İslâm’da iyi bir
çığır açan kimseye, bunun sevabı vardır. O çığırda yürüyenlerin sevabından
da kendisine verilir. Fakat onların sevabından hiçbir şey noksanlaşmaz.
Kim de İslâm’da kötü bir çığır açarsa, o kişiye onun günahı vardır.
O kötü çığırda yürüyenlerin günahından da ona pay ayırılır. Fakat onların
günahından da hiçbir şey noksanlaşmaz.” 2456
Askerlik, içinde yaşadığı rejimi korumak amacıyla yapılan görevlerin adıdır.
Bu eylemi yapana da asker denir. Bir kimse, İslâm için, İslâm devleti/rejimi
için askerlik yapıyorsa, “Müslüman” ismini ve hükmünü hak eder. Küfür
sistemi için askerlik yapıyorsa… “İman edenler Allah yolunda savaşırlar.
Kâfirler ise tâğut yolunda savaşırlar.”2457
Mü’min sayılmak için tâğutu (tüm kurum ve kurallarıyla birlikte) inkâr etmek
zorunda olan2458 bir kimse, tâğûtî sistem için, onu korumak ve kollamak,
rejimin düşmanlarıyla savaşmak amacıyla askerlik yapıyorsa, tâğûtun askeri
sayılır. Tâğûtî düzenlerin kurumsallaştırdığı askerlik teşkilatı; tâğûtî rejimleri
ayakta tutan en büyük direklerden birisidir; tâğût ve düzen bu askerî güçle
ayakta durabilmektedir. Burada askere istemeden de giden mü’minleri aceleci
bir yaklaşımla tekfir etme gibi bir suçu işlemek de doğru değildir. Müstaz’af
mü’minlerin başka çıkış yolu bulamadığı halde askere gitmek zorunda
kaldığı halde Müslüman kalabilmesi için gerekli şartlar vardır: Tâğuta hizmet
niyeti taşımaması, orada işlenmesi muhtemel olan şirk, küfür ve haramları ve
bunlardan kendisini nasıl koruyacağını bilmesi, küfür olan söz, düşünce ve
amellerinden kendini koruması, onlara hiçbir konuda velâyet hakkı vermemesi,
İslâm’ın temel inanç ve esaslarından tâviz vermemesi gerekir.
“İman edenler Allah yolunda savaşırlar; kâfirler ise tâğut yolunda savaşırlar.”
2459 Mü’minlerin tâğuta mutlak itaatleri, yani onlara kulluk yapmaları
2456 Müslim, Zekât 69; Nesâî, Zekât 64
2457 4/Nisâ, 76
2458 2/Bakara, 256; 4/Nisâ, 60
2459 4/Nisâ, 76
≈ 786 ≈
Ahmed Kalka n
Kur’an’la yasaklanmış ve onları reddedip inkâr etmeleri emredilmiştir.
Onların gönüllü askeri olmaları küfürdür. Kim, gönül rızasıyla, isteyerek,
seve seve kâfirlere askerlik yaparsa kâfir olur.
Ancak, istemeyerek askerlik yapmak zorunda bırakılanlar (eğer askerlik
yaparken yemin etmezler, marşlarda ve derslerde küfür kelimelerini söylemezlerse)
tekfir edilmemelidir.
“Mü’minler mü’minleri bırakıp da, kâfirleri dost ve idareci edinmesinler.
Kim bunu yaparsa, ona Allah’tan hiçbir şey (yardım) yoktur. Onlardan
gelebilecek bir tehlikeden dolayı sakınmış olmanız hâriç. Allah size, asıl
kendisinden korkmanızı emrediyor. Nihayet gidiş de ancak Onadır.” 2460
Hz. Peygamber, bir rivâyette; “Şüphesiz Allah, ümmetimden hata, unutma
ve üzerine zorlandıkları şeyin hükmünü kaldırmıştır”2461 buyurmuştur.
Bu nasslar ışığında diyebiliriz ki; Bir mü’min, askerlik yapmamak için
elinden gelen imkânları kullanacaktır. Eğer başka hiçbir yol bulamadıysa,
kerhen (istemeye istemeye), zorla askere götürülmesinde kendisi için tekfir
edilecek bir durum olmaz. Bu durum, aynen bazı mü’minlerin hapse atılmasına
benzer. Nasıl hapiste yatmak küfür kabul edilmezse, aynı şekilde kişinin
haksız yere hapse atılır gibi, belirli yaşa geldiğinde askere atılması (alınması)
da (orada küfür olan davranış ve sözlerden sakındığı müddetçe) küfür sayılmaz.
Bu durum, ruhsattır ve mü’minlerin güçlerinin yetmemesiyle ilgilidir.
Azimet ise, her ne pahasına olursa olsun askere gitmemektir. Buna gücü
yeten insan, övgüye lâyıktır. Ama bunu her mü’minin yapmasının istenmesi
doğru değildir. Askere gitmemek için gücü yetmeyip mecburen gitmek
zorunda kalanlara anlayışla bakmak gerekir. İslâm, sadece kahramanların
dini değil, aynı zamanda bedevilerin, zayıf ve güçsüzlerin de dinidir. “Allah
her şahsı, ancak gücünün yettiği ölçüde mükellef kılar. Allah, kimseye
kaldıramayacağı yükü yüklemez.”2462 “Allah sizin için kolaylık diler, zorluk
dilemez.”2463
2460 3/Âl-i İmrân, 28
2461 Buhârî, Talâk 11, İlim 44, Şurût 12, Enbiyâ 27
2462 2/Bakara, 286
2463 2/Bakara, 185
≈ 787 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
Elbette, kâfirler safında mü’minlere karşı savaşmak, savaşa katılmak
farklıdır. Hiçbir mü’min kâfirler safında savaşamaz. Tâğutlar safında savaşmak
küfürdür. 2464
Askerlik; belli bir sistemi muhâfaza ve müdâfaa etmek amacıyla yapılan
eylemin adı, bunu yapan da asker olduğuna göre; bir Müslüman tâğûtî
sistemi korumak amacıyla tâğûtun askerî teşkilatına katılmışsa elbetteki o
da tâğûtun askeri olmuştur. Ama tâğûti sistemi muhâfazâ ve müdâfâ etmek
amacıyla değil, bir an önce onların zulmünden kurtulmayı düşünerek
askere giden ve onu küfre düşürecek durumlardan hiçbirini yapmayan bir
Müslüman, elbette böyle yaparak yine de Müslüman kalabilir ve tâğûtun
askeri sayılmaz. Bu söylenen şeyler zor olmasına rağmen imkânsız şeyler
değildir. Bu sebeple tâğûti sistemde her askere giden müslümana, “tâğûtun
askeri oldun” denilmez. O halde tâğûti düzende askere gitmek bizatihi küfür
olmayıp, orada işlenmesi muhtemel olan ameller, söylemler veya inançlar
sebebiyle küfür olur. Tâğûtun askeri olmak ise bizatihi küfürdür.
“Hatırlayın o zamanı ki, sizi Fir’avn’ın soyundan (onun taraftarlarından)
kurtardık...” 2465; “...Firavun taraftarlarını denizde boğduk. 2466Bu âyetlerde
geçen Firavun’un ehli/yakın çevresi konusunda Elmalılı şu açıklamaları yapar:
“Âl” kelimesi, başlıca şan ve şöhret sahiplerine denir. Âl-i Firavun, Firavun’un
dininin ehli, kavmi ve özellikle tâbileri (askerleri) ve köleleri demektir.
Âyette “Firavun’dan kurtarmıştık”denilmeyip de “Firavun’un âlinden (soyundan
ve taraftarlarından) kurtarmıştık” buyrulmasında önemli bir nükte
anlaşılıyor ki, bununla yapılan zulümlerin temsilcisi Firavun ise de, bunda
asıl sorumluluğun ondan daha çok ona uyanlara ait olduğu ifade edilmiştir.
Çünkü Firavun, yaptıklarını bunların eli ve bunların hizmeti ile yapmıştır. Yine,
devamındaki âyette “Âl-i Firavnı/Firavun taraftarlarını denizde boğduk.”2467
buyrulur. Firavun’un boğulması bu âyette açıkça beyan edilmemiş ve yukarıda
geçtiği şekilde, asıl Firavun ehlinin cezası gösterilmiş ve Firavun da
bunların içine dâhil edilmiştir. Başka âyetler, Firavun ve taraftarlarının boğulmasını
daha fazla açıklar.” 2468
2464 4/Nisâ, 76
2465 2/Bakara, 49
2466 2/Bakara, 50
2467 2/Bakara, 50
2468 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, c. 1, s. 294, 296
≈ 788 ≈
Ahmed Kalka n
“Âl-i Firavun” hem Firavun’un ailesinden olan kişileri, hem de ülkenin yönetici
sınıfına mensup olan kimseleri ihtivâ eder.2469 Bakara sûresi 49 ve 50.
âyetlerde işlenen bu zâlimce fiilin, Firavun ehline nisbet edilme sebebi -onun
emriyle ve onun otoritesinden güç alarak- bu işi bizzat yapmalarından ve
doğrudan bu fiili işleyen kimsenin yaptığı bu işinden dolayı sorumlu tutulacağının
bilinmesi içindir. Taberî der ki: İfadenin bu şekilde olması şunu gerektirir:
Bir zâlim, birisine herhangi bir kişiyi öldürme emrini verse, emrolunan kişi
de o şahsı öldürse, öldüren kişi bundan sorumlu tutulur. Zâlim ile katil birlikte
öldürülürler. Zâlim emir verdiği için katil de fiilen bu işi yaptığı için öldürülür.
Bu görüş, en-Nehâî’nin görüşüdür, İmam Şâfiî ve Mâlik’in görüşüdür. İmam
Şâfii der ki: Hükümdar, bir kimseye birisini öldürme emrini verse, emrolunan
kişi de hükümdarın öldürme emrini haksızca verdiğini bilse, emri yerine getirene
de hükümdara da birlikte kısas uygulanır. 2470
Kur’an-ı Kerim’de çeşitli âyetlerin, Firavun’u fert olarak ele almaktan çok
onu erkânıyla birlikte zikretmesi dikkat çekicidir. Birçok âyette Firavun’un
ailesi (âl-i Fir’avn), avanesi (mele’), kavmi ve askerleriyle (cünûd) birlikte anılması,
onun tek bir kişi olmaktan ziyade, bir sembol olarak takdim edildiğini
göstermektedir. Kur’an, Firavun’un en önemli suç ortağı olarak onun askerlerinden/
cunûdundan birçok âyette 2471 bahseder. Hz. Mûsâ, insanlık tarihinde
hak, adalet ve sağduyuyu temsil eden nübüvvet zincirinin bir halkasını
oluştururken Firavun da, Karun, Hâmân ve askerleri bunun karşısında yer
alan bir zihniyeti temsil etmektedirler.
Kur’an’da Hz. Mûsâ ve döneminden, Firavun ve çevresinden uzunca
bahsedilmesi, hak-bâtıl mücadelesinde baş örneklik oluşturmasıyla ve evrensel
İlâhî kanunlara, toplumsal sünnetlere numune olmasıyla ilgilidir. Mûsâ
ve Hârun hak dâvâyı temsil ettikleri gibi, karşı cephenin tüm elemanları da
mevcuttur bu yapıda.
Tarihî kişiliklerinden çok, sembol karakterleri oluşturur Firavun, Hâman,
Karun, Bel’am, Sâmirî, hatta yahudileşme süreciyle benî İsrâil. Firavun, zâlim
yöneticiye örnektir, tuğyan ve ifsâdın sembol kişisidir. Hâmân, zâlim yönetimin
bürokrat ve askerî yetkililerine örnek şahsiyettir. Cünûd: Firavun’un
askerleri, ajanları ve polislerinin; Karun da, mal ve servet düşkünü emperyalist
ve kapitalist para babalarının sembolüdür. Allah ve Peygamber adıyla
2469 Mevdûdi, Tefhimu’l Kur’an, c. 1, s. 75
2470 Kurtubî, el-Câmiu li Ahkâmi’l Kur’an, c. 2, s. 79
2471 10/Yunus, 90; 20/Tâhâ, 28/Kasas, 6, 8, 39, 40; 51/Zâriyât, 40
≈ 789 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
insanları aldatmayı da Bel’am ve Sâmiri temsil etmektedir. Bunlar, zulmün
duayenleridir. Kur’an, başta bunlara ve yardımcılarına “âl-i Fir’avn” ve “mele-i
Fir’avn” demektedir. Bütün bunlar, her tarih kesitinde ve her toplum kesiminde
ortaya çıkan zâlimlerin ortak ve örnek isimleri olmuştur.
“O (Firavun) ve askerleri, yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve
gerçekten Bize döndürülmeyeceklerini sandılar. Biz de onu ve askerlerini
yakalayıp denize atıverdik. Bir bak, zâlimlerin sonu nasıl oldu? Onları ateşe
çağıran öncüler kıldık. Kıyâmet günü onlar yardım görmeyeceklerdir.
Bu dünyada arkalarına lânet taktık. Onlar, Kıyâmet gününde de kötülenmişler
arasındadır.” 2472
“Şüphesiz Firavun ile Hâmân ve askerleri yanılıyor, yanlış yapıyorlardı.”
2473
Kur’an’a baktığımızda, Firavun ve çevresi arasında organizeli bir uyum
görürüz. Bu, davranış ve yaşayışta birlikte olmanın ve bir diğerine ayak uydurmanın
ötesinde “uyarlanma” ürünü bir uyum, danışıklı bir uyumdur. Tepede
oturuyor olmasına karşın Firavun, bu çevresi içinde kendince kararlar alıp
uygulayan ve diğerlerini de kendine uydurmak ve karşı çıkmaktan alıkoymak
üzere “baskı” altında tutan bir ceberut olarak gözükmez. Öyle ki, en küçüğünden
en büyüğüne dek yapılan işlerin hemen hemen tümü bu mele’nin/
çevrenin sözbirliği ve işbirliği ile gerçekleştirilir; neredeyse Firavun, yaptıkları
ve yapacakları için onlardan “onay” alır. Görünen bir Firavun saltanatı olmakla
birlikte, gerçek olan Mısır’da bir firavunlar saltanatının bulunduğudur.
Nemrud’da gözlenen “tek adam” imajı, Firavun için pek sözkonusu değildir;
Bu tarafıyla Firavun idaresi, günümüzdeki demokrasi yönetimine benzetilebilir.
Firavun, tüm yetkiyi kendinde toplayan diktatörlerden çok, meclisinin ve
kanunlarının kararlarını uygulayan basbayağı bir demokrat kişiliktir. Oradaki
mele’in yerini üyelerinin şeklen birbiriyle uyumlu gözüktüğü günümüzdeki
meclisler almış, sihirbazların yerini de medya. Karun’un yerini kartel ve holdingler,
Hâmân’ın yerini de rütbeli subaylar ve üst kademe bürokratları; anlayacağımız
Firavunî yönetim cephesinde yeni bir şey yok.
Hz. Musa ve Hârun, diğer peygamberlerin aksine, Firavun kavmine değil;
Firavun’a ve Firavun’un mele’ine/erkânına gönderilir. Bu erkân arasında
Hâmân’ı, Karun’u ve bunların sahip bulunduğu askerleri sayabiliriz. Doğal
2472 28/Kasas, 39-42
2473 28/Kasas, 8
≈ 790 ≈
Ahmed Kalka n
olarak bir de “aile” vardır. Kur’an’ın “Firavun ve erkânının kendilerine kötülük
etmelerinden korktukları için, kavminin bir kısım gençleri dışında, kimse
Musa’ya inanmamıştı”2474mealindeki âyetinde gözlemlediğimiz bu çevre,
öylesine etkin ki, Hz. Mûsâ ile tartışması sırasında Firavun, onlara dönerek
“ne buyurursunuz?” diye sorma gereğini duymakta ve gösterdikleri önlemleri
uygulamaya koymaktan da geri kalmamaktadır. Büyücülerin İslâm’ı
kabullenmeleri üzerine İsrâiloğullarının Mısır’dan çıkmaları için izin vermeye
niyetlenen Firavun’a, bu çevre “Mûsâ ve kavmini yeryüzünde bozgunculuk
yapsınlar, seni ve tanrılarını bıraksınlar diye mi koyuveriyorsun?” sözleri ile
karşı çıkınca, karar hemen değişebilmekte ve öneriler doğrultusunda “oğulları
öldürüp kızlarını alıkoymak” türünden bir uygulama başlatılmaktadır.
Firavun ailesinden olan gizli mü’min ile Firavun’un yanında değeri büyük
olan eşi Asiye’nin, imanlarının açığa çıkması üzerine şehid edilmiş olmaları
ise, bu mele’nin (güncel deyimle etkili ve yetkili çevrenin, egemen güçlerin),
aileden daha güçlü, daha baskın ve Firavun nezdinde daha sayılır olduğunu
göstermesi açısından önemli bir noktadır.
Dâru’l-İslâm; “Müslümanların idâre ve hâkimiyetleri altındaki yerdir.”2475
Üzerinde İslâm’ın hâkim olduğu yerleri (dâru’l-İslâm’ı) her türlü tehdit ve tehlikeden
korumaya çalışmak şarttır. Çünkü orada yaşayan İslâm toplumunun
mal, can ve ırzını koruma, selîm aklını ve fıtratını muhâfaza edecek tedbirler
alma, din ve vicdan özgürlüğünün devamını sağlama ile eş değerdedir.
Elbette İslâm’da vatanın korunması ve bunun için insanların sorumluluk
yüklenmesi gerekli bir iştir, farzdır. Ama vatan neresidir? Vatan İslâm’ın hâkim
olduğu yerdir. Bu ülke ise İslâm’ın dışlandığı, Allah’ın hükmüyle hükmedilmeyen,
şirkin egemen olduğu bir ülkedir. Bu durumda bu sisteme inanmayan
insanların sistemin muhâfazası için silah altına alınması saçma ve
haksız bir iş olmaktadır.
İslâm devletinde gayri müslimlere askerlik zorunluluğu yoktur. Laik veya
liberal geçinen rejimlerin de Müslümanlara zorla askerlik yaptırmaları kabul
edilemez.
Bulunduğumuz konumda yaşamakla ve yansıtmakla
mükellef olduğumuz
Rabbânî tavırlar, güç yetireceğimiz tavırlardır. Câhilî sistemlerin empoze
2474 10/Yûnus, 83
2475 es-Serahsî, el-Mebsût, X,81, Şerhu’s-Siyer, IV,1253
≈ 791 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
ettiği
güç anlayışı ile “Bunlara gücümüz yetmez” demek,
câhilî bir mâzeretle
Rabbânî bir yoldan çıkmak demektir. Çünkü bizlere bu tavırları yükleyen
şânı yüce Rabbimiz “Allah hiç kimseye güç yetireceğinden başkasını yüklemez”
2476 hükmü ile, bulunduğumuz
konumda bizlere yüklenen tavırların,
güç yetirebileceğimiz tavırlar olduğunu beyan etmektedir.
Müslümanlar, hangi coğrafyada yaşarlarsa yaşasınlar, dünyadaki bütün
Müslümanlar esas itibarıyla bir tek millet/ümmet teşkil ederler. Bir müslümanı
bağlayan hukuk, içinde yaşadığı devlete “vatandaşlık” değil; Allah’ın
hükmüne tâbi olmak, yani O’na, yalnız O’na “kulluk”tur.
“Vatan sevgisi”, cennet sevgisi demektir. Müslümanın esas vatanı, ana
vatanı, baba ocağı orasıdır. Babamız Âdem ve anamız Havvâ, ilk olarak orayı
vatan edinmişlerdi ve esas gideceğimiz yer, hazırlandığımız ve yatırımlarımızı
yaptığımız mekân orasıdır. Dünyanın hiçbir yeri bizim gerçek vatanımız
olamaz, burada misafiriz, yolcuyuz. Kaldı ki hiçbirimiz doğacağımız yeri
kendimiz seçmedik. Her insan için doğduğu yer kutsal sayılınca, her insana
göre kutsal olan da değişecek, aralarındaki üstünlük de göreceli olacaktır.
Ölçü, insanın kendisi olursa, İlâhî ölçüleri kendi sübjektif ölçülerine göre tahrif
eder.
ARZIN/ÜLKE TOPRAKLARININ KUTSALLAŞTIRILIP PUTLAŞTIRILMASI
Bir insan, belli bir yerde değil; tüm yeryüzünde halife olması için yaratılmıştır.
İslâm’ı, bulunduğu yerde yaşayıp oraya hâkim kılmak için çalıştığı gibi,
dünyanın ulaşabildiği her tarafına da götürme zorunluluğu vardır. Bir insan,
doğacağı yeri seçme hakkına sahip olmadığından, tercihinde olmayan bir
konudan dolayı ne ayıplanır, ne de şereflenir. Allah, bizi bu topraklarda değil
de; çok farklı hatta sevmediğimiz bir yerde dünyaya getirebilirdi; diğer
insanların oralarda dünyaya gelmesi gibi. O zaman o yaratıldığımız yerin mi,
yoksa şimdi yaşadığımız yerin mi kutsal olması gerekecekti? Müslüman için
tüm arz Allah’ın mülküdür. Hepsi aynı değerdedir. Bir yerin fazileti, orada
inanılıp uygulanan inançla ilgili olmalıdır. Toprak, üstünde yaşayan insanların
inançlarıyla bütün olarak değerlendirilmelidir. Bu arada nice insanın hadis
diye ileri sürdüğü “Hubbu’l vatan mine’l îman (Vatan sevgisi imandandır)”
2476 2/Bakara, 286
≈ 792 ≈
Ahmed Kalka n
ifadesinin hadis olmadığını, mevzû/uydurma olduğunu söyleyelim.2477 İnsanın
ırkına, doğduğu yere göre bir toprak parçasına kutsallık atfetmesi, Allah
için değil de; o toprak parçası için ölümü göze alabilecek hale gelmesi, vatanın
-üzerinde hangi hükümlerin uygulandığına bakılmadan- yüceltilmesi bu
açıdan değerlendirilmelidir. Vatan kelimesi Kur’an’da geçmez. İslâmî açıdan
yurt veya vatan “dâr” kelimesiyle ifade edilir. İslâm toplumunun yaşadığı ve
hâkim olduğu yerler için klasik ve meşhur değerlendirmeye göre “dâru’l-İslâm”
kabul edilirken; müslümanların idâre ve hâkimiyetleri altında olmayan,
câhiliyye toplumunun yaşadığı yerler ise İslâm vatanı sayılmaz. İslâm’laşması
gereken yerdir orası. Eğer bir kimse, yaşadığı ülkede İslâmî inancını, tevhidî
duruşunu ve dinini yaşama hürriyetini kaybetmişse; gücü yetiyorsa cihad
ederek bu temel haklarını yerli veya yabancı işgalcilerden geri alması gerekir.
Cihadın Kur’an’da ve Sünnette çok büyük önemi vardır.
Ayrıca, içinde Kâbe’nin bulunmasından dolayı müslüman açısından dünyanın
en kutsal yeri sayılmaya müsâit olan bir vatanda, Hak Dinin yaşanamadığı
için oradan hicret eden Rasûlullah ve ashâbının, aynı zamanda
gerçek vatanları olan Mekke’deki yönetime karşı inanç savaşı yaptıkları unutulmamalıdır.
Medine için, oradaki hurmaları için savaşan kimsenin mücâdelesinin
ise Allah için olmadığı, ancak Allah yolunda savaşanların cennetle
müjdelenen şehitler olabileceğini Rasûlullah’ın hadislerinden öğreniyoruz.
Kur’an’da iki çeşit yönetici vardır. Biri, hoşlanmadığımız durumlarda bile
itaat etmek zorunda olduğumuz, Allah’ın indirdiğiyle hükmeden bizden olan
yönetici, yani “ülü’l-emr.”2478 İkincisi, hiçbir halde itaat edemeyeceğimiz,
onun iyi taraflarını bile kabul edemeyeceğimiz kötülük odağı, şeytanın siyasal
versiyonu “tâğut”. İşte bu ikinci yöneticiyi aynı zamanda inkâr etmemiz,
iyiliklerini örtmemiz iman için şart koşuluyor.2479 Güne kâfirlere ültimatomla
başlamamız Peygamberimizin sünneti: Her sabah ilk işimiz namaz kılmak.
Sabah namazının ilk kıldığımız sünnetinin ilk rekâtında Fâtiha’dan sonra “Kâfirûn”
sûresi okumak sünnettir. Bu sûrede “De ki: ‘Ey kâfirler! Tapmam sizin
taptıklarınıza… Sizin dininiz size, benim dinim bana!”2480 Günümüzü de
benzer bilinçle kapatıyoruz: Gece, en son kıldığımız namaz yatsıdan sonra
2477 Bk. Uydurma Hadisler, Harun Ünal, Mirac Y., c. 1, s. 79-86; Aliyyü’l Kari, Uydurma
Olduğunda İttifak Edilen Hadisler, İnkılâb Y., s. 126; Sehâvî, Makasıd, s. 183; Suyûtî, ed-
Düreru’l-Muntesıre, s. 108; Sâğânî, Mevduât, s. 53; Semhudî, Gammaz, s. 60; İbnü’d-
Deybâ, Temyîz, s. 77, Aliyyu’l-Kari, Kübrâ, s. 189; Aclûnî, Keşfu’l Hafâ, I/413.
2478 4/Nisâ, 59
2479 2/Bakara, 256
2480 109/Kâfirûn, 1, 2, 6
≈ 793 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
vitir namazı. Onun da en son rekâtında okuduğumuz kunut duâsı. Bu duada
“ve nahlau ve netrukü men yefcuruk” diye Allah’a söz veriyoruz. Yani
diyoruz ki: “(Ey Allahım!) Biz Sana isyan eden (fâsıklık, fâcirlik yapan) kişiyi
(yönetimden, liderlikten) hal’ edip alaşağı ederiz, onu kendi haline terk
ederiz.” Nahlau (hal’ ederiz) derken kullandığımız hal’ kelimesi, “ehl-i hal’
ve’l-akd” denilen yöneticiyi azletme ve yeni bir yönetici atama konusunda
ehil olan şahısların yaptığı iştir. “Yöneticiyi makamından indirmeye, alaşağı
etmeye” hal’ etme denir. Ve netrukü: Terk ederiz, onu yardım(cı)sız bırakır,
onunla ilişkilerimizi keseriz, ona destek olmayız, onu inkâr ederiz. Dikkat edilirse,
Allah’a isyan eden (fâsıklık, fâcirlik yapan) kişiyi, sadece bu vasıflarıyla
hal’ etme sözü veren müslüman, yüz binlerce insanı Allah’a isyan etmeye
sevk eden, onların fâsık ve fâcir, hatta müşrik olmasına zorlayıp yönlendiren
tâğutlara karşı haydi haydi hal’ etme sözü vermiş olacaktır. İşte, bizim namazımız
bile tâğutlara bir ültimatom ve onlara karşı nasıl tavır takınacağımıza
dair bir ahid ve söz verme, bir siyasî bilinçtir.
“İman edenler Allah yolunda savaşırlar; kâfirler ise tâğut yolunda savaşırlar.”
2481 Mü’minlerin tâğuta mutlak itaatleri, yani onlara kulluk yapmaları
Kur’an’la yasaklanmış ve onları reddedip inkâr etmeleri emredilmiştir.
Onların gönüllü askeri olmaları küfürdür. Kim, gönül rızasıyla, isteyerek,
seve seve kâfirlere askerlik yaparsa kâfir olur.
Ancak, istemeyerek askerlik yapmak zorunda bırakılanlar (eğer askerlik
yaparken yemin etmezler, marşlarda ve derslerde küfür kelimelerini söylemezlerse)
tekfir edilmemelidir.
“Mü’minler mü’minleri bırakıp da, kâfirleri dost ve idareci edinmesinler.
Kim bunu yaparsa, ona Allah’tan hiçbir şey (yardım) yoktur. Onlardan
gelebilecek bir tehlikeden dolayı sakınmış olmanız hâriç. Allah size, asıl
kendisinden korkmanızı emrediyor. Nihayet gidiş de ancak Onadır.”2482
Hz. Peygamber; “Şüphesiz Allah, ümmetimden hata, unutma ve üzerine
zorlandıkları şeyin hükmünü kaldırmıştır”2483 buyurmuştur.
Bu nasslar ışığında diyebiliriz ki; Bir mü’min, askerlik yapmamak için elin-
2481 4/Nisâ, 76
2482 3/Âl-i İmrân, 28
2483 Buhârî, Talâk 11, İlim 44, Şurût 12, Enbiyâ 27
≈ 794 ≈
Ahmed Kalka n
den gelen imkânları kullanacaktır. Rapor alma veya benzeri yolları denemek
zorundadır. Eğer başka hiçbir yol bulamadıysa, kerhen (istemeye istemeye),
zorla askere götürülmesinde kendisi için tekfir edilecek bir durum olmaz. Bu
durum, aynen bazı mü’minlerin hapse atılmasına benzer. Nasıl hapiste yatmak
küfür kabul edilmezse, aynı şekilde kişinin haksız yere hapse atılır gibi,
belirli yaşa geldiğinde askere atılması (alınması) da (orada küfür olan davranış
ve sözlerden sakındığı müddetçe) küfür sayılmaz. Bu durum, ruhsattır ve
mü’minlerin güçlerinin yetmemesiyle ilgilidir.
Azimet ise, her ne pahasına olursa olsun askere gitmemektir. Buna gücü
yeten insan, övgüye lâyıktır. Ama, bunu her mü’minin yapmasının istenmesi
doğru değildir. Askere gitmemek için gücü yetmeyip mecburen gitmek
zorunda kalanlara anlayışla bakmak gerekir. İslâm, sadece kahramanların
dini değil, aynı zamanda bedevilerin, zayıf ve güçsüzlerin de dinidir. “Allah
her şahsı, ancak gücünün yettiği ölçüde mükellef kılar. Allah, kimseye
kaldıramayacağı yükü yüklemez.”2484; “Allah sizin için kolaylık diler, zorluk
dilemez.” 2485
Elbette, kâfirler safında mü’minlere karşı savaşmak, savaşa katılmak farklıdır.
Hiçbir mü’min kâfirler safında savaşamaz. Tâğutlar safında savaşmak
küfürdür. “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; kâfirler ise tâğut yolunda
savaşırlar.”2486 Mü’minlerin tâğuta mutlak itaatleri, yani onlara kulluk yapmaları
Kur’an’la yasaklanmış ve onları reddedip inkâr etmeleri emredilmiştir.
Yolların ayrılış noktasındayız: İnsan, ya tâğuta tâbi olup geçici zevkler peşinde
koşacak; o zaman sonuç, dünyada zillet ve kullara kulluk; tâğuta kalben
teslim olmak (iman etmek) suretiyle hevâ ve heveslerine göre yaşamanın
sonucu âhirette de varış, cehennem olacaktır. Veya tâğutları reddedip
Allah’a dostluk; hayatını İslam’ın hükümlerine göre tanzim edip izzetli, onurlu
bir hayat ve cennet: “Tâğuta kulluk etmekten kaçınıp Allah’a yönelenlere
müjde vardır. (Ey Muhammed!) Dinleyip de sözün en güzeline uyan kullarımı
müjdele. İşte Allah’ın doğru yola ilettiği kimseler onlardır. Gerçek akıl
sahipleri de onlardır.”2487 Bu iki inanç ve yaşama biçiminin dışında üçüncü
bir durumdan söz etmek mümkün değildir!
2484 2/Bakara, 286
2485 2/Bakara, 185
2486 4/Nisâ, 76
2487 39/Zümer, 17-18
≈ 795 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İnanç İle İlgİlİ Tartışmalı Konular
SORULAR
1- Cehâlet, mâzeret midir, değil midir? Yoksa; insanın konumuna, bulunduğu
mekâna, çevresine, eğitimine, devletin durumuna ve kendisine tebliğ
ulaşıp ulaşmadığına göre hüküm değişir mi? Durum böyle ise kimler mazurdur,
kimler sayılmaz?
2- Resmî câmi görevlilerinin arkasında Cuma Namazı kılınır mı, kılınmaz
mı? Bu konuda seçici mi davranmak gerekir? Çoğunluğun dini ketmetmesi,
hakla bâtılı karıştırması, düzeni koruması gibi problemlerinden yola çıkarak
çoğunluğun hükmü mü verilir? Camilerde Cuma namazı kılmak caiz olmazsa,
nerede ve nasıl Cuma kılabilirler Müslümanlar? Bu durumda Cum namazını
terk edip öğle namazı mı kılsınlar? Diğer Namazlar konusunda resmi
görevliye uyabilirler mi?
3- Devlet Memurluğu, reddedilmesi farz olan tâğutun emrine girmek mi
sayılır? Memurluk caiz mi, yoksa haram mı kabul edilmeli? Her türden memur
aynı mıdır, yoksa memurlar arasında farklı hüküm vereceğimiz alanlar
mı vardır? Bir mü’min, Allah’tan başka bir şey üzerine yemin edebilir mi,
ederse hükmü nedir? Memur yemini içinde küfür lafızları var mıdır? İkrah
yokken küfür lafızları söyleyenin hükmü nedir?
4- Tâğutun mahkemesine müracaat etmek zorunda kalan ile isteyerek ve
adalet sağlanacağı ümidiyle müracaat arasında fark var mıdır? Mecbur kalan
bir mazlum ve mağdur, hakkını başka şekilde alamıyorsa ne yapmalıdır?
5- Oy vermek meşru mudur? Bir mü’min demokrasiyi savunabilir mi? Oy
verenin hükmü nedir? Oy vereni sırf bu hareketinden dolayı tekfir etmek yerine,
oy vermenin hükmünü öne çıkarma konusunda nasıl düşünüyorsunuz?
6- Resmî okullarda çocuklarını okutmanın hükmü nedir? Alternatif oluşturmadan
okula gönderilmeyen çocuğa ne yaptırmalı?
7- Askerlikten hep kaçıp durmalı mıyız? Askere gitmek her şartta küfür
müdür, hangi sebeplerden dolayı küfürdür? Askerlikle hapishane arasında
nasıl bir ilişki kurulabilir?
≈ 796 ≈
Ahmed Kalka n
MÜSLÜMANIN AKAİDİ
KİTABININ KONULARIYLA
İLGİLİ SORULAR
≈ 797 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
SORULAR
1- Aşağıdakilerden hangisi Akaid ilminin tanımıdır?
a) İnsanın yararına ve zararına olan şeyleri bilmesine Akaid denir.
b) İnsanın nasıl namaz kılacağını açıklayan ilim dalına Akaid denir.
c) Dinde inanılması ve reddedilmesi gereken esasları konu alan ilim dalına Akaid
denir.
d) Peygamber Efendimizin hayatını anlatan ilim dalına Akaid denir.
2- Aşağıdakilerden hangisi, kelime anlamı olarak “yol, şeriat, itaat,
millet” mânâlarına gelir?
a) Akaid b) Din c) İman d) Vahiy
3- İnsanların kendi kafalarından uydurmuş oldukları dinlere ne ad verilir?
a) Hak din b) Muharref dinler
c) Bâtıl dinler d) Dinsizlik dini
4- Seçeneklerden hangisi Allah Teâlâ’nın zâtî sıfatlarındandır?
a) Kıdem b) Basar c) İlim d) Tekvin
5- Aşağıdakilerden hangisi Allah Teâlâ’nın “vahdâniyyet” sıfatının tanımıdır?
a) Allah Teâlâ, sonradan varolmuş hiçbir şeye benzemez.
b) Allah Teâlâ’nın bilmesi demektir.
c) Allah Teâlâ’nın dile ihtiyaç duymadan konuşması demektir.
d) Allah Teâlâ’nın bir olması demektir.
6- Aşağıdaki seçeneklerden hangisi meleklerin özelliklerindendir?
a) Yemezler ve içmezler b) Erkeklik ve dişilikleri vardır
c) Evlenip çoğalırlar d) Ateşten yaratılmışlardır
7- Tabiat olaylarını düzenleyen melek, seçeneklerden hangisidir?
a) Azrâil b) İsrâfil c) Mîkâil d) Cebrâil
8- Allah’ın emir ve yasaklarının dışına çık(a)mayan varlıklar, aşağıdakilerden
hangisidir?
a) Melekler b) Cinler c) İnsanlar d) Şeytanlar
9- İnsanların sağ ve sol omuzlarında bulunup onların sevaplarını ve
≈ 798 ≈
Ahmed Kalka n
günahlarını yazan melekler hangisidir?
a) Münker Nekir b) Kirâmen Kâtibîn
c) Cebrâil d) Mîkâil
10- 16/Nahl sûresi 36. âyete göre, peygamberlerin gönderiliş sebebi
nedir?
a) Allah’a ibâdet/kulluk edilmesi ve tâğutlardan kaçınılmasını tebliğ etmek
b) İnsanlara güzel ahlâk örneklerini göstermek
c) Allah’ın varlığını kabul ettirip tek yaratıcı olarak Allah’ı tanıtmak
d) Yeryüzünde halife olarak yaratıldıklarını insanlara öğretmek
11- Allah tarafından doğrudan doğruya veya elçi aracılığı ile peygamberlere
bildirilen ve kesinlik ifâde eden bilgilere ne denir?
a) Kitap b) Vahiy c) Suhuf d) Şeriat
12- Allah’ın dilediği şeyleri, vâsıtasız olarak peygamberlerin kalbine
koyması, vahyin hangi çeşididir?
a) Sâdık rüya ile b) Perde arkasından
c) Melek aracılığı ile d) İlham yolu ile
13- Allah Teâlâ, Kitapları insanlara niçin göndermiştir?
a) Makamıyla okusunlar diye b) Okuyup amel etsinler diye
c) Diğer insanlara aktarsınlar diye d) Ölülere okusunlar diye
14- Seçeneklerden hangisi Kur’ân-ı Kerim’in özelliklerinden değildir?
a) Kur’ân-ı Kerim hiçbir bozulmaya uğramamış ve uğramayacaktır.
b) Kur’ân-ı Kerim toplu olarak değil; parça parça indirilmiştir.
c) Kur’ân-ı Kerim bütün insanlara gelmiştir.
d) Kur’ân-ı Kerim’den sonra yine kitap gelecektir.
15- Aşağıdakilerden hangisi Kur’ân-ı Kerim’i toplayıp kitap haline getiren
kimsedir?
a) Peygamber Efendimiz b) Hz. Ömer
c) Hz. Ebû Bekir d) Hz. Osman
16- Seçeneklerden hangisi Akaid ilminin amaçlarındandır?
a) Peygamber Efendimiz’in hayatını doğru şekilde öğretmek.
b) Müslümanların ibâdetlerini nasıl yapacaklarını öğretmek.
c) Kur’ân-ı Kerim’in tefsirini doğru olarak öğretmek.
d) Müslümanların imanlarını yanlış ve bâtıl inançlardan korumak.
17- Aşağıdakilerden hangisi Akaid ilminin konusudur?
≈ 799 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
a) Ahlâkî esaslar b) Amelî esaslar
c) İtikadî esaslar d) Hukukî esaslar
18- Üstünlüğü kabul edilmiş, kanun ve kurallarla belirlenmiş olan dünya
görüşü ve hayat biçimine ne ad verilir?
a) Akaid b) Din c) Fıkıh d) Devlet
19- Seçeneklerden hangisi İslâm dininin hükümlerinden değildir?
a) Din b) İman c) Amel d) Hukuk
20- Aşağıkilerden hangisi İslâm’ın özelliklerinden değildir?
a) Rabbânîdir b) Evrenseldir
c) Tevhid dinidir d) Arapların dinidir
21- Aşağıdaki seçeneklerden hangisi, sözlük karşılığı olarak; “teslim
olmak, boyun eğmek, itaat etmek” anlamlarına gelir?
a) İman b) İslâm c) İtikat d) Din
22- Aşağıdakilerden hangisi, sözlük mânâsı olarak; “tasdik etmek, kabul
etmek, onaylamak” anlamlarına gelir?
a) Din b) Rasûl c) Mûcize d) İman
23- Aşağıdakilerden hangisi Allah Teâlâ’nın subûti sıfatlarındandır?
a) Tekvin b) Kıdem c) Beka d) Vücud
24- Allah’ın “sonradan yaratılmış olan şeylere benzememesi” demek
olan sıfatına ne denir?
a) Kıyam binefsihi b) Muhâlefetün lilhavâdis
c) Tekvin d) Vahdâniyet
25- Gaybla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) İman esaslarının tümü gaybtır. Gaybe iman da takvâ sahiplerinin ilk vasfıdır.
b) Peygamberler gaybla ilgili özel konumdadırlar. Onlara gaybdan vahy gelmektedir.
c) Gayb, yalnız insanın duyularıyla fark edilmeyen, ama önemli bir kısmı burç
falıyla ve Allah dostu evliyâ’ya verilen keşif ile bilinebilen şeylere denir.
d) Peygamberler de beşerdir. Kendiliklerinden gaybı bilemezler.
26- Aşağıdakilerden hangisi birkaç sayfadan oluşan kitaplara verilen
isimdir?
a) Suhuf b) Fâsıkül c) Vahiy d) Kitap
≈ 800 ≈
Ahmed Kalka n
27- Seçeneklerden hangisi peygamberlerde bulunması gereken sıfatlardan
biri değildir?
a) Kıdem b) Tebliğ c) Fetânet d) Sıdk
28- Peygamberlerde bulunması gereken ismet sıfatının anlamı nedir?
a) Güvenilir olmak b) Büyük günah işlememek
c) Akıllı ve zeki olmak d) Doğru olmak
29- Lügat anlamı misil, denk, eş ve benzer demek olan; açıkça tapınılsın
veya tapınılmasın ilâh yerine konan, tanrı olarak benimsenen aşırı
bir sevgi ve kayıtsız şartsız bir itaatle yönelinen Allah’ın dışındaki şeylere
Kur’an terminolojisinde ne ad verilir?
a) İ’câz b) Endâd c) Entât d) Tâğut
30- Bazı büyük zatların Kur’ân-ı Kerim’de ismi geçtiği halde kendilerinin
peygamber olup olmadığı şüphelidir. Seçeneklerden hangisi bunlardan
biri değildir?
a) Zekeriyya b) Lokman c) Zülkarneyn d) Üzeyr
31- Âhirette amellerin tartılması için kurulacak olan teraziye ne ad verilir?
a) Sırat b) Amel defteri c) Mîzan d) Şefaat
32- Aşağıdakilerden hangisi vahiy çeşitlerinden değildir?
a) Sâdık rüya ile vahiy b) Perde arkasından gelen vahiy
c) İsrâfil (a.s.) aracılığı ile vahiy d) İlham yoluyla vahiy
33- İslâm’ın tüm hükümlerini kabul edip, nefsine ağır geldiği için bazılarını
yerine getirmekte ihmali olan kimseye ne denir?
a) Münâfık b) Günahkâr Müslüman c) Müşrik d) Kâfir
34- Bâtıl dinlerin gerçek mimarı kimdir?
a) Firavun b) Nemrut c) Ebû cehil d) Şeytan
35- Aşağıdakilerden hangisi bâtıl dinlerden değildir?
a) Komünizm b) Yahûdilik c) Laiklik d) Sosyalizm
36- İslâm dininin vahye dayalı olması, onun hangi özelliğindendir?
a) İnsanî oluşu b) Rabbânî oluşu c) Evrensel oluşu d) Kolay oluşu
37- Allah’ın varlığının sonu olmaması demek olan sıfat aşağıdakilerden
≈ 801 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
hangisidir?
a) Beka b) Kıdem c) Vücud d) Vahdâniyyet
38- Cehennem meleklerinin başındaki meleğin ismi nedir?
a) Zebâni b) Rıdvan c) Mâlik d) Mîkâil
39- Bir müslümanın yaptığı herhangi bir davranışın Allah’a ibâdet sayılabilmesi
için gerekli üç şart vardır. Aşağıdakilerden hangisi bunlardan
biri değildir?
a) Meşrûiyet: Yapılan davranışın Allah’ın müsâade ettiği veya emrettiği bir şey
olması
b) Usûl/Metod: Allah’ın emrettiği ve Rasûlullah’ın yaptığı şekilde yapılması
c) Hizmet: Yapılan eylemin Allah’ın dinine hizmet ve yardım özelliği taşıması
d) Niyet: Allah rızâsı için yapılması; başka bir çıkar veya riyâ gibi sebeplerle yapılmaması
40- Aşağıdakilerden hangisi hak dinin özelliklerinden değildir?
a) Tüm peygamberlerin şeriatini kabul b) Meleklere inanmak
c) Âhirete inanç d) İtikatta değişmezlik vardır
41- Sözlükte gayret göstermek, tüm gücünü kullanmak anlamına gelen,
terim olarak İslâm âlimlerinin Kur’an ve Sünnetteki hükümlerinden
yola çıkarak zamanının ve toplumunun sorunlarına çözüm getirmek için
vermiş oldukları fetvâlara ad olan kavram, aşağıdakilerden hangisidir?
a) İlim b) Fetvâ c) Mezhep d) İctihad
42- Peygamberlerin “zeki ve akıllı olmaları” diye tarif edilen sıfata ne
ad verilir?
a) İsmet b) Sıdk c) Emânet d) Fetânet
43- Lügatta, faydalanılması için verilen bağış, pay, hisse, nasip gibi anlamlara
gelen; Allah’ın canlılara zevk ve yararlanma nasip ettiği faydalanılan
gıda, mal, evlât, eş, iş, ilim gibi şeylere ne denir?
a) Rızık b) Nimet c) Felâh d) Hidâyet
44- Gaybla ilgili olarak aşağıdaki cümlelerden hangisi yanlıştır?
a) Gaybın bir kısmını, Allah, vahy yoluyla peygamberlerine bildirmiştir.
b) Cinler gaybı bilmezler. Cinciler de gaybden haber verdikleri konularda kesin
yalancıdırlar.
c) Yıldızlar gaybı bilmezler, ama yıldızların, burçların insanların geleceğiyle ve
kaderiyle ilgili bağlantıları vardır.
≈ 802 ≈
Ahmed Kalka n
d) Gaybla ilgili olarak mü’minlere lâzım olacak kadar, yani çok az bilgi verilmiştir.
45- “Yoksa siz Kitaptan bir kısmına inanıp, bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?
Sizden bunu yapanların cezâsı, dünya hayatında rezil olmaktan
başka bir şey değildir. Onlar kıyâmet gününde de azâbın en şiddetlisine
itilirler” (2/Bakara, 85) âyeti aşağıdakilerden hangisine delil olabilecek bir
âyettir?
a) İtikad esasları değişmez
b) İtikad esasları bölünme kabul etmez bir bütündür
c) İtikad esasları evrenseldir
d) İtikad esasları, insana mutluluk verir
46- Cehennemin üzerine kurulmuş olan köprüye ne ad verilir?
a) Mizan b) Kevser c) Sırat d) Mahşer
47- Küfürle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) Küfrün bir şekli, kutsal denebilecek olumlu küfürdür. Müslüman, tağuta küfr
etmeli, tağutun kâfiri olmalıdır.
b) Küfür, fıtrata ters düşünce ve davranıştır. Bir anormallik, nankörlük ve hastalıktır;
Kalpte başlayan ve diğer organlara sirayet eden bulaşıcı bir mikroptur.
c) Müslümanın küfrü, küfr-i berâedir. Yani, küfr edilmesi gereken şeyden teberrî
etmek, uzaklaşmak, reddetmek, otorite ve hâkimiyetini kabul etmemek şeklinde
olur.
d) Küfür, kalple ilgili inançsızlıktır. İnsanın amel yönüyle hiçbir davranışı onu küfre
sokmaz, kâfir kılmaz.
48- Allah (c.c) insanlara kaç tane peygamber göndermiştir?
a) 25 peygamber b) 28 peygamber
c) 124 000 peygamber d) Sayısını ancak Allah bilir
49- “Varlıklar âlemini yaratan, terbiye ederek geliştiren, onları maddî
ve mânevî olgunluğa götüren, terbiyenin bütün gereklerine mâlik ve her
şeye sahip olan” anlamına gelen Allah’ın ismi, hangi kavramdır?
a) Allah b) Rahman c) Rab d)Din gününün sahibi
50- “Varlığını devam ettirmesi için hiçbir şeye muhtaç olmaması”, Allah
Teâlâ’nın hangi sıfatının açıklamasıdır?
a) Vücud b) Kıyam bi-nefsihi
c) Muhâfetün-lil havâdis d) Vahdâniyyet
51- Aşağıdakilerden hangisi, Allah’ın bir özelliği/sıfatı değildir?
≈ 803 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
a) Din büyüklerinin, Allah dostlarının vâsıtasıyla kendisinden yardım istenilendir.
b) Evrenin, bütün varlıkların ve tüm insanların Rabbidir.
c) Hesap ve hüküm gününün hâkimidir.
d) Çok merhamet eden ve âhirette mü’minlere sonsuz nimetler verendir.
52- Kur’an’da Allah’tan başka rab kabul edilen veya bu iddiada bulunan
kimselerden bahsedilmektedir. Seçeneklerden hangisi bu anlamda
Kur’an’da geçmez?
a) Ebû Cehil b) Fir’avn c) Râhipler d) Hz. İsa
53- Kur’an-ı Kerim’de, ancak Allah’a ibadet edilmesi gerektiği ifade
ediliyor. Bazı insanların Allah’tan başka ibâdet ettiği varlıklar sayılmaktadır.
Aşağıdakilerden hangisi Kur’an’da tapınılan bir varlık olarak direkt
söylenmemiştir?
a) para b) tâğut c) şeytan d) putlar
54- Aşağıdaki seçeneklerden hangisi “tevhid” kelimesinin tanımıdır?
a) Allah’a zâtında, sıfatlarında, isimlerinde ve fiillerinde ortak güçler tanımak.
b) Allah’ın, insanlara, yapmalarını kesin bir şekilde emrettiği fiillere tevhid denir.
c) Kişinin leh ve aleyhinde olan hükümleri, fıkıh kurallarını öğreten ilmin adıdır.
d) Allah’ın zâtında, sıfatlarında, isimlerinde ve fiillerinde bir tek olduğuna inanmak.
55- Seçeneklerden hangisi, Allah’tan başkasını rab kabul etme şirki
anlamına gelmez?
a) Yatırlara kurban kesmek, onlara duâ etmek.
b) Din adamlarının helâl kıldığını helâl kabul etmek.
c) Önderleri, din büyüklerini sevmede ve onlara bağlanmada aşırı gitmek.
d) Oruç, zekât, hac gibi ibâdetleri zaman zaman ihmal edip terk etmek.
56- “Lâ ilâhe illâllah Muhammedün Rasûlullah” ifâdesinin anlamı, aşağıdakilerden
hangisidir?
a) Allah’tan başka ilâh yoktur. Muhammed (s.a.s.)’den başka peygamber yoktur.
b) Ben şâhitlik ederim ki, Allah’tan başka ilâh yoktur ve ben yine şâhitlik ederim
ki, Hz. Muhammed (s.a.s.) O’nun kuludur.
c) Allah’tan başka ilâh yoktur. Hz. Muhammed (s.a.s.) O’nun Rasûlüdür (peygamberidir).
d) Allah birdir, O’ndan başka tanrı yoktur. Muhammed bir tek peygamberdir.
57- “ Kanun v e h üküm k oyan, o torite v e g üç s ahibi, k endisinden y ar≈
804 ≈
Ahmed Kalka n
dım istenilen, ibâdet edilen, güvenilen, sevilen ve korkulan, itaat edilen ve
emirlerine uyulan ihtiyaçları gideren, duâya karşılık veren, belâları gideren”
gibi anlamlara gelen kelime, aşağıdakilerden hangisidir?
a) Rab b) İlâh c) Tâğut d) Bel’am
58- “Ancak Senden yardım isteriz” (1/Fâtiha, 5) âyetinde belirtildiği şekilde
duâ, sadece Allah’a yapılır. Yalnız Allah’a yapılan dua konusunda vesile
(onun hürmetine demek) konusunda aşağıdaki hükümlerden hangisi
tam doğrudur?
a) Hiçbir insanı vesile yapmamak en uygun, en emin yoldur. Vesile yapacaksak,
sadece sâlih amelle yapmalıyız.
b) Ameller ve Peygamberimiz dâhil, hiçbir şeyi Allah’a duâ ederken vesile yapamayız.
c) Amellerle vesile yapılabilir; ama, hiçbir insanla vesile yapılamaz. Bu kesinlikle
şirktir.
d) Ashâb, Peygamberimiz öldükten sonra da Peygamberimiz’le vesile yapmışlardır.
59- Şerrinden Allah’a sığındığımız şeytan hakkında, aşağıdaki ifadelerden
hangisi yanlıştır?
a) Şeytanın mü’minler üzerinde fısıldamanın (sessizce günaha teşvik etmenin)
dışında bir gücü ve egemenliği yoktur.
b) İnsanı içinden tahrik edip, onu Allah’a isyana sevk eden her türlü duygu ve
düşünce şeytanîdir, şeytandandır.
c) Ş eytan vesvese vermekle kalmaz; insana dediğini yaptırmak için baskı yapar.
d) Şeytan, hem cinlerden; hem de insanlardan olur.
60- Aşağıdakilerden hangisi bir adı İslâm olan Hak dinin bozulmuş
(tahrif edilmiş) şeklidir?
a) Yahûdilik b) Budizm c) Laiklik d) Mecusilik
61- “Çok merhamet edici, verdiği nimetleri iyi kullananları daha büyük
ve ebedî nimetler vermek suretiyle mükâfatlandırıcı” anlamına gelen güzel
isim aşağıdakilerden hangisidir?
a) Rahman b) Rahîm c) Allah d) Din gününün sahibi
62- Aşağıdakilerden hangisi müşrikler için doğru değildir?
a) Müşrikler, göklerin ve yerin yaratıcısının Allah olduğuna inanırlar.
b) Allah’ın ilâhlık vasıflarını başkasına vermezler.
c) Yeryüzündeki otoriteyi Allah’a ait görmezler.
≈ 805 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
d) Allah’ın, göklerde hükmü geçen bir zât olduğunu kabul ederler.
63- Kıyâmet konusunda, aşağıdaki anlayışlardan hangisi yanlıştır?
a) Kıyâmet alâmetlerini bilip saymak dinin önemli esaslarındandır.
b) Kıyâmetin ne zaman kopacağını Peygamberimiz dâhil hiçbir kimse bilmez;
sadece Allah bilir.
c) Önemli olan, kıyâmetin ne zaman kopacağı değil; kıyâmet ve sonrasına neler
hazırladığımızdır.
d) Kendi ölümümüz küçük kıyâmet sayılır.
64- Aşağıdakilerden hangisi “tâğut”ların özelliklerinden biri değildir?
a) İnsanları Allah’a isyana dâvet eder.
b) İnsanları zorla da olsa kendine itaat ettirmeye çalışır.
c) Allah’ın kanunları yerine, kendisi kanunlar koyar.
d) Yaratıcının Allah değil; kendisi olduğunu ileri sürer.
65- Aşağıdakilerden hangisi Bel’am’ların en belirgin özelliğidir?
a) İnsanları Allah’ın adını kullanarak aldatırlar.
b) İslâm düşmanlarına hakkı açık ve tâvizsiz anlatırlar.
c) Zâlime karşı mazlumun hakkını savunurlar.
d) İnsanlara Allah’ın dinini hiç değiştirmeden tebliğ ederler.
66- “Benim .............. her şeyi içine alıp kuşatmıştır.” mealindeki 7/A’raf
sûresi 156. âyette geçen bu ifadede, boş bırakılan kelime hangisidir?
a) azâbım b) affım c) rahmetim d) rızkım
67- Aşağıdakilerden hangisi “iman” kelimesinin tanımıdır?
a) Bir şeyi kalp ile kabul etmek.
b) Bir şeyin varlığını dil ile söylemek.
c) Kalp ile kabul edip dil ile söylemek ve gereğini yapmaya gayret etmek.
d) Ahlâken güzel olmak.
68- Allah Teâlâ’nın sıfatları ve isimleri, yaratmış olduğu varlıklardan
hangisine benzer?
a) bazısına benzer b) meleklere
c) peygamberlere d) hiçbirine benzemez
69- Seçeneklerden hangisi meleklerin özelliklerindendir ?
a) İnsanlar gibi yer, içer, çoğalır ve ölürler.
b) İnsanlar gibi Allah’a karşı gelme kabiliyetleri vardır.
c) Gaybı bilirler.
≈ 806 ≈
Ahmed Kalka n
d) Allah’a daima itaat ederler, O’na karşı gelmezler.
70- Aşağıdakilerden hangisi, Cebrâil (a.s.) adlı meleğin görevidir?
a) Sura üflemek
b) Tabiat olaylarını düzenlemek
c) Eceli gelenlerin ruhlarını bedenlerinden ayırmak
d) Allah’ın emir ve yasaklarını Peygamberlere ulaştırmak
71- Seçeneklerden hangisi şeytanın özelliği değildir?
a) İnsanlara musallat olarak onların içine girer; zorla da olsa insana egemenlik
sağlar.
b) İnsanların arasına fitne sokarak birbirine düşman etmeye çalışır.
c) Toplumda içki, kumar, zina, fuhuş, uyuşturucu gibi kötülüklerin yayılması için
mücâdele eder.
d) İnsanların Allah’a ibâdet eden sâlih kul olmalarını engellemeye çalışır.
72- Aşağıdakilerden hangisi vahyin çeşitlerinden değildir?
a) Velîlerin elinden olağanüstü olayların meydana gelmesi
b) Meleğin görünmeden getirdiği hükümler
c) Cebrâil (a.s.)’in kendi şekliyle gelerek getirdiği hükümler
d) Arada hiçbir vâsıta olmadan Peygamberimiz’in direkt Allah’tan aldığı hükümler
73- Aşağıdakilerden hangisi peygamberlerde bulunması gereken sıfatlardandır?
a) Tebliğ b) Günah işlemek
c) Yalan söylemek d) Emânetlere riâyet etmemek
74- Seçeneklerden hangisi peygamberlerin gönderiliş amacı olamaz?
a) İnsanları Allah’ın dinine dâvet etmek
b) İnsanlara Allah’a nasıl ibâdet edeceklerini göstermek
c) İnsanların eski inanç, âdet ve geleneklerine hiç dokunmadan onları devam
ettirmek
d) İnsanlara ahlâkî yönden güzel örnek olmak
75- Allah Teâlâ’nın dilediğini yapma gücüne sahip olmasına ne denilir?
a) Kelâm b) Kıyam bi-nefsihî c) Kudret d) Basar
76- Şefaat, Allah’ın izin verdiği zatlar tarafından, aşağıdakilerden hangisine
yapılabilir?
a) Müşrik b) Günahkâr müslüman
c) Münâfık d) Râhip
≈ 807 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
77- Aşağıdakilerden hangisi kaza ve kader konusunda insanı küfre
sokmaz?
a) Musîbetlere karşı çare aramak b) Kadere sövmek
c) Kaza ve kaderi inkâr etmek d) Kaderle alay etmek
78- İslâm’ın hükümleri; 1 ) İman, 2 ) Amel, 3 ) Ahlâk, 4 ) Hukuk olmak
üzere dört kısımdır. Buna göre, “söz, davranış, hal ve hareketlerimizle
alâkalı hükümler” hangi kısma girer?
a) 1 b) 2 c) 3 d) 4
79- Kur’an’a göre, insanın önüne okunmak üzere konan 3 temel kitap
vardır. B u ü ç k itabın b elirli p asaj v e p arçalarını K ur’an, “ âyet” o larak
belirtmektedir. Kur’an; diğer iki kitabın gereğince okunup değerlendirilmesini
kolaylaştıran bir nurdur. Nedir bu 3 kitap?
a) Kur’an, İnsan, Evren c) Zebur, Tevrat, İncil
b) Kur’an, Kâinat, Anayasa d) Kur’an, Hukuk, Nutuk
80- Âhiret günü, günahı sevâbından fazla olduğu için cehenneme girme
durumundaki günahkâr müslümanlar için Allah’ın râzı olduğu ve izin
verdiği kimseler tarafından ve yine Allah’ın izin verdiği kişilere yönelik
Allah’a yalvarmak ve onların affedilip Allah’ın izniyle cennete girmelerini
sağlamaya ne denir?
a) Mükâfat b) Niyaz c) Şefaat d) Duâ
81- Allah emrettiği zaman kıyâmetin kopması ve ikinci olarak da ölülerin
dirilmesi için “Sûr”a üfürecek olan melek hangisidir?
a) Cebrâil b) Mikâil c) İsrâfil d) Azrâil
82- Aşağıdakilerden hangisi bilgi kaynağı değildir?
a) İlham b) Selim hisler c) Vahiy d) Akıl
83- Allah’ı inkâr etmede önemli etkenler, seçeneklerden hangisinde
doğru olarak sayılmıştır?
a) Zulüm ve fesad – Bilgisizlik – Şirk
b) Kibir ve inat – Cehâlet – Tâğutların ifsâdı
c) Küfür – Şirk – Nifak
d) İsyan – Haramlara dalma – Küfrün hâkimiyeti
84- Bir şeyin hakikatini idrâk etmeye ve mâlum olanın, olduğu hal üzere
bilinmesine ne denir?
a) Vahy b) Mütevâtir Haber c) İlim d) Akaid
≈ 808 ≈
Ahmed Kalka n
85- İslâm’a göre bilgi kaynaklarının en temelini teşkil ettiği halde, kâfirlerin
tarihsel süreç içinde ve günümüzde bilgi kaynağı olarak kabul etmedikleri
ve câhilî eğitim kurumlarında gündem dışı tuttukları şey, aşağıdakilerden
hangisidir?
a) Selim hisler b) Beş duyu c) Vahy d) Akıl
86- Rızık konusunda fiilî dua, aşağıdakilerden hangisiyle en uygun şekilde
yapılır?
a) Sabrederek c) Çalışarak
b) Rızık için dua ederek d) Er-rızku alâ’llah deyip, buna inanarak
87- Bilgi kaynaklarımızdan biri olan duyu organlarımız hakkında aşağıdaki
ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Duyu organlarımız kendi sahalarına giren olaylar hakkında kapasiteleri dâhilinde
bilgi verirler.
b) Duyu organlarımızın bizi yanılttığı, bize yanlış bilgiler verdiği durumlar vardır.
c) Duyu organlarımızla elde ettiğimiz bilgiler sınırlıdır.
d) Duyu organlarımızın verdiği bilgiler kesindir, bizi hiç yanıltmazlar.
88- İnsanın düşünme, bilme ve davranışlarını belirlemesi, iyiyi kötüden,
doğruyu eğriden ayırt etmesiyle ilgili kabiliyetine ne denir? (Kendisinde
bu yetenek olduğu için insan, dinin emir ve yasaklarını yerine getirmekle
sorumludur. Ona sahip olmayanın dini de yoktur.)
a) Akıl b) Selim hisler c) Vahy d) İlim
89- Ebû Cehil’e “câhillerin atası” anlamındaki bu ismin verilmesinin sebebi
nedir?
a) Oğulları câhil olduğu için
b) Kendisi okuma yazma bilmediğinden dolayı
c) Bilgili olmadığı, özellikle Allah’ı hiç bilmediği ve inanmadığı sebebiyle
d) Yanlış bilgilere sahip olduğundan, özellikle Allah hakkında yanlış bilgi ve
inançlarından ötürü
90- Aslı İslâm olduğu halde, sonradan katmalar ve atmalarla tahrif edilen
(bozulan) dinler vardır. Bu muharref dinler hangileridir?
a) Mecûsîlik ve Şâmanizm b) Hıristiyanlık ve Yahûdilik
c) Putperestlik ve Şirk d) Kapitalizm ve Komünizm
91- “Sizin dininiz size; benim dinim bana!” (109/Kâfirûn, 6) âyeti, bize
aşağıdaki seçeneklerden hangisini öğretmektedir?
a) Müslümanların dininin o günkü dinlerden farklı olmadığını
≈ 809 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
b) Ebû Cehil ve benzerlerinin dinlerinin de hak olduğunu
c) İslâm’ın dışındaki yaşama şekillerinin bir din olmadığını
d) İslâm’ın dışındaki hayat tarzlarının da bir din olduğunu
92- Kapitalizm, Kemalizm, Demokrasi ve Laiklik için, aşağıdakilerden
hangisi tam doğrudur?
a) Bunlar çağımızın idare şekillerindendir. İyisi de olur, kötüsü de.
b) Bunlar bâtıl (uydurma) dinlerdendir. Bâtıl dinlerdeki tüm özellikler, bunlarda
da vardır.
c) Bunlar muharref dinlerdir.
d) Bunlar, din olarak kabul edilmez. Sadece yönetim şekli ve ideolojik anlayışlardır.
Bunların, varsa kötülüklerinden sakınmalıyız.
93- İslâm inancına göre insan, gerçeğin bilgisini üç yoldan elde eder.
Yani bilginin kaynağı üçtür. Seçeneklerden hangisinde bu bilgi kaynakları
doğru olarak belirtilmiştir?
a) Doğru haber (vahy ve mütevâtir haber) – Selim hisler – Akıl
b) Vahy – Mütevâtir haber – Doğru haber (selim hisler)
c) Vahy – Akıl – Mütevâtir haber (doğru haber)
d) Selim hisler – Beş duyu – Vahy (mütevâtir haber)
94- Allah tarafından, peygamberler aracılığıyla insanlara bildirilen,
dünyada ve âhirette insanları mutluluğa ulaştıracak hayat şekline ve dünya
görüşüne ne denir?
a) İman b) Amel c) Hukuk d) İslâ
95- Tevrat, Zebûr, İncil ve Kur’ân-ı Kerim; Bu dört büyük kitap, sırasıyla
hangi peygamberlere gelmiştir?
a) Hz. Mûsâ, Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Muhammed
b) Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Mûsâ, Hz. Muhammed
c) Hz. Mûsâ, Hz. Dâvud, Hz. İsa, Hz. Muhammed
d) Hz. Muhammed, Hz. İsa, Hz. Dâvud, Hz. Mûsâ
96- Kur’ân-ı Kerim hakkında aşağındaki seçeneklerin hangisi yanlıştır?
a) Kur’an bizzat Allah’ın koruması altındadır.
b) Kur’an’da 114 sûre vardır.
c) Kur’an Fâtiha sûresi ile başlar, İhlâs sûresi ile sona erer.
d) Peygamberimiz’in en büyük mûcizesi Kur’an’dır.
≈ 810 ≈
Ahmed Kalka n
97- Kelime-i Tevhidi kalp ile tasdik etmediği (gönülden inanmadığı) halde,
bunu yalnız diliyle söyleyen kimseye ne denir?
a) Müslüman b) Fâsık c) Müşrik d) Münâfık
98- Allah’ın varlığıyla ilgili aşağıdaki ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Allah’ın varlığını kabul eden herkese müslüman denir.
b) Kâinattaki muazzam düzen ve nizam, yaratıcının tek olduğunu gösterir.
c) Bozulmamış, sağlam akıl Allah’ın varlığını kabul etmek zorundadır.
d) Allah’ın varlığına inanmak fıtrîdir (yaratılış gereğidir).
99- Aklını ve duyu organlarını gereği gibi kullanmayanlara Kur’ân-ı Kerim
ne demektedir?
a) Şeytan, hatta daha aşağı b) Hayvan, hatta daha aşağı
c) Câhil, hatta daha aşağı d) Beşer, hatta daha aşağı
100- Kur’an’da ve ıstılahta “din” kelimesi, sadece hak din için, yani özel
ve dar anlamıyla İslâm için kullanılmaz. Din kelimesinin geniş olarak ele
alındığı ıstılahtaki veya pratikteki anlamı; “bir dünya görüşünü, bir hayat
şeklini belirleyen görüşler, emirler ve yasaklar manzûmesidir. Yani, üstünlüğü
kabul edilen kanun ve kurallarla belirlenmiş yaşama şekline din
denir.” Dolayısıyla “her din bir hayat şeklidir ve her hayat şekli bir dindir”
görüşü, genel itibarıyla doğru bir görüştür. Buna göre, dinlerin tasnifi konusunda
aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
a) Dinler dörde ayrılır: İslâm – Hıristiyanlık – Yahûdîlik – Putperestlik
b) Dinler üçe ayrılır: Hak Din – Bâtıl din – Tâğûtî din
c) Dinler üçe ayrılır: Hak din – Muharref dinler – Bâtıl dinler
d) Dinler dörde ayrılır: Hak din (İslâm) - Muharref Dinler, (Kapitalızm, Kominizm)
- Batıl Dinler (Uydurma Dinler)
101- Endâd kavramıyla ilgili olan aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) Endâd edinmek, kâfir insanlara, bâtıl görüş ve İslâm dışı kurallara aşırı sevgi
besleyip mutlak itaat etmektir; Peygamberlere, Allah’ın velî kullarına, takvâ sahibi
âlim ve evliyalara sevgi beslemek, hiçbir şekilde endâd/şirk koşma anlamına gelmez.
b) Allah’ın belirli nitelik ve güçlerini başkalarına atfetmek, mesela kayıtsız şartsız
itaat edilecek Allah’tan başka otorite kabul etmek endâd kapsamına girer.
c) Endâd edinmek şirk koşmak demektir. Şirkin küçüğü ve gizli olanı da vardır.
Meselâ sebepleri yüceltmek (şoför frene basmasaydı ölmüştüm, filan doktor hayatımı
kurtardı gibi sözler söylemek, bu sözlerle mecazı değil, gerçeği kasdetmek;
≈ 811 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
sebepleri olayı gerçekleştiren asıl unsur görmek).
d) Allah’ın kulları üzerindeki hakkı, insanların sadece O’na ibadet edip hiçbir
şeyi Allah’a endâd/ortak koşmamalarıdır. Allah, bu endâd kabul etmeyi kesinlikle
affetmez.
102- Bir hadis-i şerife göre zulüm üç türlüdür. Bir zulüm vardır ki Allah
onu affetmez. Bir zulüm vardır Allah onu affeder. Bir zulüm de vardır ki
Allah onun mutlaka hesabını sorar. Seçeneklerden hangisi sırasıyla ve
doğru olarak bu zulüm çeşitlerini açıklamaktadır?
a) 1- Şirk, 2- Kendi nefsine karşı işlediği zulüm, 3- Allah’ın emir ve yasaklarına
isyan edilerek işlenmiş zulüm.
b) 1- Başkalarına karşı yapılan zulüm, 2- İnsanın kendi nefsine karşı işlediği
zulüm, 3- Şirk.
c) 1- Şirk, 2- İnsanın kendi nefsine karşı işlediği zulüm, 3- Başkalarına yapılan
zulüm
d) 1- İnsanın kendi nefsine karşı işlediği zulüm, 2- Başkalarına yapılan zulüm,
3- Şirk.
103- Kur’an’da Firavun’la ilgili âyetlerden yola çıkarak Firavnî düzenlerin,
İslâm dışı rejimlerin temel özellikleri olarak aşağıdakilerden hangisi
doğrudur?
a) Allah’ın yeryüzündeki hâkimiyetini reddetmek
b) Firavunu/tâğutu kanun koymaya, istediği gibi insanları yönetmeye yetkili ve
itaat edilecek güç kabul etmek
c) Tevhid, adalet, özgürlük gibi nebevî çağrıları baskı ve işkencelerle susturmaya
çalışmak
d) Hepsi
104- Hz. Mûsâ ile ilgili âyetlerden öğrenmekteyiz ki, tevhid önderleri,
İslâmî öğretilerin veya müslümanların selâmeti için yapmak istedikleri
fiillerin mâhiyetini, ortaya koymak istedikleri işlerin ana gayesini net bir
şekilde açıklamak zorundadırlar. Hz. Mûsâ, Firavun’un önüne iki mesajla
çıktı. Bu iki şey ne idi?
a) 1- Müslüman olsun, 2- Yönetimi Hz. Mûsâ’ya bıraksın.
b) 1- Allah’a itaat edip tevhid akidesini kabul etsin, 2- Eskiden müslüman olan
İsrâil oğullarına yaptığı baskı ve zulme son versin.
c) 1- Müslüman kölelere zorla yaptırdığı anıtkabirleri, piramitleri yıktırsın, 2- Putlara
tapmaktan vazgeçsin.
d) 1- Saraydaki ahlâksızlıklara son versin, 2- Halkını aç bırakmasın ve onları
küfre zorlamasın.
≈ 812 ≈
Ahmed Kalka n
105- Zulüm konusunda aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) Emaneti yüklenen insan; göklerin, arzın ve dağların kaçındığı bu kabulle zâlimlikten
ve câhillikten kurtulmuştur.
b) Aslında şirk, en büyük zulümdür. Buna rağmen müşrikler, putlarını kıran Hz.
İbrâhim’e bu eyleminden dolayı zâlim diyorlar, kendi suçlarını ona atıyorlardı.
c) Allah, kendisine karşı yapılan en büyük zulmü bile, bu zulümden tevbe edilirse
affeder.
d) İnsanın, başka insanlara karşı yaptığı zulmün affedilmesi için sadece Allah’a
tevbe etmek yeterli değildir.
106- Kur’ân-ı Kerim’de Firavun’dan uzunca bahsedilmesi, onun Allah’ın
hükmünü kabullenmeyip kendini ilâh yerine koyan tâğutların/azgınların
ve müfsidlerin/bozguncuların prototipi/baş örneği olmasındandır. Her zaman
diliminde ve her coğrafyada görülebilecek küfür rejiminin sembol
tipleri de yine Firavun zamanından örneklenir. İslâm dışı rejimlerin temel
direklerini oluşturan bu simge şahıslar kimlerdir?
1) Bürokrat, bakan, üst rütbeli subay sembolü ...........
2) Kapitalist ve emperyalist para babası, kartel ve holding sahiplerinin sembolü
.............
3- Hakka bâtılı karıştırarak, dünyevî çıkar ve tâğutî yönetimlerin istekleri doğrultusunda
dini istismar edip kullanan, Allah ve rasulü adına insanları aldatan sembol
...............
4- İslâm dışı rejimin emniyet güçleri, silâh zoruyla düzeni koruyan tâğutun askerlerinin
sembolü ............
Yukarıdaki boşlukları sırasıyla hangi kelimeler gelmelidir? Yani, bu
sembol şahısların Firavun döneminde vurgulanan isimleri, aşağıdakilerden
hangisinde doğru olarak sıralanmıştır?
a) Cünûd/asker, Karun, Hâmân/kâfir medya mensubu, büyücü ve kâhinler
b) Hâmân, Karun, Sâmirî/Bel’am, cünûd/asker
c) Hâmân, K arun/sihirbazlar, B el’am/kâfir medya mensubu, c ünûd/hizbuşşeytan
d) Firavun, Karun/Hâmân, Bel’am/Sâmirî, cünûd/asker
107- Allah’a, sanki O’nu görüyormuş gibi ibâdet etmeye ne ad verilir?
a) muhsin b) ibâdet c) ihsân d) takvâ
108- İslâm, din işi - dünya işi diye laiklikte olduğu gibi amelleri ikiye
ayırmadığı için, belirli çerçeve içinde yapılma şartıyla her yapılan müsbet
işi ibâdet kabul eder. Aşağıdakilerden hangisi, yeme içmenin ibâdet olabilmesi
için gerekli şartlardan biri değildir?
a) Yenilip içilen şey, helâl yiyeceklerden olmalı
≈ 813 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
b) Yenilip içilen şeye tuzla başlamalı
c) Yenilip içilen şeyde isrâfa ve oburluğa kaçmamalı
d) Yenilip içilen şey, helâl kazançla temin edilmiş olmalı
109- “Mü’minin işi tuhaftır; her işi hayırdır. Bu, yalnız mü’mine özgüdür.
Sevindirici bir işle karşılaşırsa ............ , o işi kendisi hakkında ............ olur.
Üzücü bir işle karşılaşsa ........ , o işi kendisi için hayırlı olur.” Sahih-i Müslim’de
ve Ahmed bin Hanbel’in Müsned’inde yer alan bu hadis-i şerifteki
boş bırakılan yerlere sırasıyla seçeneklerden hangisi gelmelidir.
a) şükreder, hayırlı, sabreder c) ihsân eder, hayır, dayanır
b) sevinir, sevap, üzülür d) şımarmaz, ibâdet, sabreder
110- Bilindiği gibi zulmün anlamı ve sahası hayli geniştir. Farklı yönlerden
ele alınan zulmün İslâmî ıstılahta farklı tanımları yapılmıştır. İslâmî
terminolojide/ıstılahta zulüm kelimesinin esas anlamı olarak aşağıdaki
tanımlardan hangisi yanlıştır?
a) Allah’ın koyduğu sınırı, haddi tecavüz etmek, tayin ettiği sınırın dışına taşmak
b) Bir şeyi (veya bir hakkı) kendi yerinden başka bir yere koymak
c) Hak edenin hakkını vermemek, haksıza hak etmediği bir şeyi vermek
d) Herkese her konuda eşit davranmamak, tüm insanları eşit görmeyip ayrımcılık
ve bölücülük yapmak
111- Aşağıdakilerden hangisi şeytanın başvurduğu yöntemlerden biri
değildir?
a) İnsanı Allah’la aldatır, O’nun affının geniş olduğunu, nasıl olsa günahları affedeceğini
insana fısıldayarak vesvese verir.
b) Haramları süsler, bâtılı hak gösteren telkinlerde bulunur. Süslü, yaldızlı ve
çekici, ama saptırıcı/çarpık sözlerle insanları kandırmaya çalışır.
c) İmanı güçlü olan, ihlâslı kullara zararı ve etkisi daha büyük olur. Onlara düşman
olduğundan onları Allah yolundan saptırmaya çalışır, çoğunda da başarılı olur.
d) Mal ve dünyalık konusunda korkuya düşürür. İnfak ve sadaka konusunda
cimrilik ve açgözlülüğü emreder. Bâtıl yollarda ise isrâfı teşvik eder.
112- Cinler hakkındaki aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
a) Onlar da insanlar gibi Allah’a ibâdet edip kulluk yapmak için yaratılmıştır.
b) Cinlerden şerli olanlar, kendilerine tâbî olan insanları da yoldan çıkarırlar.
c) Göğün gizlediği sırları öğrenmek isterler; ama buna asla güçleri yetmez.
d) Ö zel yaratılışlarından ötürü, istikbali, insanların başına neler geleceğini bilirler.
113- “İblis: ‘Ben, onları (insanları) saptırmak için Senin doğru yolun üs≈
814 ≈
Ahmed Kalka n
tünde tuzak kuracağım. Sonra elbette onlara önlerinden, arkalarından,
sağlarından, sollarından sokulacağım. Sen onların çoklarını şükredenlerden
bulamayacaksın’ dedi.” (7/A’râf, 16-17).Bu âyet mealinde şeytanın insana
farklı yönlerden yaklaşıp vesvese vermesi konusunda, seçeneklerden
hangisi yanlıştır?
a) Şeytan insana önden yaklaşır: Dünyada yaşayacağımız önümüzdeki istikbâli
yanlış değerlendirterek dünyaya düşkün, âhirete ise önem vermez hale getirmeye
çalışır.
b) Arkadan yaklaşır: Arkada kalan ataları, geleneği, tarihi kötüler, hangi zihniyette
olursa olsunlar atalarımızın yolundan gitmemize, onların izini takip etmemize
engel olmaya çalışır.
c) Sağdan yaklaşır: Yani, ibâdet ve hayırlı işlerinde şüpheye düşürür, onları zor
gösterir, geciktirtir veya ihmal ettirir.
d) Soldan yaklaşır: Her çeşit günahı güzel gösterir, haramlara karşı aşırı bir arzu
ve iştah uyandırır.
114- Bilindiği gibi, Kur’an’ın ilk inzâl olan âyetlerinde okuma-yazma ve
ilim emredilmektedir. Kur’an’a göre ilim, hakkı/gerçeği idrâk etmektir ve
vahiyle özdeşleşmiştir. Buna göre, ilmin sınıflandırılması konusunda aşağıdaki
seçeneklerde belirtilen tasniflerin hangisi en doğrudur?
a) Naklî ilimler - aklî ilimler
b) Dünyevî ilimler - uhrevî ilimler
c) Dinî ilimler - din dışı ilimler
d) Müsbet ilimler - menfî ilimler
115- İblis hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi tümüyle doğrudur?
a) İblis, meleklerin hocası idi. Melek değildi ama ilmi ve takvâsı sayesinde meleklerle
beraber yaşıyordu.
b) İblis bir melekti. Allah, meleklere secde etmelerini emrettiğinde diğer melekler
secde etti; o etmedi.
c) İblis kibirli olduğu kadar, aynı zamanda cahil/bilgisizdi. O secde emrindeki
İlâhî hikmeti ve Âdem’in mânevî yapısını ve üstünlüğünü anlamadı.
d) İblis, cennete yılanın ağzında girdi ve önce Havvâ’yı kandırdı; Havvâ da kocasını.
116- Bilindiği gibi, vesveseci şeytanın ilk atasına İblis denilir. Şeytanın
kurumlaşmış şekline, yani şeytanın insanları Allah’ın yolundan uzaklaştırma
gayretine, özellikle siyasî otorite ve yöneticinin tuğyânını, isyan ve
azgınlığını başkalarına ulaştırarak Allah’ın indirdiği hükümlere alternatif
olmak ve onların yerine geçmek üzere hükümler koyan varlıklara ne ad
verilir?
≈ 815 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
a) zâlim b) tâğut c) kâfir d )
müfsid
117) Kur’an’da emredilen “ilim” hususunda aşağıdaki ifadelerden hangisi
yanlıştır?
a) İnsanın şirkten sakınıp tevhid şuuruyla yaşaması için gerekli ilimler edinmesi,
hak ile bâtılı, helâl ile haramı ayırt edecek kadar bilgi öğrenmesi, içinde bulunduğu
durumları ve yapması gereken her çeşit ibâdetle ilgili bilgiler edinmesi farzdır.
b) Tâif tebliğinden sonra Rasulullah oradaki müşrikler konusunda şöyle demişti:
“Onlar bilmiyorlar.” O yüzden her kötülüğün, küfür ve şirkin baş sebebi, cehâlet/
bilgisizliktir.
e) İlim, kadın-erkek her insana farz olduğundan çocuklarımızı bulunduğumuz
yerdeki okullara göndermeli ve en üst seviyede öğretim veren üniversitelere kadar
her ne pahasına olursa olsun okutmalıyız.
d) İlim, iman etmeyi, müslümanca yaşamayı gerektirir. İlim, amel etmek için öğrenilir.
İlmi gizlemek câiz değildir.
118- Bilindiği gibi, okuma yazma emri, mü’minleri ilme teşvik eder. Yine
bilmekteyiz ki, günümüzde eğitim kurumlarında öğretilen bilimle Kur’an’ın
övdüğü ilim aynı değildir. Bilim kırıntılarının “ilim” haline gelmesi için yapılması
gerekenler konusunda aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
a) Bilgilerin doğruluğunun vahiyle sağlamasının yapılması
b) Bilgilerin bilimsel esaslara uygun olup müspet ilim tanımına girmesi
c) Bilgilerin anlaşılıp hazmedilmesi ve özümsenmesi
d) Bilgilerin pratikte faydalı hale gelmesi ve uygulanması
119- Bazı sebepler yüzünden içindeki küfrü gizlemesine rağmen müslüman
görünen, kalbiyle inanmadığı halde, “ben de mü’minim” diyenlere
Kur’an terminolojisinde münâfık dendiği mâlumdur. Münâfıklar aslında
kâfir oldukları halde, kâfirlerden bazı farklı özelliklere sahiptirler. Aşağıdakilerden
hangisi bu farklılık konusunda tümüyle doğru değildir, yanlıştır?
a) Kâfir, inanç konusunda açık olduğu halde; münâfık casus gibi kendini gizler.
b9 Kâfirler, genellikle muslih/islah edici oldukları halde; münâfıklar, fesatçı/müfsid
insanlardır.
c) Kâfirler, inanç konusunda mert ve net oldukları halde; münâfıklar, duruma
göre renk alan kaypak, kalleş bir karaktere sahip kimselerdir.
d) Kâfir, İslâm’a düşmanlığını açıkça gösterebildiği halde; münâfık yalancıdır,
müstehzîdir, müslümanlarla alay etmektedir.
≈ 816 ≈
Ahmed Kalka n
120- “Her doğan insan, …… üzere doğar. Sonra anne ve babası onu
……, hıristiyan, …… yapar.” B uhârî ve Müslim’in rivâyet ettiği ve müslüman
halk arasında da meşhur olan bu hadis-i şerif mealinde boş bırakılan
yerlere, seçeneklerden sırasıyla hangi kelimeler gelmelidir?
a) İslâm; müşrik; yahûdi b) sünnetullah; yahûdi; dinsiz
c- iman; kâfir; yahûdi d) fıtrat; yahûdi; Mecûsi
121- Alevli ateşten, başka bir ifade ile enerjiden yaratılmış olan ve 72.
sûreye isim olan gözle görülmeyen varlıklar, aşağıdakilerden hangisidir?
a) Melek b) Cin c) Ruh d) şeytan
122- Hızır hakkında tevhide ters birçok inanış ve anlayış vardır. Aşağıdakilerden
hangisi bunlardan biri değildir?
a) Hızır, hâlen hayattadır ve kıyâmete kadar yaşayacaktır. Bazı insanlara ve
özellikle Allah dostlarına gözükür, sonra âniden kayboluverir.
b) Hızır, Hz. Mûsâ’nın içyüzünü bilemediği için ilk anda itiraz edip sorular sorduğu
bazı gaybî konularda Mûsâ (a.s.)’a dersler veren ilim ehli ve büyük ihtimalle
peygamber olan bir zâttır.
c) Bazı kulların imdâdına yetişen, her yerde bulunabilen ve her kılığa girebilen,
insanlara bereket ve bolluk saçan ya da kahredip helâk eden bir zâttır.
d) Baharı İlyas’la birlikte Hızır getirir; çiçekleri o açar, yeşillikleri onun attığı adımlar
bitirir. Tabiattaki varlıkları kendi emrine alarak hizmetinde kullanabilir.
123- Allah’ın mutlak birliğini (tevhidi) ifade eden, putçuluğu ve şirki
reddeden, mutlak gerçeğin ve doğrunun tanımını yapan, Kur’an’da İbrâhim
(a.s.)’in milleti/dini olarak da belirtilen dinî nitelik, aşağıdakilerden
hangisidir?
a) kulluk b) muvahhid c) ibâdet d) hanîf
124- İman-ahlâk ilişkisi konusunda aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
a) İslâm dinindeki iman ve ibâdet esaslarıyla ahlâkî buyrukları kesin çizgilerle
birbirinden ayırmak mümkün değildir; bunlar Kur’an ve sahih hadislerde birbiriyle
kaynaşmış durumdadır.
b) İmanı kâmil olan mü’minlerin ahlâkı gâyet güzel ve mükemmeldir; ahlâkı gerçekten
ve tümüyle güzel olanların da imanları kâmildir.
c) İman ve amel ayrı olduğu gibi, imanla ahlâk da ayrıdır; biri olup diğeri olmayabilir.
d) Ahlâkî problemler, nice hadiste çoğu kez imanla irtibatlandırılarak ifade edilmiştir.
≈ 817 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
125- Özellikle siyasî otorite ve yöneticinin tuğyanını başkalarına ulaştıracak
şekilde kurumlaşan şekline ve bunu uygulayanlara, Allah’ın indirdiği
hükümlere alternatif olmak ve onların yerine geçmek üzere hükümler
koyan varlıklara ne ad verilir?
a) tâği b) tâğut c) kâfir d) müfsid
126- Fıtrat konusuyla ilgili olarak aşağıdaki hükümlerden hangisi yanlıştır?
a) İslâm’ın yaşanmadığı ortamlarda fıtrat bozulmaya ve aşınmaya başlar.
b) Fıtratın doğru çizgide ilerlemesini engelleyen en tehlikeli etken şirktir. Allah’ı
unutmak ve hevâya uymak da fıtratı saptırır.
c) İslâm; insan yaratılışına, yaratılışındaki İlâhî yasalara veya başka bir ifadeyle
Allah tarafından insan bünyesine uygun olarak konulmuş olan fıtrat dinidir.
d) Kâfirlerle müslümanların fıtratları çok farklıdır. Daha doğuştan itibaren bu
farklılık kendini gösterir.
127- “Hıdırellez” konusuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi, tümüyle
doğru değildir?
a) Hıdırellez, Hızır ve İlyas isimlerinin halk ağzında aldığı şekilden ibarettir. Hıdırellez,
kökü İslâm öncesi eski Orta Asya, Ortadoğu ve Anadolu yaz (bahar) bayramlarına
dayanan câhiliye törenidir.
b) Hıdırellez, İslâm’a göre kutsal kabul edilen bir gündür. Bütün dünyada 1 Mayıs’ta
kutlanılan, bazılarına göre bahar bayramı denilen önemli bir gündür. Bu günü
nâfile oruçla geçirmek ve gecesini de teheccüdle değerlendirmek gerekir.
c) Hıdırellez, halk arasında ölümsüzlük sırrına erdiklerine ve biri karada, diğeri
denizde darda kalanlara yardım ettiklerine inanılan Hızır ve İlyas peygamberlerin
yılda bir defa bir araya geldikleri gün olarak kabul edilir.
d) Baharın geldiğini müjdeleyen gün olarak kabul edilen Hıdırellez törenlerinde,
yeşillik, su ve ateş hususlarıyla ilgili uygulamalar, bu halk bayramının putperest köklerini
çok belirgin şekilde ortaya koymaktadır. Dilek tutma, uğursuzlukları giderme,
adak adama ve ateşle ilgili bazı uygulamalar, genç kızların bu güne yükledikleri
anlam ve eylemlerden dolayı tevhide ters nice inanış ve davranışlara şâhit olunan
büyük bir bid’attir.
128- Allah’ın kâinatı idare ederken koyduğu kurallar, yaratıkları hakkındaki
ve özellikle insan toplumlarıyla ilgili hüküm ve âdetlerine Kur’an
kavramı olarak ne ad verilir?
a) Hikmetullah b) Hükmullah c) Sünnetullah d) Kaderullah
129- Eski dönemlerde Arap câhiliyyesinde, İslâm öncesi Türklerde ve
≈ 818 ≈
Ahmed Kalka n
günümüzde değişik ülkelerde hâlâ bazı hayvanlar putlaştırılıp bunlara tapılmaktadır.
Kur’ân-ı Kerim, putlaştırılarak tapılan bu hayvanlardan hangisini
hangi dönemlerde ve hangi kavimle ilgili olarak örnek verir?
Sığır (ve buzağı); Mûsâ (a.s.) döneminde; İsrâiloğulları
Deve; Sâlih (a.s.) döneminde; Semûd kavmi
Fil; Peygamberimizin doğumundan az önce; Ebrehe’nin kavmi
Balık; Yunus (a.s.) döneminde; Yûnus kavmi
130- Bir sünnetullah olarak ifâde edilen bireysel ve toplumsal değişme
konusunda Ra’d sûresindeki âyet-i kerimede vurgulanan hususla ilgili
olarak aşağıdaki seçeneklerden hangisi doğrudur?
a) Kişinin içinde yaşadığı kavim (toplum) değişmedikçe Allah onların içindeki
kişilerin durumunu değiştirmez.
b) Bir kavim ve içindeki kişiler toplum olarak değişmedikçe Allah onlarla ilgili
sünnetini (sünnetullahı) değiştirmez.
c) Allah bir kavmi (toplumu) değiştirmedikçe, toplumdaki kişiler kendini değiştiremez.
d) Bir toplumun bireyleri kendindekini (kendi durumunu) değiştirmedikçe Allah
onlarda bulunanı (o toplumu) değiştirmez.
131- Ra’d sûresi 11. âyetten yola çıkarak aşağıdaki değerlendirmelerden
hangisi yanlıştır?
a) Bir toplum, kendinde bulunan iyi yaşayışı ve güzel ahlâkını kötüye değiştirmedikçe,
daha genel tâbirle bir toplum kendini bozmadıkça Allah onlara verdiği
nimetleri değiştirmez.
b) Bir toplum kötü ahlâkını düzeltmedikçe Allah onları düzeltmez. Toplum gittiği
yanlış yoldan döner, doğru yola girer, ahlâkını düzeltirse Allah da onların durumunu
düzeltir, kötü hallerini iyiye, sıkıntılarını mutluluk ve refaha çevirir.
c) Bir toplum ahlâkını bozar; şerlere, kötülüklere, fesatlara dalar, isyan ederse
Allah da onlara lutfettiği nimetleri ellerinden alır, onları perişan eder. Böylece güçlerini
kaybeder, felâketlere uğrar, küçülürler.
d) Allah’ın toplumlara koyduğu hüküm vardır. Bazı toplumlar Allah’a itaat eden
İslâm toplumu, bazıları da isyan eden câhiliyye toplumudur. Bu durum değiştirilemez.
Toplumlarla ilgili bu kadere sünnetullah denilir.
132- “Ümit ve güvenle bağlanacağı şeyden umudunu kesmek, ümitsiz
olmak” anlamına gelen ve “Allah’la ilgili olarak bir mü’minin yapamayacağı,
yapmış olsa küfre gireceği şey” demek olan Kur’an kavramı aşağıdakilerden
hangisidir?
a) Yeis b) Tağyîr c) Nankörlük d) Şirk
≈ 819 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
133- Bilindiği gibi tasavvuf rüyalara çok önem vermiş, özellikle Allah
dostu kabul ettikleri kimselerin rüya aracılığıyla ilim ve hadis alabildiklerini
ısrarla ileri sürmüştür. Bu rüyalarla ilgili olarak İslâm âlimlerinin değerlendirmeleri
içinde aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
a) Rüya hali, insanlar arası bilgi akışının mümkün olduğu zaman dilimidir. Bu
bilgiye güvenilir. Çünkü insan, rüyâsında melekûta ulaşır, eşyayı müşâhede eder.
b) Hz. Peygamber’den vefatı sonrasında rüya ile bilgi almak, O’ndan rüyada
hadis rivâyet etmek ya da rüya aracılığıyla bir hadisin sıhhatini test etmek mümkün
ve kabul edilen bir durumdur. Bütün bunları İslâm âlimleri onaylayıp tasdik eder.
c) Rüya, bilgi kaynağı değildir, rüya ile amel olunmaz. Şeytanî de olabilecek
ilhamlara ve rüyalara İslâm dini dayandırılamaz. Rüya, ahkâm konusunda da delil
olmaz. Rüya ile çok uğraşmak, ona önemli misyonlar yüklemek doğru değildir.
d) Rüya da, keşif ve ilham gibi bilgi araçlarından biridir. Aynı zamanda ölen bir
kimsenin âhiretteki ahvâli ile ilgili olarak, rüya aracılığı ile dünyadakilere bilgi verilir.
134- Yeis hali ve bu haldeki iman ve tevbe konusundaki değerlendirmelerle
ilgili olarak aşağıdaki ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Bir kimsenin yeis (ümitsizlik ve korku) halinde iman etmesi, kendisine yönelen
ve yakasına yapışan azâbı gidermek için olup ihtiyârî, yani özgür seçmeye dayanan
ve hakiki iman değildir. Hakiki iman ihtiyâr ve istek ile Allah’a yaklaşmak ve O’nun
rızâsını elde etmek için sahip olunan imandır.
b) Kâfir bir kimse, ölürken ölümün şiddetli halleri kendisine gelip çattığı ve İlâhî
azâbı müşâhede ettiği vakit iman ederse, bu imana iman-ı yeis denilir.
c) Yeis halinde de iman ve tevbe geçerlidir. Dünyada imanın ve tevbenin geçerli
olmadığı hiçbir zaman yoktur. Ancak insan ölünce artık son pişmanlık fayda etmeyecek,
sadece öldükten sonra iman ve tevbenin faydası görülmeyecektir.
d) Önceden iman etmeyen bir kâfir, üzerinde ölümün emâreleri belirip ölümün
şiddetli halleri kendisini sardığı zaman; helâk işaretleri gelip iman etmeyenleri yakalayınca;
güneşin Batıdan doğması gibi kıyâmetin açık ve büyük alâmetleri zuhur
ettiğinde veya kıyâmet kopmaya başlayınca bütün bu durumlarda iman edenlerin
imanları kabul edilmez, bu imanları kendilerine bir fayda getirmez. Bu zamanlardaki
imana iman-ı yeis denilir.
135- Her müslüman, yakınlarından başlayarak çevresindeki insanlara
dinini tebliğ etmek ve İslâm’ı hâkim kılmaya çalışmak zorundadır. Ancak,
insan bu dâvet, tebliğ ve iyiliği emretme görevini yerine getirmeye çalıştığı
halde, bazen en yakınlarının bile müslüman olmasını sağlayamayabilir.
Hz. İbrâhim’in babası, Hz. Nûh’un oğlu, Peygamberimiz’in amcası bu örnekler
arasındadır. Allah, kâfir Firavun’un hanımını müslüman hanımlara
örnek verirken, iki peygamberin hanımının da kâfir kadınlardan olduğunu
vurgular (66/Tahrîm, 10). Allah’ın tek rab ve yegâne ilâh olduğuna ve pey≈
820 ≈
Ahmed Kalka n
gamber kocalarına inanmayan bu kadınların müşrik kavimleriyle birlikte
helâk olduklarını Kur’an haber verir. Hanımları müslüman olmayan ve kâfir
eşleriyle sınanan bu peygamberler kimlerdir?
a) Nûh (a.s.) ve Lût (a.s.)
b) Lût (a.s.) ve Şuayb (a.s.)
c) Sâlih (a.s.) ve Hûd (a.s.)
d) Süleyman (a.s.) ve Yûsuf (a.s.)
136- Esmâü’l-Hüsnâdan el-Müızz ve el-Müzill ne demektir?
a) El-Müızz: İzzet ve kuvvet veren, yükselten, onurlandıran demektir. El-Müzill:
(Daha çok âhirette) Zillete düşüren, hor ve hakir eden demektir.
b) El-Müızz: Hesap gören, kullarının yaptıklarını muhâsebeye
tâbi tutan, amellerinin
karşılığını verme hususunda kâfi olan demektir. El-Müzill: Keremi ve bağışı bol
olan, cömert ve bir karşılık gözetmeden inâyetiyle ihsan eden anlamına gelir.
c) El-Müızz: Bütün varlık üzerinde gözcü olan, bütün işler kendisinin kontrolü
altında bulunan; kullarının her şeyini gözeten ve müşâhedesi altında tutan demektir.
El-Müzill de: Duâ ve isteklere cevap veren; Kendine yalvaranların isteklerini veren
anlamına gelir.
d) El-Müızz: Geniş; bütün sıfatları sonsuz ve sınırsız olan, geniş rahmeti ile
bütün varlıkları kuşatan demektir. El-Müzill ise: Mahlûkatını seven ve onların hayrını
isteyen, iyi kullarını seven, onları rahmet ve rızâsına erdiren; sevilmeye ve dostluğu
kazanılmaya tek lâyık olan anlamına gelir.
137- Varlıkları daha önce bir misli ve benzeri olmaksızın ilk defa yaratan
anlamına gelen güzel isim (esmâü’l-hüsnâdan biri) aşağıdakilerden
hangisidir?
a) El-Muhsî b) El-Mümît c) El-Mübdî d) El-Müheymin
138- Kendilerine hak din tebliğ edildiği halde, tevhidî bir imana yönelmeyen
geçmiş toplumların başlarına gelenler Kur’ân-ı Kerim’de niye anlatılmaktadır?
a) Tarih bilgisi verilmek ve kültür artırmak için
b) İnsanların hoşlanacağı bir hikâye/kıssa olsun diye
c) Eski toplumların büyük uygarlık ve medeniyetlerine atıfta bulunmak için
d) İbret ve ders alınması için ve benzer suçların fecî sonuçları bilinsin diye
139- Kullarına muâmelesi, tam adâlet ve merhamet üzere olan; adâletini
dünyada ve âhirette kullarına gösterecek olan anlamına gelen güzel
isim (esmâü’l-hüsnâdan biri) aşağıdakilerden hangisidir?
a) El-Muğnî b) El-Muksit c) Er-Raûf d) El-Metîn
≈ 821 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
140- Esmâü’l-Hüsnâ ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) Esmâü’l-Hüsnâ, en güzel isimler demektir, Allah’a ait isimler bu tâbirle ifâde
edilmektedir.
b) Kur’ân-ı Kerim’de doksan dokuz isimden bahsedilmektedir; Kur’an’dan yola
çıkarak Allah’ın isimlerinin kesinlikle 99 olduğunu belirtmek gerekir.
c) Meşhur hadis-i şerifte, esmâü’l-hüsnâyı ihsâ eden kimsenin cennete gireceği
belirtilir. “İhsâ” kelimesi, lügatta ezberleyip sayan, anlayan, benimseyen demektir.
Ama burada “İslâm’ın ulûhiyyet inancını nasslara başvurmak sûretiyle
tesbit
edip anlamak, benimsemek ve bu inanca uygun bir ruhî yetkinlik kaydetmek”
anlamını
içermektedir.
d) A’râf sûresi 180. âyetinde “Allah’ın isimleri konusunda ilhâda düşen kimseleri
bırakın, terk edin, onlardan uzak durun!” denmektedir. İlhâd; sapmak, inkâr
etmek, O’nun niteliklerinin anlamını eğip bükmek, hafife almak, tahrif etmek, bu
sıfat ve isimleri başka varlıklara yakıştırmak, ya da Allah’ı bu güzel isim ve sıfatlarla
belirtmekten kaçınmak demektir. Bu tür ilhâdı işleyenlerden uzaklaşmak, onları
sevmemek mecbûriyetimiz vardır.
141- Dünyevî çıkarı için imanını ve ilmini satan, atmalar veya katmalarla
dini tahrif etmeye çalışan, Firavnî düzenleri devirmeye çalışan muvahhidlere
hırlayan karakteriyle her devirde ve her ülkede görülebilecek olan ve
belli bir şahıs olmaktan çok, bir karakter/tip olan Bel’am Kur’an’da köpeğe
benzetilir; tâğutî düzenin kapılarında ev sahibinden kemik bekleyen
ve kuyruk sallayan bir köpeğe. Kur’an’ın çeşitli âyetlerinde hakka bâtılı
karıştıran, hakkı gizleyen, ilmiyle amel etmeyen, başkalarına iyiliği emretse
bile kendini unutan, Allah’ın âyetlerini azâba karşılık çok ucuza satan;
menfaatçi, uzlaşmacı ve menfaatçi tip, şiddetle sakınılması gereken bir
karakter olarak tanıtılır. A’râf sûresi, 179. âyette hayvanlar gibi, hatta daha
aşağı ve sapık oldukları belirtilen bu tiplerin aynı sûrenin 175-176. âyetlerinde
köpeğe benzetildiğini biliyoruz. Cum’a sûresi, 5. âyette ise sorumluluklarını
yerine getirmeyen ve ilmiyle amel etmeyen bu bilginler hangi
hayvana benzetilir?
a) Kitap yüklü eşeklere
b) Kitaptan beslenip kitaba zarar vermeye çalışan böceklere
c) İnsanları zehirleyen akreplere
d) Dilediği yerde bağırıp dilediği yeri pislediği halde akılsızların kendisine taptığı
kutsal(!) ineklere
142- Esmâü’l-Hüsnâdan en-Nâfi’ ve ed-Dârr ne demektir?
a) En-Nâfî’: Daraltıp sıkan, kıtlık veren; Ruhları kabzeden demektir. Ed-Dârr:
Genişleten, açan ve bolluk veren anlamında güzel isimdir.
b) En-Nâfi’: Dilediğine fayda veren demektir. Ed-Dârr: Dilediği kuluna zarar ve≈
822 ≈
Ahmed Kalka n
ren; O’nun takdiri olmadan kimseye zarar verilemeyen, elem verici şeyler yaratan
anlamındadır.
c) En-Nâfi’: Allah’ın her şeye, her istediğini yapacak sûrette gâlip ve hâkim
olması, en zorlu zâlimlerin bile O’na boyun eğmek mecburiyetinde oldukları, hükmünün
dışına hiçbir şeyin çıkamayacağı anlamına gelir. Ed-Dârr: Çok rızık veren ve
yeteri kadar rızıklandırıp yiyecek ve içecek veren anlamında güzel isimdir.
d) En-Nâfi’: Her şeyde ve her olayda büyüklüğünü gösteren demektir. Ed-Dârr:
Hidâyet lütfederek bâtıldan ve dalâletten uzaklaştıran anlamına gelir.
143- Evrenin bütün işlerini
düzenleyen, gözeten, koruyan ve yöneten;
insanları murâkabe eden, üstün gelen anlamına gelen güzel isim (esmâü’l-
hüsnâdan biri) aşağıdakilerden hangisidir?
a) El-Musavvir b) El-Kaviyy c) Er-Reşîd d)El-Müheymin
144- Basit dünya karşılığında dinini satan, bir çanak yal uğruna sahibinin
onca itip kakmasına kuyruk sallayan it gibi ilminin izzetini yok eden,
dinî bilgisini kâfir yöneticilerin hizmetine veren resmî ulemâ tipi, saray
mollası, makam sevdâlısı, yüzsüz ve onursuz, ırkçı, her şeye dilini sarkıtarak
salya akıtan köpek karakterli, dünya arzularının peşinden koşup
asla tatmin olmayan, doymayan, Kitab bilgisine rağmen azgınlaşan, istismarcı
bir din bilgini karakterinin anlatılmasını ister Kur’an. Kitabımız’da
adı geçmediği halde, A’râf sûresinin 175-176. âyetlerinde işaret edilip bazı
özellikleri açıklanan bu kişinin kabul görmüş adı nedir?
a) Bel’am b) Karun c) Sâmirî d) Münâfık âlim
145- Kişinin Allah’ın dışında hayatının amacı kıldığı maddî-mânevî şeylere
ne denir?
Tâğut b) Küfür c) İsyan d) Put
146- “Helâk” kavramıyla aynı kökten türeyen tehlüke (tehlike), helâke
sebep olan, helâke/ölüme götüren şey demektir. Kur’ân-ı Kerim’de: “…
Kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın…” (2/Bakara, 195) buyurulmaktadır.
Bu âyetin nüzul sebebini açıklayan Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin izah
ettiği şekilde, Kur’an’ın esas tehlike olarak kabul ettiği şeyler hakkında
aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
a) Cihadın mal ve canla tüm şûbelerini hayata geçirmede gayret sarfetmemek
b) Allah yolunda fedâkârlık yapmamak, infak görevini hakkıyla yerine getirmemek
c) Cimrilik yapmak gibi Allah’ın yasaklarından kaçmamak, Allah’a teslim olup
itaate yönelmemek
≈ 823 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
d) Düşman saflarına hücum edip ölümün büyük ihtimal olduğu bir ortama korkusuzca
atılmak
147- Sözlükte bilgisizlik anlamına gelen; genellikle, İslâm’ın hâkim olmasından
önceki hayatı içine alan ve İslâm’ın ortaya çıkmasından önceki
küfür ve sapıklık hali için kullanıldığı halde aslında her dönem için geçerli
olan; ıstılah olarak “Allah’ın indirdiği hükümleri ve bilgileri kabul etmeyip
bunların yerine insanlar tarafından konulan hükümlere, düşüncelere ve
düzenlere inanma ve yaşama”ya ne ad verilir?
a) Şirk b) Küfür c) Câhiliyye d) Fısk
148- Bilindiği gibi, İslâm âlimleri “tevessül”ü hüküm bakımından genellikle
üçe ayırırlar: 1- Allah’ın güzel isimlerinden veya yüce sıfatlarından
biriyle O’na tevessül veya duâ eden kişinin işlediği sâlih amelle tevessül
şeklindeki “meşrû tevessül”, 2- “Peygamberimiz’in hürmetine, Kâbe’nin
hürmetine Allah’ım Senden şunu istiyorum” gibi sözler şeklinde “bid’at
olan tevessül”, 3- Ölülerle, Allah’tan başka dirilerle ve hâl-i hazırda bulunmayanlarla
yardım istemek şeklinde ortaya çıkan tevessül. Bu son şekildeki
tevessülün hükmü nedir?
a) Mekruh b) Haram c) Mubah d) Bid’î
149- Enbiyâ sûresi 21. âyette ifâde edildiği üzere: “Yuh olsun size ve
Allah’tan başka taptıklarınıza! Siz aklınızı kullanmaz mısınız?” diye putperestlerin
yüzüne haykıran zât kimdir?
a) İbrâhim (a.s.) b) Mûsâ (a.s.) c) Nûh (a.s.)
d) Yâsir (r.a.)
150- Kur’ân-ı Kerim’de câhiliyye kelimesi dört âyette geçer ve her birinde
câhiliyyenin temel dört görüş ve görünüşü açıklanır. Aşağıdakilerden
hangisi bunlardan biri değildir?
a) Câhiliyyenin kendine has (İslâm’a zıt) inanç sistemi ve Allah hakkında (yanlış)
zannı vardır.
b) Câhiliyyenin (İslâm’ın zıddına) bir ahlâk anlayışı, ahlâksızlığı, özellikle kadınların
toplum içindeki kıyafet ve davranışlarıyla cinsel fitne unsuru olması sözkonusudur.
c) Câhiliyyenin (İslâm’ın zıddına) peygamber, melek, âhiret anlayışı ve kader
inancı vardır.
d) Câhiliyyenin (İslâm’ın zıddına) hüküm, yönetim ve devlet anlayışı, yani câhiliyye
hükmü/yönetimi vardır.
151- “...Hakikatte onlar, sadece kendilerine zulm ediyorlardı.” Bakara
sûresi, 57. âyetinde geçen bu ifade için, aşağıdakilerden hangisi en doğru
≈ 824 ≈
Ahmed Kalka n
açıklamadır?
a) Zulümle adâlet arasındaki temel fark belirtilmektedir.
b) O insanların kendi kendilerine eziyet ve sıkıntı çektirdikleri ifade edilmektedir.
c) Bumerangın dönüşü gibi, başkalarına yapılan zulüm, yapana döner; mazlumlar,
her zaman zâlimlerden intikamını alır.
d) Onlar bu yaptıklarıyla, her şeyden önce kendilerine zarar vermekte, kendilerine
yazık etmektedir.
152- Putlar, çeşit olarak çok fazla olmakla birlikte, genel olarak iki kısımda
mütâlea edilebilir: 1- Herhangi bir şekil düşünmeksizin kafalara,
gönüllere dikilen veya tâbî olunan (hayatın amacı kılınan, aşırı sevilen
veya korkulan) modern putçuluk, 2- İnsan, hayvan, kuş veya bunların karışımı
bir şeklin; ağaç, taş ve madenden yapılarak tapınılması biçiminde
ortaya çıkan ilkel putçuluk. Bu ikinci tür putlara Kur’ânî kavram olarak
hangi adlar verilir?
a) Küfür veya şirk
b) Endâd veya tâğut
c) Tapma veya tapınma
d) Sanem veya vesen
153- “Bey’at sonucu mü’minler adına tasarruf (yönetme) yetkisine sahip
olan ve Allah’ın indirdiği hükümlerin adâlet ve istişâre ile uygulanmasını
sağlayan ve Kur’an’ın itaat edilmesini emrettiği müslümanların müslüman
liderine ne ad verilir?
a) Âmir b) Sultan c) Ülü’l-Emr d) Vekil
154- Lügatta “kalkmak, dikilmek, ayaklanmak, doğrulmak ve dirilmek”
anlamına gelen, terim olarak İslâm inancında, evrenin düzeninin bozulması,
her şeyin altüst olarak yok olması ile ölen tüm insanların yeniden
dirilerek ayağa kalkması olayını dile getiren Kur’ânî kavram, aşağıdakilerden
hangisidir?
a) âhiret b) kıyâmet c) ba’sü ba’de’l-mevt d) mahşer
155- Kur’an’daki ülü’l-emr kavramından ve Allah’a isyan edene itaat
konusuna açıklık getiren âyet ve hadislerden yola çıkarak, zâlim ve fâsığın
emir sahipliği, yöneticiliği konusunda, mürcie adlı sapık grubun dışında
tüm İslâm âlimlerinin görüşü olarak, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
a) Zâlim ve fâsık yönetici, gayr-ı meşrûdur; ümmet, -eğer imkânı varsa) onu
hemen alaşağı eder.
b) Zâlim ve fâsık yönetici, mekruh görülmekle birlikte, yöneticiliği câizdir/geçerlidir.
≈ 825 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
c) Zâlim ve fâsık yönetici, “ülü’l-emr” olduğu için kendisine itaat gerekir, isyan
edilmez.
d) Özellikle günümüzde bu vasıflara sahip olmayan imam, yani yönetici bulunamayacağından,
mecbûren ve fiilî durum olarak kabul edilir.
156- Kur’ân-ı Kerim’de nefsin olumsuz yönü “nefs” veya “nefs-i emmâre”
ifâdesiyle değil; başka bir kelime ile belirtilir. Lügat anlamı olarak; boş,
sonuçsuz, değersiz gibi anlamlara gelen, terim olarak da; bir şeye karşı
aşırı sevgi ve bağlılık duyarak arzularını tatmin için Şeriatın dışındaki şeylere
meyletmesi anlamına gelen bu kavram nedir?
a) Fısk b) Nefs-i Levvâme c) Fesat d) Hevâ
157- Kur’ân-ı Kerim’de (9/Tevbe sûresi, 12. âyete göre) insanları ateşe
çağıran küfür imamlarına (kâfirlerin liderlerine/önderlerine) karşı müslümanların
nasıl davranmaları emredilmektedir?
a) Onlarla savaşmak, dinimize saldırırlarsa onları öldürmeye çalışmak.
b) Onlara emr-i bi’l-ma’rûf ve nehy-i ani’l-münker yapmak.
c) Onlara tekrar tekrar dâvet ulaştırmak ve nasihat etmek.
d) Onları sevmemek ve onlarla beraber olmamak.
158- Lügat anlamı “emir sahipleri” demek olan “ülü’l-emr”, bilindiği
gibi Nisâ sûresinin 59. âyetinde müslümanlardan olması ve Allah’a ve
Rasûlüne itaat etmesi şartıyla kendisine itaat edilmesi gereken bir otoritedir.
Ashâb, tâbiûn ve müfessirler ülü’l-emr kavramıyla kimin kastedildiği
konusunda farklı şeyler ileri sürmüşlerdir. Aşağıdakilerden hangisi bunlardan
değildir? Yani, itaat edilmesi Kur’an’la emrolunan ülü’l-emr tanımı
içine girmez?
a) İmamlar, fâzıl ve âdil fakîhler, şer’î hükümlerle ilgili fetvâ veren müctehidler
b) Hangi inanca sahip olursa olsun ve hangi hükümlerle hükmederse etsin müslümanların
başındaki idareciler
c) Râşid halifeler veya müslümanların başındaki müslüman ordu komutanları
d) Ehl-i hall ve’l-akd denilen müctehid bilginlerinin icmâları
159- Aşağıdakilerden hangisi “kıyâmet”in Kur’an’da zikredilen diğer
isimlerinden biri değildir?
a) es-Sâatu b) el-Yevmu’l-Hısâb
c) el-Yevmu’l-Ûlâ d) el-Yevmu’l-Âhır
160- Kur’ân-ı Kerim’in kıyâmetle ilgili olarak vurguladığı esaslar konusunda,
aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
a) Kıyâmetin zamanını Allah’tan başka kimsenin bilemeyeceği
≈ 826 ≈
Ahmed Kalka n
2b) Kıyâmet alâmetlerinin belirdiği ifâde edilir, ama bunlar hakkında bilgi verilmez
c) Kıyâmetin yaklaştığı, zamanının yakın olduğu ve ansızın geleceği
d) Her insanın ölümünün kendisi için kıyâmet olduğundan, tek bir kıyâmet değil,
birçok kıyâmetlerin olduğu
161- Âcizliğini kabul edip Allah’a güvenip dayanma, O’nun hükmünün
mutlaka meydana geleceğine kesin olarak inanma ve alınması gereken
tedbirleri alma anlamında Kur’anî terim, seçeneklerden hangisidir?
a) İman b) Tevekkül c) Müşâvere d) Azim
162- Lügat anlamı; belli bir zaman parçası ve bu parçanın sonu, vakit
ve son demek olan; terim olarak, insanın veya herhangi bir canlının, kendisine
tâyin edilen ömür ve ömrün son bulması anlamına gelen Kur’an
kavramı, aşağıdakilerden hangisidir?
a) Ölüm b) Mevt c) Ömür d) Ecel
163- Tevekkül kavramına mesnet olan ve Allah’ın, kendisine dayanılıp
güvenilmesi gereken tek zât olduğunu belirten esmâü’l-hüsnâsından olan
ismi, seçeneklerden hangisidir?
a) el-Vekîl b) el-Azîz c) er-Razzâk d) er-Rahmân
164- Gâlibiyet kavramıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) Allah Teâlâ, mü’minleri gâlip getireceğine dâir söz vermiştir.
b) Allah’ın yardımını bekleyenler, Allah’ın dinine yardım etmelidir.
c) Gâlibiyet, zafer ve başarı, çok ile değil; Hak ile birlikte olmakla mümkündür.
d) Allah, mü’minlere dünyada asla mağlûbiyet vermeyecektir. Gâlip gelemeyen
mü’minler gerçek mü’min olmadıklarından mağlûp olmaktadırlar.
165- Ahzâb Sûresi, 21. âyetinde “Rasûlullah’ta sizin için çok güzel örnekler
vardır” deniliyor ve bazı özellikler sayılarak bu vasıftaki kişiler için
örnek olduğu vurgulanıyor. Sayılan bu özelliklerle ilgili aşağıdakilerden
hangisi yanlıştır?
a) Allah’a kavuşmayı umanlar b) Âhiret güne kavuşmayı umanlar
c) Namaz kılanlar d) Allah’ı çok zikredenler
Sözlükte “ısrarla istemek, kasdetmek, karar vermek, irâde, sabır” gibi
anlamlara gelen; Kur’an’da ve terim anlamı olarak “iyilikte sebat, kararlılık”
ve “kesin karar vermek” mânâlarına gelen Kur’an kavramı, seçeneklerden
hangisidir?
a) Tevekkül b) Az(i)m c) Nusret d) Sabır
≈ 827 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
167- Ecelle ilgili olarak verilen aşağıdaki hükümlerden hangisi yanlıştır?
a) Ecel değişmez. Allah Teâlâ, insanın ne zaman doğacağını ve ne zaman öleceğini
ezelî ve kuşatıcı ilmiyle kesin olarak bildiği için ömrün uzaması, ya da kısalması,
yani ecelin öne alınması veya ertelenmesi mümkün değildir. b) İnsan bireylerinin
eceli, yani Allah tarafından belirlenmiş ömürleri olduğu gibi; ümmetlerin,
toplumların da bir eceli vardır. Ecelleri geldiği zaman ne bir an geciktirilir, ne de bir
an öne alınır.
c) Azrâil ismi Kur’ân-ı Kerim’de ölüm meleğinin ismi olarak açık şekilde ifâde edilir.
O yüzden ölüm meleğinin Azrâil’den başkası olduğunu iddiâ etmek küfür sayılır.
d) Hayat veren ve öldüren, ölümü yaratıp takdir eden Allah’tır. Cenâb-ı Hakk’ın
iki özelliği, esmâü’l-hüsnâdan “el-Muhyî” ve “el-Mümît” isimleriyle ifâde edilir.
168- Vahdetle ilgili âyet-i kerîmede hep birlikte neye yapışmamız emredilir?
a) Allah’ın ipine, yani Kur’an’a, İslâm’a
b) Allah’ın hükmüne, yani Kur’an ve Sünnete
c) Allah’ın Peygamberine, yani Müslüman devlet başkanı ve emîrlere
d) Allah’ın rızâsı için vahdete, yani birlik ve bütünlüğe
169- Vahdetle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) “Vahdet” kelimesi “tevhid” ile aynı kökü paylaştığından, ikisi arasında kopmaz
bir bağ vardır.
b) Tevhid birlemek; vahdet de birleşmek demektir. Allah’ı birleyen muvahhid
kimse, tevhide iman etmeyenlerle birleşemez.
c) Vahdet anlayış ve ahlâkından mahrum insan, gerçek muvahhid olamaz.
d) İslâm, bütünmüslümanların her konuda tek bir görüş etrafında birleşmelerini
ve hiçbir konuda en küçük fikir ayrılığına gitmemelerini kesin bir şekilde emreder.
170- Kur’ân-ı Kerim’de belirtilen sünnetullaha göre Allah’ın, kendilerine
yardım etmesi için, mü’minlerin ne yapması gerekmektedir?
a) İbâdet ve duâ etmesi
b) İman edip sâlih amel işlemesi
c) Allah’a (Allah’ın dinine) yardım etmesi
d) Kâfirlere karşı cihad bilincinde olması
171- Kur’ân-ı Kerim’e göre, müteşâbih âyetlere uyanlar kimlerdir?
a) Kalplerinde eğrilik bulunan, te’vil edip çarpıtarak toplumda fitne çıkarmak
isteyenler
b) Kur’an ilimlerinde derinliğe ulaşmak isteyen âlimler
c) Kur’an’dan hüküm çıkararak insanların problemlerine çözüm getirmek iste≈
828 ≈
Ahmed Kalka n
yenler
d) Bu âyetlerle ictihad edip fetvâ verme gayretinde olan ilim ehli
172- Kur’ân-ı Kerim, iftirâ konusuyla ilgili olarak “ondan daha büyük
zâlim kim olabilir?” (6/En’âm, 21, 93, 144 vb.) dediği insanların özellikleri
nelerdir?
a) Rasûlullah’ın iffet timsâli eşine iftirâ atan münâfıklar
b) Allah’a yalan uydurup şirk koşarak iftirâ eden müşrikler
c) İslâm’a hakaret eden ve dine iftirâ atan müfterîler
d) Peygamberimiz’in söylemediği sözleri O’na isnâd edip hadis uyduranlar
173- Tahrif konusundaki aşağıdaki ifâdelerden hangisi yanlıştır?
a) Tahrif, bir kelimede harflerin yerini veya bir harfi değiştirme, bozma demektir.
Bir ibârenin anlamını değiştirme, İlâhî kitaplar üzerinde herhangi bir kelimenin bile
bile değiştirilmesi demektir.
b) Kur’ân-ı Kerim metnini tahrif ettirmeyerek Kıyâmete kadar aslını aynen korumayı
Allah Teâlâ üzerine almıştır. Ama Tevrat ve İncil, o dönemlerdeki bilginlere
havâle edilmiş, onlar da bazı çıkarlar ve kıskançlıktan dolayı bu emânetleri koru(ya)
mayıp tahrif edilmesine sebep olmuşlardır.
c) Kur’an, metin olarak tahrif edilmemiştir ve edilmeyecektir, ama hadisler için
bu sözkonusu değildir. Peygamber sözü olmayan nice uydurma hadisler ortaya
atılmış ve bazı hadislere ilâvelerde bulunulmuş, yani hadisler yer yer tahrife uğramıştır.
d) Bugünkü Tevrat ve İncil, İslâm inancına göre tümüyle tahrif edilmiştir. Asıl
Tevrat ve İncil’le bugünkü kutsal kitaplar arasında hiçbir ilişki kalmamıştır. Bugünkü
Tevrat ve İncillerde, Kur’ân-ı Kerim’in tasdik ettiği hiçbir hüküm yoktur.
174- Kur’an’da bazı âyetler vardır ki, mânâlarını en doğru olarak sadece
Allah bilir. Derin bilgi sahipleri ise, onlar hakkında ayrıntıya girmek
istemezler ve yanlış konuşmaktan Allah’a sığınırlar. Hükmü kesin olmayan
bu âyetlerde acziyetlerini kabul edip mânâ zorlamasına gitmezler.
Kur’an’daki bu türden âyetlere ne ad verilir?
a) Mecaz b) Müteşâbih c) Kinâye d) Furkan
175- Esmâü’l-Hüsnâ konusundaki aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
a) Esmâü’l-Hüsnâ, âlimlerin ittifakı ile sadece 99 tanedir. Hadis rivâyetlerinde
99 olarak belirtilen ve Tirmizî’de tek tek sayılan bu isimlere Kur’an başka ilâvelerde
bulunmaz.
b) Kur’ân-ı Kerim’de esmâü’l-hüsnâ ile Allah’a isim verilmesi ve duâ edilmesi
emredilip O’nun isimleri konusunda eğriliğe saparak O’nu yanlış şekilde isimlendirenleri
terk etmek emredilir ve onların Allah tarafından cezalandırılacakları belirtilir.
≈ 829 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
c) Tanrı kelimesi esmâü’l-hüsnâdan biri değildir. O yüzden Allah hakkında bu
ismin kullanılması güzel ve doğru olmaz.
d) Esmâü’l-hüsnâ, Allah’ın isimleri olduğundan, bunlardan birini insanlara isim
olarak aynen vermek doğru değildir. Özellikle, “el” belirtme takısıyla bu isimler Allah’ın
dışındakiler için kullanılamaz. Yine, anlam yönüyle sadece Allah’a ait olan bir
sıfatı içeren ismin, insanlara verilmesi çok yanlıştır.
176- “Lâ ikrâhe fi’d-dîn (dinde zorlama yoktur)” meâlindeki Bakara sûresi
256. âyetten anlaşılması gereken nedir?
a) Hiç bir insan, diğer insanlara karşı yaptıklarından dolayı dünyada cezâ görmez,
görmemelidir.
b) İnsanlar, dinî ve ahlâkî davranışlarında tümüyle özgürdür, hiçbir kınama ve
suçlama ile karşılaşmamalıdır.
c) İnsanlar, din tercihlerinde ve inançlarında tam bir özgür irâde ile seçim yapma
hakkına sahiptirler. Bu konularda herhangi bir baskıya uğramamalıdır.
d) Kimse kimseye karışmamalı, hiçbir konuda zorlama, baskı, yönlendirme ve
tavsiyelerde bulunmamalıdır. Herkes yaptıklarının karşılığını sadece âhirette görecektir.
177- Kur’ân-ı Kerim’e göre Allah’ı tümüyle inkâr edenler, önemsenmeyecek
kadar azdır. Kur’ân-ı Kerim Allah’a hiç inanmayanlardan çok daha
fazla, esas olarak Allah’a inandığı halde O’na şirk koşanlardan bahseder
ve vurguyu en fazla tevhid konusuna yapar. Bununla birlikte Kur’an, Allah’ı
inkâr etmede (ve O’na şirk koşmada) üç temel etkeni belirtir. Nedir
bunlar?
a) Kibir ve inat, cehâlet ve tâğutların ifsâdı
b) Putlar ve endâd, nifak ve şirk
c) Bel’am, Karun ve Firavun zihniyeti
d) Aile, çevre, düzen ve devlet
178- Lügat anlamı; zorlamak, bir kimseyi istemediği ve çirkin gördüğü
bir işi yapmaya mecbur tutmak olan, İslâm hukuku terimi olarak; bir kimsenin
başkasına yaptığı, ondaki rızâyı kaldıran veya ehliyetini yok etmediği
halde onun seçme özgürlüğünü bozan ya da şer’î yükümlülüğü kaldıran
korkutma hali, yani bir kimseyi korkutmak sûretiyle rızâsı olmaksızın bir
iş işlemek üzere haksız yere zorlamaya bir Kur’an kavramı olarak ne ad
verilir?
a) teklif b) ısr c) karz d) ikrâh
179- Bilindiği gibi insanlar ya Allah’ın velîsi/dostu veya tâğutun velîsi/
dostudur. Âyetü’l-Kürsî’den bir âyet sonra bu hüküm zikredilir. Bu konu≈
830 ≈
Ahmed Kalka n
da, aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) Allah, kendisine gereği gibi iman edenlerin velîsi, tâğut ise kâfirlerin velîsi/
dostudur.
b) Allah, bütün yarattıklarının velîsidir; kâfirlerin velîsi/dostu ise kendileri gibi kâfir
olanlar ve kendilerini sevenlerdir.
c) Allah, iman edenleri karanlıklardan nûra çıkarır; tâğut ise, dostlarını aydınlıktan
karanlıklara ulaştırır.
d) Allah’ın dostlarına korku ve üzüntü yoktur; kâfirlerin hayatı karanlıklar içinde
geçeceği gibi, âhirette de ebedî azap onlaradır.
180- Allah’a, O’nun zâtında, sıfatlarında, isimlerinde, fiillerinde ortağı
ve dengi olmadığına, O’nun doğmadığına ve çocuğu olmadığına iman
edip O’nu birlemek demek olan tevhid, klasik kabul içinde en genel şekliyle
hangi kısımlara ayrılır?
a) Rubûbiyet ve ubûdiyet tevhidi olmak üzere ikiye ayrılır.
b) Zât, sıfat ve esmâ tevhidi olmak üzere üçe ayrılır.
c) Kâinattaki tevhid, toplumda tevhid ve kişide tevhid olmak üzere üçe ayrılır.
d) Tâğutların reddi olarak tevhid ve bel’amların reddi olarak tevhid olmak üzere
ikiye ayrılır.
181- Allah’ın, mükâfatlarının kendi katında olduğunu; kendileri için
hiçbir korkunun ve üzüntünün asla olmayacağını müjdelediği kimselerin
özellikleri hakkında, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
a) Nâfile ibâdetleri ihmal etmemek b) İman edip sâlih amel işlemek
c) Namazlarını dosdoğru kılmak d) Zekâtlarını hakkıyla vermek
182- Sözlükte; Kararlı ve şuurlu bir şekilde gayret etmek, zorluklara
karşı çaba göstermek, çalışmak, iç ve dış düşmanlara karşı koymak
üzere elinden geleni yapmak, bütün gayreti harcamak anlamlarına gelen
Kur’an kavramı, seçeneklerden hangisidir?
a) Cihad b) Kıtâl c) Müctehid d) Cidâl
183- Bilindiği gibi her dönemde ortaya konabilecek cihadın farklı şekilleri
vardır. Aşağıdaki seçeneklerden hangisi Allah yolunda cihadın çeşitlerinden biri
değildir?
a) Nefsî isteklere karşı cihad
b) İlim ve dil ile yapılan cihad
c) Mal ile ve bedenle, canla yapılan cihad
d) Politika ile ve kâfirlerin silahını kullanıp onlardan gözükerek yapılan cihad
184- Sözlük anlamı; reddetmek, geri çevirmek ve bir işten rücû etmek, dönmek
≈ 831 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
olan ve terim olarak; iman ettikten sonra İslâm’dan dönüp başka bir dine geçmeye
veya dinsizliği/ateizmi tercih etmeye Kur’ânî kavram olarak ne ad verilir?
İrtidâd b) Şirk c) Küfür d) Dalâlet
185- Aşağıdakilerden hangisi, insanı tevhid inancından çıkarıp mürted
yapmaz?
a) Allah’tan başkasına ibâdet ve mutlak anlamda itaat etmek
b) Allah’tan başkasına duâ ve tevekkül etmek
c) Mü’min olduğu halde bazı günahlar işlemek
d) Kur’an’daki hükümlerden bazısının günümüzde geçersiz olduğunu söylemek
186- Rasûlullah (s.a.s.)’ın vefatından sonra dinden dönüp İslâm devletine
savaş açanların isyanlarının bastırılması için yapılan askerî harekâtlara
ne ad verilir?
a) Seriyye Savaşı c) Mürted Savaşı
b) Ridde Savaşları d) Şirk Savaşları
187- Bilindiği gibi, müslümanın dinden çıkıp irtidad etmesine sebep
olan çirkin davranışlar sözkonusudur. Allah’a ibâdette O’na şirk koşmak,
kâfirlerin uyduğu İslâm dışı ideolojilerin doğru olduğuna inanmak, şirk düzenlerini
doğrulamak, Hz. Muhammed (s.a.s.)’in getirdiklerinden bir şeyi
uygunsuz görmek, İslâm’ı, dinin haram veya farzlarından birini alaya alıp
eğlence konusu yapmak, mü’minlere karşı kâfirlere yardım etmek gibi.
Aşağıdakilerden hangisi, bunlardan biridir, yani insanı tevhid inancından
çıkarıp mürted yapar?
a) Dinî emirleri yerine getirmede gevşek davranmak
b) Namaz ve sabır gibi hayırlı amellerini Allah’a yaklaşmada vesile edinmek
c) İslâm’ın hükümlerinden birini kabul etmemek
d) Tâğutları beğenmeyip onlara isyan etmek
188- İslâm’a ve müslümanlara karşı savaş açanlarla ne zamana kadar
savaşma izni ve emri verilmiştir?
a) Müslümanlar, dünyevî çıkarlarını teminat altına alıncaya, rahat edinceye kadar
b) (Yeryüzünde) Fitne kalmayıp, din sadece Allah için tatbik edilinceye kadar
c) Bütün inkârcılar tamamen öldürülüp yok edilinceye kadar
d) İslâm devleti kuruluncaya, Allah’ın hükmü ile hükmedilinceye kadar
189- “Hoşunuza gitmediği halde savaş size yazıldı/farz kılındı...” (2/
Bakara, 216). Bu âyetin devamında aşağıdakilerden hangi insanî gerçek
vurgulanmaktadır?
a) Sizin şer zannettiğiniz hayır, hayır zannettiğiniz şer olabilir. İnsanların hayır ve
≈ 832 ≈
Ahmed Kalka n
şer bilgisi ölçü değildir.
b) İnsanlar, bir şeyin arka planını araştırma gayreti içerisinde olmamalıdır. İnsanların
savaş gibi İlâhî emirlerdeki hikmeti kavramaları mümkün değildir. Hikmet
arayışı ölçü değildir.
c) Sizin için doğru zannettikleriniz yanlış, yanlış zannettikleriniz doğru olabilir.
Sizin bilginiz hayır ve şer için ölçü değildir.
d) Sizin hoşunuza gitmeyen bir şey hayırlı, hoşunuza giden bir şey de şerli olabilir.
İnsanların hevâsı, yani hoşuna gitme duygusu ölçü değildir.
190- Sevgi konusundaki değerlendirmelerle ilgili olarak aşağıdaki seçeneklerden
hangisi yanlıştır?
a) İmanın kemâli, Allah için sevmek ve Allah için buğzetmektir.
b) Allah’ı seven Rasûlullah’a tâbi olur.
c) Sevgi, bir şeyi Allah’ı sever gibi sevmektir. Herhangi bir şeyi Allah’ı sever gibi
sevmeyen bir insanın sevgisi, gerçek sevgi sayılmaz.
d) Sevgi bir fedâkârlıktır, bedel ödemektir. Eylemi olmayan kuru sevgi, sevgi
değildir.
191- Çoğu kimselere göre, yanlış olarak, hasenesi ve seyyiesi (güzeli-
çirkini) olduğu ileri sürülen, “Hz. Peygamber’den sonra ortaya çıkan,
din ile ilgili olup bir eksiltme ve daha çok da bir ilâve mâhiyetinde olan,
Rasûlullah’ın sünnetini/yolunu ve dini tahrip ve tahrif eden sapıklıklar”a
dinî bir kavram olarak ne ad verilir?
a) Hurâfe b) Atalar yolu c) Câhiliyye d) Bid’at
192- Âyet kavramı konusunda aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi
doğru değildir?
a) Kur’an kültürüne göre, insanın önünde okunması gereken üç İlâhî kitap vardır:
Kur’an, insan ve evren. Bu üç kitabın âyetlerini bir bütünlük içinde, birbirleriyle
bağlantılı olarak okuyup gereğini yapmak, dünya ve âhiret saâdetinin temel sebebidir.
b) Allah’ın yarattığı insan ve kâinat âyetleri ve inzâl ettiği Kur’an âyetleri, aşamalı
olarak ve zamana yayılmış şekilde değil; birden ve topyekün ortaya konulmuştur.
Bu kitaplardaki âyetlerin okunması da zamana yayılmamalı, bir çırpıda okunup uygulanmalıdır.
c) Allah’ın varlığını, birliğini ve kudretini isbatlayan işaret ve delillere âyet denir.
d) Kur’an ilimlerinde âyet; sûrelerin içinde, başı ve sonu belli bir veya birkaç
cümleden meydana gelmiş İlâhî sözlere denir.
193- Bakara sûresi âyet 159’da belirtildiğine göre Allah ve bütün lânet
ediciler, kimlere lânet ederler?
≈ 833 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
a) Namazlarında eksikleri bulunanlara
b) Allah yolunda şehid düşmemiş olanlara
c) Musîbetlere sabretmeyenlere
d) Açık delilleri ve Kitapta gösterilen hidâyet yolunu gizleyenlere
194- Şehidlik konusunda aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yanlıştır?
a) Vatanı uğrunda kahramanca savaşıp düşman tarafından öldürülen kimseye
şehid denir.
b) Şehid, Allah’ın bir sıfatı ve ismidir; “Eş-Şehîd”, Esmâu’l-Hüsnâ’dan biridir.
c) Şehid, Allah’la alışveriş yapmış, cennet karşılığında canını Allah’a satmış kimsedir.
d) Allah nazarında şehid kabul edilmek için mutlaka savaşta ölmek gerekmez.
195- Aşağıdaki seçeneklerden hangisi “tevhid” kelimesinin tanımıdır?
a) Allah’ın, insanlara, yapmalarını kesin bir şekilde emrettiği fiillere denir.
b) Allah’ın zâtında, sıfatlarında, isimlerinde ve fiillerinde bir tek olduğuna inanmaktır.
c) Kişinin leh ve aleyhinde olan hükümleri, fıkıh kurallarını öğreten ilmin adıdır.
d) Allah’a zâtında, sıfatlarında, isimlerinde ve fiillerinde ortak güçler tanımaktır.
196- “Kanun ve hüküm koyan, otorite ve güç sahibi, kendisinden yardım
istenilen, kendisine ibâdet edilen, güvenilen, sevilen ve korkulan, itaat
edilen ve emirlerine uyulan ihtiyaçları gideren, duâya karşılık veren,
belâları gideren” gibi anlamlara gelen kelime, seçeneklerden hangisidir?
a) İlâh b) Rab c) Tâğut d) Bel’am
197- İnsanın yüce ve hâkimiyet sahibi birine boyun eğmesi, itaat etmesi,
ona isyan etmeden kulluk etmesine ne denir?
a) İlâh b) İtaat c) İbâdet d) Şükür
198- Aşağıdakilerden hangisi müşrikler için doğru değildir?
a) Müşrikler, göklerin ve yerin yaratıcısının Allah olduğuna inanırlar.
b) Allah’ın, göklerde hükmü geçen bir zât olduğunu kabul ederler.
c) Yeryüzündeki otorite hakkını Allah’a âit olarak görmezler.
d) Allah’ın ilâhlık vasıflarını başkasına vermezler.
199- Atalar yoluna uymakla ilgili olarak seçeneklerdeki değerlendirmelerden
hangisi yanlıştır?
a ) G eçmişi t ümüyle a tmak, o nunla b ağları k oparmak g erektiğinden, d oğru
≈ 834 ≈
Ahmed Kalka n
yaptıklarını bilmiş olsak bile ataların yolunu tâkip etmek, onların âdet ve geleneklerini
benimsemek, Kur’an’da kesin bir şekilde yasaklanmıştır.
b) Hakkın ve iyiliğin ölçüsü, ne eski ne de yenidir; ataların yolunun ölçü olarak
kabul edilmesi de, onların her şeyiyle reddedilmesi de doğru değildir.
c) Allah’ın indirdiği delillere bakmayıp da ataların inanç ve yaşayışını, onlar bizim
atamız olduğu için taklit etmek; hakkı bırakıp kuruntulara ve şeytanın izine uymak
ve Allah’a eşler koşmak demektir.
d) Atalar yoluna körü körüne taassupla uyulmasını yasaklayan Kur’an, dinin
esasları ve özellikle akîde hususunda İlâhî vahyin dışında başka kesin ölçüler kabul
etmeyi yasaklar; Bâtıl din ve ideolojilerin Kur’an’a ters düşen prensip ve hükümlerinin,
ataların veya çağdaş insanların kabulü, ya da halk çoğunluğunun yolu da olsa,
kesin bir şekilde reddedilmesini ister.
200- Seçeneklerden hangisi ümmet bilincine en fazla zarar veren câhiliyye
anlayışıdır?
a) Sosyalizm-komünizm b)Irkçılık-milliyetçilik/ulusalcılık
c) Ahlâksızlık-hayâ eksikliği d) İbâdetlerde ihmâlkârlık
201- Allah’ın insan için koyduğu aşılmaması gereken hududu aşan, ölçüyü
kaçıran, haddini bilmeyip taşkınlık yapan, fakat yönetici olmadığı için tuğyânını
topluma dayatma durumunda olmayan azgın kimseye ne ad verilir?
a) tâğî b) müfsid c) nezîr d) tâğut
202- Gerçeği örten, nimeti inkâr eden, Yaratıcı’nın en büyük nimetleri
olan âyetleri, din, peygamberlik ve hidâyet gibi hususları görmezlikten
gelen kimseye Kur’an terminolojisinde ne ad verilir?
a) tâği b) ifsad c) kâfir d) münzir
203- Küfrün ve tuğyânın temel sebeplerinden biri olan “istiğnâ” ne demektir?
a) Büyüklük taslayarak insanlara zulmetmek, haksızlıkla hükmetmek; Büyüklüklenip
kibirlenerek yeryüzünde fesat ve fitne çıkarmak, müstekbirlik
b) Kendini her yönden zengin kabul edip kimseye muhtaç olmadığı anlayışına
sahip olarak kibir ve gurur içinde bulunmak
c) Ayartma, azdırma, baştan çıkarma, fesat, ara bozma, karışıklık ve dinsizlik
d) Fesat çıkarmak, bozmak, faydalanılan bir şeyin bozulması, insanların inanç ve
yaşayışını doğrudan saptırmak
204- Lügat olarak; eşyaya rağbeti olmak, tükenmek, ölmek, tünel, tarla
faresinin (köstebek) deliğinden çıkıp girmesi anlamlarına gelen ve inanç
yönünden Kur’an’da anlatılan üç gruptan birinin tavrını ifade eden kelime,
seçeneklerden hangisidir?
a) ifsad b) infak c) nifak d) inzar
≈ 835 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
205- Günümüzde asr-ı saâdetteki çeşitli fonksiyonları elinden alınmış,
tevhidî bilinç ve anlayışa katkı sağlamayan, gösteriş ve israf mantığıyla
inşa edilmiş, müslümanları düzene asimile etmeye çalışan devlet dairesi
halinde işlevi olan bazı camilerin varlığı tartışma konusudur. Bu tartışmanın
odak kavramı, asr-ı saâdette münâfıkların yaptığı bir mesciddir. Tevbe
suresi 107. ayette belirtildiği gibi, münâfıklardan bir topluluk, İslâm cemaatini
bölmek, zarar vermek, hakkı tanımamak, yani fesat ve fitne için,
Kuba mescidine karşılık olarak bir mescid/cami yapmışlardı. Bu mescidin
Kur’an’da ifade edilen şekliyle adı nedir?
a) Mescid-i Kuba b) Mescid-i Nifak c) Mescid-i Fitne d) Mescid-i Dırar
206- Âhiretle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) Âhiret inancı, hemen bütün din ve düşünce sistemlerinde de mevcuttur.
b) Dünya ayrı, âhiret ayrıdır. Din ve âhiret işleriyle dünya işlerini birbirine karıştırmamak
gerekir.
c) Reenkarnasyon, Hindu dininden geçen, ruhların, insan ölünce başka bedenlere
geçeceğine inanılan, temelde de âhireti ve yeniden dirilişi inkâr anlayışıdır.
d) Kur’an’da âhirete sadece inanmak yeterli görülmemekte, ona kesin bilgi, şuur
ve şehâdet, yani yakînî inanç istenmektedir.
207- İman konusunda aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
a) İman (imanın gücü, kemâli), ibâdet ve tâatlerle artar ve günahlarla eksilir.
b) Şizofreni (çift şahsiyetli akıl hastalığı) olanlar hâriç, normalde kişi, inandığı gibi
davranır, inancına uygun şekilde yaşar.
c) Takvâ sahiplerinin ilk ve en büyük özelliği, iman etmektir.
d) İman ile İslâm; mü’min ile müslüman aynı anlamdadır. Kur’an’ın tüm âyetlerinde,
her iki kavram aynı anlamda kullanılır.
208- “O, insanları ve toplumları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için
gönderilmiştir. Bir adı da Nur’dur. Onun hâkim olmadığı yerler zulumatla
(karanlıklar ve zulümlerle) kaplıdır.” Bu özellikler, aşağıdakilerden hangisine
aittir?
a) Kur’an b) Hz. Muhammed (s.a.s.) c) Hidâyet d) Peygamberler
209- Seçeneklerden hangisi, imanın sahih olması için gerekli şartlardan
biri değildir?
a) Ölüm döşeğinde ve can çıkmak üzereyken değil; daha önce iman edilmelidir.
b) Dinin, Kur’an’ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmemek şarttır.
c) Gücü yettiği kadar elfâz-ı küfür ve ef’âl-i küfür ihmal edilmemesi gerekir.
d )Din veya dince mukaddes sayılan şeylerle alay, hakaret, inkâr ve küçük gör≈
836 ≈
Ahmed Kalka n
mek gibi hususlardan kaçınılması gerekir.
210- Rızık konusunda aşağıdaki hüküm cümlelerinden hangisi yanlıştır?
a) Rızık artıp eksilmez, ama rızkı helâl veya harama dönüştürmek bize bağlıdır.
b) Çok çalışarak çok para kazanılabilir, ama yararlanılmayan para rızık değildir.
c) Kendisinden yararlanılan iman, ibâdet, takvâ, güzel ahlâk ve ilim de rızıktır.
d) İslâm, helâl yoldan kazanılan para ve malı, çalışıp kazanana ait kabul eder;
yani mülk ve para, helâl kazanç sahibinindir; Kimse müdâhale edemez.
211- Âhiret bilincine sahip olmak ve dünya-âhiret dengesi sağlamak
için dünya, doğru değerlendirilmelidir. Bu konuda aşağıdaki değerlendirmelerden
hangisi yanlıştır?
a) Dünya oyun ve eğlenceden, süs ve övünmeden geçici bir faydalanmadan
ibarettir.
b) Dünya, hakiki mânâda huzur ve rahatın bulunduğu gerçek vatanımız değildir.
c) Dünyada imtihan vesilesi olarak kadınlar, evlatlar, altın ve gümüşler, iyi binekler
sevdirilmiştir.
d) Müslüman, âhiret endişesiyle yaşaması gerektiği için dünya ile ilgilenmemeli;
dünyayı, onu tercih edenlere bırakmalıdır.
212- Dünyadaki en büyük devrim, onun eseridir. O, gerçek anlamda, bir
çağı kapatıp yepyeni bir çağ açmıştır. Cahiliyye, onunla kovulmuş, mutluluk
çağı onunla başlamıştır. Tarihin şahit olduğu en muhteşem topluluk,
onun sayesinde oluşmuştur. Tüm mûcizeler içinde baş sırayı o alır. Bu,
seçeneklerden hangisidir?
a) Din b) Kur’an c) Hz. Muhammed (s.a.s.) d) Allah’ın halifesi
213- “Varlıklar âlemini yaratan, terbiye ederek geliştiren, onları maddî
ve mânevi olgunluğa götüren, terbiyenin bütün gereklerine mâlik ve her
şeye sahip olan” anlamına gelen Allah’ın ismi, hangi kavramdır?
a) Allah b) Rahman c) Dingününün sahibi d) Rab
214- Sözlükte; itaat etmek, boyun eğmek, tevazu göstermek, bağlanmak
ve hizmet etmek anlamlarına gelen kavram aşağıdakilerden hangisidir?
a) istiâze b) istiâne c) ibâdet d) hamdele
≈ 837 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Müslümanın Akaİdİ Kİtabının Konularıyla İlgİlİ Sorular
215- Allah’a ibâdetin eksiksiz ve doğru tanımı, aşağıdakilerden hangisidir?
a) Allah’ın farz kıldığı İslâm’ın beş şartına (namaz, oruç, hac, zekât ve kelime-i
şehadet getirmeye) ibâdet denir.
b) Yapılması sevap olan, Allah’a yakınlık ifade eden, yalnız O’nun rızasını kazanmak
niyetiyle yapılan her türlü harekete ibâdet denir.
c) Allah’ın yüceliği karşısında kulun aczini itiraf etmesi, sevgi ve ta’zim duyguları
içinde Allah’tan lütuf ve yardım dilemesine ibâdet denir.
d) Kulların Allah’a karşı memnuniyet ve sevinçlerini O’na şükürlerini bildirmelerine
ibâdet denir.
≈ 838 ≈
Ahmed Kalka n
CEVAP ANAHTARI
1 C 41 D 81 C 121 B 161 B 201 A
2 B 42 D 82 A 122 B 162 D 202 C
3 C 43 A 83 B 123 D 163 A 203 B
4 A 44 C 84 C 124 C 164 D 204 C
5 D 45 B 85 C 125 B 165 C 205 D
6 A 46 C 86 C 126 D 166 B 206 B
7 C 47 D 87 D 127 B 167 C 207 D
8 A 48 D 88 A 128 C 168 A 208 A
9 B 49 C 89 D 129 A 169 D 209 C
10 A 50 B 90 B 130 D 170 C 210 D
11 B 51 A 91 D 131 D 171 A 211 D
12 D 52 A 92 B 132 A 172 B 212 B
13 B 53 A 93 A 133 C 173 D 213 D
14 D 54 D 94 D 134 C 174 B 214 C
15 C 55 D 95 C 135 A 175 A 215 B
16 D 56 C 96 C 136 A 176 C
17 C 57 B 97 D 137 C 177 A
18 B 58 A 98 A 138D
19 A 59 C 99 B 139 B 179 B
20 D 60 A 100 C 140 B
21 B 61 B 101 A 141 A 181 B
22 D 62 B 102 C 142 B 182 A
23 A 63 A 103 D 143 D 183 D
24 B 64 D 104 B 144 A 184 A
25 C 65 A 105 A 145 D 185 C
26 A 66 C 106 B 146 D 186 C
27 A 67 C 107 C 147 C 187 C
28 B 68 D 108 B 148 B 188 B
29 B 69 D 109 A 149 A 189 D
30 A 70 D 110 D 150 C 190 C
31 C 71 A 111 C 151 D 191 D
32 C 72 A 112 D 152 D 192 B
33 B 73 A 113 B 153 C 193 D
34 D 74 C 114 A 154 B 194 A
35 B 75 C 115 C 155 A 195 B
36 B 76 B 116 B 156 D 196 A
37 A 77 A 117 C 157 A 197 C
38 C 78 B 118 B 158 B 198 D
39 C 79 A 119 B 159 C 199 A
40 A 80 C 120 D 160 D 200 B
180 A
178 D
≈ 839 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Akaİd İle Alakalı Kİtap Lİstesİ
AKAİDLE İLGİLİ YARARLANILABİLECEK KİTAPLAR
(TAVSİYE ETTİĞİM VEYA ETMEDİĞİM YAYINLANMIŞ TÜRKÇE ESERLER)
1. 20. Y.Y.da Tevhid ve Şirk, Mehmed Alagaş, İnsan Dergisi Y.
2. Âhiret Bilinci, Hasan Eker, Denge Y.
3. Âhiret Bilinci, Hüseyin Özkozalı, Bengisu Y.
4. Âhiret Günü, Abdulkadir Rahbavî, Beka Y.
5. Âhiret ve Cennet-Cehennem, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
6. Akaid Dersleri, Ebu Hanzala, Furkan Y.
7. Akaid Dersleri, Rüştü Erkal, Özel Y.
8. Akaid Risaleleri, Hzr. Ali Nar, Özel Y.
9. Akaid ve Fıkıh Risaleleri, Heyet, İstikamet Y.
10. Akaid ve Kelâm İlminde Vahyin ve Aklın Yeri, Ensar Neşr.
11. Akaid ve Şeriat, Mahmut Şeltut, Yöneliş Y.
12. Akait Dersleri, Muhammed Taki Misbah, Kevser Y.
13. Akîde ve Şeriat, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
14. Akîde, Şeriat ve Hayat Yolu Lâ İlâhe İllâllah, Muhammed Kutub, Ravza Y.
15. Akîdede Âhad Haberin Delil Olması, M. bin Abdullah el-Vuheybî, Guraba Y.
16. Akidemiz Budur, Ebu Muhammed el-Makdisi, Beyaz Minare Y.
17. Âlemlerin Rabbi Allah, Mustafa İslâmoğlu, Denge Y.
18. Allah Erinin Ahlâk ve Kültürü, Said Havvâ, Petek / Hilâl Y.
19. Allah Vardır ve Birdir, H. Rahmi Yananlı, Divan Y.
20. Allah, Kur’an, İnsan, Şerafeddin Gölcük, Esra Y.
21. Allah’a İman ve Altı Esası, Mahmut Toptaş, Cantaş Y.
22. Allah’ın Varlığı ve Tevhidin Hakikati, Yusuf el-Karadavî, İhtar Y.
23. Antik İnançlar, Modern Hurâfeler, Martin Lings, İşaret Y.
24. Asrımızın Yesakı, Ziyaeddin el-Kudsî, Hak Y.
25. Atalar Yolu, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
26. Ateizm ve Eleştirisi, Aydın Topaloğlu, DİB Y.
27. Bel’am, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
28. Bilgiden Tevhide Yükseliş, Ekrem Sağıroğlu, Timaş Y.
29. Bitmeyen Laiklik Kavgası, Rauf Pehlivan, Motif Y.
30. Biz Böyle İnanıyoruz!, İbn Useymin, Guraba Y.
31. Biz Müslüman mıyız? Muhammed Kutub, Hilâl Y.
32. Bütün Yönleriyle Tevhid, Muhammed et-Temimi, Karınca Polen Y.
33. Büyük Şirkte Cehalet, İsmail Haliloğlu, Nakil Y.
34. Caferi, Şii ve Rafızil eri n İnanç Esasl arı, Seni n Ağzı ndan Seni n Di ni n Ey Şii,
Abdullah bin Muhammed es-Salih, Yedi İklim Kitabevi
35. Cahiliyenin Hükmünü mü İstiyorlar? Ziyaeddin el-Kudsî, Hak Y.
36. Câhiliyye Düzeninin Ruh Haritası, Mustafa Çelik, Ölçü Y.
37. Câhiliyye, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
38. Cehalet Özrü, Murat Gezenler, Şehadet Y.
39. Cehalet Özürdür, Bid’atçı Tekfircilere Reddiye, Ahmed Ferid, Guraba Y.
40. Çağdaş Hâricilik Düşüncesi, Tekfir ve Hicret Cemaati Örneği, Ahmet Celi, Beyan Y.
≈ 840 ≈
Ahmed Kalka n
41. Çağdaş İnançlar Düşünceler, 1-2, Heyet, Beka Y.
42. Çağdaş Kavramlar ve Düzenler, Ali Bulaç, Endülüs Y.
43. Çağımızda İtikadî İslâm Mezhepleri, Ethem Ruhi Fığlalı, Selçuk Y.
44. Çağımızın Bâtıl İnançları, Yüksel Kanar, Beyan Y.
45. Çocuk Eğitiminde Nebevî Yöntem ve Fesad Medreseleri, Ebu Muhammed
el-Makdisi, Şehadet Y.
46. Darü’l Erkam Darü’n Nedve Çarpışması, Mustafa Çelik, Ölçü Y.
47. Delilleriyle İslâm İtikad ve İnanç Esasları, İsmail Hakkı Zeyrek, Sönmez Y.
48. Demokrasi Bir Dindir, el-Makdisî, el-Mukrî, Şehâdet Y.
49. Demokrasi Küfür Nizamıdır, Hizbut Tahrir Y.
50. Demokrasiye Eleştiri, Süleyman Uğurlu, Köklü Değişim Y.
51. Devletsiz İslâm, Mehmet Göktaş, İstişare Y.
52. Din Budur, Seyyid Kutub, Arslan Y.
53. Din Gerçeği ve İslâm, Mehmed Alagaş, İnsan Dergisi Y.
54. Din Nedir, Sâlih Gürdal, Beyan Y.
55. Din ve İslâm, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
56. Dinde Ölçülü Olmak, Abdurrahman b. el-Luveyhık, Kayıhan Y.
57. Diriliş Neslinin Amentüsü, Sezai Karakoç, Diriliş Y.
58. Dostluk ve Düşmanlık, Velâ ve Berâ, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
59. Dört İmamın İtikadı, Muhammed el-Humeyyis, Guraba Y.
60. Dört Mezhep Arasında Akîde Birliği, Nâsır el-Kıfârî, Guraba Y.
61. Dört Mezhep İmamının İtikadı, Muhammed el-Humeyyis
62. Duâ ve Tevhid, İbn Teymiyye, Pınar Y.
63. Dünden Bugüne Tekfir Olayı, N. Abdurrezzak Samarrai, Vahdet Y.
64. Düşüncede Devrim, Mehmed Kürşat Atalar, Anlam Y.
65. Düzeltilmesi Gereken Kavramlar, Mevdûdi, Risale Y.
66. Ecel Üzerine, Osman Karadeniz, Özel Y.
67. Ecel ve Ölüm, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
68. Egemenlik Kayıtsız Şartsız Allah’ındır, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
69. Eğitim, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
70. Ehl-i Beyt Mektebine Göre Usûl-u Din, Komisyon, Kevser Y.
71. Ehli Sünnet Akaidi, Mehmed Ziyaeddin Gümüşhanevi, Bedir Y.
72. Ehli Sünnet Akaidi, Mehmet Zahit Kotku, Seha Neşriyât Y.
73. Ehl-i Sünnet Ekolünün Doğuşu, Nadim Macit, İhtar Y.
74. Ehli Sünnet ve Akaidi, Mehmet Çağlayan, Çağlayan Y.
75. Ehl-i Sünnet Ve’l Cemaat, Selefi Sâlihîn Akîdesi, Abdullah b. A. el-Eserî, Guraba Y.
76. Ehl-i Sünnet ve’l-Cemaat İnancında Kader, İbrahim b. Âmir er_Ruhaylî. İlimder Y.
77. Ehl-i Sünnet’in Muhaliflerine Cevabı, İbn Useymin, Guraba Y.
78. Ekonomi Bir Din midir? Zübeyir Yetik, Beyan Y.
79. Elfâz-ı Küfür, Küfür Sözler, Hüseyin Aşık, İlim Y.
80. Emânet ve Ehliyet, 1-2, Yusuf Kerimoğlu, Ölçü Y.
81. Epistemolojik Açıdan İman, Hanifi Özcan, İFAV Y.
82. Esenlik Yurdunun Çağrısı, Celâleddin Vatandaş, Pınar Y.
83. Esmaü’l-Hüsna Şerhi, Ali Osman Tatlısu, Yağmur Y.
84. Ey Vahyin Çocukları Direnin, Hazırlayan Murat Gezenler, Şehadet Y.
≈ 841 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Akaİd İle Alakalı Kİtap Lİstesİ
85. Fıkh-ı Ekber Şerhi (Aliyyül Kari Şerhi), Kültür Basın Yayın Birliği, Y.
86. Fıtrattan Dine, Muhiddin Okumuş, Yediveren Y.
87. Gaybın Haberleri, Safvet Senih, Zaman Gazetesi Y.
88. Gençlere Tevhid Dersleri, Mehmed Göktaş, İstişare Y.
89. Gizli Gücün Uyanışı İman, Tevfik Yusuf el-Vâi, Nida Y.
90. Güncel İtikat Meseleleri, Ebu Hanzala, Furkan Y.
91. Günümüz Dünya Dinleri, Osman Cilacı, DİB Y.
92. Günümüz İnanç Problemleri, (Sempozyum) 2001 Erzurum, Aktif Kitap Erzurum
93. Hadislerin Kur’an’a Arzı, Ahmet Keleş, İnsan Y.
94. Hakikatü’t-Tevhid, B. Said Nursi, Sözler Y.
95. Hâkimiyet Mefhumu Tahkimu’l-Kavâniyn Şerhi, Murat Gezenler, Şehadet Y.
96. Hanefî Ulemâsına Göre Şirk ve Sebepleri, M. b. Abd. el-Humeyyis, Guraba Y.
97. Hasan el-Basrî’nin Kader Risalesi ve Şerhi, Mustafa İslamoğlu, Düşün Y.
98. Hâtemiyet (Peygamberliğin Sona Erişi), Mutahhari, Fecr Y.
99. Hayatı Kuşatan Yönleriyle Tevhid, Muhammed bin Ahmed el-Hafzî, Beka Y.
100. Her Nemruda Bir İbrâhim, Zübeyir Yetik, Beyan Y.
101. Hesap ve Hesaba Çekilme, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
102. Hıristiyanlık ve Yahûdilik, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
103. Hikmet ve İmtihan Boyutuyla Kaderi Anlamak, Ali Rıza Güneş, Rağbet Y.
104. İbâdet mi Ayin mi? Mustafa Mustafa Karataş, Dersaâdet Y.
105. İbâdet, Hidâyet, Hayır ve Şer, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
106. İbâdet, Yaşar İşcan, DİB Y.
107. İhlas ve Tevhid, İbn Teymiyye, Pınar Y.
108. İlâhî Kanunların Hikmetleri, (Sünnetullah), Abdülkerim Zeydan, İhtar Y.
109. İlâhî Öğretiler Işığında İslâm Nizamı, Yusuf el-Karadavî, Esra Y.
110. İlâhlar Rejiminin Anatomisi, Mustafa Çelik, Ölçü Y.
111. İlim Ahlâk iman, Derleyen: M. Rahmi Balaban, D. İ. B. Y.
112. İlim ve Din Açısından Mu’cize, Osman Karadeniz, Marifet Y.
113. İlim, Felsefe, Kur’an Işığında iman, Nedim El-Cisr, Hikmet Y.
114. İlk Mesajlar, M. Ali Baltaşı, Birleşik Y.
115. İlmin Işığında İslâmiyet, Arif A. Tabbara, Kalem Y.
116. İmam Azam’ın Beş Eseri, Kalem Y.
117. İman Küfür Sınırı (Tekfir Meselesi), A. Saim Kılavuz, Marifet Y.
118. İman Nasıl Muhafaza Edilir, Hakkı Yazar, Tebliğ Y.
119. İman ve Amel, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
120. İman ve Bilinç, Hasan Eker
121. İman ve İslâm Atlası, Necip Fazıl Kısakürek, Büyük Doğu Y.
122. İman ve İtaat, Kul Sadi Yüksel, Misyon Y.
123. İman ve Küfür Meseleleri, Guraba Y.
124. İman ve Salih Amel, Abdülhamid Bilali, Buruc Y.
125. İman ve Sosyal Hayat, Beheşti, Birim Y.
126. İman ve Tavır, M. Beşir Eryarsoy, Şafak Y.
127. İman Yazıları, Mustafa İslamoğlu, Düşün Y.
128. İman, Mustafa İslâmoğlu, Denge Y.
129. İman, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
≈ 842 ≈
Ahmed Kalka n
130. İman-Amel İlişkisi, Murat Sülün, Ekin Y.
131. İmanın Psikolojik Yapısı, Hülya Alper, Rağbet Y.
132. İmanın Şubeleri, Beyhakî, Polen Y.
133. İnancımız, Ömer Küçükağa, Buruc Y.
134. İnanç Devleti, Faruk Köse, Rağbet Y.
135. İnanç Esaslarını Temellendirme Sorunu, Osman Karadeniz, İFAV Y.
136. İnanç ve Amelde Kur’anî Kavramlar, Muhammed el-Behiy, Yöneliş Y.
137. İnanç ve İş, Osman Şekerci, Rağbet Y.
138. İnançla İlgili Güncel Konular, Ali Pekcan, Rağbet Y.
139. İnançla İlgili Temel Kavramlar, Mehmet Soysaldı, Çağlayan Y.
140. İnanmak ve Yaşamak, 1-3 Ercüment Özkan, Anlam Y.
141. İnsan Gerçeği, Mutahhari, Fıtrat Y.
142. İnsan ve Kader, Mustafa Sabri Efendi, Kültür Basın Yay. Birliği Y.
143. İnsan ve Kader, Mutahhari, Akademi Y.
144. İnsanı Uçuruma Götüren Sözler, Mehmed Paksu, Nesil Y.
145. İrca Saldırılarına Karşı Şüphelerin Giderilmesi, Murat Gezenler, Şehadet Y.
146. İrtidat ve Mürtedin Hükmü, Abdülhak el-Heytemî, Hak Y.
147. İsbat-ı Vacip (Allah’ın Varlığı), Bekir Topaloğlu, D. İ. B. Y.
148. İslâm Akaidi (Şerhu’l-Akaid), Taftazani, Dergâh Y.
149. İslâm Akaidi, A. Lütfi Kazancı, Marifet Y.
150. İslam Akaidi, Hasan Karakaya, Beka Y.
151. İslâm Akaidi, Muhammed Sâlih bin El-Useymin, Tevhid Y.
152. İslâm Akaidi, Ramazan El-Buti, Madve Y.
153. İslâm Akaidi, Şerafeddin Gölcük, Esra Y.
154. İslâm Akaidinde Tevhid, Hasan el-Benna, Nizam Y.
155. İslâm Câhiliye Çatışması ve Hurâfeler, Bülent Kaplan, Şahsi Y.
156. İslâm Dâvetinin Esasları, 1-2, Abdülkerim Zeydan, Risale Y.
157. İslâm Dini Akaidi, Hayati Ülkü, Şelale Y.
158. İslâm Dini Esasları, M. Cemal Sofuoğlu, İzmir İlâhiyat Fak. Vakfı Y.
159. İslâm Dini, A. Hamdi Akseki, D. İ. B. Y.
160. İslâm Dininden Çıkaran Ameller, Abdulmumin Mustafa Halime, Şehadet Y.
161. İslam Dininden Çıkaran Ameller, Ebu Basir et-Tartusi, Şehadet Y.
162. İslâm Düşüncesinde İman Kavramı, Toshihiko İzutsu, Pınar Y.
163. İslâm Düşüncesinde İnkâr Problemi, İbrahim Coşkun, Tekin Kitabevi Y.
164. İslâm Düşüncesinde Kader ve Kaza, Halife Keskin, Beyan Y.
165. İslâm Düşüncesinde Tevhid, Mevlid Özler, Nun Y.
166. İslâm Düşüncesinin Yapısı, Süleyman Uludağ, Dergâh Y.
167. İslam Hukuku Açısından Tekfir; Şartları ve Ahkâmı, Meva Kitap Konya
168. İslam Hukukunda Riddet, Abdullah Furkan eş-Şâmî, Özel Y.
169. İslâm Işığında Hareketler ve İdeolojiler, Fethi Yeken, İslâmoğlu Y.
170. İslam İnancı Etrafında Yerli Yorumlar, Yener Öztürk, Akademi Y.
171. İslâm İnancının Ana Konuları, Fahruddin er-Râzî, İhtar Y.
172. İslâm İnanç Esasları (Akaid), Lütfi Şentürk, DİB Y.
173. İslâm Nizamı, 1-3, A. Rızâ Demircan, Eymen Yay.
174. İslâm Şeriatı, Abdülkadir Udeh, Nur Y.
≈ 843 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Akaİd İle Alakalı Kİtap Lİstesİ
175. İslam Tarihinde İtikadî Sapmalar, Ahmed Sa’d Hamdan, Ey İnsanlar Y.
176. İslam Ümmetini Tekfircilik Hastalığından Sakındırma Konusunda Otuz Risale,
Ebu Muhammed Âsım el-Makdisî, İstikamet Y.
177. İslâm ve Dört Terim, Ali Karlıbayır, Dünya Y.
178. İslâm, Mevdûdi, Furkan Y.
179. İslâm, Said Havvâ, Petek / Hilâl Y.
180. İslâm’a Giriş, Muhammed Hamidullah, Nûr Y.
181. İslâm’a İtirazlar ve Kur’ân-ı Kerim’den Cevaplar, Süleyman Ateş, Kılıç Y.
182. İslâm’da Allah İnancı, Said Havvâ, Petek / Hilâl Y.
183. İslâm’da Bâtıla Benzemenin Hükmü, Ali Rızâ Demircan, Eymen Y.
184. İslâm’da İhya Hareketleri, Mevdûdi, Pınar Y.
185. İslâm’da İman Esasları, Bekir Topaloğlu, Marmara İlâhîyat F. Ders Notları
186. İslâm’da İman ve Esasları, Ali Arslan Aydın, Hikmet-Dava-Çağ Y.
187. İslâm’da İnanç Esasları, Bekir Topaloğlu, Y. Şevki Yavuz, İ. Çelebi, İFAV Y.
188. İslâm’da İnanç Konuları ve İtikadî Mezhepler, Süleyman Uludağ, Marifet Y.
189. İslâm’da İnanç Sistemi, Ferit Aydın, Kahraman Y.
190. İslâm’da İtikadî Mezhepler ve Akaid Esasları, M. Saim Yeprem, Marifet Y.
191. İslâm’da Kabirciliğin Sakıncaları, M. Nâsıruddin Albânî, Hadis Y.
192. İslâm’da Mezhepler Tarihi, Muhammed Ebû Zehra, Birim Yay, Hİsar Y.
193. İslâm’ın Anlaşılmasının Önündeki Engeller, Abdurrahman Çobanoğlu, İhtar Y.
194. İslâm’ın Esası, Ş. Filibe’li Ahmed Hilmi, T. Diyanet Vakfı Y.
195. İslâm’ın İlk Şartı Şehâdet Kelimesi, A. Rifat el-Bedravî, Özel Y.
196. İslâm’ın İnanç Esasları, İmam Âzam, İhtar Y.
197. İslâm’ın İnanç İlkeleri, Mevlüt Uyanık, Esin Y.
198. İslâm’ın Temel Kavramları, Hüseyin K. Ece, Beyan Y.
199. İslâm-Câhiliye Çatışması ve Hurâfeler, Bülent Kaplan, Özel Y.
200. İslâmî Bilgiler ve Terimler Ansiklopedisi, Akaid-İman, Mahmut Özakkaş, Bayrak Y.
201. İslâmî Bir Devlet İstiyoruz, M. Mehdi el Hüseyni Şirazî, İkbal Y.
202. İslâmî Hareket ve Önündeki Engeller, Ömer Faruk Köse, Fecr Y.
203. İslâmî Kavramlar, Mevdûdi, Pınar Y.
204. İslâmî Kimlik İlkeler ve Hareket, Toplu Çalışma, Ekin Y.
205. İslâmî Terimler Sözlüğü, Hasan Akay, İşaret Y.
206. İslamiyette İtikadî Mezheblerin Doğuşu, Yaşar Kutluay, Pınar Y.
207. İstanbul’da İman Nasıl Artar Nasıl Azalır, Feyzullah Birışık, Polen Y.
208. İstiâze-Şeytan, Allah, Hamd-Rab, Din Günü-İbâdet, F. Yıldız-Y. Çiçek, Bir Y.
209. İstismar Edilen 40 Âyet, Alâeddin Palevi, Özel Y.
210. İstismar Edilen Kavramlar, Abdullah Palevi, Özel Y.
211. İşte Tevhid, 1,2, Ziyaüddin el-Kudsi, Hak Y.
212. İtikad Üzerine, İhsan Eliaçık, Şafak Y.
213. İtikadî Açıdan Uzak ve Yakın Gelecekle İlgili Haberler, İlyas Çelebi, Kitabevi Y.
214. İtikat Risalesi, Ahmet Mahmut Ünlü, Ekmel Y.
215. Kavram Tefsiri, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
216. Kelâmcılarla Hadisçiler Arasındaki Münakaşalar, Talat Koçyiğit, D. İ. B. Y.
217. Kelime-i Tevhid Dâvâsı, Kul Sadi Yüksel, Yenda Y.
218. Kelime-i Tevhid Kal’ası, Gazali, Özel Y.
≈ 844 ≈
Ahmed Kalka n
219. Kelime-i Tevhid Risalesi, M. Ali Karahasanoğlu, Yipar Y.
220. Kelime-i Tevhid Üzerine Düşünme, Mehmet Emin Akın, Medarik Y.
221. Kelime-i Tevhid’e Nasıl İnanmalıyız? Asım Uysal, Uysal Y.
222. Kelime-i Tevhid’in Anlam ve Şartları, Faruk Furkan, Meva Kitap Y.
223. Kelimeler Kavramlar, Yusuf Kerimoğlu, İnkılab Y.
224. Kelimetü’l-İhlâs (Lâ ilâhe illâllah), İbn Receb El-Hanbeli, Hak Y.
225. Kıyâmet, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
226. Kitabu’l-Esnâm, İbn Kelbi, Tevhid Y.
227. Kitâbu’t Tevhid, Muhammed et-Temîmî, Guraba Y.
228. Kitap, Kur’an, Okuma ve Yazma, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
229. Kötülük Odakları, Zübeyir Yetik, Beyan Y. 1-10
230. Kulluk Bilinci, Beşir İslâmoğlu, Denge Y.
231. Kur’an Işığında Kader ve Özgürlük, Ömer Aydın, Beyan Y.
232. Kur’an Okumaları, 1-3, Metin Karabaşoğlu, Karakalem Y.
233. Kur’an ve Hadis Işığında Gaybdan Haberler, Şadi Eren, Nesil Y.
234. Kur’an ve Hayat, Celaleddin Vatandaş, Pınar Y.
235. Kur’an ve Sünnet Işığında Kelime-i Tevhidin Ameli Boyutu, Ahmet Çelik, Ekev Y.
236. Kur’an ve Sünnete Göre Tevhid ve Akaid, Muhammed Karaca, Ribat Y.
237. Kur’an ve Sünnete Uygun İnanç (Sorular-Cevaplar), Muhammed bin Cemal,
Tekin Kitabevi Y.
238. Kur’an ve Sünnete Uygun İnanç, Muhammed b. Cemal, Tekin Y.
239. Kur’an ve Şefaat, Yaşar Düzenli, Pınar Y.
240. Kur’an Yoluyla İmanı Yapılandırma, Mecdi el-Hilali, Beka Y.
241. Kur’an’a Göre Dört Terim, Mevdûdi, Beyan / Özgün / İdeal Kitaplar Y.
242. Kur’an’a Göre İslâm’ın Temel Kuralları, Hüseyin Atay, M.E.B. Y.
243. Kur’an’a Göre Şefaat, Mehmet Durmuş, AnlamY.
244. Kur’an’a Göre Şirk, Zeynep Işık, Çıra Y.
245. Kur’an’da Allah-Kul İlişkisi, Hidâyet Aköz, Seriyye Y.
246. Kur’an’da Hidâyet, Abdullah Cevadi Amuli, İnsan Y.
247. Kur’an’da İbâdet Kavramı, İsmail Karagöz, Şule Y.
248. Kur’an’da İman Psikolojisi, Abdurrahman Kasapoğlu, Yalnızkurt Y.
249. Kur’an’da İnsan ve Toplum, Ekrem Sağıroğlu, Pınar Y.
250. Kur’an’da Kulluk, Zekeriyâ Pak, Kayıhan Y.
251. Kur’an’da Mü’minlerin Özellikleri, Beşir İslâmoğlu, Pınar Y.
252. Kur’an’da Nankörlük Kavramı, Kerim Buladı, Pınar Y.
253. Kur’an’da Nifak Olayı, Gülbeddin Hikmetyar, Düşünce Y.
254. Kur’an’da Siyasî Kavramlar, Vecdi Akyüz, Kitabevi Y.
255. Kur’an’da Şirk Kavramı, Hafız İsmail Surti, Akabe Y.
256. Kur’an’da Temel Kavramlar, Ali Ünal, Beyan / Kırkambar / Işık Y.
257. Kur’an’da Tevhid Eğitimi, Abdullah Özbek, Esra Y.
258. Kur’an’da Tevhid, Hüseyin Beheşti, Objektif Y.
259. Kur’an’da Tevhid, Mehmet Kubat, Şafak Y.
260. Kur’an’da Ulûhiyet, Suat Yıldırım, Kayıhan Y.
261. Kur’an’da ve Günlük Hayatımızda Tevhid ve Şirk, Mustafa Silel, Ekin Y.
262. Kur’an’da Velî ve Velâyet, Mikdat Öccü, Suffe Y.
≈ 845 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Akaİd İle Alakalı Kİtap Lİstesİ
263. Kur’an’da Zihin Eğitimi, Yaşar Fersahoğlu, Marifet Y.
264. Kur’an’da Zulüm Kavramı, Ahmet Şişman, Beyan Y.
265. Kur’an’ın Ana Konuları, M. Sait Şimşek, Beyan Y.
266. Kur’an’ın Anlaşılmasına Doğru, Abdullah Dıraz, Mim Y.
267. Kur’an’ın Gör Dediği Kur’an’ın Kör Dediği,Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
268. Kur’ân-ı Kerim Allah’ı Nasıl Tanıtıyor, Velî Ulutürk, Nil A.Ş. Y.
269. Kur’ân-ı Kerim’de Tevhid Esasları, Muhammed Sâlih Ali Mustafa, Ölçü Y.
270. Kur’ân-ı Kerim’de Tevhid ve Fazileti, Osman Öztürk, Yenda Y.
271. Kur’an-ı Kerim’e Göre Kabir Azabı Var mı? Mehmet Okuyan, Etüt Y.
272. Kur’ân-ı Kerim’e Göre Melekler, Cin ve Şeytan, Lutfullah Cebeci, İstişare Y.
273. Kur’an Hakikatleri ile İman Gerçeği, Muhammed İsmail Yılmaz, Kumtaneleri Y.
274. Kurtulan Toplum (Fırka-i nâciye), Muhammed b. Cemil Zeyno, Saff Y.
275. Küfür Cephesinde Yeni Bir Şey Yok, Mahmut Toptaş, Cantaş Y.
276. Küfür Sözler, Bid’at ve Hurafeler, Abdullah Osmanoğlu, Yasin Y.
277. Küfür, Kâfir ve Tekfir, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
278. Lâ İlâhe İllâllah Ne Demek Biliyor musun? Faruk Furkan, Menâhil Y.
279. Lâ İlâhe İllâllah, Muhammed Kutub, Ravza Y.
280. Lâ, Mustafa Çelik, 1, 2, Ölçü (Yenda) Y.
281. Laik Düzende Dini Yaşamak, 1-2, Hayreddin Karaman, İz Y.
282. Laiklik, Demokrasi ve Hâkimiyet, M. Beşir Eryarsoy, Buruc Y.
283. Maturidiye ve Nesefi’ye Göre İnsan Hürriyeti Kavramı, M. Sait Yazıcı, DİB Y.
284. Mâturidiyye Akaidi, Sabuni, Diyanet İşleri Başkanlığı Y.
285. Mekke Rasullerin Yolu, Ali Ünal, Pınar Y.
286. Melek, Cin ve Şeytan, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
287. Mevzû ve Zayıf Hadislerin Akideye Etkisi, Abdurrahman Abdülhak, Hak Y.
288. Millî Din Arayışı ve Türk Müslümanlığı, Ramazan Yazçiçek, Ekin Y.
289. Muvahhid Aileye Doğru, Kul Sadi Yüksel, Yenda Y.
290. Muvahhid Şahsiyet, Kul Sadi Yüksel, Yenda Y.
291. Muvahhidlerin Akîdesi, Kul Sadi Yüksel, Yenda Y
292. Mürcie İnancı, Sefer b. Abdurrahman el-Havali, İstikamet Y.
293. Müslümana Mesajlar, Abdullah Büyük, Suffe Y.
294. Müslümanın Güzelleşmesi, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
295. Müslümanın Müslümanlaşması, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
296. Namaz Duâları ve Sûreleri, Ali Akpınar, Suffe Y.
297. Nesefi Akaidi (İslâm İnancının Temelleri), Ömer Nesefi, Otağ Y.
298. Nifak ve Münâfık, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
299. Nûr’dan Cümleler, 1-2, Alâaddin Başar, Zafer Y.
300. Nûr’dan Kelimeler, 1-4, Alâaddin Başar, Zafer Y.
301. Olağanüstü Olaylar ve Aralarındaki Farklar, Bakıllânî, Rağbet Y.
302. On İki İmam İnançları, Üstat Nasır Mekarim, Kevser Y.
303. Ölümden Sonra Dirilmek ve Reenkarnasyon, Naim Erdoğan, Enes Kitabevi Y.
304. Önce İman, Mecdi Hilali, Buruc Y.
305. Önce Tevhid, Nâsır el-Umer, Guraba Y.
306. Peygamber, İmam ve Halife, Özel Y. Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
307. Peygamberler ve Tevhid Mücâdelesi, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
≈ 846 ≈
Ahmed Kalka n
308. Peygamberler ve Tevhid Mücâdelesi, M. N. Solmaz-İ. L. Çakan, Ensar Y.
309. Peygambersiz Bir Din, Alâeddin Palevi, Meva Kitap Y.
310. Put ve Puta Tapma, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
311. Reenkarnasyon Var mı? Sevim Asımgil, Gonca Y.
312. Resmî İdeolojinin Ücretli Köleleri, Mustafa Çelik, Misak Y.
313. Sahâbe Devri Siyasî Hâdis. Kelâmî Problemlere Etkileri, Ahmet Akbulut, Birleşik Y.
314. Semavi Dinlerde İtikat ve Amel, Mazharuddin Sıddıki, Fikir Y.
315. Sevgi, İtaat ve İsyan, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
316. Sorularla Tevhid ve Akaid, Mehmed Alptekin, Saff Y.
317. Sorulu Cevaplı İslâm Akaidi, Hâfız b. Ahmed el-Hakemî, Guraba Y.
318. Sorumsuzca Söylenen Sözler 1-5, Mevlüt Özcan, Sabır Y.
319. Soruşturma 1, Tevhid Üzerine, Heyet, Sor Y.
320. Sünnet ve Bid’at, Ali Çelik, Beyan Y.
321. Sünneti Terk ve Kur’an’la Amel Meselesi, Mahmut Denizkuşları, Ribat Y.
322. Sünnetullah, Bir Kur’an İfâdesinin Kavramlaşması, Ömer Özsoy, Fecr Y.
323. Şefaat Üzerine, Esedi, Mutahhari, Tabatabai, Kevser Y.
324. Şehâdet Bilinci, Hasan Eker, Denge Y.
325. Şehâdet ve Şehid, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
326. Şia İnanç Esasları (Kendi Kaynakları Işığında), Halife Keskin, Beyan Y.
327. Şia İnanç Esasları, Halife Keskin, Beyan Y.
328. Şia ve Ehl-i Sünnet Bakışıyla Tevhid ve Nübüvvet, Allame Hilli, Alulbeyt Y.
329. Şirk Psikolojisi, Hamdi Kalyoncu, Marifet Y.
330. Şirk ve Müşrik, Seyyid Kutub, Polen Y.
331. Şirk, Özel Y. Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
332. Şirkten Korunmak, Salih el-Müneccid, Polen Y.
333. Şüpheleri yok eden Tevhid Gerçeği, İbn Useymîn, Guraba Y.
334. Tâğut ve Mürted, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
335. Tağutlara Kulluğun Modern Mabedleri, Komisyon, Furkan Y.
336. Tağutların Yardımcılarına Dair Şüphelerin Giderilmesi, Ebu Muhammed
el-Makdisi, Şehadet Y.
337. Tahavi ve Akaid Risalesi, Arif Aytekin, Guraba Y.
338. Tarih Boyunca Tevhid Mücâdelesi ve Hz. Peygamber, Mevdûdi, Pınar Y.
339. Tarihte ve Günümüzde Ehl-i Sünnet, Heyet, Ensar Neşriyat
340. Tartışılan Sorular, Mehmed Alagaş, İnsan Dergisi Y.
341. Tefsirde İsrâiliyat, Abdullah Aydemir, DİB Y.
342. Tekfir, Şartları ve Ahkâmı, Faruk Furkan, Meva Kitap Y.
343. Tekfir Meselesi Üzerine Mülahazalar, Eşref Yılmaz, Küresel Kitap Y.
344. Tekfir Meselesi, Hüseyin Yûnus, Âhenk Y.
345. Tekfirde Aşırılık, Yusuf el-Karadavî, Şura Y.
346. Telhisü’l Kelâm Fi Berahin-i Akaidi’l- İslâm, İsmail Hakkı, Özel Y.
347. Temel Dini Bilgiler, Seyfeddin Yazıcı, D. İ. B. Y.
348. Tevhid Bilinciyle Canlanmak,Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
349. Tevhid Dâveti, Seyyid Kutub, Ravza Y.
350. Tevhid İnancına Aykırı İddialar ve Cevapları, Faysal b. Kazzar el-Câsim, Ümmülkura
351. Tevhid Risaleleri, Haz. Abdullah Yıldırım (Muhammed b. Abdulvehhab), Neda Y.
≈ 847 ≈
Müslümanın İnanç Esasları Akaİd İle Alakalı Kİtap Lİstesİ
352. Tevhid Risalesi, Mehmet Sürmeli, Mavi Y.
353. Tevhid Risalesi, Muhammed Abduh, Fecr Y.
354. Tevhid ve Değişim, Celaleddin Vatandaş, Pınar Y.
355. Tevhid ve Ledün Risâlesi, İmam Gazâli, Furkan Basım Y.
356. Tevhid ve Mü’minin Seyir Çizgisi, Mustafa Şehri, Bir Y.
357. Tevhid ve Şirk, Sâlih Gürdal, Beyan Y.
358. Tevhid, 1-2, Muhammed bin Abdülvahhab, Tevhid Y.
359. Tevhid, Abdullah bin Abdurrahman, Tevhid Y.
360. Tevhid, Abdurrahman bin Hasan, Tevhid Y.
361. Tevhid, Abdülhalık Abdurrahman, Tevhid Y.
362. Tevhid, Hasan el-Bennâ, Nizam Y.
363. Tevhid, İsmail R. Faruki, İnsan Y.
364. Tevhid, Mehmed Zahid Kotku, Seha Neşriyât
365. Tevhid, Muhammed Kutub, Risale Y.
366. Tevhid, Rab ve İlâh, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
367. Tevhid; Rasullerin Ortak Çağrısı, Kul Sadi Yüksel, Yenda Y.
368. Tevhid’e İlk Adım, Mehmet Emin Akın, Medarik Y.
369. Tevhide Giriş, Muhammed Esad, Erkam Y.
370. Tevhidî Bakış Açısı, Kul Sadi Yüksel, MisyonY.
371. Tevhidi Gerçekliğin Işığında, Atasoy Müftüoğlu, Nehir Y.
372. Tevhidî Görüş, Heyet, Sahra Y.
373. Tevhidî İnanç, Abdurrahman bin Hasan, Gonca Y.
374. Tevhidin Anlamı, Seyyid Kutub, Şehadet Y.
375. Tevhidin Düşmanı Tefrika, Ramazan Yılmaz, Mücahede Y.
376. Tevhidin Hakikati, Yusuf el-Karadavî, Saff / Özgün Y.
377. Tevhidin Işığında İslâm’ın Anlaşılması, Ali Diko, Mekki Y.
378. Tevzihu’l Mesail, İmam Humeyni
379. Türklerin Dinî Tarihi, Ünver Günay-Harun Güngör, Rağbet Y.
380. Türklerin İslamlaşma Sürecinde Mürcie ve Tesisleri, Sönmez Kutlu, T. Diyanet V. Y.
381. Vahiy Kültürü, Ruhi Özcan, Ravza Y.
382. Yalnız Allah veya Tevhid, M. Süleyman Temimi, Yayınevi yok
383. Yaratılış ve Kader, Safvet Senih, Nil Y.
384. Yaşayan Dünya Dilleri, Heyet, Diyanet İşleri Başkanlığı Y.
385. Yeryüzünün Vârisleri, Kul Sadi Yüksel, Madve Y.
386. Yoldaki İşaretler, Seyyid Kutub, Pınar / Hikmet / Özgün Y.
387. Zulüm ve İstikbar, Ahmed Kalkan, Özel Y. (Kalemder)
≈ 848 ≈
Dâvâmızın sonu el-hamdu lillâhi rabbi’l-âlemîn’dir. Âlemlerin Rabbi Allah’a hamd olsun!
İkinci Cildin Sonu
≈ 849 ≈
Sonsöz
Eğer bu kitabı gerçekten okuyup mesajını anladıysanız, bunu ve buna benzer diğer kitapları bir kenara koymalısınız ve hemen elinize Allah’ın Kitabı’nı alıp meal ve tefsiriyle okumaya başlamalısınız. Daha önce okuduysanız, yine yeniden ve sürekli okumalısınız. Anlayarak, yaşayışınızla ve güncel hayatla bağlantı kurup O’nun gösterdiği istikamet doğrultusunda her şeyi gözden geçirerek Kur’an’a yönelmeniz, bu okuyup bitirdiğiniz kitabın yazılış amacına hizmet etmiş olacaktır.
Haydi, Kur’an’a! Elimize, gönlümüze ve yaşantımıza almak ve bir daha bırakmamak için…
≈ 850 ≈
Ahmed Kalka n
İÇERİKLER
1. CİLD
I. BÖLÜM
ON İKINCI BASKI İÇIN ÖNSÖZ--------------------------------------------------16
ALTINCI BASKI İÇIN ÖNSÖZ----------------------------------------------------20
BIRINCI BASKININ ÖNSÖZÜ--------------------------------------------------- 23
1. ÜNİTE
AKAİD USÛLÜMÜZ
AKAID NEDIR? AKAIDIN SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI----------------------28
AKAID İLMININ KONUSU--------------------------------------------------------28
AKAID İLMININ ÖNEMI VE GAYESI-------------------------------------------- 29
AKAİD USÛLÜ(MÜZ)------------------------------------------------------------- 30
AKAIDDE ÖLÇÜ (KAYNAK, DELIL)---------------------------------------------30
İMAN ESASLARI KUR’AN’A DAYANMALIDIR --------------------------------34
RASÛLULLAH (S.A.S.) VAHYE (KUR’AN’A)----------------------------------- 35
UYMAKLA EMROLUNMUŞTUR------------------------------------------------35
İNANÇ ESASLARININ DEĞIŞMEZLIĞI-----------------------------------------42
ÂHAD HABER AKAIDDE DELIL OLMAZ!--------------------------------------45
EHL-I SÜNNET ÂLIMLERININ HABER-I VÂHIDE----------------------------- 47
KUR’AN’A, SÜNNETE VE HADİSLERE BAKIŞIMIZ---------------------------50
KUR’AN DIŞI VAHY YOKTUR, HADISLERE VAHY DENILEMEZ----------- 56
KUR’AN DIŞINDAKI RIVAYETLERE-------------------------------------------- 58
(HADISLERE VE SÜNNETE) NIÇIN VAHIY DENILMEMELI?-----------------58
RASULULLAH’IN HÜKÜM KOYMASI------------------------------------------65
PEYGAMBERIMIZIN HÜKÜMLERI, KUR’AN’DAN BAĞIMSIZ MIDIR?-----67
RASÛL’E İTAAT GEREKIR, AMA NEBÎ’YE İTAAT GEREKMEZ GÖRÜŞÜ-68
NEBÎ KAVRAMIYLA İTAATIN İSTENDIĞI---------------------------------------69
HUSUSUNDA ÂYETLERDEN DELILLER-------------------------------------- 69
CEHÂLET MÂZERET MI, DEĞIL MI?-------------------------------------------72
AKAID’LE, İNANÇLA İLGILI YANLIŞLAR VE NEDENLER------------------- 80
AKAIDE GIREN KUR’AN DIŞI İNANÇLARA ÖRNEKLER--------------------82
HALKIMIZ VE İSLÂMÎ DURUŞ--------------------------------------------------86
ÂYETLERDE FELÂH/KURTULUŞ---------------------------------------------- 89
TEKFIRCILIK, TEDAVISI ÇOK ZOR OLAN BULAŞICI BIR HASTALIKTIR-89
İSLÂM’IN CIHAD ANLAYIŞI----------------------------------------------------- 92
TERÖR VEYA SALDIRGANLIK ILE---------------------------------------------93
CIHADIN BIRBIRINE KARIŞTIRILMASI----------------------------------------93
SORULAR-------------------------------------------------------------------------98
≈ 851 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
2. ÜNİTE
TEVHİD
TEVHID; ANLAM VE MÂHIYETI-------------------------------------------------102
İLÂH KAVRAMI--------------------------------------------------------------------104
TEVHID’IN KISIMLARI------------------------------------------------------------109
TEVHIDIN PRATIK GÖRÜNTÜLERI---------------------------------------------112
RUBÛBIYET TEVHIDI-------------------------------------------------------------114
KUR’AN’DA RAB KAVRAMI-----------------------------------------------------115
KUR’AN’DA RAB KELIMESININ MÂNÂLARI----------------------------------116
ÂLEMLERIN TEK RABBI ALLAH------------------------------------------------117
NEFSINE BILE SÖZ GEÇIREMEYEN RAB TASLAKLARI--------------------119
RAB OLMAYAN BIR TANRI EDINME İSTEĞI----------------------------------121
SEVILENLERIN PUTLAŞTIRILMASI--------------------------------------------121
ALLAH’TAN BAŞKASINI RAB EDINME----------------------------------------121
GÜNÜMÜZ İNSANININ ÇEŞITLI SAHTE RABLERI---------------------------126
RAB KONUSUNDA SAHIH İTIKAD---------------------------------------------129
ÜLÛHIYET TEVHIDI -------------------------------------------------------------130
TEVHIDIN YANSIMALARI--------------------------------------------------------131
EVRENDEKI TEVHID-------------------------------------------------------------131
TEVHID VE ALLAH’IN HÂKIMIYETI---------------------------------------------132
TÂĞUTLARLA MÜCÂDELE VE TEVHID---------------------------------------134
KUR’AN’DA TEVHIDLE İLGILI ÖNEMLI VURGULAR-------------------------136
İNSANIMIZDA TEVHID PROBLEMI VE SEBEPLERI--------------------------144
NE YAPMALI?----------------------------------------------------------------------146
SORULAR--------------------------------------------------------------------------146
3. ÜNİTE
ŞİRK
ŞIRK; LÜGAT VE TERIM ANLAMLARI-----------------------------------------149
ŞIRK NEDIR?----------------------------------------------------------------------151
KUR’ÂN-I KERIM’DE ŞIRKIN TANIMLARI------------------------------------- 155
ŞIRKIN SEBEPLERI---------------------------------------------------------------157
ŞIRKIN ÇEŞITLERI----------------------------------------------------------------158
GIZLI ŞIRK------------------------------------------------------------------------- 159
ŞIRKIN ÇAĞDAŞ YANSIMALARI----------------------------------------------- 160
GÜNCEL CÂHILÎ EĞITIMDE ŞIRK-----------------------------------------------161
DINIMIZIN DIN ANLAYIŞI-------------------------------------------------------- 163
TÖREN DENILEN PUTPERESTLIK---------------------------------------------175
EKONOMIK YORUMLARDA ŞIRK----------------------------------------------179
SIYASAL ŞIRK ANLAYIŞI DA BILIMSEL KILIFLARLA TAKDIM EDILIR-----182
ŞIRK İÇIN BAZI ÖRNEKLER ----------------------------------------------------187
İTTIBÂ ŞIRKI-----------------------------------------------------------------------198
ŞIRKIN ZARARLARI--------------------------------------------------------------205
BÂTILA İMAN----------------------------------------------------------------------208
ALLAH TEÂLÂ’NIN BIRLIĞI VE ŞIRK-------------------------------------------210
ŞIRK EHLI MÜŞRIKLERLE MÜCÂDELE---------------------------------------212
MÜŞRIKLERIN ÖZELLIKLERI---------------------------------------------------212
SORULAR------------------------------------------------------------------------- 214
≈ 852 ≈
Ahmed Kalka n
4. ÜNİTE
KÜFÜR
KÜFÜR; İMANIN KARŞITI, HAKKI ÖRTMEK VE İNKÂR HASTALIĞI------ 219
KUR’AN’DA KÜFÜR KAVRAMI (NANKÖRLÜK VE İNKÂR)------------------221
KÜFRÜN ANATOMISI------------------------------------------------------------233
KÂFIRIN KALBI--------------------------------------------------------------------235
KÜFRÜN SEBEPLERI------------------------------------------------------------235
KÂFIRLER--------------------------------------------------------------------------236
KUR’AN’IN KÂFIR DEDIKLERI-------------------------------------------------- 237
KÂFIRLERIN ÖZELLIKLERI------------------------------------------------------239
MÜSLÜMAN-KÂFIR İLIŞKISI----------------------------------------------------240
KÂFIRLERLE İLIŞKI ÇEŞITLERI; SAVAŞ VE BARIŞ--------------------------241
HANGI KÂFIRLERLE SAVAŞMADAN İYI GEÇINILEBILIR?------------------242
KÂFIR AKRABALARLA İLIŞKI-------------------------------------------------- 246
BIR MÜSLÜMANI KÂFIR YAPAN TAVIRLAR----------------------------------248
EF’ÂL-I KÜFÜR-------------------------------------------------------------------- 260
KÜFÜRDEN KORUNMA YOLLARI---------------------------------------------262
SORULAR--------------------------------------------------------------------------264
5. ÜNİTE
TEKFİR
TEKFIR VE HAK EDENI TEKFIR ETME GEREĞI------------------------------267
İTIDAL/DENGE--------------------------------------------------------------------267
DINDE AŞIRILIK-------------------------------------------------------------------268
HAKSIZ TEKFIR; BIR MÜSLÜMANI KÜFRE NISPET ETME---------------- 273
TEKFIR KONUSUNDA ÂYET VE HADISLER----------------------------------274
TEKFIR KONUSUNDA KURALLAR---------------------------------------------277
MUTLAK KÜFÜR – MUAYYEN KÜFÜR----------------------------------------278
TEKFÎR AHKÂMI/TEKFIRIN HÜKÜMLERI-------------------------------------304
TEKFÎRE ENGEL OLAN MÂNILER -------------------------------------------- 306
TEKFÎR KONUSUNDA YETKILI MERCI----------------------------------------313
MÜ’MINLERIN İNSANLAR HAKKINDAKI KANAATI--------------------------318
TEKFIRCILIĞIN SEBEPLERI-----------------------------------------------------320
KÜFRÜN KISIMLARI; BÜYÜK VE KÜÇÜK KÜFÜR-------------------------- 328
HAKSIZ TEKFIRIN TEHLIKESI-------------------------------------------------- 335
TEKFIRCILIK-----------------------------------------------------------------------336
TEDAVISI ÇOK ZOR OLAN BULAŞICI BIR HASTALIKTIR------------------ 336
İSLÂM’IN CIHAD ANLAYIŞI----------------------------------------------------- 338
TERÖR VEYA SALDIRGANLIK ILE CIHADIN--------------------------------- 340
BIRBIRINE KARIŞTIRILMASI----------------------------------------------------340
6. ÜNITE
IRTIDÂT
İRTIDÂD; ANLAM VE MÂHIYETI------------------------------------------------348
MÜRTED KIME DENIR?----------------------------------------------------------350
KUR’ÂN-I KERIM’DE İRTIDÂD KAVRAMI--------------------------------------356
≈ 853 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
MÜRTEDE KARŞI TAVIR---------------------------------------------------------358
GIZLI İRTIDÂD---------------------------------------------------------------------362
MÜRTEDLIĞE GIDEN YOLLAR-------------------------------------------------366
ŞIRK, KÜFÜR VE İRTIDADDAN KORUNMA YOLLARI-----------------------366
İRTIDÂD, İRTICÂ/GERICILIK DEMEKTIR-------------------------------------- 368
MÜRTED DE MÜRTECÎ/GERICI------------------------------------------------ 368
SORULAR------------------------------------------------------------------------- 372
7. ÜNITE
NIFAK
NIFAK VE MÜNÂFIK KAVRAMI ------------------------------------------------ 375
NIFAKIN KISIMLARI--------------------------------------------------------------376
NIFAKIN RIYÂ ILE ALÂKASI-----------------------------------------------------377
KÂFIRLERLE MÜNÂFIKLARIN KARŞILAŞTIRILMASI-----------------------378
MÜNÂFIKLARIN ALÂMETLERI-------------------------------------------------379
MÜNÂFIKLARIN MESCID
VE BENZERI FAALIYET YERLERI AÇMALARI--------------------------------386
KÜFÜR VE NIFAK PSIKOLOJISI------------------------------------------------388
MÜNÂFIKLARLA MÜ’MINLERIN TOPLUMSAL BAĞLARI------------------391
GÜNÜMÜZDE MÜNÂFIK-------------------------------------------------------- 391
SORULAR------------------------------------------------------------------------- 394
8. ÜNITE
TUĞYÂN VE TÂĞUT
TUĞYÂN; ANLAM VE MÂHIYETI----------------------------------------------- 397
İNSANI TUĞYÂNA SEVKEDEN ŞEYLER-------------------------------------- 400
SIYASÎ OTORITENIN TUĞYÂNI------------------------------------------------- 401
İNSANLARA ZULÜM DE SIYASÎ OTORITENIN TUĞYÂNIDIR---------------402
TUĞYÂNA KARŞI MÜSLÜMANLARIN
VE ÖZELLIKLE ÂLIMLERIN TAVRI----------------------------------------------403
SIYASÎ OTORITE VE YÖNETICININ TUĞYÂNINI------------------------------404
BAŞKALARINA ULAŞTIRMASI/TÂĞUT’LAŞMASI---------------------------404
TÂĞUT KIMDIR?------------------------------------------------------------------ 405
SIYASÎ REJIMLER, HÜKÜM VE YETKIYI
ALLAH’TAN ALMIYORSA TÂĞUTTUR-----------------------------------------410
TÂĞUTA KÜFÜR, TÂĞUTUN YAPTIĞI İYILIKLERI----------------------------414
İNKÂR EDIP GÖRMEZDEN GELMEYI DE KAPSAR-------------------------414
TÂĞUTLARA İSYAN-------------------------------------------------------------- 419
TÂĞUTÎ REJIMI VE UYGULAYICILARINI SAVUNMAK-----------------------420
SORULAR------------------------------------------------------------------------- 424
≈ 854 ≈
Ahmed Kalka n
9. ÜNITE
IBÂDET VE
ALLAH’TAN BAŞKASINA IBÂDET
İBÂDET, HAYATIN TÜM ALANLARINI KUŞATIR------------------------------431
HERHANGI BIR EYLEM NASIL İBÂDET OLUR?----------------------------- 435
ALLAH’A İBÂDET----------------------------------------------------------------- 435
ALLAH’TAN BAŞKASINA İBÂDET----------------------------------------------436
PUTLARA, HEYKELLERE İBÂDET---------------------------------------------438
HEVÂYI İLÂHLAŞTIRMAK------------------------------------------------------- 442
HEVÂNIN PUTLAŞTIRILIP İLÂH HALINE GETIRILMESI---------------------445
HEVÂNIN SIYASÎ BOYUTU; HEVÂYA UYGUN DÜZENLER------------------449
TÂĞUTA İBÂDET------------------------------------------------------------------459
BILGINLERE VE DIN ADAMLARINA İBÂDET--------------------------------- 461
ŞEYTANA VE CINLERE İBÂDET------------------------------------------------462
SORULAR------------------------------------------------------------------------- 465
10. ÜNITE
PUT VE PUTA TAPMA
PUT; ANLAM VE MÂHIYETI-----------------------------------------------------469
PUTPERESTLIK-------------------------------------------------------------------472
TARIHTEN GÜNÜMÜZE PUT VE PUTLAŞTIRMA----------------------------478
PUTLAŞTIRILIP İLÂH HALINE GETIRILEN BÂTIL TANRI ANLAYIŞLARI--479
KUR’ÂN-I KERIM’DE PUT KAVRAMI VE PUTA TAPMA KONUSU---------481
HADIS-I ŞERIFLERDE PUT KAVRAMI VE PUTA TAPMA KONUSU------- 493
GÜNÜMÜZDE HAYVANLARI KUTSALLAŞTIRMA---------------------------495
GÜNÜMÜZDE SIĞIRA TAPMA------------------------------------------------- 500
SANATIN PUTLAŞTIRILMASI---------------------------------------------------502
GÖK CISIMLERININ PUTLAŞTIRILIP BÂTIL TANRI KABUL EDILMESI--- 505
ARZIN/ÜLKE TOPRAKLARININ
KUTSALLAŞTIRILIP PUTLAŞTIRILMASI--------------------------------------511
MÜNECCIMLIK VE FALCILIK--------------------------------------------------- 512
GAYB BILME İDDIÂSI VE YILDIZLARI PUTLAŞTIRMA----------------------512
BURÇLAR------------------------------------------------------------------------- 513
BILIMIN PUTLAŞTIRILMASI-----------------------------------------------------515
TASVÎRIN (RESIM VE HEYKELIN)---------------------------------------------- 516
PUTLAŞTIRMA AÇISINDAN DURUMU----------------------------------------516
PUTLARA, HEYKELLERE İBÂDET---------------------------------------------517
ÇAĞDAŞ BIR PUTLAŞTIRMA ÖRNEĞI----------------------------------------520
ATATÜRK’E TANRI VEYA PEYGAMBER DIYENLER------------------------- 520
PUTLARA VE PUTPERESTLERE KARŞI İBRÂHIMÎ TAVIR------------------523
PUT KIRAN İBRÂHIM (A.S.)----------------------------------------------------- 526
PUTLARI KIRMAK----------------------------------------------------------------539
VE RASÛLULLAH MUHAMMED (S.A.S.)--------------------------------------541
SORULAR------------------------------------------------------------------------- 543
11. ÜNITE
≈ 855 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
ATALAR YOLU
ATALAR YOLU; ANLAM VE MÂHIYETI---------------------------------------- 547
ATALAR YOLU, HER DÖNEMDEKI CÂHILIYYENIN TEMEL DINIDIR------549
KUR’ÂN-I KERIM’DE ATALAR YOLU İLE İLGI ÂYETLER-------------------- 552
ATALAR KÜLTÜ-------------------------------------------------------------------553
SOSYAL ÇEVRE VE GELENEĞIN PUTLAŞTIRILMASI---------------------- 553
ATALAR KÜLTÜ-------------------------------------------------------------------556
HURÂFE--------------------------------------------------------------------------- 560
HURÂFE-ATALAR DINI İLIŞKISI------------------------------------------------ 565
HURÂFE-ÜMNIYYE İLIŞKISI---------------------------------------------------- 566
ÇOKÇA GÖRÜLEN HURÂFE VE BÂTIL İNANIŞLAR------------------------ 567
KUL, KUSURSUZ OLUR MU?-------------------------------------------------- 581
NAZARLIK TAKMAK DOĞRU MU?-------------------------------------------- 582
MUSKA VE MUSKACILIK------------------------------------------------------- 591
ÇEŞITLI HURÂFE VE BÂTIL İNANIŞLARA ÖRNEKLER---------------------596
BID’AT------------------------------------------------------------------------------ 602
TAKLIT VE TAKLITÇILIK----------------------------------------------------------609
SÜNNETIN TAHRIF ÇABALARI-------------------------------------------------613
İSRÂILIYYÂT-----------------------------------------------------------------------616
ÇAĞDAŞ İSRÂILIYYÂT----------------------------------------------------------- 618
BAZI HURÂFECI TAHRIF AKIMLARI-------------------------------------------620
MUHARRIFLER VE MÜCEDDIDLER-------------------------------------------624
SORULAR-------------------------------------------------------------------------626
12. ÜNITE
ÇAĞDAŞ BÂTIL DINLER
(IDEOLOJI VE DÜZENLER
İDEOLOJI-------------------------------------------------------------------------- 631
LAIKLIK---------------------------------------------------------------------------- 632
İSLÂM’DA LAIKLIK YOKTUR--------------------------------------------------- 633
LAIKLIK VE HÂKIMIYET--------------------------------------------------------- 634
LAIKLIK, YASAMA GÜCÜNÜN BÖLÜNMESIDIR-----------------------------641
HÂKIMIYET/EGEMENLIK KAYITSIZ ŞARTSIZ ALLAH’INDIR---------------645
KUR’AN’A GÖRE HÂKIMIYET TÜRLERI---------------------------------------646
DEMOKRASI---------------------------------------------------------------------- 647
DEMOKRASI VE HÂKIMIYET--------------------------------------------------- 650
BEŞERÎ SISTEMLERIN DÜNYEVÎLIĞI; İSLÂM’IN UHREVÎLIĞI-------------654
İSLÂM’IN EKSIZLIĞI ILE BEŞERÎ SISTEMLERIN YETERSIZLIĞI-----------655
KAPITALIZM-----------------------------------------------------------------------658
ATEIZM-----------------------------------------------------------------------------660
PAGANIZM/PUTPERESTLIK---------------------------------------------------- 662
ANIT MEZAR/ANITKABIR; MODERN TÜRBE VE TAPINAK---------------- 662
SAYGI DURUŞU------------------------------------------------------------------ 663
ANIMALIZM----------------------------------------------------------------------- 664
ANIMIZM (RUHLARA TAPMA İNANCI)---------------------------------------- 664
NUSAYRÎLIK-----------------------------------------------------------------------667
KADIYANÎLIK----------------------------------------------------------------------667
≈ 856 ≈
Ahmed Kalka n
BAHÂÎLIK-------------------------------------------------------------------------- 668
YILBAŞI KUTLAMALARI VE NOEL, NOEL BABA (KIMIN BABASI ISE?)--670
ÖRF VE ÂDET---------------------------------------------------------------------674
HÂKIMIYET/EGEMENLIK--------------------------------------------------------675
HÂKIMIYET ALLAH’IN OLMAYINCA…---------------------------------------- 679
BIRINCI CILDIN SONU-----------------------------------------------------------682
2. CİLD
II. BÖLÜM
13. ÜNITE
İSLÂM’DA BİLGİ KAYNAKLARI
İSLÂM’A GÖRE BILGI (İLIM)--------------------------------------------------------------- --15
GÜNÜMÜZ VE İLIM KAVRAMININ TAHRIFI-------------------------------------------------18
BILGI KAYNAKLARI----------------------------------------------------------------------------21
AKIL---------------------------------------------------------------------------------------------- 26
İSLÂM’DA AKLIN ÖNEMI VE DEĞERI-------------------------------------------------------26
KUR’ÂN-I KERIM’E GÖRE AKIL VE DUYU ORGANLARININ ÖNEMI
VE BILGI KAYNAĞI OLMASI------------------------------------------------------------------30
TAMAMLAYICI BILGI---------------------------------------------------------------------------30
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 33
14. ÜNITE
DİN
DININ TANIMI-----------------------------------------------------------------------------------38
İSLÂM’A GÖRE DIN GERÇEĞI---------------------------------------------------------------39
DIĞER İNANÇLARDA DIN-------------------------------------------------------------------- 40
DININ KAYNAĞI-------------------------------------------------------------------------------- 40
DIN DUYGUSUNUN MENŞEI-----------------------------------------------------------------42
DININ GEREKLILIĞI----------------------------------------------------------------------------43
DINLERIN TASNIFI----------------------------------------------------------------------------- 43
HAK DIN-----------------------------------------------------------------------------------------43
MUHARREF DINLER---------------------------------------------------------------------------44
BÂTIL DINLER (UYDURMA DINLER)-------------------------------------------------------- 45
BÂTIL DINLERI DE TANIMANIN GEREKLILIĞI--------------------------------------------- 50
DIN VE BILIM------------------------------------------------------------------------------------53
DINDE AŞIRILIK-------------------------------------------------------------------------------- 54
KARŞI DIN; ALLAH’A DIN ÖĞRETMEYE KALKMAK--------------------------------------55
YOZLAŞTIRILAN DİN; HALKIN DİNİ VE HAKK’IN DİNİ------------------------------------56
BU DIN BENIM DINIM DEĞIL!----------------------------------------------------------------62
YÖNLENDIRILEN DIN; DEVLET DINI VE DIN TEŞKILATLARI----------------------------63
15. ÜNITE
≈ 857 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
İSLÂM DİNİ
İSLÂM KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI----------------------------------------72
İSLÂM’IN MÂHIYETI---------------------------------------------------------------------------72
KUR’AN’DA İSLÂM’A GİRMEYE,
MÜ’MİN VE MÜSLÜMAN OLMAYA ÇAĞRI YAPILIR---------------------------------------76
MÜ’MIN VE MÜSLÜMAN KAVRAMLARI,
BIRBIRLERINI TAMAMLAYARAK ÖRTÜŞÜRLER------------------------------------------86
İSLÂM DINI’NIN GÂYESI---------------------------------------------------------------------- 90
İSLÂM DINI’NIN HÜKÜMLERI----------------------------------------------------------------90
İSLÂM’IN GENEL ÖZELLIKLERI------------------------------------------------------------- 91
KUR’ÂN-I KERIM’DE İSLÂM KAVRAMI----------------------------------------------------- 95
HADIS-I ŞERIFLERDE İSLÂM KAVRAMI----------------------------------------------------97
İSLÂM’IN RÜKÛNLARI------------------------------------------------------------------------98
İSLÂM’IN TEBLIĞI------------------------------------------------------------------------------101
İSLÂM’I HAYATA HÂKIM KILMAK------------------------------------------------------------102
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 103
16. ÜNITE
İMAN
İMAN KELIMESININ SÖZLÜK VE TERIM ANLAMI-----------------------------------------106
KUR’AN’DA İMAN KAVRAMI------------------------------------------------------------------106
İMANIN DERECELERI--------------------------------------------------------------------------107
İMANIN ARTIP EKSILMESI--------------------------------------------------------------------109
ALLAH’A TESLIM OLMUŞ MÜ’MINLERIN,
KUR’AN’DA ZIKREDILEN BAZI ÖZELLIKLERI----------------------------------------------110
İMANIN GEREKTIRDIKLERI-------------------------------------------------------------------114
İMAN VE İSLÂM--------------------------------------------------------------------------------116
İMAN VE AMEL----------------------------------------------------------------------------------123
İNSANLAR NIÇIN İMAN EDER? İMANIN SEBEP VE SONUÇLARI----------------------129
İMANLA İLGILI SÜNNETULLAH (ALLAH’IN DEĞIŞMEZ YASALARI)--------------------130
İMAN VE İNKÂR YÖNÜNDEN İNSANLAR--------------------------------------------------132
İMANIN SAHIH (GEÇERLI) OLMASININ ŞARTLARI---------------------------------------132
İMANI BOZAN HALLER------------------------------------------------------------------------133
BÂTILA İMAN-----------------------------------------------------------------------------------134
EY İMAN EDENLER, İMAN EDIN!------------------------------------------------------------135
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------137
17. ÜNITE
ALLAH’IN BİRLİĞİ
“ALLAH” KELIMESININ İÇERDIĞI ANLAM--------------------------------------------------140
ALLAH İNANCI OLMAYAN TOPLUM MODELININ ZARARLARI-------------------------141
ALLAH’I DÜŞÜNDÜREN KÂINAT ÂYETLERI-----------------------------------------------145
ALLAH’I İNKÂR ETMEDE ÖNEMLI OLAN ÜÇ ETKEN------------------------------------148
ALLAH’IN KARIŞMADIĞI BIR DÜNYAYI KIMLER İSTER?---------------------------------150
TESADÜF NEDIR? BU KÂINAT, TESADÜF ESERI OLARAK OLUŞABILIR MI?---------151
TABIAT (DOĞA) NEDIR? TABIAT YARATICI OLABILIR MI?--------------------------------153
ALLAH TEÂLÂ’NIN BIRLIĞI-------------------------------------------------------------------155
≈ 858 ≈
Ahmed Kalka n
NEFSINE BILE SÖZ GEÇIREMEYEN RAB TASLAKLARI---------------------------------157
RAB OLMAYAN BIR TANRI EDINME İSTEĞI------------------------------------------------158
SEVILENLERIN PUTLAŞTIRILMASI; ALLAH’TAN BAŞKASINI RAB EDINME--------- 159
GÜNÜMÜZ İNSANININ ÇEŞITLI RABLERI--------------------------------------------------162
RAB KONUSUNDA SAHIH İTIKAD-----------------------------------------------------------164
18. ÜNITE
ALLAH’A İMAN
ALLAH’A İMAN--------------------------------------------------------------------------------- 170
MÜ’MINLER KUR’AN’IN TANITTIĞI BIÇIMDE O’NA İMAN EDERLER-------------------171
MÜSLÜMANIN ALLAH İNANCI---------------------------------------------------------------175
NASIL BIR ALLAH’A İMAN EDIYORUZ?-----------------------------------------------------175
NASIL BIR ALLAH’A VE NASIL İMAN ETMEMIZ GEREKIYOR?--------------------------176
ALLAH TEÂLÂ’NIN SIFATLARI---------------------------------------------------------------179
A) ZÂTÎ SIFATLAR (SIFAT-I SELBIYYE)----------------------------------------------------180
B) SUBÛTÎ SIFATLAR----------------------------------------------------------------------- 183
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ (ALLAH TEÂLÂ’NIN GÜZEL İSIMLERI)--------------------------------187
ESMÂÜ’L-HÜSNÂ KONUSUNDA DOĞRU YOLDAN SAPMAK---------------------------213
ESMÂYI SAYMAK VE EZBERLEMEK--------------------------------------------------------215
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------217
19. ÜNITE
MELEKLERE İMAN
MELEK; TANIMI VE MÂHIYETI--------------------------------------------------------------- 221
MÜ’MINLER, MELEKLERE VE ALLAH’IN ONLAR VASITASIYLA
HAYATIMIZA MÜDAHIL OLDUĞUNA İMAN EDERLER------------------------------------223
MELEKLERIN MÂHIYETLERIYLE İLGILI KUR’AN’DAKI TASVIRLER-------------------- 224
MELEKLERIN GÖRÜLÜP GÖRÜLMEMESI-------------------------------------------------226
MELEKLERIN ÖZELLIKLERI------------------------------------------------------------------228
MELEKLERIN GÖREVLERI------------------------------------------------------------------- 229
MELEKLERIN SAYILARI VE ÇEŞITLERI-----------------------------------------------------232
MELEKLER İNSANLARDAN DAHA FAZILETLI MIDIRLER?------------------------------ 235
GAYBA VE MELEKLERE İMAN---------------------------------------------------------------235
MELEK İNANCININ ETKILERI----------------------------------------------------------------236
MELEKLER HAKKINDA TASHIH EDILMESI GEREKEN
BAZI YAKLAŞIM VE BÂTIL İNANÇLAR------------------------------------------------------238
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------239
20. ÜNITE
KİTAPLARA İMAN
KITAPLARA IMAN------------------------------------------------------------------------------243
SUHUF (SAYFALAR -KÜÇÜK KITAPLAR-)--------------------------------------------------246
BÜYÜK KITAPLAR-----------------------------------------------------------------------------247
KITAPLARIN GÖNDERILIŞ AMACI-----------------------------------------------------------248
VAHY VE VAHYIN ÇEŞITLERI---------------------------------------------------------------- 248
KITABIMIZDA “KITAB” HANGI ANLAMLARDA KULLANILIR?----------------------------248
KUR’AN; ANLAM VE MÂHIYETI--------------------------------------------------------------249
≈ 859 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
KUR’AN’IN TANIMI-----------------------------------------------------------------------------250
KUR’ÂN-I KERIM’IN ÖZELLIKLERI-----------------------------------------------------------254
TEFSIR, TE’VIL, TERCÜME VE MEAL------------------------------------------------------- 256
KUR’ÂN-I KERIM’IN DOĞU VE BATI DILLERINDEKI TERCEMELERI------------------- 260
KUR’ÂN’IN TEDRÎCÎ OLARAK İNZÂL EDILMESI-------------------------------------------260
KUR’AN’IN MUHTEVÂSI VE İŞLEVI----------------------------------------------------------262
KUR’AN’IN BÖLÜMLERI-----------------------------------------------------------------------263
KUR’AN İLIMLERINE DAIR KIMI KAVRAM VE TERIMLER--------------------------------264
KUR’AN KONULARI----------------------------------------------------------------------------266
KUR’AN’DA KUR’AN---------------------------------------------------------------------------267
KUR’AN NEYI ANLATMAKTADIR?-----------------------------------------------------------274
GERÇEK ANLAMDA ÇAĞ KAPATIP ÇAĞ AÇAN SADECE KUR’AN’DIR---------------276
HUZURUN KAYNAĞI KUR’AN----------------------------------------------------------------278
KUR’AN’I NASIL OKUMALI, ONA NASIL YÖNELMELIYIZ?-------------------------------278
KENDINI KUR’AN’A AÇMAK------------------------------------------------------------------282
KUR’AN’I YAŞAMAK, KUR’ANLA YAŞAMAK-----------------------------------------------284
NESH; YAŞANMAMASI GEREKEN,
FORMALITE OLARAK KUR’AN’DA YER ALAN ÂYETLER!------------------------------- 287
NESH KONUSUNUN ÖNEMI-----------------------------------------------------------------288
KUR’AN-I KERIM’DE NESH KAVRAMI------------------------------------------------------288
NESH KONUSUNDA İHTILÂFLAR
(KUR’AN HÜKÜMLERI ARASINDA NESH VAR MIDIR?)---------------------------------- 289
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN VARLIĞINI SAVUNANLARIN DELILLERI----293
KUR’AN ÂYETLERI ARASINDA NESHIN OLMADIĞIYLA İLGILI DELILLER-------------294
NESH ANLAYIŞININ ORTAYA ÇIKIŞI-------------------------------------------------------- 301
KUR’AN HÜKÜMLERI EBEDIYYEN GEÇERLIDIR----------------------------------------- 303
NESH, ESKI ŞERIATLERIN KUR’AN ÂYETLERI TARAFINDAN
GEÇERSIZ KILINMASIDIR--------------------------------------------------------------------310
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------314
21. ÜNITE
PEYGAMBERLERE İMAN
NEBÎ VE RASÛL; ANLAM VE MÂHIYETI----------------------------------------------------318
KUR’ÂN-I KERIM’DE NEBÎ VE RASÛL KAVRAMI------------------------------------------319
NEBÎLERE KITAP VERILMIŞTIR--------------------------------------------------------------324
MÜTENEBBÎLERE BÜYÜK AZAP VARDIR------------------------------------------------- 325
PEYGAMBERLERIN ÖZELLIKLERI---------------------------------------------------------- 325
BÜTÜN RASÛLLER, TOPLUMLARININ EN ÇOK YOZLAŞTIĞI KONUYU
ÖNE ÇIKARARAK MESAJLARINI GÜNDEMLEŞTIRMIŞLERDIR------------------------327
İNSANLARIN PEYGAMBERLERE İHTIYACI------------------------------------------------ 336
PEYGAMBERLERIN GÖNDERILIŞ GÂYELERI--------------------------------------------- 338
PEYGAMBERLERIN DÂVETLERININ ÖZELLIKLERI---------------------------------------345
SON PEYGAMBER-----------------------------------------------------------------------------348
MÜTENEBBÎ/SAHTE PEYGAMBER---------------------------------------------------------349
PEYGAMBERLERIN SIFATLARI--------------------------------------------------------------350
KUR’AN’DA İSMI GEÇEN PEYGAMBERLER-----------------------------------------------351
PEYGAMBERLERE İMAN---------------------------------------------------------------------351
PEYGAMBERLERE İMAN, ONLARI ÖRNEK VE
ÖNDER KABUL EDIP ONLARA İTAAT ETMEK İÇINDIR----------------------------------355
≈ 860 ≈
Ahmed Kalka n
RASULULLAH’IN HÜKÜM KOYMASI------------------------------------------------------- 358
PEYGAMBERIMIZIN HÜKÜMLERI, KUR’AN’DAN BAĞIMSIZ MIDIR?-------------------361
PEYGAMBERLERE VÂRIS OLABILMEK---------------------------------------------------- 361
SÜNNET’E YAKLAŞIMIMIZ------------------------------------------------------------------- 363
SÜNNETIN BAĞLAYICILIĞI-------------------------------------------------------------------364
ŞEKILCI SÜNNET ANLAYIŞINA ÖRNEK----------------------------------------------------364
HADISLER-------------------------------------------------------------------------------------- 364
KUR’AN-SÜNNET İLIŞKISI--------------------------------------------------------------------365
KUR’AN ADINA SÜNNETI İNKÂR EDENLERE,
ÖNCELIKLE KUR’AN KARŞI ÇIKIYOR------------------------------------------------------366
KUR’ÂN-I KERIM’DE PEYGAMBERLERIN KONUMU------------------------------------- 367
NEBÎ İLE RASÛL ARASINDA FARK VAR MIDIR?------------------------------------------ 372
NEBÎ’YE İTAAT GEREKMEZ GÖRÜŞÜ------------------------------------------------------374
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------375
22. ÜNITE
ÂHİRETE İMAN
ÂHIRET; ANLAM VE MÂHIYETI-------------------------------------------------------------- 378
KUR’AN-I KERIM’DE ÂHIRET-----------------------------------------------------------------378
ÂHIRETE İMAN---------------------------------------------------------------------------------379
ÂHIRETIN GEREKLILIĞI VE ÂHIRETE İNANMANIN FAYDALARI------------------------383
YAKÎNÎ BILGI, KESIN İNANÇ------------------------------------------------------------------384
KIYÂMET VE KIYÂMETIN ZAMANI---------------------------------------------------------- 385
AMEL DEFTERLERI----------------------------------------------------------------------------386
MIZAN------------------------------------------------------------------------------------------- 386
CENNET VE CEHENNEM---------------------------------------------------------------------387
KUR’AN’DA CEHENNEM TASVIRI----------------------------------------------------------- 388
CENNETIN TASVIRI----------------------------------------------------------------------------389
ÂHIRETE İMANIN İNSAN HAYATINDAKI YERI--------------------------------------------- 391
ÂHIRET ŞUURU--------------------------------------------------------------------------------392
YARATILIŞA İNANAN, YENIDEN YARATILMAYA DA İMAN EDER----------------------- 394
ÂHIRET ANLAYIŞI BIZI DIRILIŞE ULAŞTIRIR/ULAŞTIRMALIDIR------------------------396
GÜNDÜZ YAŞIYOR, GECE ÖLÜYOR, SABAH DIRILIYORUZ-----------------------------397
HER KIŞ BIR ÖLÜM, HER BAHAR BIR DIRILIŞTIR----------------------------------------398
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------408
23. ÜNITE
KADER
KADER------------------------------------------------------------------------------------------ 411
KADER VE KAZA KAVRAMLARININ ANLAMI---------------------------------------------412
İNSANIN FII LLERI------------------------------------------------------------------------------ 414
TEVEKKÜL-------------------------------------------------------------------------------------- 415
HAYIR VE ŞER KAVRAMI---------------------------------------------------------------------415
KUR’ÂN-I KERIM’DE HAYIR VE ŞER-------------------------------------------------------- 418
HER ŞEYI YARATAN ALLAH’TIR; FAKAT ŞER İNSANLARDANDIR---------------------421
MERHAMETLI ALLAH’A RAĞMEN DÜNYADA ŞERLERIN BULUNMASI---------------427
HAYRIN İKI YÖNÜ------------------------------------------------------------------------------430
MÜSLÜMANIN HAYATINDA HAYIR VE ŞER -----------------------------------------------431
AZIM VE TEVEKKÜL---------------------------------------------------------------------------434
≈ 861 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
TEVEKKÜL VE KADER------------------------------------------------------------------------435
BIR KIMSE BAŞKASININ RIZKINI YIYEBILIR MI?------------------------------------------441
RIZIK, AZALIP ÇOĞALABILIR MI?-----------------------------------------------------------441
KISMETIMDE VARSA, RIZKIM AYAĞIMA GELIR DIYEBILIR MIYIZ?---------------------442
KADER VE RIZIK------------------------------------------------------------------------------- 443
ECEL VE KADER-------------------------------------------------------------------------------446
TOPLUMLARIN ECELI-------------------------------------------------------------------------448
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------448
III. BÖLÜM
İNANÇLA İLGILI DIĞER HUSUSLAR
24. ÜNITE
VELÂ VE BERÂ
VELÂ VE BERÂ KAVRAMLARININ ÖNEMI-------------------------------------------------452
VELÂ VE BERÂ KELIMELERININ SÖZLÜK ANLAMI-------------------------------------- 452
VELÂ VE BERÂ KELIMELERININ ISTILAH ANLAMI---------------------------------------453
BIR UYARI---------------------------------------------------------------------------------------454
ALLAH’IN MEVLÂ VE VÂLI OLUŞU----------------------------------------------------------455
ALLAH’IN VELÎ OLUŞU------------------------------------------------------------------------456
DOSTLUK, SEVGI, UZLAŞMA----------------------------------------------------------------461
TEVHID, ŞIRKTEN VE MÜŞRIKLERDEN BERÎ/UZAK OLMAYI ZORUNLU KILAR---- 464
HICRET, MÜŞRIKLERDEN YÜZ ÇEVIRMEK; KÜFRÜ, ŞIRKI, HARAMLARI VE
BUNLARA YAKLAŞTIRAN ORTAMLARI TERK ETMEKTIR------------------------------ 465
MÜSLÜMANLARIN DÜŞMANLARI KIMLERDIR?------------------------------------------467
ALLAH İÇIN SEVMEK VE ALLAH İÇIN BUĞZETMEK-------------------------------------468
KUR’AN’IN HEDEFI SULH VE BARIŞTIR----------------------------------------------------474
EHL-I KITABA KARŞI TAVRIMIZ NASIL OLMALIDIR?------------------------------------- 475
İTAAT VEYA İSYAN; KIMLERE?---------------------------------------------------------------477
TÂĞUTLARA İSYAN--------------------------------------------------------------------------- 480
MÜ’MINLERIN BIRBIRLERINI VELÎ EDINMELERI ŞARTTIR------------------------------481
MÜ’MINLERIN KÂFIRLERI VELÎ EDINMELERI YASAKTIR--------------------------------482
VELÂ VE BERÂ İMANIN EN SAĞLAM KULPUDUR--------------------------------------- 483
VELÂ VE BERÂ KONUSUNDA İNSANLARIN KISIMLARI---------------------------------484
ALLAH İÇIN DOST OLMANIN (VELÂNIN) GEREKTIRDIKLERI---------------------------486
ALLAH İÇIN DÜŞMAN OLMANIN (BERÂNIN) GEREKTIRDIKLERI----------------------486
DOSTUN NITELIKLERI------------------------------------------------------------------------488
DOST OLMAK; ALLAH’A, RASÛLÜNE VE MÜ’MINLERE-------------------------------- 490
KUR’ÂN-I KERIM’DE VELÎ VE VELÂYET (DOST VE DOSTLUK) KAVRAMI-------------493
HADIS-I ŞERIFLERDE VELÂYET/DOSTLUK------------------------------------------------505
DÜŞMANLIK VE DOSTLUK; TEVHIDIN GEREĞIDIR, İMANIN DIŞA YANSIMASIDIR- 507
VELÂYETIN SIYASÎ GÖRÜNTÜLERI---------------------------------------------------------521
MÜSLÜMAN OLMAYAN AKRABALARLA DOSTLUK VE İLIŞKI------------------------- 523
EVLIYÂULLAH / ALLAH’IN VELÎLERI KIMLERDIR?----------------------------------------525
TASAVVUF ETKISIYLE VELÎ VE EVLIYÂ KAVRAMLARINDA ANLAM KAYMASI-------528
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------540
≈ 862 ≈
Ahmed Kalka n
25. ÜNITE
MÛCİZE VE KERÂMET
MÛCIZE---------------------------------------------------------------------------------------- 543
MÛCIZENIN ŞARTLARI----------------------------------------------------------------------- 543
PEYGAMBERLERIN MÛCIZE GÖSTERMESI AKLA TERS DEĞILDIR------------------ 544
MÛCIZE, ANCAK PEYGAMBER ELIYLE GERÇEKLEŞIR---------------------------------544
KUR’AN’A GÖRE, PEYGAMBERIMIZE KUR’AN DIŞINDA
BIR MÛCIZE VERILMEMIŞTIR----------------------------------------------------------------547
PEYGAMBERIMIZE KUR’AN’DAN BAŞKA MÛCIZE VERILDIĞINE DAIR
DELIL OLARAK İLERI SÜRÜLEN ÂYETLER------------------------------------------------554
PEYGAMBERIMIZ’E MÛCIZE OLARAK SADECE KUR’AN VERILMIŞTIR-------------- 555
HADIS LITERATÜRÜNDE HZ. PEYGAMBER’E ATFEDILEN
HISSÎ MÛCIZELERIN DEĞERLENDIRILMESI----------------------------------------------560
KERÂMET--------------------------------------------------------------------------------------581
KERÂMET DIYE İDDIA EDILEN OLAYLAR--------------------------------------------------583
KERÂMET KAVRAMININ TASAVVUFÇU/TARIKATÇI BAKIŞ AÇISIYLA
NASIL ANLAŞILDIĞINA YÖNELIK BAZI TASAVVUFÎ KAVRAMLAR-------------------- 586
İSTIDRAC----------------------------------------------------------------------------------------594
İHÂNET (HIZLÂN)------------------------------------------------------------------------------ 594
MÛCIZE ILE DIĞER HÂRIKA OLAYLAR ARASINDAKI FARK-----------------------------595
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------595
26. ÜNITE
ŞEFAAT VE VESİLE
ŞEFAAT-----------------------------------------------------------------------------------------598
ŞEFÂAT KELIMESININ ANLAMI--------------------------------------------------------------598
ŞEFÂATIN MÂHIYETI--------------------------------------------------------------------------598
KUR’AN’DA ŞEFAAT---------------------------------------------------------------------------600
ŞEFAAT KAVRAMININ YOZLAŞTIRILMASI-------------------------------------------------607
ŞEFAAT HAKKINDA DEĞERLENDIRME----------------------------------------------------613
VESİLE------------------------------------------------------------------------------------------615
KAVRAM OLARAK VESILE/TEVESSÜL-----------------------------------------------------615
KUR’AN’DA VESILE----------------------------------------------------------------------------616
TEVESSÜLÜN ÇEŞITLERI-------------------------------------------------------------------- 618
KUR’AN’A GÖRE VESILE SÂLIH AMELDIR-------------------------------------------------621
27. ÜNITE
CİN, ŞEYTAN, BÜYÜ VE GAYB
CIN VE ŞEYTAN--------------------------------------------------------------------------------629
ŞEYTAN VE ÖZELLIKLERI--------------------------------------------------------------------629
ŞEYTANIN GÖREVI----------------------------------------------------------------------------630
CINLER VE ÖZELLIKLERI---------------------------------------------------------------------630
CIN; MÂHIYETI VE HAKKINDAKI İSTISMARLAR, YANLIŞ KABULLER ----------------631
CINLERIN İNSANLARIN EMRINE GIRMESI MÜMKÜN MÜDÜR?-----------------------632
CINLERIN YARATILIŞ AMACI---------------------------------------------------------------- 637
CINLER GAYBI BILEBILIR MI?----------------------------------------------------------------637
CIN VE ŞEYTANIN İNSAN ILE OLAN MÜNÂSEBETLERI---------------------------------637
ŞEYTANIN YARATILIŞ VE İNSANLARA VESVESE VERMESININ HIKMETLERI------- 638
≈ 863 ≈
Müslümanın İnanç Esasları İçİndekİler
CIN VE ŞEYTANIN VARLIĞI AKLA TERS DEĞILDIR-------------------------------------- 639
SIHIR (BÜYÜ)----------------------------------------------------------------------------------- 639
BÜYÜNÜN ETKISI VAR MIDIR?--------------------------------------------------------------641
HZ. PEYGAMBER’E BÜYÜ YAPILDI MI?----------------------------------------------------653
SIHRIN VE BÜYÜCÜNÜN HÜKMÜ --------------------------------------------------------- 664
VE GÜNÜMÜZ----------------------------------------------------------------------------------668
ÜFÜRÜKÇÜLÜK--------------------------------------------------------------------------------671
MÜNECCIMLIK, FAL VE BURÇ FALLARI---------------------------------------------------672
FAL VE FALCILIK-------------------------------------------------------------------------------673
BURÇ VE YILDIZ FALI-------------------------------------------------------------------------673
HALKA VE İP TAKMAK------------------------------------------------------------------------675
NAZAR BONCUĞU TAKMAK---------------------------------------------------------------- 675
GAYBI BILME İDDIASI-------------------------------------------------------------------------676
MUTLAK GAYBI ALLAH’TAN BAŞKA KIMSE BILEMEZ----------------------------------676
ALLAH, PEYGAMBERLERINDEN DILEDIĞINI DILEDIĞI KADAR
GAYBA MUTTALÎ KILAR----------------------------------------------------------------------677
RUH, RUH ÇAĞIRMA VE TENÂSÜH (REENKARNASYON)------------------------------678
RUH ÇAĞIRMA-------------------------------------------------------------------------------- 678
TENÂSÜH (REENKARNASYON/RUH GÖÇÜ)--------------------------------------------- 679
SORULAR-------------------------------------------------------------------------------------- 680
28. ÜNITE
İNANÇLA İLGİLİ TARTIŞILAN KONULAR
CEHÂLET MÂZERET MI, DEĞIL MI?-------------------------------------------------------- 683
RESMÎ CÂMI GÖREVLILERININ ARKASINDA CUMA NAMAZI
VE DIĞER NAMAZLAR------------------------------------------------------------------------683
DEVLET MEMURLUĞU VE YEMIN---------------------------------------------------------- 692
MEMURLUKLAR ARASINDA FARK--------------------------------------------------------- 697
İMZA (VEYA YAZI)NIN SÖZ GIBI OLUP OLMADIĞI…------------------------------------- 703
TÂĞUTUN MAHKEMESINE MÜRACAAT ETMEK------------------------------------------705
HILFU’L-FUDÛL---------------------------------------------------------------------------------706
OY VERENIN HÜKMÜ KONUSUNDA BAZI ÂLIMLERIN GÖRÜŞLERI------------------ 726
RESMÎ OKULLARDA ÇOCUKLARINI OKUTMAK----------------------------------------- 747
DINIMIZIN DIN ANLAYIŞI----------------------------------------------------------------------749
NELER YAPILABILIR?------------------------------------------------------------------------- 764
EVLERIMIZ--------------------------------------------------------------------------------------767
EĞITIM VE OKUL KELIMELERI; ALTERNATIF HAKKI-------------------------------------769
ASKERLIK---------------------------------------------------------------------------------------776
ASKERLIK; DEVLET TANRISINA KULLUK--------------------------------------------------777
HAK VERILMEZ, ALINIR----------------------------------------------------------------------780
ARZIN/ÜLKE TOPRAKLARININ KUTSALLAŞTIRILIP PUTLAŞTIRILMASI-------------791
SORULAR---------------------------------------------------------------------------------------797
MÜSLÜMANIN AKAİDİ KİTABININ KONULARIYLA İLGİLİ SORULAR------------------ 797
CEVAP ANAHTARI-----------------------------------------------------------------------------838
AKAİDLE İLGİLİ YARARLANILABİLECEK KİTAPLAR-------------------------------------839
(TAVSİYE ETTİĞİM VEYA ETMEDİĞİM YAYINLANMIŞ TÜRKÇE ESERLER)-----------839