Cumartesi, 06 Şubat 2021 09:41

Rukyecilik ve Muskacılık

Yazan
Ögeyi değerlendirin
(0 oy)

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله ، صلاة وسلام على رسول الله

 

RUKYECILIK
VE
MUSKACILIK
AHMED KALKAN
RUKYECİLİK ve MUSKACILIK
Ma’ruf Yayınları: 52
Ahmed Kalkan: 5
Editör
Asım Şensaltık
Kapak
Asım Şensaltık
Tashih
Ahmed Kalkan
Mizanpaj
Asım Şensaltık
ISBN: 978-605-9376-39-6
Yayıncı Sertifika No: 45372
1. BASKI
Akademi Bas. Yay. Org. Matbaacılık
Turizm ve Tem. Hiz.San. Tic. Ltd. Şti.
Davutpaşa Cd. Güven San.Sitesi
C Blok No: 230 Topkapı/İstanbul
Tel: 0212 493 24 67 / 68 / 69
Sertifika No: 47610
EKİM 2020
KALEMDER (Satış & Dağıtım)
İstiklal Mh. Doğruyol Sk. No: 17
Ümraniye/İSTANBUL
0554 542 28 10
www.kalemder.org.tr
KİTAPBİLİR (Satış & Dağıtım)
Soğuksu Mh. Şehit Mesut Birinci Cd. No:119
Canik/SAMSUN
0545 585 16 06
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
www.kitapbilir.com
İnsanlara karşı ticarî amaç güdülmeyen bu eserin hiçbir hakkı
mahfuz değildir. Kâr gayesi güdülmemek şartıyla dileyen dilediği
şekilde, tümünü veya bir kısmını çoğaltabilir, korsan baskı yapabilir,
dağıtabilir, iktibas edebilir, kitabın ve yazarın ismini vererek
veya vermeyerek kopye edebilir, mesaj amaçlı kullanabilir. Yazarın
hiçbir telif hakkı sözkonusu değildir, şimdi ve sonra bir hak talep
etmeyecektir. İlim, insanlığın ortak malıdır. Ve ilim Allah için kullanılınca
insana fayda sağlar. Yararlanacak herkese helâl olsun.

بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله والصلاة والسلام على رسوله
Ahmed Kalkan
~ 4~
ithaf
Canlı Kur’an olmaya çalışıp toplumu Kur’an’la canlandırmaya
gayret eden ve tağutlara karşı Kur’an’la müceeleyi
bayraklaştıran her yaştan muvahhid gençlere...
Doğru okuyup doğru anlayan, dosdoğru yaşayıp insanları
doğrultmaya çalışan Kur’an dostlarına...
Ümmetin ihyasının vahdet içinde yaniden Kur’an’a
dönüşle mümkün olduğunu kavrayıp nebevi usûlle Kur’an
ve tevhid eksenli dersler ve cemaat çalışması yapan tavizsiz
dâvetçilere, her yaştan genç dâvâ erlerine...
Önsöz
~ 5~
İÇİNDEKİLER
Önsöz.......................................................................................................................................................... ..8
1.Bölüm
RUKYE YAPMAK VE YAPTIRMAK; DUÂ TİCARETİ
Rukye Yapmak ve Yaptırmak; Duâ Ticareti..................................................................................12
Rukye.......................................................................................................................................................... ..13
Rukye Nedir?......................................................................................................................................... ....15
“Rukye”; Sözlüklere ve Tanımlara Bakıldığında,
Hiç de Mâsum Durmuyor.....................................................................................................................16
Rukyecilik, İslâm’la Birlikte Ortaya Çıkmış Değildir; Rukye,
Câhiliye Araplarının Uyguladığı Çok Çeşitli İşlemlerdir..........................................................20
Câhiliye Döneminde Uygulanan Rukye Çeşitleri........................................................................21
Kur’an’da Rukye Kelimesi....................................................................................................................39
Kur’an’ın Şifa Olması..............................................................................................................................40
Hadis Rivayetlerine Göre Rukye Câiz mi, Yasak mı?.................................................................41
Çelişkiler, Çelişkiler….............................................................................................................................43
Hangi Rukye Câizdir, Hangi Rukye Sakıncalıdır?.......................................................................53
Bugünkü Rukyecilere Göre Rukye Nedir,
Hangi Durumlarda ve Nasıl Yapılmaktadır?.................................................................................56
Rukye Karşılığı Koyun Sürüsü Alan Ashabla İlgili Hadis Rivayeti......................................61
Hadis Rivâyetinin Tahlili.......................................................................................................................64
Bu Hadis Rivâyetinden Çıkan Hükümler ......................................................................................65
Fâtiha Sûresi ve Kur’an Âyetleri Şifâdır..........................................................................................67
Rukyeciliği Meslek Edinmek ve Para Karşılığı Hastalara Duâ Etmek ..............................77
Rukye Karşılığında Ücret Almanın Câiz Olmadığına Dair Deliller......................................78
Ücretle Kur’an Okumanın Fıkıhtaki Yeri........................................................................................81
Kendilerine Rukyeci Diyen Üfürükçülere Tavsiyelerimiz.......................................................83
Rukye Konusunda Uyarılar..................................................................................................................86
Rukyeciliği Meslek Edinmenin Zararları.......................................................................................95
Rukyecilerin Terk Etmeleri Gereken Yanlışları ve
Bırakmaları İcap Eden Meslekleri....................................................................................................98
Kur’an’da Ruh Sağlığı, Psikolojik Denge ve Huzur.....................................................................101
Duânın Psikolojik Cephesi ..................................................................................................................108
İyileşmek İçin Moralinizin İyi Olması Gerekir.............................................................................111
Rukyecilik Ayrı Şeydir; Hastanın Kendisi veya Yakınlarının Duâ Etmesi Ayrı..............113
Duâ ile Tedâvi; Hasta İçin Duânın Önemi......................................................................................113
Savaşıyorsanız Yeneceğinize İnanın!...............................................................................................115
Hastalar, Duâdan Önce Tedâvi Olmalıdır.......................................................................................116
Kur’an ve Hadislerde Hastalık ve Duâlar.......................................................................................118
Sözlü ve Fiilî Duâ......................................................................................................................................122
Ve Duâ….......................................................................................................................................................123
Duâ İbâdettir; İbâdette Asıl Olan, İbâdeti Kişinin Kendisinin Yapmasıdır......................124
Rukyenin Fayda Ediyor Gibi Gözükmesi........................................................................................127
Ahmed Kalkan
~ 6~
Rukyeci Gibi Başkaları Değil; Hasta, Kendisi Duâ Etmeli.......................................................129
Hasta Olarak Kişinin Kendisinin Duâ Etmeye İhtiyacı Vardır...............................................135
Felak ve Nâs Sûreleri; Köklü Bir Tedavidir....................................................................................136
Felak Sûresi................................................................................................................................................138
Ve Nâs Sûresi..............................................................................................................................................141
Rukye ile Karıştırılan Şeyler................................................................................................................143
Cin, Büyü, Rukye Konularında Kur’an’dan Anlaşılanlar...........................................................144
Sonuç.............................................................................................................................................................152
Rukyecilik Yapmak Câiz Değildir.......................................................................................................152
2. Bölüm
BÂTIL DİNLERİN VE CÂ HİLİYYENİN MİRASI; MUSKACILIK
Muska............................................................................................................................................................161
Hiçbir Muska Câiz Değildir. Çünkü;................................................................................................. 165
Muska ve Tılsımların Menşei..............................................................................................................166
İnsanlar Muskacıya Niye Gider?........................................................................................................171
Muskacıların Dayanağı......................................................................................................................... 174
Muskacıların Sonu..................................................................................................................................176
Aydın Geçinenlerin Muskası: Cevşen..............................................................................................178
Cevşen’in Kaynağı....................................................................................................................................180
Cevşen Sektörü.........................................................................................................................................181
Cevşen’in Yere Göğe Sığmayan Faziletleri.....................................................................................187
Acem Uydurma ve Abartılarını Din Diye Sunmak,
İslâm’la ve Müslümanlarla Alay Etmek Demektir......................................................................193
Cevşen’in İlmî Değeri ve Hükmü.......................................................................................................198
Halka ve İp Takmak................................................................................................................................200
Üfürükçülük...............................................................................................................................................201
Muska Değildir Kitabımız; Kur’an’dır. Muskasız Değil, Kur’an’sız Yapamayız Biz.......204
“Düğümlere Üfleyip Tüküren Büyücü Kadınların Şerrinden.”..............................................217
Müneccimlik, Fal ve Falcılık................................................................................................................219
Müneccimlik..............................................................................................................................................219
Günümüz ve Yıldızları Putlaştırma .................................................................................................220
Burç ve Yıldız Falı....................................................................................................................................223
İstihâre.........................................................................................................................................................227
İstihârenin Yozlaştırılıp Rüya Falına Dönüştürülmesi............................................................230
3. Bölüm
NAZAR DEĞMESİ VAR MIDIR? BİR BAKIŞLA İNSANI HASTA
ETMEK VEYA ÖLDÜRMEK MÜMKÜN MÜDÜR?
Nazar.............................................................................................................................................................234
Yaşadığımız Mânevî Sorunların Sebebi Kendimiz Değil miyiz?..........................................238
Önsöz
~ 7~
Nazar (Bakışlardaki Yıkıcılık) İnancının Tutarsızlığı...............................................................240
Nazar Hak Olabilir mi?..........................................................................................................................241
Fıkıhçıların ve Hadis Şârihlerinin Nazarı Dokunan Kimse ile İlgili Fetvâları................247
Nazardan Etkilenen Gözü Değen Kimsenin Yıkandığı Pis Suyla Yıkanacak...................249
Nazar, Büyü Zannedilen Bunalımlar,
Psikolojik Sorunlarla İlgili Yapılmaması Gerekenler................................................................251
Şerlerden Allah’a Sığınmak İçin Duâlar.........................................................................................253
Ahmed Kalkan
~ 8~
ÖNSÖZ
Bismillâhirrahmânirrahıym
Beyin de diğer organlarımız gibi bir organdır, o
da ârızalanır, hastalanır. İlaçların yan etkisi olur, şok
geçirebiliriz, psikolojimizi etkileyen önemli bir durumla
karşılaşır, hastalanırız. Bu yüzden hallüsinasyon görmeye
başlarız. Veya genlerimiz vasıtası ile meyilliyizdir psikolojik
zafiyetlere, o yüzden olur. Gayri İslâmî ortamların insan
psikolojisini olumsuz etkilemesi %100 gibidir. Hangimizin
psikolojik yapısı sapasağlam duruyor? Mümkün mü,
bunca tuğyan, bunca zulüm, bunca her değerimize saldırı
karşısında sapasağlam kalabilmek? Suriye olaylarını bile
dinleye dinleye insanın psikolojik dengesi bozuluyor ister
istemez. Sözgelimi Suriye’de annesini babasını kaybeden
veya yaralanan çocuklar artık hiç ağlayamıyor, üzülemiyor,
o duyguyu yitirmiş, dengesi bozulmuş, yani tepki veremiyor,
ağlama hissini bile kaybetmiş, alt üst olmuş. Bunun cinle
ne alâkası var? Bunun cinden şeytandan ziyade, cin gibi
Amerika ile alâkası var, Beşşar Esed gibi tâğutlarla alâkası
var, zâlimlerle alâkası var, zulme karşı tavır almayan koca
bir ümmet ile alâkası var. Rukyecilere ve onlara inanan
kişilere göre, iş kolay; okuyup üfleyecekler; içinden cini
çıkarıverecekler, çocuk düzeliverecek. Hadi canım sen de.
Ne alâkası var? Canına okumuşlar çocukların. Yaşadığımız
topraklarda da benzer durumlar var. Adama ‘Allah’ diyorsun
hiç etkilenmiyor, ama maç diyorsun dört gözü birden
açılıyor adamın, para diyorsun gözünden başka her tarafı
açılıyor kadının. Yani insanımızın dengesi tümüyle alt üst
olmuş, şeytana gerek yok ki. Dolayısıyla dengeler bozulunca
anormallikler de ortaya çıkar. Yani insanın beyninde küçücük
bir elektrik dalgalanması, elektriğin kontak yapması,
devresinin yanması vb. bazı rahatsızlıklara sebep olur.
Önsöz
~ 9~
Nedense, insanoğlu, başının veya karnının ağrımasını,
dizlerinin veya böbreğinin hastalanmasını normal görür
ve ilaçlarla tedavi olmaya çalışır da; psikolojik hastalıkları
kabullenmek bile istemez. Psikolojik hastalıkların belirtileri
toplumumuz tarafından doğaüstü güçlere atfedilir. Bu
rahatsızlıkları bir türlü kabullenemeyen insanımız, o
hastalıkları, kendisini savunamayacak, esrarengiz bir varlığa
yüklemeyi tercih eder. Kendisi hasta değildir, onu hasta eden
başka biridir; kendisi değildir suçlu; suç başkasına aittir.
Adını bile telaffuz etmekten korkan, sanki başka üç harfli
varlık yokmuş gibi üç harfli diye ad takan halk, kendilerinden
Allah’a sığınması gereken cincilere, üfürükçülere sığınır.
Denize düşmüştür bir defa, yılana sarılacaktır.
Bugünlerde cincilere, rukyecilere, falcılara ve medyumlara
avuç dolusu para akıtanlar ve rukyecilik dedikleri cinciliği,
üfürükçülüğü bir kazanç kapısı haline getirenler gittikçe
çoğalmaktadır. Bu da, insanlardan bazılarının, cinlerin
şerrinden yine bazı insanlara yani cincilere sığındıklarını
ortaya koymaktadır. Rabbimiz Kur’an’da “cincilere,
üfürükçülere sığının” demez; tam tersine “üfürükçü
rukyecilerin şerrinden Allah’a sığınmayı”1 emreder.
İnsanlar, cinlerin şerrinden cincilere sığınacaklarına
Allah’a sığınsalar, hem daha doğru bir iş yapmış hem de
paralarını cincilere kaptırmamış olurlar. Ayrıca insan, başka
birisinin kendisine üflemesiyle değil, bizzat Kur’an’ı okuyup
yaşayarak şifa bulabilir.
Etrafta şöhreti yayılan bir üfürükçüye sarılmıştır
bile. O üfürükçülerin kapılarından adım atar atmaz,
üfürükçü, pardon rukyeci hastalığın adını koymuş, teşhisi
yapmıştır: İçine cin girmiş, cin musallat olmuştur. Çözüm,
o rukyecidedir. Büyük zahmetlere katlanacak, fedakârlık
1 113/Felak, 4
Ahmed Kalkan
~ 10~
yapacak, onun içinden cini çıkaracaktır. Ne ile, nasıl? Hasta
meyyit gibi ise, o da gassâl sayılır. O başkaları gibi hastayı
istismar etmez, yanlış yapmaz, başkaları gibi hastadan çıkar
gözetmez, kendisine güvensin hasta, gerisi tamamdır. O,
nebevî usulle hastayı tedavi edecektir, Kur’an’a uygun tedavi
uygulayacaktır. O bu konuların uzmanıdır, o doktordur, o
kurtarıcıdır, o supermendir; çünkü o, rukyecidir... Hastanın
ümide ihtiyacı vardır. Ümidi canlanır, güvenir hasta ve
telkinlerine inandığı için kısa bir süreliğine de olsa iyileşme
de olabilir; ama ne hastalık geçmiştir, ne problemler
bitmiştir; artık hasta o rukyeciye ve benzerlerine abone
olmuştur. Hastalar açısından rukyeciyle de olmaz, rukyecisiz
de olmaz. Hayatı rukyeciler arası seyahatle, umud etmek
ve sukut-ı hayal arasında koşuşturmacalarla geçer. Hem
günaha girer, hem istismara uğrar, ümitleriyle oynanır, hem
her defasında cüzdanı hafifler, hem de başka alternatifler
denemez.
Ne kadarı doğrudur bu uygulamaların? Ne yapması
lâzım bu hastaların? İslâm, bunları mı emretmiştir, Rukyeci
denilen kişiler de Allah’ın emrini Nebevî usulle uygulayan
mübarek insanlar mıdır? Bu kitapta bu soruların cevabını
bulacaksınız.
Sorun rukyecilere: Peygamberimiz rukyeye “şirk”
dememiş midir? Câhiliye döneminde yapılanlara şirk
dedi diye te’vilin delili var mı? Peygamberimiz “câhiliye
dönemindeki rukye şirktir” demedi; “Rukye şirktir” dedi.
Öyleyse, Allah’ın affetmeyeceği bir suç işliyorsanız, hastayı
da âlet ediyorsanız durum ne olacak? Rukye duadan ibâret
ise ve duâ ibâdet ise, ibâdet satılır ve karşılığında para alınır
mı?
“Kur’an’a ters sözler, hadis değildir” diyenlere “hadis
inkârcısı” diye iftira atan rukyecilere ve onları savunan
neoselefîlere: “Rukye şirktir” diyen hadisi gösterin. Bakalım
“hadis inkârcılığı”nı kendileri hak edecekler mi, yoksa
imtihanı kazanıp “vazgeçtim” mi diyecekler?
Bu konularla ilgili piyasada hayli kitap var. Bir-iki istisnâ
hâriç, hemen hepsinin geleneksel hurâfeleri, te’villeri
savunmak adına, Kur’anî hakikatleri ve Nebevî çizgiyi
yok saydıklarını, bu kitapları okuyunca rahatlıkla sizin de
söyleyeceğinizi sanıyorum. Her şeye olduğu gibi, bu hassas
konulara da Kur’an’ın bak dediği yerden bakmaya çalışmak,
tevhidî çizgi ile bu konuları değerlendirmek, bu kitapların
yazarının en önemli sorumluluğudur. Bu üç kitaplık seride,
eğer Kur’an’a ve sahih sünnete ters düşen bir cümleye şahit
olursanız, yazara ulaştırdığınızda sadece duâ ve hüsn-i
kabul ile karşılaşırsınız. Kur’an’a ve Sünnete ters düşen
bir şey yoksa, o zaman niyetler, usûl ve yorumlar devreye
girecek, mümkün şeytana da malzeme çıkabilecektir.
Üç kitaplık serinin ilk kitabının sayfalarını açmış
durumdasınız. İkinci kitap: “Koca Bir Yalan: Cinlerin
İnsana Musallat Olması” Üçüncüsü de: “Büyü ve Şeytan”
Her türlü şeytanî düşünce ve işlerden Allah’a sığınır, rukye
adıyla yapılan üfürükçülükten, büyüden, büyü bozma ve
cin çıkarma adına yapılan şirk unsurlarından bu rukyeci
geçinen üfürükçülerin de kurtulup uzaklaşmalarını tavsiye
edip Rabbimizden dileriz.
Ahmed KALKAN
Eylül 2020, Ümraniye
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Ahmed Kalkan
~ 12~
1. Bölüm
RUKYE YAPMAK VE YAPTIRMAK;
DUÂ TİCARETİ
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 13~
RUKYE
İnsanın dünya hayatında karşılaştığı en büyük imtihanlardan
biri de hastalıklardır. İnsan mübtelâ olduğu hastalıklardan
tedâvî olarak kurtulamayınca alternatif tedavi yollarına
başvurmuştur. Bu alternatif tedâvi yollarından biri de
insanüstü güçlerden yardım isteme şeklindeydi. Kökü eski
medeniyetlere kadar dayanan bu tedâvi yöntemi her ne kadar
zaman içinde çoğalmış, azalmış ve şekil değiştirmiş ise
de bir olgu olarak varlığını bugün dahi devam ettirmektedir.
İşte İslam’ın doğduğu bölgede cahiliye insanlarının bu
tür hastalıklar için uyguladığı tedâvi yöntemlerinden biri
de rukyedir.2
Çoğulu “rukâ, rakiyyu” olan, Arapçada “r.k.y” kökünden
gelen “rukye”; yukarı çıkmak, afsunlamak ve “fî” harf-i cerriyle,
kulağına fısıldamak anlamlarına gelir.
İslâmiyet’ten sonra “rukye”, hastalıkların iyileştirilmesi
ve zararın defedilmesi isteğiyle Kur’an okumak ve duâ etmek
anlamı kazanmıştır. Bazı kaynaklarda da Rukye: ‘Bir
hastalığa, musibete -humma, sâra vs.- uğrayan kişinin iltica
maksadıyla yaptığı duâ olarak tarif edilmiştir. Günümüzde
ise, daha çok, insana musallat olduğu iddia edilen cinin insan
vücudundan çıkarılması için yapılan işlem ve okunan
duâlara deniliyor.
İbn Manzûr’un izâhında, câhiliyyede rukye işinin nasıl
uygulandığını îmâ eden anlam ise: rukyecinin, hastalıktan
korunmak veya kurtulmak için kişi üzerinde taşınması gereken
(muska, nazarlık, ip gibi) simgesel şeylere, sığınma
dualarını okuyup üflemesidir3 denilmektedir. Bunun için
2 Müslim, Selâm 64; Ebû Dâvud, Tıb, 18
3 Ebû’l- Fazl Cemâluddin b. Muhammed İbn Manzûr, Lisânu’l- Arab, “r.k.y.” mad., V, 293- 294, Beyrut, 1999, I- XVIII.
Ahmed Kalkan
~ 14~
İslâm öncesi Araplarda belli kişilerin tatbik ettiği; uzmanlık
alanlarından birisi de rukyedir. Rukyenin suya veya
yiyeceğe okunarak verileni, yazılı olarak kişinin üzerinde
taşınanı, hastaya sözlü olarak okunanı, yazılı belge halinde
verileni, bunun doğrudan kişiye tatbik edileni, uygulanırken
hastaya tükürerek yapılanı vardır. Ancak buradaki söz
veya lâfızlar başkaları tarafından bilinmeyen ve anlaşılmayan
ibarelerdir. Öyle ki, eski kültür ve dillerin ürünü olan
bu ifâdelerin anlamını, bizzat uygulayanların bile bilmediğini
zannediyoruz.
Rukyenin ne zaman ve kimler tarafından ilk olarak uygulandığı
kesin olarak bilinmemekle birlikte, Hz. Peygamber
Medine’de rukyeyi yasaklamıştı.
Câhiliyyede hastalıklara karşı ilaç veya tedavi edici unsur
olarak başvurulan çarelerden biri de rukyedir.
Kur’an-ı Kerim’de “rukye” kelimesi geçmez. Ancak, bir
yerde rukye masdarından türeyen “rãk” kelimesi, ism-i fâil
kalıbında geçmektedir: Kıyâme Sûresinin 27. ayetinde “Tedavi
edebilecek kimdir, denir.” Kıyametin anlatıldığı bu sûrede
ölümle burun buruna gelen insanlar tasvir edilmektedir.
İnsanların kıyamet günündeki durumu, ölmek üzere
olan bir hastanın başında, yakınlarının son bir ümit peşinde
koşuşturdukları âna benzetilmektedir. “(Hayır, artık çok
geç!) Can boğaza gelip dayandığında; ‘Yok mu bir rukyeci
(okuyup tedavi edecek biri)’ dendiğinde; (Hasta) bunun beklenen
ayrılış olduğunu anladığında; Ve bacaklar birbirine
dolaştığında; İşte o gün sevk edilen yer sadece Rabbinin huzurudur.”
4
4 75/Kıyâme, 26-30
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 15~
RUKYE NEDIR?
Sözlükte “yukarı çıkmak; okuyup üfleyerek tedavi etmek”
mânalarındaki rukye (raky, rukıyy) kelimesi terim
olarak “şifa veya korunma amacıyla Kur’an’dan bir bölümü,
ilâhî isim ve sıfatları yahut bir duâyı okuyup üflemek” anlamında
masdar ve “üfürük, nazarlık, muska” anlamında isim
olarak kullanılır.5 Bu duâların kâğıt üzerine yazılıp taşınan
şekline muska denir.
Rukye, kelime mânâsı itibarıyla okuyarak tedavi
etmek
mânâsında kullanılmıştır. Câhiliye Arapları
arasında Rukye
uygulaması, hem hastalık öncesi, hastalığa yakalanmamak
maksadıyla yapılırdı; hem de hastalığa yakalanan birisinin
tedavisinde kullanılırdı. Koruyucu
hekimlik yönü, hastalık
gelmeden önce yapılır ve bir nevi ön tedbir olarak düşünülürdü.
Câhiliye Araplarına göre, hastalık
nedenlerinin başında
cinler, şeytanlar ve kötü ruhlar gelmekteydi. İşte bunların
vereceği zarardan korunmak için, onların iskân ettikleri
yerler olabileceği
düşünülen mekânlardan geçerken,
“nazardan” korunmak için, zarar vermesinden korkulan
şeylerin
zararından emin olmak niyetiyle ve daha birçok
konuda
özel, belli duâlar okumak sûretiyle rukye yapılırdı.
Hz. Peygamber, hastalıkların gerçek sebebinin Allah’ın
yaratması ile olduğunu, görünen sebeplerin ise, O’nun koyduğu
sünnetullahın yerine getirilmemesinin
bir neticesi
olarak anlaşılması gerektiğini, bazen doğrudan bazen de
5 İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, “rky” madddesi; Lisânü’l-Arab, “rky” md.; Kamus Tercümesi,
“rky”, “avz” maddeleri
Ahmed Kalkan
~ 16~
dolaylı olarak anlatmışlardır.
Temizlik kurallarına riâyet
edilmezse, pislikten
dolayı meydana gelecek hastalıklara
yakalanırız. İşte bu bir sünnetullahtır. Ancak, hastalığın
gerçek yaratıcısı
Allah’tır. Şifayı veren de Allah’tır. Bu
temel düşünce mahfuz olmak şartıyla,
içinde şirk unsuru
olmayan, şirki ihsas ettirici bir nitelik taşımayan rukyeler,
geleneksel ölçüler içinde, çoğunluk tarafından problem
görülmemiştir.
6
“Rukye”, bir işin meydana gelmesi için tabiatüstü güce
başvurmak mânâsına gelir. Eski Türkçede kısmen
afsun kelimesiyle
karşılanır.7 Afsun büyü, tılsım demektir. İbnü’l-Esir,
“hastanın
(şifa bulmak için) kendisiyle ilticada bulunduğu
afsun” olarak açıklar.8 Rukyenin müsbet ve menfi çeşidi
bulunmaktadır. Onun müsbet yönü, “okuma, duâ yoluyla
tedavi” şekli; menfi yönü ise afsun olup daha ziyade büyücü
ve cadıların9 nâhoş işleri olarak görülmektedir. Öyleyse
Arapçadaki Rukye’yi hem afsunlama hem de duâ ile tedavi
diye anlamamız daha uygun olacaktır.10
“RUKYE”; SÖZLÜKLERE VE TANIMLARA
BAKILDIĞINDA, HIÇ DE MÂSUM DURMUYOR
Sözlüklere ve Ansiklopedilere Göre Rukye Nedir?
Rukye: Sihirbaz ve üfürükçülerin okudukları şey, afsun.
Rukye-hân: Rukye ve afsun okuyan, üfürükçü.11
6 Ali Çelik, İslam’ın Kabul veya Reddettiği Halk İnançları, Beyan Y., 287-288
7 Canan, İ. Kütüb-i Sitte Muhtasarı Terceme ve Şerhi, XI, 330
8 İbn Esir, en-Nihâye, II, 254
9 Cadı; büyücü kadın; Geceleri dirilip insanlara kötülük ettiğine inanılan ölü kadın,
hortlak.
10 İbrahim Canan, a.g.e., XI, 330
11 Hayat Büyük Türkçe Sözlüğü, Hayat Y., s. 1020
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 17~
Rukye: Büyücülerin okuduğu duâ, afsun. Rukyehan: Osmanlı
Devletinde üfürükçülere verilen ad.12
Müfredât adlı meşhur Kur’an lügatında şu açıklama yapılır:
“Büyü, afsun yaptım ve onun büyüsünün, afsununun
üzerine tükürdüm” anlamına gelen “rakıytu” fiili “rukyetun”
(Rukye, büyü, afsun) kökünden gelir. “Ve kıyle men
rãk”13 Yani, kim büyü, afsun yapar? Büyü, afsun yaparak
onu himâye edecek, koruyacak hiçbir büyücünün, afsuncunun
olmadığına dikkat çekmek için böyle denmiştir.14
Şamil İslâm Ansiklopedisi; rukyeyi “duâ, afsun, muska;
sihirbaz ve üfürükçülerin okudukları şeyler” diye tanımlamıştır.
15
Rukye kelimesi terim olarak “şifa veya korunma amacıyla
Kur’an’dan bir bölümü, ilâhî isim ve sıfatları yahut bir
duâyı okuyup üflemek” anlamında masdar ve “üfürük, nazarlık,
muska” anlamında isim olarak kullanılır.16 Bu duâların
kâğıt üzerine yazılıp taşınan şekline muska denir. Rukye
ve muskacılık Câhiliye Arapları’nda uygulanmaktaydı.17
Rukye: Hastanın şifâ bulması için kullanılan
ifadeler, vesileler, sözler veya kendisine nazar değene
ve yılan sokana şifa versin diye yapılan uygulamadır.
Ya da kötü ruhları kovmak için yapılan
işlemler… Rukye ile yakın anlamlı kelimeler de
12 Meydan Larousse, Büyük Lugat ve Ansiklopedi, Meydan Y., c. 10, s. 741
13 Kıyâmet 27
14 Müfredat, Râğıb eİsfehani, Pınar Y., s. 635-636
15 Şamil İslam Ansiklopedisi, Şamil Y., c. 5, s. 280
16 İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, “rḳy” md.; Lisânü’l-ʿArab, “rḳy” md.; Kāmus Tercümesi, “rḳy”,
“ʿavẕ” md.leri
17 TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Y., c. 35, s. 219
Ahmed Kalkan
~ 18~
vardır ve hepsi müşrik Arapların geleneğinde tedavi
maksatlı kullanılan usûllerdir. Bunlar “nüşre”,
“nefes” ve “temime”dir.18 Rukye, putların ve
şeytanların ismiyle yapılan uygulamalardır.”19 Peygamberimiz
nüşre için “şeytan işi”20 değerlendirmesini
yapmış, rukyeyi ve temimeyi şirk saymıştır.21
Muhammed Fuad Abdulbâkî, “Rukâ”nın müfredi (tekili)
“rukiyye”dir dedikten sonra “U’ze” anlamına geldiğini belirtir.
Bununla Kur’an, menkul hadis ve me’sur duâlardan
değil; putların ve şeytanların ismiyle yapılan uygulama
kastedilir.”22
Câhiliyyedeki tedavi tarzının, usûl ve araçlarının, sihir,
büyü, uğursuzluk, fal, nücum ilmi gibi mahâretlerle, falcıların,
arrâfların, müneccimlerin şifâ verme gücüne inanarak,
kendilerine has şekliyle “rukye, sihir, büyü, nüşre, nefes,
key (dağlama) ve nüsha (muska)” yaptıklarını, özellikle belirtmek
istiyoruz. Elbette bu üstün sayılan kişiler, ücretsiz
hizmet vermezlerdi; onlara “huluvânu’l kâhin” adıyla muayyen
bir ücret de ödenirdi.23
Yeni müslüman olanların bile, Arap kültüründe fevkalâde
vasıflara sahip kişilerin tedavi edici ve şifâ verici
18 Hadislerde Rukye, Veli Atmaca, Rağbet Y., s.. 51-52
19 İbn Mâce, Tıb 39, h. No: 3530’daki Muhammed Fuad Abdulbâkî’nin ta’lîki, herhangi
birisiyle yapılagelen örnekleri kasdetmektedir.
20 Ebû Dâvud, Tıb 9
21 Ebû Dâvud, Tıb 17
22 İbn Mâce, Tıb 39, h. No: 3530’daki Muhammed Fuad Abdulbâkî’nin ta’lîki, herhangi
birisiyle yapılagelen örnekleri kasdetmektedir.
23 Buhârî, Buyû’ 113, h. No: 2237, İcâre 20, h. No: 2282, Talâk 51, h. No: 5346, Tıb 3428.
Rasûlullah’ın, içinde büyüdüğü toplumun, ücret karşılığı bilgi temin ettikleri sihirbaz,
müneccim ve kıssacılardan olmadığını ifade etme gereği duyması buna işarettir. Ahmed
bin Hanbel Müsned, I, 576, h. No: 2415: “(Ey Rasûlüm, tebliğde bulunmakta olduğun kimselere)
de ki: “Ben, (bu tebliğimden dolayı) sizden bir karşılık, bir ücret istemiyorum; tek
istediğim şey, sizin Allah’ı sevmeniz ve itaat ederek ona yaklaşmanızdır.” (42/Şûrâ, 23)
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 19~
özelliklerini, Peygamber’e de yüklediği kanaatindeyiz. O bir
şifâcı değil; güzel ahlâk ve gerçek Tevhîd inancını tebliğ etmek
üzere görevli bir Nebî idi. Etrafındaki insanların sağlık
problemlerini çözmek üzere, tebliğ ettiği dinin iman, ibâdet
ve ahlâk prensiplerine aykırı olmayan geleneksel usûlleri
bazen kullanmış bazen de ehil birine yönlendirmiştir.
Câhiliye döneminde özellikle rûhî hastalıklar için başvurulan
çarelerden bazılarının nefes, muska, sihir ve rukye
gibi duâ türünden sözlü uygulamalar olduğunu biliyoruz.
Yıllarca bunlardan fayda ummuş, ata ve dedelerinden böyle
görmüş olan bir toplumun, içinde bulunduğu sıkıntıları
gidermek ve câhiliyye kültüründen boşalan alanı müsbet
usûllerle doldurmak için Hz. Peygamber’in bazı hastalara
bizzat duâ ederek okuduğunu, bir kısım hastalara ise kendi
kendilerine okumalarını tavsiye ettiğini biliyoruz.
Bizzat okuduğu hastalar dışında bazı hastalara ise, kendi
kendilerine okumalarını tavsiye etmesinin bazı gayelerle
yapıldığı söylenebilir. Bize göre bu maksatlardan biri;
onlarda yerleşmiş olan sihirbaz, rukyeci ve müneccim gibi
kişilerin otoritesini yıkmak; herkesin Allah’a yalvardığı ve
O’ndan istediği takdirde hastalığına şifâ, dertlerine devâ
bulacağı, muhayyel korkularından korunabileceği özgüvenini
vermektir. Böylece insanın insana mahkûmiyetini
kaldırmış ve insanları Yaratıcıyla muhatap kılmıştır. Ama
kimseye “kendi kendine rukye yap” demediğini görüyoruz.
24 Fakat, Allah’ın, her kuluna “Bana dua edin!” dediğini
görüyoruz. Peygamberimizin bazı hastalara duâ ettiğini biliyoruz.
Ancak, Rasûlullah’ın yaptığı duâlara rukye demek
doğru olmaz. Rukyeyi Peygamberimiz şirk olarak niteler.
24 Veli Atmaca, Hadislerde Rukye, Rağbet Y., s. 60-61
Ahmed Kalkan
~ 20~
RUKYECILIK, İSLÂM’LA BIRLIKTE ORTAYA ÇIKMIŞ
DEĞILDIR; RUKYE, CÂHILIYE ARAPLARININ
UYGULADIĞI ÇOK ÇEŞITLI İŞLEMLERDIR
Rukye ve muskacılık Câhiliye Arapları’nda uygulanmaktaydı.
Büyücüleri doktorların selefleri kabul eden Araplar,
tıpla sihir kelimelerini birbirinin yerine kullanıyor, büyülendiğine
inandıkları kimseye “matbûb” diyorlardı. Bu anlam
yakınlığı sebebiyle hadis kitaplarında sihir konusuna
rukye, nazar ve tıp konularındaki rivayetlerle bir arada, çoğunlukla
da “Kitâbü’t-Tıb” içinde yer verilmiştir.
Câhiliye Arapları, gizli güçlerin etkilerini yok etmek
ve nazardan korunmak amacıyla boyunlarında “nüfre,
temîme, nüşre, azâim, ta’vîz (ûze), tivele” gibi adları olan
farklı muskalar taşıyor, hastaların başını veya ağrıyan
organını tutarak okuyup üfleyen kâhin ve büyücülerin
onlara sıhhat verdiklerine inanıyorlardı. Câhiz, evlere
musallat olan Âmir adlı cini istihdam etmek, (azâim) ve
duâlar okuyup ipe düğüm atmak sûretiyle büyü yapan
rukyecilerden ve atılan düğümleri çözen okuyuculardan
söz eder.25 Dolayısıyla câhiliye döneminin şirk kabul edilen
uygulamaları İslâm’dan sonra da aynen uygulanmaya
devam etmiş, günümüze kadar hakla bâtıl karıştırılarak
uygulana gelmiştir.
Cevâd Ali de birçok câhiliye şairinin rukyeden bahsettiğini
ve onun etkisini onayladığını kaydeder; Araplar’ın en
çok başvurdukları rukyeler arasında muhabbet ve nefret
25 Kitâbü’l-Hayevân, II, 186
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 21~
rukyeleri geldiğini bildirir.26 Kur’an’da hastaları tedavi eden
okuyuculardan27 ve ipe üfleyerek düğüm atan üfürükçülerden28
söz edilerek bu geleneğe işarette bulunulur. Çeşitli
hadis rivayetlerinde İslâmî dönemde bazı müslümanların
yahudilere başvurup kendilerine okumalarını istedikleri,
onların da İbrânîce ve Süryânîce duâlar okudukları, durumdan
haberdar olan Rasûl-i Ekrem’in bunu yasakladığı
ve bu işleri yapanların başında Lebîd b. A’sam’ın geldiği
kaydedilir.29 Müslim’in el-Câmiu’s-Sahîh’inde yer alan rivayetlerden,
30 rukyenin hükmünü öğrenmek üzere Rasûlullah’a
başvuran Câbir b. Abdullah’ın dayısının câhiliye döneminden
beri bu işi yaptığı anlaşılmaktadır.
CÂHILIYE DÖNEMINDE UYGULANAN RUKYE
ÇEŞITLERI
Câhiliyyenin mânevî yöntemlerle tedavi ve koruma vasıtalarındaki
çeşitliliğe genel olarak rukye denilir. Rukye, câhiliye
devrinde en çok müracaat edilen bir tedavi
usûlüdür.
Birçok hastalık ve zehirlenmelere karşı
rukye yapıldığı,
bunu meslek edinen kimselerin bulunduğu bilinmektedir.
Câhiliye Döneminde uygulanan rukye çeşitlerini şu şekilde
sayabiliriz: Tefl, nefh (üfleme), nüşre, temîme, ûze,
ved’a, tivele, vâhine, tenfîr, muska takma, ayn (nazar), teşe’üm,
tehayyur, tıyara, fe’l.
26 el-Mufassal, VI, 739-754
27 75/Kıyâme, 27
28 113/Felak, 4
29 Müslim, Selâm 43
30 Selâm, 60-64
Ahmed Kalkan
~ 22~
Tefl: Arapçada tükürmek ve ağzınaki suyu boşaltmak anlamına
gelen bu kelime, Arapların tedavi için tatbik ettikleri
rukye geleneğinde, hastaya okuyup üfürürken tükürmek
anlamında kullanılmaktadır. Buna dâir rivâyetler; Seriyye
Hadisi’nin bazı tariklerinde, İlaka b. Suhâr ve Dımâd b.
Sa’lebe’nin gayr-i müslim bedevîlere yaptığı rukyelerde görülmektedir.
31 Ancak genel olarak ne Hz. Peygamber’in ne
de bir sahabînin bir başka sahabîye rukye yaparken tükürdüğü
sözkonusudur. Hatta, kitabın ilerleyen sayfalarında
daha geniş açıklayacağımız gibi, Peygamberimizin yaptığı
dualara ve uygulamalara da biz, kendisinin şirk diye hükmettiği
“rukye” adını vermeyi doğru görmeyiz. Yani, Peygamberimiz
hastalara dua etmiş, fakat hiç rukye yapmamıştır.
Rasûlullah’a nisbet edilen merfû uygulamada O’nun,
parmağına tükrük bulaştırıp yere dokundurarak “memleketimizin
toprağı ve bazılarımızın tükrüğü” tabirini kullandığı
nakledilmektedir.32
Rivâyetlerin hiçbirisinde Rasûlullah’ın hastalara yaptığı
dua esnasında veya sonrasında üflerken aynı zamanda tükürdüğüne
dair bir bilgi nakledilmemektedir.33
31 Buhârî, Fezâilu’l- Kur’ân, 9, nr. 5007, Tıb, 39, nr. 5749, Tıb, 33, nr. 5736; Müslim,
Selâm, V, 49, nr. 64; Müslim, Selâm, V, 48, nr. 62; Tirmizî, Tıb, 20, nr. 2063; Ebû Dâvud, Tıb,
19, nr. 3900; Ahmed b. Hanbel, IV, 5, nr. 10985, IV, 22, nr. 11070, IV, 88- 89, nr, 11399;
İbn Esîr, el- Câmi’u’l- Usûl, VII, nr. 5720’’nin ta’likinde. Aynı yerde “tefl” kelimesine de
açıklama getirilmekte ve “nefes” etmede tükürme işi yok iken tefl’de görünür şekilde
tükürme vardır, denilmektedir.
32 Müslim, Selâm, V, 44, nr. 51; Ebû Dâvud, Tıb, 19, nr. 3895; İbn Mâce, Tıb, 36, nr. 3521.
33 Bazı rivayetlerde meselâ Hârice b. Salt et- Temîmî’nin amcası İlâka b. Suhâr’ın Müslüman
olup kabilesine dönerken kendisinde hayırlar olduğunu, hayırlar getirmiş olan
adamın (Hz. Peygamber’in) yanından geldiğini duyan bedevi kabilenin bir deliye okumasını
istemesi hadisesinde İlâka’nın uygulamasında gördüğümüz rukyede tükürme işini,
bazı sahabilerin cahiliye tecrübesine bağlamak gerekmektedir. Yani rukyede tükürme işi
nebevî değil tecrübî olup İlaka b. Suhâr (Ebû Dâvud, Tıb, 19, nr. 3897, 3901) ile, “seriyye
rivâyeti” olarak bildiğimiz Ebû Eyyub el-Ensârî’den nakledilen bir rivâyetin (Müslim,
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 23~
Bu vasıflarda birisinin gerek bedensel artık ve atıkları
gerekse kullandığı eşyanın şifâ kaynağı ve zararlı şeylere
karşı koruyucu olarak nitelendirilmesi canlı geleneğin
hazırladığı bir durumdur. Oysa ne Kur’ân’da ne de hadislerde
bunlara açıkça delil teşkil edecek hiçbir bilgiye
rastlamamaktayız. Kur’an der ki: “De ki: “Ben de sadece
sizin gibi bir beşerim; bana ilâhınızın tek bir ilâh olduğu
vahyedilmiştir, doğruca O’na yönelin, O’ndan bağışlanma
dileyin. Allah’a şirk koşanların vay haline!”34 O, aynen
bizim gibi etten-kemikten bir insandı. Onun vücut yapısı,
bizimkinden farklı değildi. Onun vücut atıklarının normal
bir insanınki gibi değil de mûcizevî özellikler içermesi,
“beşer rasul” inancıyla bağdaşmaz. Bazılarının onun
burnundan veya ağzından çıkan sıvılara kutsallık ve şifa
vasfı vermeleri, Rasulü ve dini doğru anlamamalarıyla
ilgilidir. O’nun yanında ve hayatında olduğu gibi, gıyabında
veya vefatından sonra da o artıkların veya eşyanın
sağlık, şifâ veya bereket getireceği veya zararlardan koruyacağı
anlayışı Kur’an’ın tanıttığı rasul tanımına tümüyle
terstir. Günümüzdeki bazı uygulamaları, vefat etmiş
olan insanın veya herhangi bir canlının, bitki ve hayvan
kalıntısının, iskeletin ya da diş, boynuz, kuru kafa, pençe
gibi bazı parçaların kullanılması geleneğinin devamı olarak,
animist inanç kalıntılarıyla irtibatlı sayılmalıdır.35
Selâm, V, 49, nr. 63; Ebû Dâvud, Tıb, 19, nr. 3901) bazı tariklerinde geçmektedir. Bazı rivayetlerle
sınırlı olan tükürerek okumanın câhiliyye geleneği olduğu kanaatindeyiz. Aynı
durum, rivayet farklılıkları hesaba katılırsa, Dımâd b. Sa’lebe’den rivayet edilen hadis
rivayetinde de olabilir (Ebû Dâvud, Tıb, 19, nr. 3896-3897, 3900; İbn Esîr, el- Câmi’u’l-
Usûl, VII, nr. 5722).
34 41/Fussılet, 6
35 Doç. Dr. Veli Atmaca, Hadisler Çerçevesinde Cahiliyyede Majik Tedavi Geleneği’nin
Ahmed Kalkan
~ 24~
Nefh (Üfleme): Bize gelen rivâyetler arasında Hz. Peygamber’in:
“Ağzına üfleme yerine, ağzına ilaç uygulayın”36 buyurduğu
bildirilmektedir.
Nüşre: “Nüşre; Deli ve hasta grubuna hastalık sebebini açıp
yaymak ve hastalığı dağıtmak (yok etmek) için tedavi kastıyla
uygulanan rukye ve afsuna denilir.”37
“Rasûlullah’a nüşre hakkında soruldu; O da “o şeytan işidir”
dedi.38 Nüşre kelime olarak açmak, yaymak, yayınlamak, dağıtmak,
deliye veya hastaya muska yazmak, ölüyü diriltmek, ağacın
yapraklanması, baharda tabiatın yeşermesi gibi anlamlara gelmektedir.
Nüşre, kendisine cinin musallat olduğu iddia ve
zan edilen kişiye yapılan duâ ve özel uygulamalara denilmektedir.
Câhiliyye âdeti üzere yapılan diğer uygulamalar
gibi nüşre de nebevi hükümle yasaklanmıştır.
Günümüzdeki rukyeciler, aslında nüşre yapmaktalar.
Yani, onlar rukyeci değil, nüşrecidirler. Yaptıklarını
“Nebevî”, “sünnete uygun” diye reklam etseler de, aslında
Peygamberimizin yasakladığı câhiliyye âdetini
uygulamaktadırlar.
Temîme (Bir Çeşit Nazarlık): Bu büyüsel malzeme “Nazara
karşı çocuklara takılan alaca ve benekli göz boncuğuna denir,39
nazardan ve ruhlardan korumak için Arapların çocuklarına taktığı
şeydir.”40
Kavramsal Boyutu (kısmen ilavelerde bulunarak)
36 Ahmed bin Hanbel, Müsned, IX, 524- 525, nr. 25426; Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28312.
37 “Ğurfe” vezninde nüşre, rukye ve efsuna denir ki, mecnûn ve hasta makûlesine,
hastalık sebebini neşr ve tefrik eylediği için, tedâvi maksadıyla tatbik olunur.” Mütercim
Âsım, Kâmus, “n.ş.r.” mad., II, 706; Cübrân Mes’ûd, er- Râid, “n.ş.r.” mad., II, 1502
38 Ebû Dâvud, Tıb, 9, nr. 3868.
39 Mütercim Âsım, Kâmus, “t.m.m.” mad., IV, 201.
40 Luveys Ma’lûf, Müncid, “t.m.m.” mad., I, 64, Beyrut, 1973.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 25~
Diğerleri gibi Temîme de koruyucu uygulamalardan biridir.
Araplar bununla çocuklarından ayn’ı (nazarı) uzaklaştırmış olduklarına
inanırlardı. Oysa Rasûlullah onu bâtıl saydı.41
“Temîme’yi (tamamlayıcı) takanın isteğini Allah tamamlamaz,
Ved’a (belayı 42savuşturan) takana ise huzur ve sükûnet
vermez”43 şeklindeki rivâyette görüldüğü üzere Araplar, lügatteki
kelimelerin anlamlarında majik (büyüsel) bir çıkarım yaparak,
takılan şeylerden bekledikleri işleve göre isim vermektedirler.
Temîme kelimesinin geçtiği başka bir rivâyete göre Hz.
Peygmber: “Kim Ved’a takınırsa Allah onu korumaz, kim de temîme
takınırsa Allah onun işini tamama erdirmez”44 buyurmuştur.
“Rukye, temîme ve tivele şirktir.”45
41 Bazı rivayetlerde bazı sahabilerin bazı farklı uygulamaları gündeme getirilir. Bunları
kısaca hatırlayalım: İmrân b. Husayn’in anlattığına göre Rasûlullah, elinde bakır halka
olan bir adam gördü. “Bu halka ne?” diye sorunca adam, “Bu vâhineye (zayıflık, güçsüzlük)
karşı koruma” dedi. Rasûlullah da, “Çıkar onu! O, senin gücünü değil ancak güçsüzlüğünü
artırır” buyurdu (İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3531).
İsâ b. Abdurrahman, “Bir gün hasta olan Abdullah b. Ukeym’i ziyarete gittik ve ona bizden
birisi, “Hastalığa karşı bir şey takınsaydın?” dedi. O da, “Bir şey takarım ama Rasûlullah:
“Kim bir şey takınırsa ona havale edilir (vukkile ileyh)” dediği (Ahmed, Müsned, VI, 461,
nr. 18804) için takmam dedi.
İsâ b. Hamza (İsâ b. Abdurrahman b. Ebî Leylâ): “Abdullah b. Ukeym (Ebû Ma’bed el-Cühenî)
hastaydı, ziyaretine gittim. Onda kızarıklık (Humre, yılancık) gördüm ve ona “Niye
bir şey (temîme) takmıyorsun?” dedim. O da: “Allah korusun (ölüm ondan daha yakındır)”
Rasûlullah dedi ki; “Kim bir şey takınırsa işlerin vekâleti o şeye devredilir” (Tirmizî,
Tıb, 24, nr. 2072; İbn Esîr, el- Câmi’u’l- Usûl, VII, nr. 5728) şeklinde cevap verdi.
Mâlik b. Enes’e muska ve hırz takınmaktan soruldu. O da bunuları takmanın şirk olduğunu
söyledi. Kendisine İbn Ömer’den gelen bir rivâyeti zikretti: Rasûlullah buyurdu ki;
“Tiryâk (panzehir) içen veya temîme takanın başına gelen şeyden başkaları sorumlu değildir.”
(İbn Esîr, el- Câmi’u’l- Usûl, VII, nr. 5729)
Yine Hâkim’in naklettiği bir rivâyette: “Adı Abdullah b. ‘Ukaym olan Ebû Ma’bed el-Cüheni
hasta olunca oğlu kendisine: “İyileşmek için niye bir şeyler takınmıyorsun? deyince,
babası da: Rasûlullah: “Korunmak için bir şeyler takanın hâli o taktığı şeye havale edilir”
(Müstedrek, V, 306, nr. 7578) diyerek yasaklanan rukye, temime gibi şeylerin mutlak gücüne
inanıp, Allah’ın takdirine ve kudretine tevekkül etmeyen kişinin ihtiyaçlarına Allah’ın
kefil olmayacağını vurgulamıştır.
42 Temîme’nin tedavi veya koruma vasıtası olarak kullanımının yasaklandığına dair
hadisler için bkz.: Ebû Dâvud, Tıbb, 17, nr. 3883; İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3530; İbn Esîr,
el- Câmi’u’l- Usûl, VII, nr. 5633
43 Hâkim, Müstedrek, V, 305, nr. 7576, V, 597, nr. 8338.
44 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28418.
45 Ebû Dâvud, Tıb, 17, nr. 3883; İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3530
Ahmed Kalkan
~ 26~
Câhiliyye tarzında hazırlanıp, zindelik vermesi, kötülüklerden
koruması, güç ve sağlığı tam olarak muhâfaza etmesi
veya huzur ve sükûnet vermesi için, bu anlamları içeren ve
aynı adlarla anılan diğer türlerin de varlığı söz konusudur.
Ûze: Bu sembolik malzeme de câhiliyye geleneksel korunma
ve tedavi inancının izlerini kesin olarak yansıtan
çeşitlerden birisi olup adına “ûze” denilmektedir. Ta’vîz ile
aynı kökten gelen ve “sığınma” anlamında kullanılan bir
türdür. Bu tür sığınma putların ve şeytanların isimleriyle
hazırlanır.46 Dolayısıyla kendisini koruyacak olan varlık
veya varlıkların adıyla hazırlanması, üzerinde durulması
gereken bir durumdur.
Ved’a: Ved’a kelimesi, denizden çıkarılan ve çocukların
boynuna asılan deniz hayvanı kabuğuna verilen isimdir.
Daha ziyade nazar değmesinden korunmak için takılır. Fiil
olarak kullanıldığında, emaneten bırakmak, geçici olarak
terk etmek, kesmek, durdurmak ve bir şeyi bir şey içinde
korumak, muhafaza etmek anlamlarına gelir.
“Temîme (tamamlayıcı)’yi takanın isteğini Allah tamamlamaz,
Ved’a (belayı savuşturan) takana ise huzur ve sükûnet
vermez.”47
Tivele: Fiil olarak kullanıldığında anlamı, sihir
ve büyü yapmak olan tivele, sihir, büyü, tılsım,
sihir boncuğu, musîbet ve âfet anlamlarına
gelir. Bu uygulama genel olarak kadının kocasına
sevimli gösterilmesi için yapılırdı. Genel olarak
46 İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3530, M. Fuâd Abdülbâkî ta’liki, II, 1167.
47 Hâkim, Müstedrek, V, 305, nr. 7576, V, 597, nr. 8338.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 27~
sevgi büyüsü denilen bu uygulamanın en eski örneği
sayılabilir. Bekâr kız ve erkekler arasında sevgi
meydana getirmek üzere başvurulan bir nevi sihir
olup halk arasında rukye ile karıştırılmaktadır.
Aslında, sevgisizliğin hastalık sayılması tartışılır,
ama aşırı sevgi, yani karşılıklı cinslerin arasındaki
aşk, kesinlikle bir hastalıktır. Çünkü âşık olan, ya
kendisine ya da karşı tarafa zarar vermekte veya
zarar verici davranışlara sebep olmaktadır. Bu açıdan
tedavi edilmesi gereken bir hastalık olarak algılanabilir.
Ancak burada yapılmak istenilen şey,
şahısları birbirine meftun kılmaktır… Bunun da
İslâm öncesi Arap kabilelerinde tatbik edilen ve
kadim kültürlerden kalma bir gelenek olduğu anlaşılmaktadır.
Ancak Hz. Peygamber tarafından,
Allah’ın takdirine müdahele anlamı ve amacı taşıyan
bu türlü davranışlar yasaklanmıştır. Tivele’nin
yer aldığı bir rivâyet şöyledir: “Rukye, temîme
ve tivele şirktir.”48
Vâhine: Zayıflık ve gevşeklik anlamına geldiği gibi bu kelimenin
dünyaya aşırı bağlanmak ve ölümden korkmak anlamları
da vardır. Buna göre câhiliyye insanı bu özel halkayı
iki amaçla takmaktadır diyebiliriz. Birisi bedenen güç kazanmak,
diğeri de ruhsal olarak ölüm korkusundan kurtulmak.
Yani bu vâhine ile sadece biyolojik değil, aynı zamanda
psikolojik olarak güç elde etmek istenmektedir. Çünkü
aşağıdaki rivâyetin çeşitli tariklerinde yer alan “Ölürsen
48 Ebû Dâvud, Tıb, 17, nr. 3883.
Ahmed Kalkan
~ 28~
câhiliyye ölümü üzere veya fıtrata mugâyir ölürsün” şeklindeki
ifadeler bu anlamı desteklemektedir. Vâhine hakkında
Peygamberimiz, “Emâ innehâ lâ tezîduke illâ vehnen…, (Bak
dikkat et! o senin zayıflığını artırmaktan başka işe yaramaz)
buyurmuştur. Vâhinenin insana güç ve kudret verdiğine
olan inancın, tevhid inancına aykırı olmasından dolayı
Rasûlullah şöyle buyurmuştur: “Bu şekilde bunun faydalı
olduğuna inanarak ölürsen fıtrata mugâyir ölmüş olursun.”49
Bir rivâyette nakledildiği üzere bir kişi Rasûlullah’ın yanına
geldi. Pazusunda sarı bakır veya tunçtan bir halka vardı
veya elinde sarı bakır ya da tunçtan yüzük vardı. Ona; “Bu
nedir? diye sordu. Adam; “Bu, vâhine’ye karşı koruyucudur”
dedi. Rasûlullah: “Çıkar onu. O senin zayıflığını artırmaktan
başka bir işe yaramaz” dedi.50
Vâhine, omuzda ve elde olan damardır ki ondaki bir
hastalıktan dolayı rukye yapılırdı. Başka bir anlam olarak
vâhine, pazuda oluşan bir tür hastalıktır denilmiştir. Bazen
bundan dolayı pazuya çeşitli taşlardan boncuk takılırdı.
Buna da hırzu’l-vâhine denilir. Arap geleneğine göre
bu maraz kadınlara değil erkeklere ârız olur.51 Bu sebeple
bunu erkekler takınırdı.
Hz. Peygamber’in ‘Imrân b. Husayn’in kolunda görüp de
çıkarttığı sarı renkte (bakır) bir halka olan “Vâhine” (zindelik
verici)52 vardı ki, yukarıdaki hadislere göre Rasûlullah,
Allah’a rağmen takılan bu şeyin insanı tâkatsız bırakacağını
belirtmek istemiştir.
49 Heysemî, Mecme’u’z- Zevâid, V, 103.
50 İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3531.
51 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28421, 28550.
52 İbn Mâce, Tıb, 39, nr. 3531; Müstedrek, V, 305, nr. 7577.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 29~
Tenfîr: Ürkmek, ürkütmek, tiksindirmek, birine kötü
lâkap takmak anlamlarına gelir. Bu anlamların üçünün de
müşterek olduğu kültürel fenomen açısından meseleye bakılırsa,
Câhiliyye Araplarının çocuklarına kötü isim veya
lâkap takmaları âdeti vardı. Çünkü kötü isim veya lâkapla
çağrılan çocuğa cin ve şeytan dokunamaz, göz de değmez53
diye inanılmasından dolayı olduğu kanaatindeyiz. Bu da bir
nevi kötülüğü ve zararlı olanı ürkütmek ve uzaklaştırmak
maksadına hizmet etmesi itibariyle majik (büyü ile ilgili)
tedâvînin bir türüdür.
Bu geleneğe göre çocukları koruma işi, henüz doğumundan
itibaren ve isim veya lâkab koyma ile başlamaktadır.
Zaten en çok şer ve zararından korkulan da cin, şeytan ve
nazardır. Bu durumda Araplar, sağlığa kavuşmak veya sağlıklı
kalabilmek için tedbire önem vermektedirler. Bu tedbirler
bütünü içerisinde henüz çocuğa isim vermekle başlayan
bir korunma ve sağlıklı yaşama beklentisinin göstergesidir.
Gerçi Arapların isim üzerine geliştirdikleri inanç ve
kültür çok yönlüdür. Antlaşma ve savaşlarda, geçim ve yaşamda,
badiye ve çölde, ticaret, ziraat, hayvancılık, avcılık
ve ticarette kazançlı, başarılı, sağlıklı olmak için isimlerin
kişi üzerindeki tesiri bakımından oldukça önemli fonksiyonu
olduğuna inanılmaktadır. Böylece isimlerden hareketle
Câhiliyye Arap folklorunun veya herhangi bir şahsın kültürel
coğrafyasını veya hayat tarzını “taşıdığı isim veya lâkaptan”
tahmin etmek mümkün olabilir.
Câhiliyye ve İslâm döneminde Araplarda isim verme ve
bunun etrafında gelişen inanç ve folklorun tesbit edilmesi,
birçok bilinmeyenin ortaya çıkmasına sebep olacaktır.
53 Mütercim Âsım, Kâmus, II, 718, “tenfîr”; Mevlüt Sarı, Arapça- Türkçe Lügat, “neffera
fülanen”, 1540.
Ahmed Kalkan
~ 30~
Nitekim korunma amaçlı isim vermenin en belirgin örnekleri
arasında onların bazılarının, “abdüluzzâ, abdülmenât
ve abdüllât gibi meşhur putlarla birlikte taşıdıkları isimlerdir.
Bir yönüyle şirk anlamı taşımasından diğer yandan
şifanın ve koruma kudretinin sadece Allah’a ait olduğunu
göstermek bakımından Hz. Peygamber’in, Müslüman olan
birçok kişinin ismini “Abdullah veya Abdurrahman…” şeklinde
değiştirdiğini biliyoruz
Koruma amaçlı isim koyma hususunda Türklerin ve
Kürtlerin de aynen câhiliye Arapları gibi İslâm öncesindeki
bâtıl uygulamaları günümüze kadar uygulaya geldiğini
söyleyelim.54
54 Türklerde de İslam öncesi zamandan bugüne taşınmış isim vermenin koruma inancı
ile ilgili olanları az değildir. Devamlı kız çocuğu olan aile, kızına Döndü veya Döne ismi
verir, artık bu kızdan sonra erkeğe dönme arzu ve inancından dolayı. Hep kız çocukları
olan ailelerin erkek çocuklarının olması için koyduğu isimler ise, Songül, Yeter, Bese, Bes
(kâfi) Soni (son bulmak) gibi isimler oluyor. Çocukları sık sık ölen aile, oğluna veya kızına
Yaşar ismi koyar. Aile pek mutlu olamamışlar ise, çocukları hiç olmazsa mutlu olsun diye,
kızlarına Saadet, oğullarına Mutlu veya Mesut ismi koyar. Kendisi hacca gidemeyen baba,
çocuğuna Hacı, askerde çok uğraştığı halde onbaşı olamayan baba, çocuğuna Albay ismi
koyar. Çok çocukları olmuştur, son çocuklarına kız ise Yeter, erkek ise Soner veya İmdat
adı verirler. Satı ve Satılmış isimlerinin kökeni de yine İslamiyet öncesine dayanıyor: “Bu
isimler genellikle çocuğu olup da çok fazla yaşamayan kişiler tarafından gerçekleştirilen
bazı pratikler neticesinde doğan çocuklara konulmaktadır. Çocuğu olup da kısa sürede
vefat eden kadınlar genellikle yörelerindeki büyük bir kaya parçasına satılmaktadırlar.
Bu satılma işleminde genellikle çocuğu yaşamayan kadın eteğinden bir kayaya çivilenerek
orada bir müddet bekletilmekte ve bu sırada kimi dualar okunmaktadır. Böylece
kadın kayaya satılmış olmaktadır. Böylece kadının ve doğuracağı çocuğunun kaya gibi
sağlam ve uzun ömürlü olacağı düşünülmektedir. Doğan çocuk erkekse Satılmış veya
Kaya, kadınsa Satı ya da Kayahanım adı verilir. Bazıları güya müslümanca yapar bunu,
bir kayaya değil de, bir yatıra satar çocuğunu, ona adamış olur, oğluna Satılmış ismi koyar,
kız ise Satı olur. Evliya ve yatıra adanmış çocuklara Satılmış adı veriliyor ve ziyaret
sırasında bu satma eylemi kabir başında gerçekleştiriliyor. Çocuğa konulan Portakal,
Mandalina, Vişne, Kiraz, Üzüm, Limon, Kayısı, Zeytin gibi meyve isimleri anne çocuğa
hamileyken canının çektiği, ancak yiyemediği meyvelerin isimleri. Çünkü anne eğer bu
adı vermezse bebeğinin sakat doğacağına inanılıyor. Ayna, Fincan, Kıyafet, Şemsiye, gibi
isimler de doğumdan sonra ilk göze çarpan yahut işitilen nesnenin adı olabiliyor. Dadak
(olgunlaşmamış), Dino (deli). Cayle (cahil), Havi (yarı deli), Rendi (hilekâr), Şeviş
(karışık), Zebire (sıkıntı), Rehbet ( korku), Merdes (hizmetçi), Acizer, Adi, Günah, Zorba,
Perişan gibi isimler ise önceki çocukları ölen ana-babaların yeni doğan çocuklarına kötü,
çirkin adlar vererek değersiz, küçük bir varlık gibi gösterip kötü ruhları yanıltmaya çalışmasına
dayanıyor. Kötü ruhlar bu beğenilmeyen isimlere bakacaklar, onlara zarar verip
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 31~
Muska Takınma: Arapların tedavi veya tıbbi amaçlı uygulamalarından
birisi olan muska ve benzeri şeyler taktıklarına
dair rivâyet şöyledir. “Kim bir şey takınırsa, işleri
(âkibeti) ona havale edilir.”55
Teşâüm, Tahayyur: Uğursuz sayma ve hayırlı sayma
şeklinde tercüme edebileceğimiz bu iki uygulama, câhiliyyede
oldukça ilginç ve yaygın bir inanç biçimidir. Bu
uğurlu veya uğursuzluk inancı, bir hayvanın hareketi, bir
kuşun nereye doğru uçtuğu, yapılacak şeyin uğurlu veya
uğursuz olacağı anlayışına geldiğine inanmaktır. Öyle ki,
irade sahibi bir insanın iradesiz ve bilgisiz bir hayvanın
kendince yaptığı hareket ve uçuşuna göre niyet ettiği işten
vazgeçmesi veya ona teşebbüs etmesi, câhiliye insanının
aklını kullanmadığının bir göstergesidir. Bu uğursuzluk
inancı, bir nevi, daha bilgili ve irade sahibi olanın, bilgisiz
ve iradesiz bir hayvana veya onun hareketlerine kendini
ve iradesini mahkûm etmesi anlamına gelmektedir.56
öldürmeye kalkmayacaklar…
55 Tirmizî, Tıb, 24, nr. 2072.
56 Yaratıcı ile insanlar arasındaki ilişkiye başka bir açıdan bakılırsa belki câhiliyyede
buna önem veren birisi, “Her şey yaratıcının elinde ve onun iradesine göre oluşmuyor
mu? Dağdan bir taşın yuvarlanması gibi cansız varlıkların hareketleri bile, ulu iradenin
elinde değil mi? O halde neden bir canlı, bitki veya hayvanın hareketleri yaratıcının bilgi
ve iradesinden müstağni (bağımsız) kalsın? diyebilir. Bu durumu anlamsız sayan bizlere,
câhiliyye aklı veya geleneği de cevaben, “Külli iradenin yönlendirdiği bu kâinat ve
varlıkların hareketleri O’nun bilgisini ve kudretini yansıtamaz mı? İşte ben aslında bu
hayvanın hareketlerine değil; o hareketleri yönlendiren yüce irade ve bilgiye ulaşmak ve
ona böylece danışmak istediğim için önem veriyorum” diyerek bize sorabilir.
Kendi inancı ve geleneği içinde oldukça tutarlı görülen bu davranışa göre Allah, yeryüzünde
insanlarla kendisi arasında aracılar var etmiştir. Bunlar vasıtasıyla icraatta bulunup,
tasarrufunun, bilgisinin, bir şeyi nasıl takdir ve tekvin edeceğinin ipuçlarını ızhar
eder. Allah’ın ileride olacak işler için önceden bazı işaret ve îmâlarda bulunması elbette
beklenen bir lûtuftur. Ancak burada İslâm açısından garip olan ve reddedilen yaklaşım,
bu işâret ve îmâ vasıtalarının tayininin, Allah tarafından değil; insanın kendi tayini ve
zannıyla belirlenmesidir. Yani insanın anlayıp yorumladığı bilgi, zanni bilgi olduğundan
bunun bağlayıcılığı yoktur. Kaldı ki, câhiliyye mantığında kişisel bilgi, tesbit ve kehanetlerin
bağlayıcılığı yani mutlak bilgi olarak kabul edildiğini görüyoruz. Oysa İslâm’a göre
Ahmed Kalkan
~ 32~
de Allah, kullarına belli bilgi ve işâretleri verebilir. Bu rüyâ ile olduğu gibi belli ikaz, işaret,
musibet gibi dış dünyamızda meydana gelen ibret vasıtaları ile ilham, keşf, fütuhât
tabir edilen içe doğan bilgiler yoluyla da mümkündür. Ancak bunlar bile kat’i bilgi olmadığı
için sadece şahsın kendini bağlar. Oysa İslâm dini, temelde ilmin kat’i olmasına önem
verir. Bunun için de Allah Teâlâ, açık bir şekilde kitap ve peygamber gönderip muradını
da açıkça beyan eder. Zanna ve tahmine yer bırakmamak için bilgisinin anlaşılma ve uygulanma
imkânına şahit olsun diye de peygamberler göndererek bunu teyid eder. Allah’ın,
insana inanç, ibadet ve güzel ahlâk düsturlarını bildirmesine rağmen insan kendi
hayatının her aşamasında İlâhî bilgi arayışına girmiş ve bu gerekçe ile kendince o yüce
bilgiye ulaşacağı vasıtalar tasavvur etmeye başlamıştır. Allah’ın gönderdiği bilgilerin dışında
kalan hayatını da kesin bilgiye dayandırma ihtiyacı, insanın bazen hurafe ve bid’at
icat etmesine vasıta olmaktadır. Oysa Allah, insanlardan inanç, ibadet ve güzel ahlâkın
temelleri dışında kendi aklı ve tecrübesine göre çözüm üretmesine müsaade etmişken
ve ona bu konuda irade hürriyeti vermişken, insan kendisini neden üstün bilgi, yanılmaz
teşhis ve kesin sonuç almaya mecbur hissediyor? Bu ihtiyaç, insanı bazı vasıta ve
vesileler icat etmek suretiyle şirke götürmüyor mu? Nitekim tarihte bunun örneklerine
rastlamaktayız. Gerçi hiçbir devirde, hiçbir inançta ve kutsal kitapta insanın isteyerek
ve bilerek şirke girdiğini görmek mümkün değildir. Her zaman iyi niyetli şekilde Allah’a
ortak koşmayı planlayarak vesile ve vasıta üretmemiştir. Kendi ifadesiyle yüce kudrete
her zaman yakın olmaya çalışmış, bu sebeple vasıta ve vesileler icat etmiştir. Ne var ki
Allah, insanın kendisine yakın olmayı, her zaman O’ndan yanılmaz ve kesin bilgi esteğine
sahip olmayı dileyerek ürettiği yöntemleri sapkınlık saymış olup aracı vasıtalar icat etmesini
ise şirk olarak beyan edip kabul etmemiştir. Konunun felsefi teolojik tartışmasına
girmeden şunu söylemek mümkündür: İnsan her halükârda hayatında daha güçlü olmak
istiyor. Bu gücün yollarından birisi de doğru, kesin ve yanılmaz bilgidir. Bu nitelikteki
bilgi ise ancak Allah’ta vardır. Onu elde etmenin çarelerine başvurulmuş ve insanoğlu
kendisine göre bazı vasıta ve yöntemler icat etmiştir.
Câhiliyye Araplarında yerleşmiş geleneksel bilgi vasıtalarından biri de “uğurlu” ve “uğursuz”
sayılan varlık, kişi, hal ve hareketlerdir. Bu işaretler yeryüzü varlıkları üzerine bina
edildiği gibi, gökyüzü cisimlerinin hal ve hareketlerine de dayandırılmaktadır. İşte böylece
nücûm ilmi geliştirilmiştir. Astroloji ve burç fallarından insanlar medet ummuştur.
Bazı rakamlar, sayılar, harfler, kelimeler, bitkiler, mineral ve madenler hakkında da bazı
inançlar oluşturulmuştur. Belki en eski madencilik, hayvancılık, ziraat, simya, kimya ve
eczacılığın ilkel kökenlerini bu türlü inançlar oluşturmaktadır. Elbette diğer zanni bilgi
vasıtaları tarihin her aşamasında ve bütün kültürlerde bir şekilde olagelmiştir. Her ne
kadar bilgi vasıtaları çok olsa da, bunların verdiği bilginin kesinliği tartışılmaktadır. Unutulmaması
gereken bir şey var ki, o da insanın kendi bilgisiyle yetinmediği; daha üstün
olandan, başka birisinden hatta Allah’tan bilgi alma ihtiyacı içinde olmasıdır. İnsanın bu
ihtiyacı, doğal veya fıtri olarak taşıması, kendi bilgisinin her şey için yeterli olmadığını;
kendi dışında üstün bir akla ve bilgiye muhtaç olduğunu göstermesi, eski inançların değerlendirilmesi
için önem arz etmektedir.
Hz. Peygamber’in kesin olarak reddettiği; aksine bir rivayetin yani cevazına dair bir hadisin
varid olmadığı konulardan birisi de bu uğursuzluk inancıdır. Konu ile ilgili rivayetler,
uğursuzluk yanında bulaşıcılık, ölünün ruhunu temsil etiğine inanılan bir tür kuş veya
baykuş (hâme), safer, nev’ ve ğûl inançlarını da birlikte batıl saymıştır. Bu yüzden hepsi
aynı rivayette zikredilmiş ve aynı katiyette yasaklanmıştır. Buna dair rivayetlerin bir kaçını
zikredip kaynaklarını vereceğiz.
“Bulaşıcılık ve uğursuzluk (tıyara) inancı yoktur. Uğursuzluk (şu’m) üç şeyde, kadında,
evde ve hayvandadır.” (Buhârî, Tıb, 43, nr. 5753; Müslim, Selâm, V, 79, nr. 114)
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 33~
“Tıyara yok. Onun en hayırlısı fe’ldir”. Oradakiler, fe’l nedir, dediler. Resûlullah da, “Birinizin
duyduğu salih (iyi) kelimedir” dedi. (Buhârî, Tıb, 43, nr. 5754, Müslim, Selâm, V, 77,
nr. 109)
“Fe’l mürseldir, hapşırma âdil bir şâhittir.” (Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28581)
Fe’l, bir adam hasta olup diğerinin de bunu duyunca: “yâ sâlim” diye seslenmesine, bir
şey arayan bir adam var da başkası da bunu duymuşsa: “yâ vâcid (bulan)” demesine fe’l
denilir. Böyle bir durumda, şununla fe’l yaptı, denilir. Bir hadiste Peygamberimiz’in fe’li
(Türkçe ifadesiyle falı) sevdiği ama tıyarayı kötü gördüğü (Buhârî, Tıb, 43, 44, nr. 5754,
5756) nakledilir. Peygamberimizin sevdiği fe’l’in (fal’ın), bugün bu ülkede fal bakma, fal
açma denilen, kahve falı, iskambil falı, burç falı gibi çeşitleri olan fallarla hiçbir ilgisi yoktur.
Peygamberin sevdiği fal, iyiye yorma anlamına gelir.
“Resûlullah birisinden hoşuna giden bir kelime duyarsa o kişiye, “Falını ağzından aldık”,
derdi (Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3917). “Bulaşıcılık, uğursuzluk, safer ve hâme yoktur.”
(Müslim, Selâm, V, 72, nr. 101; İbn Mâce, Tıb, 43, nr. 3539; Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28603.
Bir yönüyle geleneksel Arap tıbbını da ilgilendiren ama inanç ve itikad şekline bürünmüş
uygulamalarla ilgili aynı rivayetin farklı tarikleri için bkz.: Müslim, Selâm, V, 72- 79, nr.
100- 112). “Bulaşıcılık yoktur, baykuş (hâme) yoktur, yıldız batması- doğması (nev’) yoktur,
safer ayı inancı (safer) yoktur.” (Müslim, Selâm, V, 75, nr. 105; Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr.
3912; Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28598, 28603)
“İmam Mâlik’e, hadiste geçen “Lâ safera”nın ne demek olduğu soruldu. O da, “Câhiliyye
insanları Safer (ayını) helal sayardı (haram aylardan değildi). Ama onlar bunu bir sene
helal bir sene haram saymak yoluna gittiler. Bunun üzerine Resûlullah da “lâ Safera” buyurdu”,
dedi (Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3914).
“İbn Râşid Muhammed b. Musaffâ’ya “hâme” nedir, diye sorulmuş. O da, Câhiliyyede insanlar,
hiçbir insan, kabrinden hâme çıkmadan ne ölür ne de defnedilir” diye inanırdı,
diye cevap vermiştir. Safer hakkında da, “Duyduğum kadarıyla câhiliyye ehli Safer’i uğursuzluk
olarak kabul ederdi. Şöyle derlerdi: O (safer) karında olan bir tür ağrıdır. Bazıları
bunun bulaşıcı olduğunu söyler, demiştir.” (Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3915, 3918)
“İbn Cüreyc: Atâ’ya, hâme nedir diye sordum. O da, “Hâme hakkında insanlar, insanların
hâmesine feryat eden, bağıran hâme’dir, derler. O insan hâmesi değil; hayvandır.” (Ebû Dâvud,
Tıb, 24, nr. 3918)
Hâme inanışının, baykuşun veya ötmesinin uğursuzluk olduğu gibi, baykuşun uğradığı
kabileden daha önce ölmüş olanın ruhunu taşıdığı şeklindeki bir itikat olduğuna dair
anlatımlar da vardır. Ayrıca intikamı alınmamış ölünün ruhunun uçup giden ve kaybolan
kuşuna da hême denilirdi.
Nev’ ise Arap inancında Batıda batmak üzere olan bir yıldızın Doğuda mukabili doğar
ve bu olay belli gün aralıklarında vuku bulur. Buna dayalı olarak geliştirilen inanca da
bu isim verilirdi. Safer terimi Arap aylarından birisinin adı olmakla birlikte bu aya bağlı
olarak geliştirilmiş itikat da vardır. (Bu inanç biçimi Türklere de sirayet etmiş gibidir.
Safer ayında birçok bela, musibet ve şer insanlara ulaşacaktır anlayışı bunlardan biridir.
Yine, Elazığ yöresinde duyduğumuza göre her yıl Safer ayının ikinci haftasında bütün
varlıkların bir yıllık kaderinin yazılıp tayin edildiğine inanılmaktadır.
Yahya Mustafa Keskin’den duyduğumuza göre; Karadeniz bölgesinde yağmur duasına
çıkıldığında veya sis kovma geleneğinde çocuk kafilesi evleri dolaşır, kaymak vs. de toplanır.
Bir yere misafir olan çocuklara burada köyden toplanan malzeme ile tatlı yapılıp
yedirilir. Bu esnada çocukların her biri gelecek günleri kendi adlarına paylaşırlar ve “Kimin
gününde yağmur yağacak” veya “Kimin gününde sis dağılıp güneş çıkacak” diye gün
tutarlardı, şeklindeki anlatımla zamanları kişilere göre paylaşma veya paylaştırma geleneği
benzerlik içermektedir.)
Ahmed Kalkan
~ 34~
Tıyara: Ümmü Kürz’den nakledilen bir hadiste “Kuşu
yuvasında bırakın” denilmektedir.57 Aşağıda Ebû Dâvud Sicistânî’den
aktaracağımız hadiste vurgulanmak istenen,
cahiliyye âdet ve inançlarına göre bir kişi bir işe teşebbüs
edeceğinde, o işin kendisi için hayırlı uğurlu olup olmadığını
önceden kestirmek için gökyüzünde süzülen veya yuvasına
girmiş bir kuş bulur ve onu ürkütürdü. Bu uygulamaya
“tıyara” denilirdi. Eğer kuş sağ tarafa doğru uçarsa kişi, düşündüğü
işin hayırlı uğurlu netice vereceğine inanıp icraata
koyulur, kuş sol tarafa doğru uçarsa vazgeçerdi. Bunun
için Rasûlullah’ın; “bağırıp çağırarak hayvanları ürkütmeyin,
Allah’ın takdir ettiği yerlerinde bırakın. Çünkü onların
ne zararı ne de faydası vardır.”
En- Nihâye’de belirtildiğine göre, nev’, çoğulu envâ, 28 menzilesi olan bir şeydir. Ay her
gün bu menzilelerden birine yerleşir. “Ve’l kamera kaddernâhu menâzile….” (36/Yâsîn,
39) âyeti vardır. Batıda 13 gece menzilesi, fecrin doğuşuyla birlikte düşer. Diğeri bunun
mukabili olarak aynı vakitte doğuda doğar. Bu menzileler yani envaın deveranı, yıl bitince
tamamlanmış olur. Araplara göre bir menzilenin inmesi ile mukabili (rakibi)nin
doğuşu sırasında yağmur olur. Yani yağmurun yağmasını buna nisbet ederek derlerdi ki,
“Şu nev’ vesilesiyle yağmura kavuştuk.” Ancak Peygamberimiz bu envâ’ inancını, Araplar
yağmuru ona dayandırdıkları için kerih görmüştür. Kaldı ki yağmurun yağması Allah’ın
fiillerindendir. “Biz bu nev’ sayesinde yağmura kavuştuk” denilmekle o vakit (zaman)
kastedilirdi. O vakit de “Filanın nev’idir” denilirdi. Eğer bu caiz olsaydı, Allah bu vakitlerde
yağmur yağdırmak konusundaki kanununu mutlaka icra ederdi.” (İbnu’l- Esîr, en-
Nihâye, V, 122)
Bu konu ile alâkalı birkaç rivâyet şöyledir: “Bulaşıcılık tıyara), ğûl ve safer yoktur.” (Müslim,
Selâm V, 75, nr. 106- 107) “Ğavl (ğûl) yoktur.” (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3913)
Bu kelimelerden bazılarını sahabî ravi Câbir b. Abdullah açıklamış ve safer, batn (karın)
demektir, buna da karındaki canlı (devabbu’l- batn) derler, demiştir. Aynı sahabî Ğûl için
bir açıklama getirmemiştir. Ancak hadisin tâbi’în râvisi olan Ebû’z- Zübeyr; “Ğûl, tağavvul
edilen şeydir”, şeklinde tefsir etmiştir (Müslim, Selâm V, 76, nr. 108).
“Ğûl, ğaylândan biridir. Bu da cin ve şeytan tayfasının bir türüdür. Araplar, ğûl’ün çölde
insanlara göründüğünü renkten renge, şekilden şekle girip tanınması müşkül bir varlık
olduğunu iddia eder. Yani ğûl, çift sûretlidir. Araplara göre ğûl insanı yolundan saptırıp
helak eder (Müslim, Selâm, V, 75- 76, nr. 106- 108 ve Nevevî Şerhi). Bunu da Hz. Peygamber
yasakladı ve bâtıl ilan etti.
Câhiliyyede uğursuz sayılıp insanların başına sağlık problemleri dâhil olmak üzere çeşitli
belalar açtığına kesin bir delil olmadığı halde inanılan şeylerin de uğursuzluk sayılıp
terk edilmesi gerektiği anlayışı, aynı şekilde yasak edilmiştir.
57 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28554.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 35~
Yani onların nereye konduğu ve ne tarafa uçtuğu, kuşların
bilinçli ve belli işaretleri vermek maksadıyla yaptıkları hareketler
değildir, demek istemiştir.58
Bu ve benzeri uygulamaların diğer adı da “teşâüm” yani
uğursuz sayma inancıdır. Bunun tam tersi olan anlayışa da
“tahayyur” denilir. Bu da hayırlı sayma inancı demektir. Burada
kullanılan hayvan sadece kuş olmak zorunda değil; geyik,
ceylan gibi hayvanlar da olabilir.
Hadislerde “tıyara” kelimesinin yerine “teşâüm” tabirinin
de kullanıldığı görülmektedir. “Tıyara şirktir”59 hadisindeki
“tetayyur, tıyara”, bir şeyi uğursuz saymak mânâsındadır.
“Tehhayyur, hıyara” ise hayırlı saymak demektir. Tetayyur,
kuş ve geyik gibi hayvanlardan uğurlu uğursuz neticeler
çıkarmaktır. Bu inancın başka kelimelerle ifade edildiği de
olur. Misâl “Sânih”, uğurlu, “Bârih” de uğursuz meş’ûm anlamına
gelir. Böylece câhiliyye Arapları amaçlarından buna
göre vazgeçerlerdi ki, din bunu yasaklamıştır. Çünkü bu faydalı
olanı elde etmede zararlı olanı uzaklaştırmada hiçbir
tesire sahip değildir. Başka bir rivâyet, “Iyâfe, tıyara ve tark
cibttendir (şirktendir).”60 şeklinde gelmektedir.
Kenzu’l-Ummâl’deki açıklamaya göre Iyâfe, kuşun uzaklaştırılması,
kovalanması, ürkütülmesi ve onların isimleriyle,
sesleriyle veya gidiş güzergâhıyla fal bakmaktır. Bu inanç
şekli Arabın yaygın âdetlerinden olup şiirlerinde de çokça
zikredilir. Bu kelime öngörme ve zannetme anlamlarına da
gelir. Cibt kelimesi ise put, kâhin, sihirbaz vs. için kullanılır.”61
58 Kenzu’l-Ummâl’deki diğer birçok tabir hakkındaki izahlarda olduğu gibi buradaki
açıklamalar da en- Nihaye’den alınmıştır. Bkz. İbnü’l-Esîr, en-Nihâye, III, 152.
59 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28556.
60 Ebû Dâvud, Tıb, 23, nr. 3907; Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28562.
61 Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28581.
Ahmed Kalkan
~ 36~
“Rasûlullah hiçbir şeyden uğurlu uğursuz neticesi çıkarmazdı.
Bir memur görevlendirdiğinde adını sorardı.
Görevlinin ismi hoşuna giderse bundan dolayı ferahlardı
ve mutluluğu yüzünden belli olurdu. Yok, eğer görevlinin
adından hoşlanmamışsa o da mimiklerine yansırdı. Yolculuk
yaparken bir yerleşim yerine uğradıklarında o beldenin
adını sorardı, hoşlandığı bir isimse bundan dolayı sevinirdi
ve mutluluğu yüzüne yansırdı. Eğer o yerin adı hoşuna
gitmemişse yüzü asılırdı.62
Fe’l, bir adam hasta olduğunda diğerinin de bunu duyup
“yâ sâlim” diye seslenmesi veya kayıp bir şey arayan
bir adamı gören bir başkasının “yâ vâcid (bulan)” demesidir.
Böyle bir durumda, şununla fe’l yaptı, denilir. Burada
fe’l (fal), bir şeyi hayra yormak, bir kimsenin gelmesini
veya bir sözü uğurlu kabul etmek demektir. Bir hadiste
Peygamberimiz’in fe’li (Türkçe ifadeyle falı) sevdiği ama
tıyarayı kötü gördüğü şu ifadelerle nakledilir. “Kuraşî der
ki, “Rasûlullah’a “Tıyara”yı sordum. O da, “En güzeli, müslümanı
niyetinden (kararından) vazgeçirmeyen fe’ldir. Biriniz
hoşlanmadığı bir şey görürse, “Allahım! İyilikleri ancak sen
yaratırsın. Kötülükleri de sadece sen uzaklaştırırsın. Güç ve
kudret ancak seninle mümkündür” diye dua etsin”63 buyurdular.
Özellikle uğursuz sayma konusunda cahiliyeden kalma
çok sayıda bâtıl anlayış vardır.64
62 Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3920.
63 Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3919.
64 Uğurlu veya uğursuz saymakla ilgili temel rivâyet, bazı tariklerinde ilave veya değişik
lafızlarla birlikte şudur: “şu’m (uğursuzluk) evde, kadında ve attadır.” (Müslim,
Selâm, V, 79, nr. 113; Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3922; Kenzu’l-Ummâl, X, nr. 28558 - 28559.
Şu’m hakkındaki rivâyetlerin muhtelif vecihleri için bkz.: Müslim, Selâm, V, 79- 81, nr.
113- 119). İmam Mâlik’e, at ve evin uğursuzluğu nasıl olur diye soruldu. O da, bazı evler
vardır ki onda oturanlar helak olur. Sonra diğerleri aynı evde oturur, onlar da helak olur.
Ebû Dâvud da Hz. Ömer’den kadınla ilgili olarak, evdeki hasır, doğurmayan kadından
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 37~
daha hayırlıdır” şeklinde bir söz nakleder (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3922). Kanaatimizce
Hz. Ömer, Allah tarafından doğurma imkânı verilmemiş, kısır kadını kasdetmemiştir.
Çünkü o da biliyor ki, çocuk doğurma yeteneği Allah’ın takdiri ile alâkalıdır. Kaldı ki, evli
bir çiftin çocuklarının olmayışı, kadın kadar erkeğin de çocuğun olması için bir hastalığının
olmasıyla ilgilidir. İbareden de anlaşıldığı üzere doğurma kabiliyeti ve imkânı olduğu
halde kendi iradesiyle ve kararıyla veya çeşitli bahanelerle doğurmamayı tercih eden
kadını kasdetmiş olduğunu düşünüyoruz. Zira ibarede “doğurmayan” ifadesi yer almakta;
“doğurgan olmayan” denilmemektedir. “Doğurmayan” olma hali, kişinin şahsi kararı
ve iradesiyle mukayyettir. Oysa “doğurgan olmama durumu” ise kişinin kendi elinde olmayan
bir mazeret (özür) halidir. Ya da, Peygamberimizin söylemediği nice sözü hadis
diye onaylayan zihniyet, Hz. Ömer’e ait olmayan sözü ona isnat etmişlerdir.). Çocuğun
olmamasından kadını sorumlu ve suçlu tutan, kısır olmayı suç gören ve erkeğin bu konuyla
ilgili hastalığını yok sayan anlayış, ilme ters düşer ve Rasul böyle bir söz söylemiş
olamaz. Kur’an şöyle diyor: “Göklerin ve yerin mülkü, egemenliği Allah’a aittir. O dilediğini
yaratır; dilediğine kız çocukları bahşeder, dilediğine de erkek çocukları bahşeder. Yahut erkek
ve kız çocuklarını birlikte verir. Dilediğini de çocuksuz bırakır. Şüphesiz O her şeyi bilir,
her şeye gücü yeter.” (42/Şûrâ, 49-50). Bir diğer hadis rivâyetinde Rasûlullah: “Iyâfe, tark
ve tıyara cibttendir (şirktendir).” (Kenzu’l- Ummâl, X, nr. 28567). “Tark”, özellikle Arap kadınları
tarafından çakıl taşlarıyla yapılan fe’lin bir türü veya şekilidir. Buna kumda çizilen
bir çizgidir diyen de olmuştur.
Enes b. Mâlik’in duyduğuna göre bir adam gelip Rasûlullah’a, “Yâ Rasûlallah! Biz bir evde
kaldık, orada aile fertlerimiz ve mallarımız çoktu. Başka bir eve geçtik, orada aile fertlerimiz
ve mallarımız azaldı?” dedi. Rasûlullah da, “Orayı kötülüğüyle (harap halde) terk
edin”, dedi (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3924). Bu hadisin başka bir naklinde ise “Bulaşıcılık ve
uğursuzluk (tıyara) inancı yoktur. Uğursuzluk (şu’m) üç şeyde olup kadında, evde ve hayvandadır”
(Buhârî, Tıb 43, nr. 5753; Müslim, Selâm, V, 79, nr. 114) denilmektedir.
Üç şeyde uğursuzluk olduğuna dair rivâyetin maksadının, câhiliyye veya o civarda yaşayan
diğer din sahiplerinin inanç meselesi olduğu oysa bunun İslâm’a göre bâtıl (saçma)
olduğu şeklinde anlaşılması aşağıdaki rivâyetle sübut bulmaktadır. Hz. Âişe’nin, yukarıdaki
hadis rivayeti için, Ebû Hureyre’ye çıkışarak; “Rasûlullah bir söz söylerken, başında
o yerde yoktun, sonra gelip sözün yarısını hadis diye rivayet ediyorsun. “Eğer uğursuzluk
olsaydı şu üç şeyde olurdu” demişti Rasulullah, sen sözün yarısını duydun, tamammış
gibi rivayet ettin.” dediğini değerlendirmek gerekir. Peygamberimiz bir Rivâyete göre:
“Hâme, bulaşıcılık ve uğursuzluk yoktur. Şayet uğrusuzluk olsaydı atta, kadında ve evde
olurdu” (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3921) demek suretiyle Rasûlullah, böyle bir şeyin muhal
olduğunu belirtmiştir. Nitekim üç kere tekrarlayarak “Tıyara (uğursuzluk) şirktir. Bizde
de yok değildir. Fakat Allah onu tevekkülle iyileştirir” (Ebû Dâvud, Tıb 24, nr. 3910; İbn
Mâce, Tıb, 43, nr. 3538) buyurmuştur.
Uğurlu ya da uğursuzluk inancının insanî bir zaaf olduğu şu rivâyetle dile getirilmektedir.
“İnsanda üç özellik vardır: Uğursuz sayma, zanda bulunma ve haset etme. Tayrdan kurtulmak,
çıkmak ona dönmemektir. Zandan kurtulmak, zannını icra etmemektir. Hasetten
çıkmak ise taşkınlık, azgınlık yapmamaktır.” (Kenzu’l-Ummâl, X, nr. 28563)
Rasûlullah zamanında ve elbette ki öteden beri Araplarda var olduğunu bildiğimiz uğurlu
veya uğursuz sayma inancının en çok hangi hususlar etrafında oluştuğunu da yine
hadislerden öğrenmekteyiz. İşte bu geleneği öğrendiğimiz rivâyetlerden birkaçını şöyle
sıralayabiliriz.
“Tıyara yapan ve kendisiyle tıyara yapılan, kehânette bulunan ve kendisiyle kehânette
bulunulan, sihir yapan ve kendisiyle sihir yapılan bizden değildir.” (Kenzu’l-Ummâl, X, nr.
28565).
Ahmed Kalkan
~ 38~
Mânevi tedâvi adıyla kasdettiğimiz, sihir, büyü, dua, afsun
vb. uygulamaların çeşitli örneklerini, kabile hayatı yaşayanlardan
devlet ve medeniyet kurmuş topluluklara kadar
hemen her toplumda görmekteyiz.
Toplumlar, ülkeler, birbirlerine karşı; bir ailenin
komşularıyla ilişkilerine benzer ilişki içindedir.
Karşılıklı etkilenmeler kesinlikle sözkonusudur.
Bu tarz tedavi yöntemlerindeki kültürler arası
benzerliklerin, birbirinden etkileşim sonucu olduğu
büyük ihtimaldir. Din değiştirdiği halde, câhiliye
inanç ve kabullerinden olan, ama İslam’ın kesin
şekilde reddettiği nice hususlar müslümanlar arasında
yaygın şekilde kabul görmeye devam etmiştir,
ediyor. Etraftaki kültürel seviye her zaman etkileşimde
bulunduğu kültürleri tabir caizse aşılamış
veya emzirmiştir. Benzer inanç ve davranışların,
yani geleneksel mirasla ilgili nice şeyin adının bile
çoğu zaman benzer olduğu, bu görüşün delillerindendir.
“Yola gitmek üzere niyet edip de bir kuştan dolayı geri dönen kişi Muhammed’e indirileni
inkâr etmiştir.” (Kenzu’l-Ummâl, X, nr. 28570)
“Bulaşıcılık yoktur uğursuzluk yoktur. Sâlih (inanca uygun) fe’l benim hoşuma gider. Sâlih
fe’l ise güzel sözdür.” (Kenzu’l-Ummâl, X, nr. 28565)
“Bulaşıcılık yoktur, uğursuzluk yoktur, hâme yoktur. Denildi ki Yâ Rasûlallah! Uyuz bir deve
var diğer bütün develeri uyuz ediyor, buna ne dersin? O da; bu gördüğünüz kaderdir. Peki,
o uyuz deveye hastalığı ilk bulaştıran kim?!” (Buhârî, Tıb, 54, nr. 5770; Müslim, Selâm,
V, 72- 73, nr. 100- 103; Ebû Dâvud, Tıb, 24, nr. 3911; İbn Mâce, Tıb, 43, nr. 3540; Kenzu’l-
Ummâl, X, nr. 28599). “Hasta olana hastalık sağlıklı olduğu halde bulaştırılmamıştır.”
(Buhârî, Tıb, 54, nr. 5771, 5774; Müslim, Selâm, V, 75, nr. 104; İbn Mâce, Tıb, 43, nr. 3541;
Ahmed, Müsned, III, 373, nr. 9274)
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 39~
Bitkisel ve hayvansal ilaçlar gibi maddî vasıtaların, tecrübî
ve geleneksel olması bakımından rukye gibi değerlendirilse
de üzerinde durulmaya değer olan rukyedir. Çünkü
câhiliyye gelenekleri olarak maddî ilaç kültürünün ve tedavi
geleneğinin İslâm döneminde de devam etmesi, hem
itikadî hem de amelî bakımdan bir sakınca içermese de;
rukye, sihir, büyü ve uğursuzluk inancının devam etmesi
önemli problemlere yol açacaktır. 65
KUR’AN’DA RUKYE KELIMESI
Kur’ân-ı Kerîm’de “okuyup üfleme” anlamında Kıyâme
sûresinde66 “râk” (râkī), Felak sûresinde67 “neffâsât” kelimeleri
geçmektedir. Birincisinde ölmek üzere olan kişinin
canı boğazına geldiğinde, “Onu bu durumundan kurtaracak
ve tedavi edecek biri yok mu?” diye seslenen akrabalarının
tabip (kurtarıcı) arama arzuları “okuyup üfleyici” (râkī) kelimesiyle
ifade edilmektedir. Bu kelimeye İkrime el-Berberî
“okuyup üfleyen”, Ebû Kılâbe el-Cermî, Dahhâk b. Müzâhim
ve Katâde b. Diâme “tabip ve şifacı”, İbn Zeyd “tabip veya
muskacı”, İbn Abbas “melek” anlamı vermiştir.68 Zemahşerî
ve Fahreddin er-Râzî ise “tedavi edici” ve “melek” mânalarını
tercih etmişlerdir.69 Elmalılı Muhammed Hamdi, bunun
“çaresizlik durumunda son bir tedbir olarak başvurulan
okuyucu” mânasına geldiğini kaydeder.70
65 Doç. Dr. Veli Atmaca, Hadisler Çerçevesinde Cahiliyyede Majik Tedavi Geleneği’nin
Kavramsal Boyutu adlı makaleden kısmen özetlenip kısmen ilavelerde bulunarak.
66 75/Kıyâme, 27
67 113/Felak, 4
68 Taberî, XXIX, 121; İbn Kesîr, VIII, 307
69 el-Keşşâf, IV, 193; Mefâtîḥu’l-ġayb, XXX, 231
70 Hak Dini, VIII, 5848
Ahmed Kalkan
~ 40~
KUR’AN’IN ŞIFA OLMASI
Çeşitli âyetlerde Kur’an’ın şifa olduğu kaydedilmektedir.
71 Ancak bu âyetler incelendiğinde şifanın inanç ve ahlâk
gibi daha çok mânevî hayata yönelik hastalıklara dair olduğu
anlaşılır. Ayrıca Kur’an’da kötü yaratıkların şerrinden,
özellikle şeytanın, vesveseleriyle insana yaklaşmasından
Allah’a sığınılması öğütlenmektedir.72
Bir ilâcın şifaya vesile olması için, o ilacın kullanılması
gerekir. Sadece reçetenin veya prospektüsün okunmasıyla
şifa beklenemez. Kur’an şifadır. Hem ferdî hastalık,
problem, stres ve buhranlarımıza; hem de sosyal kargaşamıza.
Aynı zamanda devlet yönetiminin ölümcül hastalıklarına
şifadır. Bunun böyle olduğu sayısız deney ve
tecrübelerle kanıtlanmış tarihî ve güncel bir vâkıadır.
Aynı ilaç, bayatlamadan bozulmadan duruyor. Raflarda,
kabından açılmadan tutuluyor. Uygulayacak hastaları
bekliyor. Kur’an’ın nasıl şifa sebebi olduğunu bir örnekle
açıklayalım. Meselâ Kur’an, bozuk ekonomiye şifadır.
Hile, kandırma, kara borsa, tekelcilik, fâhiş fiyat, yalan,
malın kusurunun söylenmemesi ve abartılı reklam gibi haramlardan
kaçınıldığı ve özellikle faizden tümüyle sakınıldığı,
karz-ı hasen, infak gibi yardımlaşmaların yaygın
şekilde uygulandığı ve israf gibi yasaklara riâyet edildiği
durumda Kur’an’ın ekonomi hususundaki şifalarını görmüş
ve yaşamış oluruz. Diğer hususlar için de Kur’an’ın
71 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
72 16/Nahl, 98; 23/Mü’minûn, 97-98; 41/Fussılet, 36; 113/Felâk, 1-5; 114/Nâs, 1-6
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 41~
şifa olması, benzer şekilde Kur’an’daki emir veyasakların
uygulanmasıyla mümkündür.
Kur’ân-ı Kerîm’in insan sağlığına zarar veren şeyleri
yasaklaması, tehlikelerden sakınmayı emretmesi, Hz. Peygamber’in
sağlığın korunması için tedbir alınmasını istemesinin
yanı sıra, şifalı olduğu bilinen bal vb. şeylerle tedavinin
önerildiği bilinmektedir. Kur’an ve Sünnet’te Allah’a
sığınma, okuma ve duâ etme yoluyla ruh ve beden sağlığının
korunmasına yönelik bu tür tavsiye ve işaretlerin psikolojik
destek niteliği taşıdığını söylemek gerekir.
HADIS RIVAYETLERINE GÖRE RUKYE CÂIZ MI,
YASAK MI?
En-Nihâye sahibinin dediği gibi; “Rukyenin cevazına
olduğu gibi, nehyine dair de hadisler vardır.”73 Gerçekten,
rukye hakkındaki hadis kaynaklarında yer alan rivâyetlerin
arasında çok ciddi çelişkiler vardır.
Rukyenin cevazını savunan âlimler şu hadis rivâyetlerini
delil gösterirler:
Rasûlullah’ın rahatsızlığı esnasında Cebrâil gelerek ona
okumuş,74 Rasûlullah da hem kendisine, hem ziyaret ettiği
bazı hastalara okuyup üflemiş,75 torunları Hasan ve Hüseyin
için şeytandan, zehirli haşerattan, kem gözlerden korunmaları
yolunda duâ etmiş,76 vefat hastalığı sırasında
Hz. Âişe, Rasûl-i Ekrem’e okuyup üflemiş ve onun eliyle
73 İbn Esîr, en-Nihâye, II, 255
74 Müslim, “Selâm”, 39-40
75 Buhârî, “Ṭıb”, 33; Müslim, “Selâm”, 46-51; İbn Mâce, “Ṭıb”, 35-36
76 Buhârî, “Enbiyâʾ”, 10; İbn Mâce, “Ṭıb”, 36; Tirmizî, “Ṭıb”, 18
Ahmed Kalkan
~ 42~
bedenini meshetmiştir.77 Hz. Peygamber nazara, yılan ve
akrep sokmasına karşı rukye yapılmasına izin vermiş,78
Câbir b. Abdullah’ın dayısının ve Avf b. Mâlik el-Eşcaî’nin
müracaatları üzerine, içinde şirk unsurları bulunmayan
rukye metinlerine müsaade etmiş,79 misafir oldukları kabilenin
yılan veya akrep tarafından zehirlenmiş reisini rukye
yoluyla iyileştirerek ücret aldıklarını bildiren kafilenin başkanı
Ebû Saîd el-Hudrî’yi onaylamış,80 Ümmü Seleme’nin
evinde gördüğü, yüzü sararmış bir çocuğa rukye tedavisi
yapılmasını istemiştir.81
Rukyenin câiz olmadığını ileri sürenler ise şu rivayetlere
dayanır:
Hz. Peygamber, Allah’a tevekkülleri sebebiyle rukyeye ve
üfürükçülüğe başvurmayanları müjdelemiş,82 tedavi amacıyla
dağlanan ve rukye yaptıran kişinin Allah’a tevekkülü
terketmiş olacağını söylemiş,83 ipe üfleyerek düğüm atanın
büyü yapmış, büyü yapanın ise Allah’a şirk koşmuş olacağını,
muska takanın bu muskasının âhirette kendisine musallat
kılınacağını belirtmiş,84 nazarlık ve “tivele”nin (kadınların,
kocalarının kendilerini sevmesi için yaptırdıkları
rukye), putperest inancı taşıma ihtimali büyük olan Arapça
dışından ve mânaları anlaşılmayan kelimelerle rukye yapmanın,
nazarlık taşımanın, büyü yapmanın ve yaptırmanın
şirk olduğunu beyan etmiştir.85
77 Buhârî, “Ṭıb”, 32, 39; Müslim, “Selâm”, 51-52
78 Buhârî, “Ṭıb”, 17, 33, 37; Müslim, “Selâm”, 55-60; Ebû Dâvûd, “Ṭıb”, 17-18
79 Müslim, “Selâm”, 60-64
80 Müslim, “Selâm”, 65
81 Buhârî, “Ṭıb”, 54; Müslim, “Selâm”, 59
82 Buhârî, “Ṭıb”, 17; Müslim, “Îmân”, 372
83 Müsned, IV, 249, 251-253; Tirmizî, “Ṭıb”, 23
84 Nesâî, “Taḥrîm”, 19
85 Müsned, I, 381; İbn Mâce, “Ṭıb”, 39; Ebû Dâvûd, “Ṭıb”, 17
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 43~
Son hadisi rivayet eden Abdullah b. Mes’ûd, nazardan
korunmak için muska (temîme) bağlayan câriyesinin muskasını
kolundan çekip koparmıştır.86 Her şeyden önce Rasulullah
(s.a.s.) rukye yapmanın şirk olduğunu belirtmiştir.87
ÇELIŞKILER, ÇELIŞKILER…
Rasûlullah, Şirke İzin Verir mi? Birbiriyle Çelişen Bunca
Söz Söyler mi?
“Lâ rukyete illâ min aynin ev hâmetin / Göz değmesi ve
zehirli hayvan sokmasından başka hiçbir hastalıkta rukye
yoktur.”88
“Lâ rukyete illâ min aynin ev hâmetin ev demin yerkau /
Göz değmesi ve zehirli hayvan sokmasından ve kanamadan
başka hiçbir hastalıkta rukye yoktur.”89 Hadisin râvîlerinden
Abbas, göz kelimesini zikretmedi.
“Allah rasûlü, ensardan bir aileye, zehirli hayvan sokması
ve kulak (ağrısından dolayı) rukye yapma izni verdi.”90
Ensardan bir adamın Şifa binti Abdullah’tan rukye yapmasını
istediği, Şifa’nın da Peygamber kendisine izin verinceye
kadar rukye yapmadığı hadis kitaplarında zikredilir.
“Peygamber (s.a.s.) zehirli hayvan sokması, çıban ve göz
değmesinden dolayı rukye yapılmasına izin verdi.”91
86 Fahreddin er-Râzî, XXXII, 190
87 Ebû Dâvud, Tıb 17
88 Buhârî, Tıb 17; Müslim, İman 374; Ebû Dâvud, Tıb 17, h. No: 3884
89 Buhârî, Tıb 17; Müslim, İman 374; Ebû Dâvud, Tıb 18, h. No: 3889
90 Buhârî
91 Sahihu Müslim bi Şerhi’n-Nevevî, 14/184
Ahmed Kalkan
~ 44~
“Peygamber (s.a.s.) Hazm ailesine, yılan (sokması) rukyesi
(yapmaya) izin verdi.”92
Ashab, Rasulullah ile otururken, içlerinden birini akrep
sokar. Bunun üzerine bir adam, “Ey Allah’ın Rasûlü! Ona
rukye yapayım mı?” diye sorar. Allah Rasûlü de şöyle buyurur:
“Sizden her kim, din kardeşine faydalı olabiliyorsa,
olsun”93
Ebû Süfyân’ın Câbir’den rivayetine göre de Rasûl-i Ekrem,
Medine’ye hicret ettiklerinde rukye yapılmasını yasaklamış,
ancak akrebin soktuğu arkadaşlarına okumak
için izin isteyen Amr b. Hazm oğulları uyguladıkları işlemi
kendisine arzedince izin vermiş,94 yine bu işle uğraştığı anlaşılan
Ebü’l-Lahm’ın hizmetçisi Umeyr’den nakledildiğine
göre o da yaptığı işlemi Rasûlullah’a arzetmiş, Rasûlullah
da, “Şu kısmını at, şu kısmıyla rukye yap!” demiştir.95
“Rasûlullah (s.a.s.) Muavvizetân sûreleri denilen Felâk
ve Nâs sûreleri nâzil olunca, diğer okuduğu şeyleri bıraktı
ve bu iki sûreyi okumaya başladı.”96
“Rukye kesinlikle şirktir”97 diyen Rasûlullah, sonra, şirk
olduğu halde iki şeye; göz değmesi ve zehirli hayvan sokmasına
izin verecek; bunlardan başka hiçbir hastalıkta
rukye yoktur diyecek, ancak, râvilerden biri Rasûlullah
“göz değmesi” demedi diyecek, daha sonra, şirk dediği bazı
uygulamalara ayrı ayrı izin verecek! “Göz değmesi ve zehirli
92 Müslim
93 Sahih-i Müslim bi Şerhi’n-Nevevî, 14/186
94 Müslim, “Selâm”, 63
95 Tahâvî, IV, 327
96 Tirmizî, Tıb 16; İbn Mâce, Tıb 33
97 Ebû Dâvud, Tıb 17, h. No: 3883
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 45~
hayvan sokmasından başka hiçbir hastalıkta rukye yoktur.”
dedikten sonra çok sayıda uygulamaya izin vermiştir. “Rukye
yoktur, şirktir” diyen kendisi değilmiş gibi, hemen her
şey için rukyeye izin vermiş. Kanamayı ilâve edecek, sonra
kulak ağrısından dolayı rukyeye izin verecek, çıban için
izin verecek, sonra yasağı tümden kaldırarak; “Sizden her
kim, din kardeşine faydalı olabiliyorsa, olsun”98 diyecek, ama
kendisi Felâk ve Nâs sureleri indikten sonra diğer okuduğu
şeyleri bırakacak. Bununla birlikte nüşreyi şeytan işi, rukyeyi
şirk olarak tanımlayacak. Bütün bu rivayetlerin, birbirleriyle
çelişen ifadelerin hepsi sahih damgası yiyecek ve
hepsi Rasul’ün ağzından bu şekilde çıktı kabul edilecek…
Rasûlullah’a bu kadar birbirini tutmaz, çelişkili sözler isnad
edenlerin, şirk olarak tanımladığı ve şeytan işi olarak
vasfettiği çirkinliklere izin verdiğinin, “yoktur” dediğine
sonra “vardır” dedirten anlayış sahiplerinin, ilimle ve akılla
ilişkilerini sorgulamalarını istemek kalıyor bize. Dolayısıyla
Peygamberimizin izin verdiği rukyeler diye başlayan
ifadelerin hepsine kocaman bir soru işareti koymak gerekiyor.
Kaldı ki, günümüzdeki rukyecilerin hiçbiri, bu izin verilenlerin
hiçbirini yapıyor değil. Onlar basbayağı nüşre yapıyorlar.
Nüşre, cine tutulduğu, cinin musallat olduğu zannedilen
kimsenin cinlerini dağıtmak için yapılan rukyeye
denmektedir. Câbir (r.a.) anlatıyor: “Rasûlullah (s.a.s.)’dan
nüşre hakkında sorulmuştu: “O şeytan işidir!” buyurdu.”99
Günümüzde rukyeci olduklarını iddia edenlerin yaptıkları
şeytan işi rezilliği, sevap diye, sünnet diye halka ilan etmekten
çekinmediklerine şahit oluyoruz.
98 Sahih-i Müslim bi Şerhi’n-Nevevî, 14/186
99 Ebû Dâvud, Tıbb 9, h. no: 3868; Hâkim, Müstedrek 4/217. Hâkim, bu hadis hakkında,
“isnadı sahihtir; ancak Buhârî ve Müslim onu rivayet etmemişlerdir” demiş; Zehebî de
bu konuda ona katılmıştır. Ayrıca bu hadisi, Ahmed bin Hanbel de Müsned’inde (1/381)
rivâyet etmiştir. Hadisi Ebû Dâvud, İbn Mâce, Beğavî (Şerhu’s-Sünne’de), İbn Hibban ve
Taberî de (el-Mu’cemu’l-Kebir’de) rivâyet etmişlerdir. Bkz. En-Nehcu’s-Sedîd, s. 59.
Ahmed Kalkan
~ 46~
Âlimler, her konuda olduğu gibi, bu konuda da ihtilaf
etmişler ve statükoya, mevcut uygulamalara ciddi biçimde
karşı çıkanların sayısı hep az sayıda olmuştur. Kur’an,
kulun kula kulluğunu en büyük suç kabul ettiği ve köleliğin
kaynağını kuruttuğu halde, geleneksel çizgiyi savunan
çoğunluk, bu itikadî konuda net ve cesur adımlar atmadığı
gibi, rukye konusunda da aynı uzlaşmacı ve tavizci tavrı ortaya
koymuştur. Daha önce yaşayanlar, olaya gerekli netlikte
bakıp kesin yasak koymayınca, sonra gelenler de öncekilere
muhalefet etmeye cesaret edememişler. Aslında net
olan nebevî usûl, sahih olmayan rivâyetlerle çelişkili hale
getirilmiştir.
Aynı Rasûl’e, aynı konu ile ilgili birbirine zıt
ifadeler isnad edilmesi, öncelikle bu rivâyetlerin bir
grubunun Rasûlullah’a ait olduğunda ciddi şüpheler
uyandırır. Bu rivayetlerin bir kısmı diğer bir kısmıyla
çelişmektedir. Bundan da önemlisi Kur’an’la
çelişmektedir. Bu tür rivâyetlere göre Rasûlullah,
şirk dediği bir uygulamaya izin vermekte, hatta
tavsiye ve teşvik etmektedir; bu olacak şey değildir.
O yüzden, Rasûlullah’ın bazı şartlarla da olsa
şirk olan bir uygulamaya izin vermesi, onu tavsiye
etmesi mümkün değildir. Akla, çıkarları bozulan
rukyecilerin Peygamberimizin söylemediği sözleri
ona söyletmeleri geliyor. Ve şu geleneksel te’vile
yapışmaktan başka çözüm bulamıyorlar. Rasûlullah,
içinde şirk kelimeleri olan rukyeyi yasakladı,
diğerlerini serbest kıldı. Bu te’vili geçerli saysak
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 47~
bile; dün Peygamberimizin içinde şirk unsuru
olup olmadığı şeklindeki inceleme görevini bugün
kim yapacak ve içinde şirk bulunan rukyelere kim
yasak koyacak? Aynı anlayışa göre, bazılarının
içinde şirk unsuru var diye tümünü yasaklayan
Peygamberimizin yasağına uyulması gerekmez mi?
Bilindiği gibi şirk, en büyük zulümdür. İçinde Allah’ın
affetmeyeceği yegâne suç olan şirk bulunan
rukyeden insanlar nasıl fayda bekleyebilirler? Engel
olunmadığında sedd-i zerîa dediğimiz şirke giden
yol, nasıl tıkanacaktır? Bir kimse, hem mü’min
olacak ve Peygamberimizin sünnetini önemseyecek,
hem de Peygamberimizin şirk dediği uygulamaları,
değişik te’villerle savunacak ve kendisi onu
uygulayacak; bu nasıl olabiliyor, anlayabilmiş değiliz.
Yine, Peygamberimiz rukye yaptıran kişinin
Allah’a tevekkülü terketmiş olacağını söylemesi,100
muska takanın bu muskasının âhirettte kendisine
musallat kılınacağını belirtmesi,101 tivele denilen sevicilik
rukyesinin şirk olduğunu ifade etmesi102 rukyenin
ve rukyeciliğin en küçük çapta savunulmayıp
terk edilmesi gerektiği için yeterli deliller değil
midir?
Rabbimiz (c.c.), Rasulünün (s.a.s.) “ben ancak
bana vahyolunana uyuyorum”103 dediğini
100 Müsned, IV, 249, 251-253; Tirmizî, Tıb 23
101 Nesâî, Tahrim 19
102 Müsned, I, 381; İbn Mâce, Tıb 39; Ebû Dâvud, Tıb 17
103 6/En’âm, 50
Ahmed Kalkan
~ 48~
bildirmektedir. Peygamberine, “Ben, bana vahyolunandan
başkasına uymam. Çünkü Rabbime isyan
edersem elbette büyük günün azabından korkarım”
104 dedirtir Rabbimiz.
Bunlar, Rasulullah’ın da (s.a.s.) ancak vahye
uymak zorunluluğu ve vahyi hayatta uygulamaya
geçirerek şahidlik sorumluluğu olduğunu, asla
vahye aykırı bir söz ve fiilinin olamayacağını açıkça
ortaya koymaktadır.
Peygamberimizin Kur’an’a ters söz söylemeyeceğine
göre ve şirk olan bir uygulamayı tavsiye etmesi beklenemeyeceğine
göre, rukyeye izin verdiği veya onu tavsiye ettiği
görülen rivayetler, senet açısından sağlam bile olsalar, metin
açısından problemli rivayetlerdir. Din, böyle problemlere
dayanmaz. Ayrıca, Fıkıh Usûlü kaidesidir ve Mecelle’de
şu şekilde ifade edilir: “Def’-i mazarrat, celb-i menfaatten
evlâdır.” Bir zararın giderilmesi, faydanın gelmesinden
daha önemlidir. Yani, bazı faydalar elde edilecek diye, şirk
olma ihtimali olan bir uygulama kesin şekilde terk edilmelidir.
Aynen içki ve kumar konusunda olduğu gibi: “Sana
içkiyi ve kumarı sorarlar. De ki: ‘Onlarda hem büyük
günah, hem insanlar için (bazı) yararlar vardır. Ama
günahları yararlarından daha büyüktür.’ Ve sana neyi
infak edeceklerini sorarlar. De ki: ‘İhtiyaçtan artakalanı.’
Böylece Allah, size ayetlerini açıklar; umulur ki düşünürsünüz.”
105 Bazı haramlarda bazı küçük faydalar olsa
bile; Allah’ı sevmediklerinin en başında gelen şirkten hiçbir
104 10/Yunus, 15
105 2/Bakara, 219
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 49~
fayda da yoktur. Şirk olma ihtimali yüzde bir bile olsa, bir
mü’mine yakışan o işi terk etmek, o işten uzaklaşmaktır.
İçki ve kumar yasağını çiğnemek insanı şirke düşürmez.
Ama rukye için aynı şeyi söyleyemiyoruz: “Kesinlikle rukyeler,
temîmeler (muskalar), tiveleler (sevicilik muskası,
muhabbet rukyesi) şirktir.”106 Rukye şirke düşürdüğüne
göre, içki ve kumar gibi değil; onlardan çok daha berbat
olduğu hükmüne varırız. Ebû Süfyan’ın Câbir’den rivayetine
göre Rasûlullah, Medine’ye hicret ettiğinde rukye yapılmasını
yasaklamıştır.107 “Kur’an rukyesi yapıyoruz, Sünnet
olan rukye için bize gelin!” diyenlerin samimiyet testidir bu
rukye yasağı.
Yine, belirtelim ki, Peygamberimiz herhangi bir
kimseye “sana büyü yapılmış”, “sana cinler musallat
olmuş, içinde cinler var” şeklinde bir teşhiste
bulunmamış, yine bugünkü rukyeciler gibi, insanın
içinden cin çıkarma seansları düzenleyip değişik
işlemlerle cin çıkarmaya kalkmamış, muska yazmamış,
suya okuyup üfleyerek bunu iç dememiş,
mürekkepli kalemle duâ yazıp herhangi bir kimseden
o kâğıdın suyunu içmesini istememiş, herhangi
bir kimsenin içinden, olmayan cini çıkarmak için o
kimseyi dövmemiştir. Hasta için duâ edip ondan
hiçbir şekilde para almamıştır. Bugünkü rukyeciler,
hemen herkesin cinlerin kendisine musallat olduğunu
belirtip onun için günlerce devam edecek
sünnette olmayan şekilde ve sünnette olmayan sözlerle
yaptıkları “cin çıkarma” programlarına rukye
106 Ebû Dâvud, Tıb 17, hadis no: 3883
107 Müslim, Selâm 63
Ahmed Kalkan
~ 50~
dediklerine şahit oluyoruz. Hâlbuki cin değmesine
mâruz kaldığı iddia edilen, kendisine cin musallat
olduğu sanılan kimsenin tedavisi için başvurulan
rukye demek olan “nüşre”ye, “o şeytan işidir!”108 diyordu
Rasûlullah. Bugün rukyecilerin yaptığı hemen
hiçbir şeyin, sünnette karşılığının olmadığını,
câiz ve meşrû olmadığını görüyoruz.
Nu’man İbn Beşir (r.a.) anlatıyor: “Rasûlullah (s.a.s.) buyurdular
ki:
“Şurası muhakkak ki, haramlar apaçık bellidir, helâller de
apaçık bellidir. Bu ikisi arasında (haram veya helâl olduğu)
şüpheli olanlar vardır. İnsanlardan çoğu bunları bilmez. Bu
durumda, kim şüpheli şeylerden kaçınırsa, dinini de, ırzını
da tebrie etmiş olur. Kim de şüpheli şeylere düşerse harama
düşmüş olur. Tıpkı koruluğun etrafında sürüsünü otlatan çoban
gibi ki, her an koruluğa düşebilecek durumdadır. Haberiniz
olsun, her melikin bir koruluğu vardır, Allah’ın koruluğu
da haramlarıdır. Haberiniz olsun, cesette bir et parçası
vardır. O sağlıklı olursa cesedin (bedenin) tamamı sağlıklı
olur, eğer o bozuk olursa, cesedin tamamı bozulur. Haberiniz
olsun bu et parçası, kalptir.”109
Bu konuda âlimlerin tavrı nasıl olmuş, kısaca görelim:
Rukye ile ilgili rivayetleri nesih açısından değerlendiren
Hâzimî bu nakillerde görülen çelişkilerin bir kısmının Câhiliye
âdeti olarak devam ettirilmek istenen ve içinde şirk
unsuru bulunan, bir kısmının ise tevhid inancına aykırı
düşmeyen duâlarla yapılan rukyeleri konu edinmesinden
108 Ebû Dâvud, Tıb 9, h. no: 3868
109 Buharî, İman 39, Büyû 2; Müslim, Müsakat 107, h. no: 1599; Ebû Dâvud, Büyû 3, h.
no: 3329, 3330; Tirmizî, Büyû 1, h. No: 1205; Nesâî, Büyû 2, h. no: 7, 241
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 51~
kaynaklandığını söylemektedir.110 Hüseyin Remzi de söz
konusu rivayetleri telif yoluna giderken rukyenin şifayı
okuyanda sanarak hakiki şâfî olan Allah’ı unutan için yasak,
onu bir vesile sayan için câiz olduğunu kaydetmektedir.111
Hadis rivayetlerinin hiçbirinde Peygamberimiz bu tür
bir gerekçe ileri sürmemiş, sadece rukyeyi yasaklamış,
onun şirk olduğunu ilan etmiştir. Rivâyetlere göre, istisnâ
olarak birkaç kişiye özel olarak izin verdiği söylense bile,
Allah Rasulü’nün şirk olduğunu belirttiği bir uygulamaya
izin vermesi mümkün değildir.
Hadislerde yer alan farklı içerikli rivayetlere paralel
biçimde din âlimleri de farklı değerlendirmelerde bulunmuştur.
İbn Abbas, Atâ b. Ebû Rebâh, Mücâhid b. Cebr ve
Ebû Kılâbe el-Cermî hastaya ve yılanın soktuğu kimseye
okumak, muska yazdırıp taşımak, suya okuyup içirmek şeklinde
rukye yaptırmanın mubah olduğunu ileri sürerken
İkrime el-Berberî, Şa’bî, Katâde b. Diâme, Saîd b. Cübeyr,
İbrâhim en-Nehaî, Dahhâk b. Müzâhim ve Hasan-ı Basrî
gibi âlimler okumanın mubah, bunun yanında üfleme, ipe
düğüm atma ve elle meshetme gibi işlemlerin haram veya
mekruh olduğunu söylemişlerdir.112 Öte yandan özellikle
bazı Eş’arî kelâmcıları rukyenin Allah yerine başka şeylere
sığınmaya sebep teşkil ettiğini, O’nun izni olmadan hiçbir
şeyin fayda veya zarar veremeyeceğini belirterek muska
yahut nazarlık taşıma gibi uygulamalara karşı çıkmış,
tevhide aykırı unsurlar bulundurmayan uygulamaları ise
câiz görmüştür. Câhiz bazı kelâmcıların, rukye yapan kişilerin
cinleri kullanmak sûretiyle evlerde yuvalanan yılanları
uzaklaştırmalarının mümkün olduğunu söylediklerini,
110 el-İʿtibâr, s. 238
111 Tıbb-ı Nebevî, s. 71-72
112 el-Fetâva’l-Hindiyye, V, 355-356; Elmalılı, IX, 6391
Ahmed Kalkan
~ 52~
bazılarının ise kendilerine yaklaşan insanlardan kaçan
hayvanlar gibi yılanların da üfürükçülerin çıkardığı sesler
yüzünden deliklerinden çıkıp kaçtığını, ancak insanların
onları üfürükçülerin uzaklaştırdığını zannettiğini kaydetmektedir.
113
İbnü’l-Esîr ve İbn Hacer, Allah’ın kelâmı, isim
veya sıfatlarıyla yapılması, Arapça olması ve faydanın
Allah’tan umulması durumunda rukyenin
câiz olduğunu, zararın ortadan kaldırılması veya
faydanın elde edilmesini Allah yerine rukyeye isnat
etmenin ise şirk sayıldığını bildirmiştir.114 Ebû Süleyman
el-Hattâbî (ö. 388/998) de Rasûlullah’ın,
bazı mânevî hastalıklara karşı temiz kalpli ve güzel
ahlâk sahibi kişilerin Kur’an okumasına müsaade
ettiğini, ancak kendi yaşadığı dönemde bu işin
afsuncu ve cincilerin eline geçtiğini, dolayısıyla
tesirli olmadığı gibi meşrûiyetinin de kalmadığını
ifade etmiştir.115
Fakihler rukye karşılığında ücret alınıp alınamayacağını
da tartışmış, Tahâvî gibi ilk dönem fakihleri bunun ibâdet
değil tedavi olduğunu, bu sebeple ücret alınabileceğini söylemiştir.
116 Ancak bu görüş inançların istismar edilmediği
ve meselenin bir ahlâk problemi haline gelmediği dönemlere
ait iyimser bir bakışın ürünüdür.
113 Kitâbü’l-Hayevân, II, 139; IV, 184-190; V, 397
114 en-Nihâye, “rḳy” md.; Fetḥu’l-bârî, X, 206
115 S. Buhârî Tecrid-I Sarih Tercemesi, XII, 90
116 İbn Âbidîn, VI, 57
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 53~
Kur’an ve Sünnet ile sahâbîlerin uygulamalarında muska
yazılmasının veya taşınmasının cevazına dair güvenilir
bir delil bulunmamaktadır. Okuma duâdan öteye geçmez,
şifayı veren ise Allah’tır. Buna karşılık muskacılık yapanların
içinde kendilerini şifa dağıtan olarak takdim edenler,
insanların yanlış inançlara sapmasına zemin hazırlayanlar
ve kazanç temini yoluna gidenler vardır. Bu kişiler ayrıca
kendilerini hoca diye tanıttıkları için kamuoyunda âlim ve
hoca imajının sarsılmasına sebep olmaktadır.117
HANGI RUKYE CÂIZDIR, HANGI RUKYE
SAKINCALIDIR?
“Rukye hakkında hadis kaynaklarında yer alan rivayetlerin
bir kısmı onun cevazına, bir kısmı da yasaklanmasına
delâlet eder.” diyor TDV İslâm Ansiklopedisi. Bu ifade;
ya serbest bırakan veya yasaklayan hadis rivayetlerinden
bir bölümü zayıftır veya uydurmadır” anlamına gelir. “Peygamberimiz
bazı özellikler taşıyan rukyeleri câiz görmüş,
diğerlerini yasaklamıştır” demek için bir delil gerekir. Böyle
bir delil yoktur; tam tersine; bütün rukyeleri ve muskaları
yasaklayıp bunları şirk ilan eden hadis rivayetleri vardır.
Rukye hakkında câizdir ya da câiz değildir demek yerine;
rukyenin temelde câhiliye kültürünün ürünü olduğunu,
hadislerde yasaklandığını, Medine’de tümüyle yasaklandığını,
ama istisnâ olarak bazılarına izin verildiğiyle ilgili
bazıları sahih kabul edilen zayıf rivayetler olduğundan
yola çıkarak; genel olarak rukyelerin yasak edildiğini kabul
etmek durumundayız. Peygamberimizin rukyeye şirk
117 İlyas Çelebi, TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Y., c. 35, s.219-221
Ahmed Kalkan
~ 54~
demesine118 rağmen, cin musallat olmuş diye iddia olunan
kimsenin tedavisi için başvurulan rukye demek olan
“nüşre”ye, “o şeytan işidir!”119 diye hükmetmesine rağmen,
Peygamber, hâşâ kendisi İslâmî hükümlere isyan edecek,
şirk ve şeytan işi dediği uygulamaları ümmetine tavsiye
edecek… Olur mu böyle şey? Kur’an şöyle diyor: “Andolsun,
sana ve senden öncekilere vahyolundu (ki): ‘Eğer şirk koşacak
olursan, şüphesiz amellerin boşa çıkacak ve elbette sen,
hüsrana uğrayanlardan olacaksın.”120 Allah’ın affetmeyeceği
tek suç olan şirki, Peygamberimiz rukye için hükmetmesine
rağmen uygulamaya devam edecek ve dinle alay edercesine;
hâşâ Kur’an’a uygun şirk, Sünnete uygun şirk, der gibi
yaptıklarına “Kur’an rukyesi”, “Sünnete Uygun Rukye” adı
verecekler… Peygamberimizin şirk dediği uygulamaları Selefî
geçinip rukyeciliği meslek edinen bazıları, “biz Kur’an’a
uygun, Sünnete uygun rukye yapıyoruz!” diye utanmadan
ilanlar verecekler… Cin çıkarma işlemlerine denilen “nüşre”
uygulamasına Rasulullah “şeytan işi” derken bu kimseler
“Sünnete uygun cin çıkarma” diye dini istismar etmeleri
yetmiyor gibi, bir de Rasûlullah’a iftira edebiliyorlar. Cin çıkarma
adıyla uydurdukları programlarda showa dönüştürdükleri
uygulamalardaki okuduklarına da “rukye” diyorlar.
Rukye, onlara göre; olmayan tasallutla ilgili sünnette olmayan
şekilde eski gelenekteki bazı sözleri söylemekten
ve bazen de cinin inatlaşıp çıkmak istemediğini öne sürüp
hastayı dövmekten ibarettir.
Sonunda söylenmesi gereken hükmü, ben baştan ifade
etmiş olayım:
118 Ebû Dâvud, Tıb 17, h. no: 3883
119 Ebû Dâvud, Tıb 9, h. no: 3868
120 39/Zümer, 65
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 55~
Bugünkü rukyecilerin yaptığı rukyeler, Rasûlullah’ın
yaptığı veya izin verdiği rivayet edilen uygulamaların
aynısı veya bir benzeri değildir. Dolayısıyla
bugünkü rukyecilerin yaptığı ne sünnete
uyar, ne geleneksel anlayışa göre ruhsat verilen,
câiz görülen rukye sınıfına girer. Çünkü bugünkü
rukye adıyla yapılanların ekserisi, rukyenin istismarından
başka bir şey değildir. İslâm’ın kabul
etmediği, sünnette ve ashabın uygulamasında hiç
yeri olmayan ve Nebevî ölçüye ve hükme göre şirk
olma ihtimali büyük olan birçok şey, rukye adı altında
icrâ edilmektedir.
Tasavvufçulara, tasavvufun itikadî açıdan nice tehlikelerinden
bahsedince; “tabii, tarikatlara birçok hurafe karıştırmışlar,
nice sapıklıkları tarikat adına yapıyorlar, bunlara
biz de karşıyız. Bizim tarikatımız öyle problemlerden uzaktır,
bizimkisi doğrudur.” diyorlar. Aynen onlar gibi, rukyeciler
de benzer şeyler söylüyorlar. “Başka rukyeciler kötü
olabilir, biz doğruyuz, hak üzereyiz, bizimki câiz” derler.
Ben, sünnette uygulanan, Rasûlullah’ın yaptığı duâların dışına
çıkmayan, rukye diye, nüşre diye şirk uygulamalarına
rağbet etmeyen, sünnette görmediği bir uygulamadan kaçınan
bir rukyeci bilmiyorum, olduğunu da sanmıyorum.
Son yıllarda bu rukyeci geçinenlerin sayısında hayli artış
oldu. Selefi geçinen gençler bu işe merak sardı, dünya açısından
kârlı bir iş olarak görüp insanları istismar etmeye
yöneldiler. İşte, sünnete uygun rukye yaptığını iddia eden
rukyecilerden rukyeyi nasıl yaptıklarını yazılarından takip
etmek hiç de zor değil. Rukyecilerden birinin rukyenin nasıl
yapıldığını anlatan yazısı:
Ahmed Kalkan
~ 56~
BUGÜNKÜ RUKYECILERE GÖRE RUKYE NEDIR,
HANGI DURUMLARDA VE NASIL YAPILMAKTADIR?
Selefi geçinen bir rukyecinin rukyenin ne olduğunu, çeşitlerini
ve nasıl yapıldığını anlatan yazısı:
Rukye; Kur’an’dan bazı sûre, âyet, duâ, şifa ayetleri ve peygamber
(s.a.s.) duâlarını okuyarak duâ edip hastaya sürekli
okumayı tekrar ederek Allah’tan şifa istemeye denir.
Rukyeler, helâllık, haramlık yönüyle 3’e ayrılır:
1. Şirk olan rukye: İçinde Kur’an ve sünnetten olmayan ve
içinde şeytandan, cin isimlerinden, melek isimlerinden yardım
dileyerek çeşitli vefk ve tılsımlar yoluyla cinleri, şeytanları
kullanarak yapılan rukyeler,
2. Haram olan rukye: İçinde şeytana ibâdet olmayan, ancak
çeşitli vefk ve ebced hesaplarıyla yapılan rukye,
3. Helâl olan rukye: Sûre, ayet, duâ, şifa ayetleri ve peygamber
duâlarını okuyup duâ ederek hastaya sürekli okumayı
tekrar ederek Allah’tan şifa istemeye denir.
Yapılış şekliyle ilgili olarak da rukye üç çeşittir:
1. Büyü yapılmış hastada, yapılan büyüyü bulup imha etmek
yoluyla hastaların iyileşmesi yönüyle rukye. Bu, âlimlerimizin
de belirttiği gibi, en kolay yöntemdir.
2. Rukye: Büyü bozan ayetler ve nebevi duâ, esmaul husna
isimleriyle yapılan duâlarla habis ruhları bedenden çıkartmak
selvi ruhlarla mümkündür, selvi ruhlar, melekler rukye
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 57~
ile, büyü bozan ayetler okununca Allah (c.c.) görünmez ordularıyla
büyünün hükmünü iptal edip hastaya şifa verir.
3. Çeşitli bitki ve zeytinyağı sürülerek, hacamat yapılarak
tedavi edilmesi: Rukye yapacak kişi hastaya rukye yaparken,
o esnada hastadaki sihrin çeşidini öğrenip ona göre program
yapar, hastaya da evinde yapacağı programı yapmasını tavsiye
eder. 1 hafta devam edilecek programdan sonra hastayı
tekrar tedaviye alır; iyileşinceye kadar rukyeye devam eder.
Sihir ve cinin âşık olması ise, tedavisi en zor olanlardan biridir,
sabır ve sebatla rukyecinin programına devam etmesi gerekir.
Adım adım iyileşmeler sürer, bazen üçüncü seansa kadar
iyileşmeler yüzde 50 ile yüzde 80 arası olur. Hasta bunu
yüzde yüz zanneder, tedaviyi bırakır. Oysaki bu tür hastaların
3 ilâ 6 ay veya bir sene rukyecinin vereceği programa göre
tedavisi devam eder.
Acemi rukyeciler hastaya fayda vereceğine içindeki cini azdırabilir;
kontrol edemez ve cin hastaya karşı savaşı açıktan yapar.
Kişi kendi kendine de yapmaya kalkarsa yine cin azgınlardansa
hastayı daha sıkıntıya sokabilir. Tecrübesi olan bu ilmi teoriden
öteye geçirip pratikte tecrübeli olanlar bu azgınlaşma döneminde
hastasını nasıl kontrol edeceğini bilir, ona göre davranır.
Sidr (Arap eriği), yaprağını yeşil olarak ya da kurutulmuş
olup toz haline getirilmiş 7 yaprak ezerek ya da toz haline getirip
biraz su alarak sihir bozan ayetler okur, üfler. Rukyecinin
okuduğu verdiği suyu çoğaltır. Bu sudan 3 yudum içilir ve bu
su sidr tozu katılarak çoğaltılır, bu suyla gusül alınır. 7 gün
üst üste tekrarlanır. Gerekirse 21 veya 40 gün de yapılması
tavsiye edilir. Sidr bulamazsa toz halindeki defne yaprağı ile
de yapabilir.
Bugünkü Rukyecilerin Yaptıkları, Rasûlullah’ın İzin
Verdiği Rivâyet Edilen Rukyeler ile Hiçbir Alâkası Olmayan
Uygulamalardır
Ahmed Kalkan
~ 58~
Yukarıda kendilerinin rukye diye yaptıklarını anlattıkları
ifadelerden yola çıkarak, Selefi geçinen veya çıkarları
dışında hiçbir dâvâ ile ilgisi olmayan rukyecilerin rukye
diye tanımlayıp uyguladıkları şeylerin Kur’an ve Sünnetle,
sünnetullahla hiçbir ilgisinin olmadığı gayet rahat anlaşılmaktadır.
Onların rukye diye anlattıkları şeyin yanlışlığını
kısaca açıklayayım:
Tanımda ifade ettikleri gibi “duâları okuyarak, duâ edip
hastaya sürekli okumayı tekrar ederek Allah’tan şifa istemeye
denir.” şeklinde devamlı ve ısrarlı tekrarlamanın hadislerde
tavsiye edildiğini bilmiyorum.
Rukyecilerin kendilerinin de kabul ettiği gibi,
günümüzde uygulanan rukyelerin bir kısmı şirk,
bir kısmı haram. Tabii, “benim yaptığım rukyede
haram veya şirk vardır” diyen çıkmaz. Acaba var
mıdır diye sorgulayan da pek çıkmaz. Günümüzde
yapılan bunca rukye çeşidi arasında “sünnet olan
rukye” diye bir bölüm açamıyorlar. Saydıkları ve
kendilerinin uyguladığı bunca rukye çeşidinin câiz
olduğuna dair delil getiremedikleri halde, kendilerinin
zinhar yanına yaklaşmadıklarını iddia ettikleri
ve başkalarının uyguladığı haram ve şirk olarak
kabul ettikleri rukyelerin dışındakilerde, yani
kendi yaptıklarında hiçbir sakınca olmadığını iddia
edip câiz görüyor ve uygulayabiliyorlar.
Yapılan büyünün nasıl yapıldığını ve hangi çeşit olduğunu
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 59~
anlayıp bilen kimse, o tür işlemleri cüzdanı kalın kimselerin
isteklerini gerçekten geri çevirip başkalarına hiçbir şekilde
büyü yapmayan kimseler mi bunlar diye sorgulanmalıdır,
demiyorum. Çünkü olmayan bir etkinin kaldırılmasından
bahsediliyor, sihir adına tümüyle insanları kandırmaya yönelik
uygulamalar, bunların yaptıkları.
Büyü bozan ayetlerden bahsediliyor. Etkisi bulunmayan,
hile ve kandırmacadan ibaret olan “büyü”yü bozan âyetler
varmış, bunlar okunmalıymış. Kim tespit etmiş olmayan
büyüyü bozan bu âyetleri? “Büyü bozan ayetler okununca
Allah (c.c.) görünmez ordularıyla büyünün hükmünü iptal
edip hastaya şifa verir.” denilmektedir. Peygamberimizin
izin verdiği rivâyet edilen rukyede, sadece bazı âyetlerin
okunması sözkonusu idi. Burada rukyelerden rukye beğenin.
Bu rukye çeşitlerinden hangisinin ne kadar câiz olduğunu
nasıl ispat edebilirler? “Allah (c.c.) görünmez ordularıyla
büyünün hükmünü iptal edip hastaya şifa verir.” denilmiş.
Rukyecinin yaptığı iş, sanki melekler ordusunu harekete geçirip
büyünün hükmünü iptal ettirmek, bir cinle yapıldığı
iddia edilen, insanın içine girip musallat olduğu iddia edilen
bir tek cin için Allah, görünmez ordusuyla da değil; görünmez
ordularıyla, etkisi olmayan büyünün hükmünü iptal
ettirecek…
Deniliyor ki: “Rukye yapacak kişi hastaya rukye yaparken,
o esnada hastadaki sihrin çeşidini öğrenip ona göre
program yapar, hastaya da evinde yapacağı programı yapmasını
tavsiye eder. İyileşinceye kadar rukyeye devam
eder.” Ashâbın uyguladığı rukyenin hiçbirinde böyle günlerce
devam eden bir programdan bahsedilmez. “Sihir ve cinin
âşık olması ise, tedavisi en zor olanlardan biridir, sabır ve
sebatla rukyecinin programına devam etmesi gerekir. Bu
Ahmed Kalkan
~ 60~
tür hastalar 3 ile 6 ay veya bir sene rukyecinin vereceği
programa göre tedavisi takip eder.” Rukyecilere göre cinler,
insanlara düşman idi. İnsanlara musallat olmak için yol
ararlardı. Şimdi de insanlara âşık olan cinler, onlarla evlenmek
isteyenler çıktı. Cinlerle insanların cins ayrımlarından
dolayı böyle bir şeyin olmasının mümkün olmadığını nakil
ve akıl yoluyla ileride cinlerden bahseden 2. kitabımızda
“Cinlerle Evlilik” başlığında genişçe izah edeceğiz. Yine, bu
şekilde aylarca tedavi süresinin olduğu, rukyecinin program
yapıp aylar boyu rukye denilen ne yapıldığı belirsiz şeylere
caiz demek mümkün değildir.
“Acemi rukyeciler hastaya fayda vereceğine içindeki
cini azdırabilir; kontrol edemez ve cin hastaya
karşı savaşı açıktan yapar.” Hastanın içine
cinin girmesinin mümkün olmadığını, Kur’an ve
Sünnetten yola çıkarak ispat edip ikinci kitapta
gündem edeceğim. Cinin insana musallat olduğu
ve bunu çözme iddiasıyla yapılan şey, rukye diye
uygulansa da, rukyecinin kendisini ve hastayı kandırmasından
başka bir şey değildir. “Biraz su alıp
sihir bozan ayetler okur, üfler.” Sihrin etki edeceğini
kabul etmeyen Kur’an’da, “sihir bozan âyetler”
diye âyetler olduğunu iddia etmek, olaya ne kadar
Kur’an ve Sünnet dışından bakıldığını gösterir.
“Rukyecinin okuyup verdiği suyu çoğaltır.” Aslında
suya okumak da ashabın, selefin yaptığı bir
şey değildir. Ne yani, bunlar mı rukye? Peygamberimiz
bunları mı tavsiye etti, bunlar, psikolojik
hasta olan herkesin içinde cin olduğu, sihir yoluyla
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 61~
cinlerin insana musallat olduğu inancına dayanan
ve insanın içinden sihri, cini çıkarmak adına uydurma
işlemlerden ibârettir. Peygamberimizin câiz
gördüğü rivâyet edilen rukye ile bunların ne ilgisi
var?
“Tekrar rukyeli su ile banyo yapılır” deniliyor. Peygamberimiz
rukyeli su ile banyo yapmayı tavsiye etmiş filan değildir.
Ya da bu tür işlemi câiz görmüş değildir.
Acı çehre tohumu, meyankökü şerbeti ve hacamat gibi
işlemler de Peygamberimizin caiz gördüğü rukye kapsamına
girip girmeyeceği tartışılacak uygulamalardır. Ve insana
musallat olduğu varsayılan cinlere, sihre karşı bugünkü rukyeci
diye geçinen üfürükçülerin bir uygulaması olduğu anlaşılmaktadır;
bu uygulamaların rukye ile, Peygamberimizin
caiz gördükleriyle hiçbir ilgisi yoktur.
Rukyeyi Kur’an ve Sünnet yasakladığı halde, bazı hadis
rivayetlerindeki izin verilen istisnâî kısmı öne çıkartan
rukyecilere göre, rukyenin hangi hallerde yapılabileceği
hadis rivayetlerinde belirtilmiştir. Bugünkü rukyecilerin
yaptıkları Kur’an’a uymadığı, ama onların bunu önemsemediği,
Kur’an’dan daha öne çıkarttıkları hadislere de kesinlikle
terstir.
RUKYE KARŞILIĞI KOYUN SÜRÜSÜ ALAN
ASHABLA İLGILI HADIS RIVAYETI
Rukyeciler, rukye yapmayı, âyet okuma ve dua etme
Ahmed Kalkan
~ 62~
karşılığında ücret almayı yasaklayan çok net hükümler içeren
Kur’an âyetlerini ve rukyeyi yasaklayan hadisleri yok
sayarlar; yaptıkları rukyeye delil olarak bu rivayeti ısrarla
gündeme getirirler. Bu hadis rivâyeti dışında rukye karşılığı
para veya mal alma hususunda önemsenecek delilleri
yoktur. Hâlbuki, bu rivayet sahih olsa bile, bu rivayette
sahâbîlerin ücret almalarının gerekçesi vurgulanmış; tedavi
edeceği kimsenin ve çevresindekilerin yüzüne karşı da
bu gerekçeyi söylemişler.
Ebu Said Hudri (r.a.) rivayet etmiştir: Rasûlullah’ın (s.a.s.)
sahabelerinden bir grup seferde idiler. Arap yurtlarından
birine rastlayıp orada misafir olmak istediler. Ancak onlar
bunu kabul etmek istemedi. O sırada kabilenin reisini akrep
sokmuştu. Her ne yaptılarsa çaresini bulamadılar. İçlerinden
bir kısmı “Şu gelen insanlara bir müracat etseydiniz,
belki onlarda bunun bir çaresi vardır.” dedi. Sababelere gelip
dediler ki “Reisimizi akrep soktu. Elimizden geleni yaptık,
fakat çare bulamadık. Siz bir şey yapabilir misiniz?” Sahabelerden
birisi “Vallahi ben hasta okumasını bilirim. Ancak
bizi misafir etmenizi istedik, siz kabul etmediniz. Eğer bunun
karşılığında bir şey vermezseniz hastanıza okumam.” dedi.
Bunun üzerine, bir sürü koyun üzerine anlaştılar. Sonra
gidip hastaya Fâtiha’yı okuyarak üfledi. Hasta (sanki)
bağlandığı ipten kurtuldu, bir deve gibi sapasağlam oluverdi.
Ebu Said der ki: sonra onlar sözlerini yerine getirip
koyunları verdiler. Sahabelerden birisi “koyunları taksim
edin.” dedi. Hastaya okuyan Sahabi, “Hayır! Önce Peygamber’in
(s.a.s.) yanına varalım. Meseleyi anlatalım, bakalım ne
buyuracak? Ondan sonra taksim ederiz.” dedi.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 63~
Rasûlullah’ın yanına geldiler ve hâdiseyi anlattılar. Hz.
Peygamber (s.a.s.) hastaya okuyana “Fâtiha Sûresi’nin böyle
bir duâ olduğunu nereden biliyordun? Payınıza düşen koyunları
aranızda bölüşün, bana da bir hisse ayırın.” buyurdu.
Bir başka rivayet de şöyledir: Bu grup içinde bulunan sahabelerden
bazıları bunu hoş görmeyerek hastaya okuyan
arkadaşlarına, “Allah’ın kitabı karşılığında ücret aldın.” dediler.
Medine’ye geldikleri zaman da Rasûlullah’a “Ey Allah’ın
Rasûlü! Bu, Allah’ın kitabı karşılığında ücret aldı” dediler.
Bunun üzerine Rasûlullah (s.a.s.) şöyle buyurdu: “Allah’ın
kitabı karşılığında alınan ücret, ücretlerin en helâl
olanıdır.”121
Öncelikle belirtelim ki, Allah Rasûlü, Allah’a muhalefet
etmez, Allah’ın kitabının yasakladığı bir şeyi, bir haramı,
“en helâl” ilan etmez. Kur’an’a arzedildiğinde kaç yönden
Kur’an’a ters hususlar içerdiği için bu rivayet, sahih olamaz,
Allah rasûlü bu tür Kur’an dışı, akıl dışı sözü söylemiş
olamaz.
Peygamberimize neler söylettiriliyor, bakalım: Allah’ın
kitabı karşılığında alınan ücret, ücretlerin en helâl olanıdır.”
Peygamberimiz bu sözü söyler mi? “Âyetlerimi az bir
karşılık ile satmayın, yalnız Benden korkun”122 âyetine ters
düşüp âyetin zıddını hüküm olarak ilan eder mi? Rasûlullah’tan
rivâyet edilen şu sözlerine bakalım: “Kim Kur’an
okuyup Kur’an’ı insanların malını yemeye vesile edinirse,
Kıyâmet gününde yüzü etten soyulmuş bir kemikten ibaret
olarak Arasat meydanına gelir.”123 Bu tür sözlerine ters hü-
121 Buhari, Tıb 33; Müslim, Selâm 65; Ebû Dâvud, Tıb 19; Tirmizî, Tıb 20
122 2/Bakara, 41
123 Buhârî, Tecrid-i Sarih Terc. VII, 48; Beyhakî Aynî, Umdetul Kaarî
Ahmed Kalkan
~ 64~
kümler verir mi? Kur’an, kimlere şifâdır? Kur’an’a soralım
bu soruyu: “Kur’an’dan mü’minler için şifa ve rahmet olan
şeyleri indiriyoruz. Zalimlerin ise zarardan başka bir şeylerini
artırmaz.”124 Bu âyetin hükmüne göre, aç yolcuların
karınlarını doyurmayan kâfir ve zâlimlerin zararlarını arttırması
gereken Kur’an, onlara şifa oluyor; bu olmayacak
bir iştir. Kaldı ki, olay, bir akrep sokması, vücuda yerleşen
bir zehir Fâtiha okunur okunmaz iyileşiyor; vücuttaki zehir
Fâtiha okunarak tedavi edilebilir mi? Sünnetullaha uygun
mudur bu beklenti? Vücuda giren zehir cinsinden bir şeyi,
güncel örnekle korona virüsle komalık olmuş birini başka
tedavilere ihtiyaç duymadan sadece Fâtiha sûresi okuyarak
tedavi etmeye kalkmak sünnet mi kabul edilecek? “Bu tür
hastalara Fâtiha okuyalım, tedavi masraflarından hastayı
ve ülkeyi kurtaralım” diyebilir miyiz?
HADIS RIVÂYETININ TAHLILI
Yaptıkları rukyeye ve karşılığında aldıkları yüklü bir bedele
en önemli delil olarak bu rivayeti bulan rukyecilerin
bu rivayetlerin kendi akıllarıyla ve kendi din anlayışlarıyla
da çeliştiğini göstermeye çalışacağım. Bu rivayeti sahih
ve kendi rukye adıyla yaptıkları anormalliklere delil kabul
edenlerin çelişkilerini göstermek sadedinde şunları söyleyebiliriz:
“Sizler bizi konuk edip yemek yedirmediniz. Biz de,
sizler bızim için bir ücret ta’yîn etmedikçe size rukye yapmayız!”
Demek ki, herkesten ücret alarak rukye yapmak
yok, kendilerine insanî muâmele yapmayan, misafir ve aç
oldukları halde önlerine yiyecek koymayan kimselerden
ücret istiyorlar. Kıyas yapıp bu hadisi delil getirmek için
onların ücret aldığı kimseler de mü’min olmamalı, insanî
124 17/İsrâ, 82
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 65~
özelliklerden de mahrum olmalı. Buhârî, bu hadisi Fâtiha-i
Şerîfe ile duâ mukabilinde bir ücretin verilip alınmasının
hükmüne dair bir bâbında sevk etmiştir. Bu rivâyete göre
o sahabi de sadece Fâtiha okumuştu. Bugünküler rukye deyince
sadece Fâtiha’yı okumaktan mı bahsediyorlar?
Tevhid ehli, Allah’tan korkan, kendisine “hoca” denilen
ve dini temsil eden kişiler ağızlarından çıkan ve başkasından
kendisine yönelik sıvıdan insan fıtratı hoşlanmaz.
Kaldı ki, içinde nice mikrop ve zararlı bakteri de olabilir.
Şifa gelsin derken, hastalığa sebep olabilir. Sözgelimi korona
virüs, bu tür yolla çok rahat bulaşabilir. İnsanlar bu tür
sıvı yüzünden para kazanıyorsa ve din adına bunu savunuyorsa
kıyameti beklemek gerekir. Ashab, “Peygamberimize
sormadıkça bu sürüden almayız” dediler. Bu insanlar da
önce Kur’an’a, sonra Peygambere sormadan mı yapıyorlar
rukyede yaptıklarını?
BU HADIS RIVÂYETINDEN ÇIKAN HÜK ÜMLER
Bu hadis rivâyetine ters düştüğü için bazı âyetleri ve bu
rivâyete ters düşen hadisleri yok sayan kimselerin bu rivayetui
esas aldıkları zaman, bu rivayetten kendileri için
ancak şu deliller çıkar:
1- Hastaya sadece Fâtiha sûresi okunmalı. Bu hadis, hastaya
Fâtiha dışında Kur’an’dan herhangi bir âyet ve sûreyi
veya başka bir şey okumayı değil, sadece Fâtiha okumayı
rukyecilere câiz kılar.
Atâ ile Ebû Kâbe’ye göre hastanın üzerine Fâtiha okuduğu
için ve Fâtiha’yı öğretmek mukabilinde ücret almak caizdir.
Ahmed Kalkan
~ 66~
İmam Mâlik ile, Şafiî, Ahmed b. Hanbel ve Ebu Sevr’in mezhebleri
de budur. Zührî ‘ye göre ücret mukabilinde Kur’ân
öğretmek mekruhtur. Ebû Hanife ile diğer Hanefî imamlarına
göre ücret mukabilinde Kur’an öğretmek câiz değildir.
Meseleyi, kendilerinin rukyeci olduğunu ileri sürenler
Peygamberimizin müsaade ettiği Fâtiha sûresi okumakla
sınırlı rukyecilik yapıyorlarsa, yapabilirler, sadece Fâtiha
sûresini okuyarak bunun ücretini alabilirler. Tabii, bunu
yapmak için Allah’ın Kur’an âyetleri konusundaki uyarılarını
yok saymak, Peygamberimizin Kur’an okuma, rukye
yapma karşılığında kalkan ve benzeri bir şey alınca, bunu
cehennemlik bir suç ilan eden kaç tane hadisini görmezden
gelmek gerekiyor.
Fâtiha suresini okumakla yetinmeyip Kur’an’da ve sünnette
olmayan nice şeyleri de rukye adıyla tedavi programlarına
kattıkları, muskacılık yaptıkları, uydurma cin çıkarma
seansları tertip ettikleriyle ilgili en küçük bir delil bu
hadis rivayetinde yoktur. Psikolojisi bozuk veya beyninde
hastalık olan kimselere ya da epilepsi (sâra) hastalığı gibi
tıbbî çözümü olan hastalığa sahip olanlara doktor tavsiye
edeceğine muskalar yazarak tedavi etmeye kalkanların,
Rasûlullah’ın izin verdiği rivayet edilen rukye kalıbına girmeyen
başka şeyler yapanların ve bu vesile ile hastaların
ümitleriyle oynayıp onların sukut-ı hayale uğramasına vesile
olanların ve onların rahatsızlığını kendilerine geçim
kaynağı ve istismar alanı bulanların bu hadis rivâyetinden
veya benzeri başka rivayetlerden bir delil yoktur. Tevhid
ehli bir kimseye bu işleri yapmak bir tarafa, bu tür işleri
savunmak bile züldür.
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 67~
FÂTIHA SÛRESI VE K UR’AN ÂYETLERI ŞIFÂDIR
“Kur’an şifadır.”125 Bir ilâcın şifaya vesile olması için, o
ilacın kullanılması gerekir. Sadece reçetenin veya prospektüsün
okunmasıyla şifa beklenemez.
Kur’an şifadır; emir ve yasakları uygulandığı
durumda mânevî hastalıklarımıza, huzursuzluğumuza,
psikolojik sıkıntılarımıza şifadır. Şu kadar
sayıda okuyup üfleyerek, ağzımızdan tükrükler saçarak,
tüh tüh diyerek değil; okuyup amel ederek
Kur’an’dan şifa beklemeliyiz. Kur’an, hidayet kitabıdır,
fal kitabı, üfürük kitabı değildir. Dünyevî
çıkarlara âlet edilecek, okuyup üflenip geçim sebebi
kabul edilecek, rukye adıyla duâ edip para kazanılacak
bir kitap değildir. Kur’an’da şerrinden
Allah’a sığınmamız emredilen üfürükçü kimdir,
rukyeci kimdir? Aralarında nasıl bir fark vardır?
Kimse “ben üfürükçüyüm” demiyor, demez. Üfürükçüler
kendilerini hep rukyeci olarak tanıtırlar.
Hem de Kur’an ve Sünnete göre hacamat ve rukye
yaptıklarını söylerler.
Kur’an’da hacamat kelimesi bile geçmediği halde,
Kur’an’a göre nasıl hacamat yapılıyorsa, Kur’an’da geçmeyen
rukye, nasıl suya üfleniyor, muska yazılıyorsa ve bütün
bunlar Kur’an’a uygun nasıl hacamat ve Kur’an’a uygun nasıl
rukye oluyorsa, bu konudaki uzun sakallı rukyecilerin
Kur’an adını nasıl istismar ettiklerini görmüş oluyoruz.
125 10/Yûnus, 57; 17/İsrâ, 82; 41/Fussılet, 44
Ahmed Kalkan
~ 68~
2- Kendilerinden rukye ücreti alınan kimselerin kâfir
olması gerekiyor. Bu rivayete göre, ashâbın rukye ücreti aldığı
ve Peygamberin bu ücreti onayladığı kimseler kâfirlerden
almıştı bu rukye ücretini. Kıyas yapıp bu hadisten delil
getirmek için rukye karşılığı ücret istenip para veya mal
alınabilecek kimseler de mü’min olmamalı. Peki, kâfirlere
okunan Kur’an âyetleri şifa verir mi? Kur’an şifayı mü’minlere
hasrederken, zâlimlerin hüsranını arttıracağından
bahsediyor. Bunlar aç yolculara yiyecek ikram etmemiş
insanlar, en azından zâlim insanlar. Âyetler ise zalimlerin
zarar ve ziyanını arttıracağını açıklıyor.126 (“Ondan kolay
ne var, çoğumuz tekfirci, olmayanlarımız da tekfirci oluruz,
mü’minlerden para almamış oluruz” derler mi, eh, diyebilirler.
O zaman da biz deriz: Nice mü’minleri dışlarken, kâfirlere
üç kuruş para için bu yardım, onların hidâyeti dışında
onlar için samimi duâlar ne kadar câizdir? Cinleri imana
dâvet ediyorsunuz da, bu garibanları niye imana dâvet
etme ihtiyacı hissetmiyorsunuz? Mü’min olurlarsa, rukye
parası alamayız diye mi?)
3- Ücret alınan kimseler, insanî özelliklerden de mahrum
olmalı. Bu hadis rivâyetinde sahâbîlerin ücret almalarının
gerekçesi vurgulanmış; tedavi edeceği kimsenin ve çevresindekilerin
yüzüne karşı da bu gerekçeyi söylüyorlar: “Sizler
bizi konuk edip yemek yedirmediniz. Biz de, sizler bızim
için bir ücret ta’yîn etmedikçe size rukye yapmayız!” Demek
ki, herkese ücretle rukye okumak yok, kendilerine insanî
muâmele yapmayan, misafir ve aç oldukları halde önlerine
yiyecek koymayan kimselerden ücret istenebilir. Rukye
karşılığı ücret için para alınan kimseler insanî özelliklerden
de mahrum olmalı. Mü’min hastalara değil, insanî özelliklerden
de mahrum kâfirlere sadece Fâtiha okunuyorsa
126 17/İsrâ, 82
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 69~
rukye olarak bu hadisten delil getirip caiz bir iş yaptıklarını
söyleyebilir rukyeciler.
Ayrıca o sahabinin ne yaptığı o hadis rivayetnde açıklanıyordu:
“tükrüğünü topluyor ve o hasta adamın üzerine
tükürüyordu.” (hadisler, insanın hoşlanmayacağı bu tür
ifadeleri barındırmaz. Mevzuat kitaplarındaki ölçüye göre,
bir rivayetin sahih olmadığını anlamak için içinde hoş ve
kibar söz yerine, kaba ve çirkin sözlerin bulunması kastedilir.)
Rukyeci olduğunu söyleyen bugünkü bu tür işler
yapanlar da mı bu rivayetteki gibi yapıyor? Madem bu rivayeti
delil kabul ediyor bir rukyeci, aynen bu şekilde yapmak
zorunda. Hadis rivayetinin bir kısmını kabul edip bir
kısmını kabul etmemek olur mu? Kur’an okuduğu için değil
de, o mübarek ağız suyunu toplayıp hasta adamın üzerine
boca ettiği için para alabilir bir rukyeci. Çünkü hiç olmazsa
bir şey sarf etmiş oluyor, kendinden bir şeyi satmış oluyor.
Allah’ın kitabını satmaya cevaz verilemez, ama rukyeci ağzından
çıkanı satabilir. Tabii, bu şekilde insanı mı hastalandırırlar,
şifaya mı sebep olurlar? Korona virüs gibi bulaşıcı
hastalıklar daha çok insanın ağzından bulaştığına göre, bu
rukye hastalandırıcı rukye olmaz mı? Tevhid ehli, Allah’tan
korkan, kendisine “hoca” denilen ve dini temsil eden kişiler,
insan fıtratının rahatsız olacağı şekildeki bir uygulamayı
savunuyorsa kıyametimiz kopmuş da farkında değiliz
demektir.
4- Bu rivâyeti delil alanlar için; ücret alımı, bir defalık
olmalı, kimse bu işi meslek haline getirmemeli. Kur’an’a ve
sünnete ters düşen bu rivâyeti sahih kabul edip kendileri
için delil kabul edenler, unutmamalı ki, burada belirtilen
sahâbî, bir defa böyle şey yapmış, rukye karşılığı koyunun
caiz olup olmadığı konusunda önce şüpheye düşmüştü; bu
Ahmed Kalkan
~ 70~
şartlarla Peygamberimiz bu rivayete göre bu ücreti onaylamıştı.
Bu sahâbî, rukyeciliği meslek edinmiş ve devamlı
bundan geçimini sağlıyor değildi.
Bu şartlar, bu rivayeti diğer hadislerin ve ayetlerin önüne
çıkaranların bu rivayeti delil olarak alabilmeleri için
uymaları gereken şartlar. Eğer gerçekten bu rivayeti temel
alıyorlarsa, kendi içlerinde tutarlı olmaları beklenir. En
azından kendi vicdanlarında kendi yaptıklarını aklayacak
bir rivayet olmuş olur. Bu şartlara uymadıkları müddetçe
en küçük bir delilleri yoktur, kendilerini ve toplumu kandırmış
olurlar sadeceç Bakın; Buhâri, Tecrid-i Sarih şârihi
de diğer hadislerle ve âyetle bu rivâyetin çeliştiğinin farkında
olduğu için, yaptığı açıklamalarda şunları da söyler:
İzahıyla meşgul bulunduğumuz Ebu Said-i Hudrî hadisi ile
bunların teâruzuna gelince: Buna İbn-i Cevzî şöyle cevap
veriyor: 1) Ebû Said-i Hudrî’nin reislerine duâ ettiği Arab
kabilesi kâfir idi, onların mallarını almak câiz idi. 2) Hakk-ı
dayf (misafirlik hakkı) ve misafirperverlik vâcib iken bunlar
bir İslâm seriyyesini kabul etmemişlerdi.” Bu açıklamaya
göre, bu rivayeti delil almak için, mallarını almanın câiz
olduğu kâfirlere rukye yapılması gerekiyor ve müslümanlara
zulmeden birisine rukye yapılması gerekiyor. Peki,
mü’min kâfire dua edebilir mi? Kâfire ve zâlime rukye câiz
mi? Kur’an, Kur’an’ın zâlimlere şifa olduğunu değil; hüsranını,
zarar ve ziyanını arttırdığını bildiriyor. Bunlara nasıl
cevap verilecek?
Mü’minlerden hastalara karşı, insanî özelliklerini
kaybetmemiş kimseler için ve Fâtiha’dan
başka duâlar okuyup işlemler yaparak, rukyeciliği
meslek edinen kimseler açısından bu rivâyet, delil
Rukyecilik ve Muskacılık
~ 71~
olmaz. Rukyeciler, sanırım bu sayılan şartların
hiçbirine riâyet etmedikleri halde, bu hadis rivâyetinden
yola çıkarak rukye ücretini câiz görüyorlar.
Meselâ, hiçbir rukyecinin bir hastaya karşı sadece
Fâtiha okuduğunu sanmıyorum. Sadece Fâtiha sûresi
okuyana, kimse “hoca” demez, para da vermez.
Hadis rivâyetini rukyeciler kendilerine delil alıyorlar.
Görüldüğü gibi incelendiğinde bu rivâyetin
rukyeciliği meslek edinmiş kimseler için delil olması
sözkonusu değildir. Peygamberimiz ne kendisi rukye
için bir ücret almış, ne de herhangi bir sahâbînin
rukyeciliği meslek edinmesine, bunu geçim kaynağı
olarak kabul etmesine onay vermiştir. Bu rivâyete
göre ashab, Peygamberimize sormadıkça bu sürüden
almayız dediler. Peygamberimiz de Fâtiha
sûresiyle rukye yapılmasına ve o tür insanlardan
mal alınmasına (Kur’an’a ve kendisinin nice sözlerine
ters olduğu için, izin vermesi, hele “Allah’ın
kitabı karşılığında alınan ücret, ücretlerin en helâl
olanıdır.” demesi, mümkün değildir ve o yüzden
Kur’an’a ve Sünnet’e ters düşün bu rivayet sahih
olamaz.) Sahih kabul edenler için de rukyeciliği
meslek haline getirip duâ ettiği için para talep
edenler için en küçük bir delil yoktur bu rivâyette.
Fâtiha’yı okuma dışında bütün yaptıklarına, Peygamberden
onay almış gibi sesleri nasıl da çıkıyor,
hayret!
Ahmed Kalkan
~ 72~
Mevdûdi şöyle diyor: Bu hadisten muskacılık ve üfürükçülük
dükkânı açmaya cevaz çıkarmadan önce, Arap toplumunun
o zamanki şartlarına göz atalım. Ebu Said Hudrî’nin
hangi şartlar altında bunu yaptığı önemlidir… Arabistan’da
durum şöyleydi. Bir yerleşim merkezi diğerinden 50-100
km uzaktaydı. Ve ikisi arasında hiçbir insan yoktu. O dönemde
yerleşim merkezleri arasında otel, han ve benzeri
yerler de yoktu. Bu durumda günlerce sürecek yolculukta
yiyecek satın alabilmek de sözkonusu de